82 – Cfare perfaqeson Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe i vitit 1972?

 Arsyeja e publikimit te ketij artikulli u be replika midis deputetit Ben Blushi dhe studiuesit Ardian Ndreca, propozuar per ambasador ne Seline e Shenjte (thelbi i replikes ishte raporti midis gegerishtes dhe gjuhes zyrtare). Por thelle-thelle ne realitet te thelbit qendron nje pyetje sa politike aq dhe historike: Çfare perfaqeson Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe  i vitit 1972 per Popullin Shqiptar? Por kjo pyetje mund te reduktohet edhe sipas nje kendveshtrimi tjeter: Cili eshte raporti midis Historise dhe Politikes pergjate shekullit te XX ne shoqerine shqiptare te organizuar per here te pare ne shtet? Akoma me tej, ajo mund te reduktohet edhe sipas pikepyetjeve te meposhtme: Cili eshte raporti midis gegerishtes dhe toskerishtes ne planin historik? Cili eshte raporti i gegerishtes dhe toskerishtes me gjuhen e unifikuar te sotme? Sic do ta shohim ne vazhdim, kesaj te fundit i ka dhene pergjigje vetem diktatori Hoxha duke treguar se gjithshka permblidhet vetem brenda politikes dhe aspak brenda shkences se gjuhesise. Per ta thene hapur fare Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe i vitit 1972 nuk ka asnje lidhje me shkencen  e gjuhesise. Une e kuptoj shume mire qe kjo lloj analize nuk ka per t’i pelqyer te gjithe atyre qe sot pretendojne se merren me gjuhesi dhe e kane Kongresin e Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe idhullin e tyre profesional duke e konsideruar si nje nder arritjet dhe fitoret e medha te popullit shqiptar vetem 60 vjet pas Shpalljes se Pavaresise dhe ne me pak se 30 vjet pas vendosjes se pushtetit popullor (Drejtshkrimi i Gjuhes Shqipe”, Tirane 1973, f. 11).

Qe ta analizosh keto problem sot me 2014 natyrisht qe eshte shume-shume me e lehte se dje, por gjithsesi e ka te nevojshme pergjigjen e nje pyetje qe percakton kendveshtrimet e ketyre temave sipas botekuptimit. Une e kuptoj shume mire qe edhe fjala botekuptim e kerkon nje shpjegim paraprak dhe per kete kam shfrytezuar nje percaktim postulativ te Zigmund Frojd-it, sipas te cilit:

“Kam frike se botekuptimi (Weltanschaung) eshte nje koncept specifik gjerman, perkthimi i te cilit ne gjuhe te huaja mund te jete i veshtire. Nese do te perpiqem t’i bejme nje perkufizim, ka te ngjare qe t’ju duket i pasakte. Kesisoj, une mendoj se botekuptimi eshte nje konstruksion intelektual qe zgjidh ne menyre te njetrajtshme te gjitha problemet e qenies sone, duke u nisur nga nje premise me e larte, ne te cilen asnje ceshtje nuk mbetet e hapur, dhe gjithshka qe zgjon interesin tone, ze nje vend te caktuar. Kuptohet lehte se zoterimi i ketij botekuptimi ben pjese ne deshirat ideale te njerezve. Duke u mbeshtetur ne te, mund te ndihesh i sigurte ne jete, mund te dish cfare te synosh, si t’i komandosh me mire emocionet dhe interesat e tua” (Zigmund Frojd, Hyrje ne psikoanalize, vell. 3, f. 187).

Kjo do te thote qe pretendimet e gjithseicilit kane qene emocionale dhe te lidhura me ndjenjat personale te diskutanteve jashte karakterit ligjor (Bota nuk e njeh me kete lloj diskutimi), por vetem brenda ligjeve te zhvillimit te shoqerise shqiptare. Kjo e fundit perben pikerisht temen tone dhe ate qe shqiptaret e sotem nuk e dine ne asnje permase. Ne fakt ekziston nje shtrese teper e vogel shqiptaresh qe jane te lidhur me kete zhvillim ne menyre te drejteperdrejte, zeri i te cileve eshte i mbytur prej kohesh qe nga dita kur antihistoria triumfoi ne Shqiperi. Ne kete menyre per t’ju pergjigjur titullmbajtjes te artikullit me perpara i duhet pergjigjur pyetjes: Cfare ka ndodhur me Popullin Shqiptar pergjate periudhes 1912-1942 dhe 1943-1972, meqenese pranohet 60 vjetori i pavaresise dhe 30 vjetori i politikes komuniste? Ne qofte se titullmbajtesja e ka te lehte pergjigjen, kjo e fundit e ka shume te veshtire dhe gati te pamundur pasi eshte e lidhur me ndarjen shoqerore te Popullit Shqiptar pas 1991-shit. Analiza historike e masakres se Tivari (per kete shih artikullin: Cfare fsheh “Masakra e Tivarit”?, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com) me coi ne perfundimin e meposhtem:

“Në fakt politikanët shqiptarë i fshehin popullit shqiptar një dukuri të padukshme, por e gatshme të shpërthejë në çdo kohë: Populli Ynë është i mbarsur me një kontradiktë serioze dhe më madhore të historisë së tij. Gjithshka mbështet në krimin 50 vjeçar të kryer mbi Kombin Tonë në të gjithë Ballkanin pa dallim feje apo nënshtetesie duke filluar nga Kosova, vazhduar me Malin e Zi, Maqedoni e mbaruar në Çamëri. Zberthimi i problemit mbi “Masakren e Tivarit” me çon ne perfundimin se sot, me 2011, populli shqiptar  rezulton  te  jete  i  ndare  me  dysh  jo  sipas  perkatesive politike apo krahinore (është qesharake dhe poshtëruese ndarja e shqiptarëve në të djathtë e të majtë, në jugorë e veriorë), por sipas lidhjeve qe ata kane me krimin antishqiptar. Nje pjese, trashegimtare te atyre qe i kane kryer ato krime, që kane perfituar prej tyre, kane luftuar gjithe jeten per t’i fshehur dhe tjetersuar ato dhe, pjesa tjeter, trashegimtaret e atyre qe e kane pesuar ne kurriz  e qe po luftojne me te gjithe menyrat per t’i zbardhur ato. Shoqeria e sotme shqiptare eshte e mbarsur me kontradikten qe imponon raporti i dijes se krimit me luften per te mos e lene te zbulohet mundesisht kurre dhe ky proçes ndodh që në bankat e shkolles, ne klasën së parë. Dija dhe mos dija perbejne sot permasen kryesore te thelbit ne zhvillimin e shoqerise shqiptare dhe e gjitha kjo e lidhur vetem me krimin antishqiptar te realizuar pergjate viteve 1943 – 1948”.

A kam te drejte te pretendoj se replika ne Komisionin e Politikave te Jashtem ne Parlamentin Shqiptar e ka burimin pikerisht ne kete ndarje sociale te Popullit Shqiptar?

Atehere per t’i shpetuar njeanshmerise politike e ndaj kete teme ne tre probleme sipas pyetjeve te meposhtme:

1-  Cfare e shtyu politiken komuniste te organizonte Kongresin e Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe?

2-  Cila qe dinamika e atij kongresi?

3-  Cila ishin pasojat Historike dhe Politike e Kongresit te Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe?

Ne pamje te pare duket se gjithshka kishte karakter profesional ne funksion te Gjuhes Shqipe, por nje defekt ne pjesmarrjen e nje pjese te shqipfolesve te tjetersuar nga politika evropiano-otomane (shqiptareve te Greqise Moderne – arvanitasve dhe shqiptareve te Turqise Moderne – arnauteve) tregon se ai kongres para se gjithash ka qene politik dhe jo vetem kombetar dhe jo vetem nacionalist.

Eshte kjo aresyeja qe duhet te kete nje shtytje politike te jashtme qe e detyroi diktatorin te therriste ate kongres. Eshte nje problem krejt tjeter per tjeter nga problemi gjuhesor qe tregon se komunizmi shqiptar nuk eshte veper e shqiptareve jo vetem nga pikepamja e zhvillimit shoqeror, jo vetem nga pikepamja botekuptimore, por edhe nga pikepamja individuale njerezore. Akoma me tej, Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe  nxjerr ne  pah njeren nga aresyet perse u asgjesua Kleri Katolik Shqiptar  dhe perse Prifterinjte Katolike perseriten pike per pike sakrificen sublime te Apostujve te Jezu Krishtit. Une pretendoj se asgje nuk ka ndodhur rastesisht. Te pakten ekzistenca e nje kongresi drejtshkrimor te Gjuhes Shqipe nga njerez  politikane  dhe pretendente te profesionit te gjuhetarit te lidhur me krimin antishqiptar ne fushen e letrave pa treguar me perpara se ne cfare shkolle jane mbeshtetur  dhe cfare lidhje kane me Gjuhen Shqipe  tregon se ai kongres pikesepari ka qene politik dhe aspak shkencor. Ai eshte organizuar vetem per nje qellim: te justifikoje krimin antishqiptar te komunizmit enverist dhe pasuesve te tij deri ne vitin 1972 . Sot ne Shqiperi eshte bere e modes te pyetet se cfare arsimimi ke dhe harrohet me qellim lloji i shkollave ne funksion te rendit shoqeror te lidhur me periudhen 1912-1942 dhe 1943-1991. Ne kete drejtim autoret dhe pasuesit e Kongresit te Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe e kane luften e humbur pasi nuk kane asnje lidhje qofte me krijimin, qofte me permbajtjen, qofte me pasurimin, qofte me levrimin e Gjuhes Shqipe ne planin shkencor specifik.

Studiuesit, pasuruesit dhe levruesit e vetem te Gjuhes Shqipe  ne territorin e banuar nga shqiptaret pergjate 400 vjeteve te fundit te jetes se tyre kane qene vetem Eterit e Shenjte te Klerit Katolik Shqiptar ne te gjithe permasen e tyre disiplinore, profesionale, pasionante dhe personale. Ne saje te politikes se aplikuar mbi ta pergjate gjysmes se dyte te shek. te XX-te, ne lidhje me Kongresin e Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe te vitit 1972, anetaret e Klerit Katolik Shqiptar ndahen ne tre grupime njerezore:

Grupi i pare me 1972, qe ishin akoma gjalle dhe  relativisht te lire biologjikisht, perbenin nje pjese nga plejada e levruesve historike te Gjuhes Shqipe si: –Pader Donat Kurti (1902-1983), filozof, Doktor i Shkencave, mesues, gjuhetar, poliglot, perkthyes, autori i “Visaret e Kombit”, drejtori i Gjimnazit Franceskan, vjollca e letrave shqipe; –Pader Viktor Volaj (1910-1995) etnograf, gjuhetar, profesor, perkthyes, letrar, rektor; –At Petraq Isaku (1914-1997) filozof; –Pader Leon Kabashi (1906-1998) filozof, profesor i arteve te bukura, piktor, sekretar i Pader Gjergj Fishtes; –filozofi Pader Alfons Çuni (1900-1976); –filozofi Pader Aleks Baqli (1918-1993); –shkencetari, letrari dhe filozofi At Anton Lufi (1910-1992); –botanisti, filozofi, perkthyesi  gjuhetari,  levruesi  i  Gjuhes Shqipe dhe shkrimtari At Mark Harapi (1890 – 1974); –profesori, drejtori dhe muzikologu Pader Agostin Ashiku (1905-1986); –muzikologu Pader Filip Mazreku (1913-1975); –filozofi dhe letrari At Gjergj Vata (1916-2000); –Dom Jak Zekaj (1906-1995) filozof, poliglot, perkthyes, poet, shkrimtar; –Pader Ferdinand Pali (1907-1985) filozof, poliglot, gjuhetar, mesues; –Dom Zef Gilaj (1916-2000) filozof, poliglot. Keta korifej te shkences shqiptare te formuar nga shkollat me te mira evropiane duket sikur vegjetonin brenda kafazit te Lavdise Historike qe kishin ndertuar me mendjen e vet dhe te mesuesve te tyre historike. Ata ishin katandisur sa gishtat e dores dhe ishin perjashtuar nga e drejta per ta vazhduar HISTORINE e Popullit Shqiptar sipas imponimit evropian, te pakten ne fushen e gjuhesise moderne.

Grupi  i dyte perbehej nga disa gjuhetare, filozofe, shkrimtare, juriste, studiues dhe letrare te Klerit Katolik Shqiptar qe ne vitin 1972 ndodheshin neper burgje, internime apo izolime publike.  Permend  me  rralle:  – filozofi,  shkrimtari, poeti  At  Pjeter Meshkalla (1901 – 1988); –inxhinjeri, edukatori,   mesuesi,   shkrimtari,   publicisti,   Kardinali   i   ardhshem   Mikel   Koliqi (1902 – 1997)  –shkrimtari, publicisti, filozofi At Zef Pllumi (1924-2007); –Ipeshkvi i ardhshem, autori i “Kanuni i Skenderbeut”, filozofi, publicisti, studiuesi Dom Frano Ilia (1918-1997); –studiuesi, juristi, shkrimtari, publicisti Dom Nikolle Mazreku (1912-1996), –studiuesi dhe shkrimtari Imzot Zef Simoni (1928-2009), –studiuesi dhe gjuhetari At Mehill Troshani (1904-1983), –filozofi Pader Frano Kiri (1901-1986); –Dom Pal Gjini (1905-1975) dijetar e poliglot; –Dom Ndoc Sahatçija (1906-1993) filozof; –At Gjon Karma (1896-1975) nje nder autoret e “Visaret e Kombit”, rektor, studiues, gjuhetar; –Pader Mehill Miraj (1909-1978), matematicien, mesues, sportist; –At Anton Luli  (1910 – 1999) filozof, letrar, studiues i shkencave natyrore, mesues, rektor i Kolegjit Saverian; –At Mehill Troshani (1904-1983), poliglot, mesues, muzikolog; –Dom Pashko Muzhani (1915-1995) filozof; –Dom Leke Dredhaj (1899-1976) filozof, historian, perkthyes; –Dom Loro Nodaj (1918-1996) letrar; –Dom Nikolle Gjinaj (1911-1987) filozof; –Pader Konrad Gjolaj (1918-2000), filozof, profesor, shkrimtar, polemist;  –Pader Robert Ashta (1918 – 1998) filozof;  –Pader Rrok Vataj (1905-1976) filozof; –Dom Anton Doçi (1915-1973) filozof, profesor gjuhe; –Dom Ast Koka (1894-1975) filozof, poliglot; –Imzot Ernest Coba (1913-1980) filozof.

Kur te tjeret, nje legjion i tere, pikerisht pse ishin nxenesit e Baballareve Historike te Gjuhes Shqipe, mesuesa, studiuesa, shkrimtare, shkencetare, gjuhetare, arkitekt, politikane, filozofe, sociologe, psikologe e te shume profesioneve te tjera ishin asgjesuar fizikisht ose kishin nderruar jete perpara vitit 1972, formonin grupin e trete. Pa dallim moshe, profesioni, detyre emrat e meposhtem perbejne inteligjencen Historike te Popullit Shqiptar dhe levruesit e vetem te Gjuhes Shqipe nga pikepamja e perfitimit gjuhesor (ketu qendron njeri nder defektet me kryesore te shkences se sotme analitike shqiptare: marrja ne konsiderate jo te asaj cfare kane prodhuar studiuesit individe, sic veprohet, por te asaj cfare Kombi Shqiptar ka marre dhe perfituar  prej  ketyre  individeve,  sic duhet te jete):  –Pader Leke Luli (1908 – 1944), studiues; –Pader Leonard Tagaj (1910-1945), filozof; –Imzot Luigj Bumçi (1872-1945) filozof, politikan, historian, patriot; –Dom Lazer Shantoja (1891-1945), filozof, gjuhetar poliglot, publicist, perkthyes, muzikant; — Dom Ndre Zadeja (1891 – 1945),  filozof,  shkrimtar, folklorist, psikolog; –Pader Simon Mikeli (1892 – 1945), filozof, mesues;  –Dom Mark Gjani (1909 – 1945), filozof; –Pader Anton Kiri (1902-1945), profesori i shkencave te natyres; –Pader Zef Mesi (1869-1945), filozof; –Pader Anton Harapi (1888-1946), politikan e shkrimtar, filozof e publicist, orator e studiues, nje nder mrekullit e mendimit filozofik shqiptar te te gjithe koherat, nje nga ata njerez “qe popujt i lindin nje here ne nje mije vjet”; –At Daniel Dajani (1906-1946), letrar, filozof, profesor, gjuhetar, matematicien; –Pader Gjon Shllaku (1907 – 1946), studiues i otomanizmit, shkrimtar e perkthyes, filozof, sociolog; –Seminaristi Mark Çuni (1919-1946), perkthyes, publicist; –Dom Nikolle Gazulli (1893-1946), filozof, gjuhetar, shkrimtar, dijetar; –Imzot Gasper Thaçi (1889-1946), filozof, politikan e diplomat, publicist; –Dom Ndoc Nikaj (1864-1946), romancieri i pare shqiptar,  historian,  letrar;  –Dom Mark Bicaj (1911-1946),  dijetar dhe intelektual; –At Pashko Gjadri (1877-1953), filozof, studiues dhe mesues i Gjuhes Shqipe, pedagog; –Dom Preng Qefalia (1900-1967), historian e letrar, publicist; –Pader Bernard Llupi (1886-1946), merr pjese ne kryengritjet antimalazeze te viteve 1914-1916, shkrimtar; –Pader Bernardin Palaj (1894-1946), filozof, profesor poliglot, poet, autor i “Visaret e Kombit”, muzikant, publicist, studiuesi i Ciklit te Kreshnikeve Legjendare; –Imzot Jul Bonati (1874-1951), filozof, poliglot, perkthyes; –Dom Ndoc Suma (1887-1962), filozof; –Pader Pashko Bardhi (1870 – 1947), historian, biograf, gjuhetar, perkthyes;  –Pader  Çiril Cani (1875-1967),  –Dom Shtjefen Kurti (1898-1971) historian, shkrimtar, rrefyesi i pare i Nene Terezes se Kalkutes, laureates te cmimit “Nobel”; –Dom Benedikt Dema (1904 – 1971) filolog, gjuhetar, profesor, redaktor, shkrimtar historian, publicist, enciklopedist; –Imzot Frano Gjini (1886-1948) filozof; –Imzot Nikolle Deda (1892-1948) filozof, studiues; –Pader Mati Prenushi (1882-1948) veprimtar  i  ceshtjes  kombetare; –Pader   Ciprian Nikaj (1900 – 1948) filozof,  muzikant,  publicist; –Pader Pal Dodaj (1880-1951) studiues, mesues, filozof, historian, publicist, bibliotekist, diplomat; –Dr. Dom Tom Laca  (1898-1962) filozof, jurist; –Dom Nikolle Kimza (1878-1960), filozof; –Dom Luigj Pici (1907-1946), edukator; –Imzot Nikolle Tusha (1985-1946) filozof; –Pader Bone Gjeçaj (1873-1957) filozof, muzikant, lektor; –Imzot Frano Gjuraj (1893-1947) poliglot; –Imzot Vincenc Prennushi (1885-1949) atdhetar, poet, prozator, dramaturg, publicist, perkthyes, folklorist, predikator i shquar, filozof, autori i romances “Gruaja Shqiptare”, poliglot; –Dom Anton Zogaj (1905-1948) filozof, poliglot; –Imzot Gjergj Volaj (1904-1948), filozof, orator, moralist, historian, sociolog; –Pader Rrok Gurashi (1894-1965) filozof, folklorist; –Imzot Mark Shllaku (1865-1951) poliglot me 11 gjuhe te huaja, doktor ne filozofi, teologji, avokature e elokuence, delegat ne Kongresin e Manastirit me 1908; –Dom Aleksander Sirdani (1892-1948) poet, linguist, folklorist dhe etnograf i shquar; –Dom Jak Bushati (1890-1949) filozof; Pader Marin Sirdani (1885-1962) gjuhetar, historian, shkrimtar, studiues; Pader Gasper Suma (1897 – 1950) filozof; –Imzot Kolec Prennushi (1902-1950) shkrimtar, filozof; –Dom Ndre Lufi (1888-1969) filozof; –At Zef Saraci (1884-1954) docent ne filozofi, shkrimtar, historian; –Pader Engjell Palaj (1870-1956) veprimtar i shkollave shqipe dhe anetar i Lidhjes kombetare; –Imzot Bernardin Shllaku (1875-1956) filozof, patriot i shquar ne Levizjen Kombetare Shqiptare; –Pader Klement Miraj (1882-1956) filozof, gjuhetar e arkeolog, etnograf, folklorist dhe letrar; –Pader Nikolle Kolej (1875-1956) filozof, –Dom Rrok Frisku (1892-1956) filozof; –Pader Pal Cucija (1878-1957) filozof; –Dom Luigj Gashi (1899-1957) filozof; — Dom Pashko Zojzi (1885 – 1958) filozof; — At Florian Berisha  (1897 – 1970) filozof; –Dom Nikolle Dragusha (1888-1962) filozof dhe  luftetar  i  ceshtjes  kombetare  shqiptare  kundra  synimeve e veprimeve shoviniste malazeze; –Pader Justin Rrota (1889-1964) personalitet shkencor e shoqeror ne fushen e gjuhesise shqipe, te letersise dhe te arsimit shqiptar; –Dom Mehill Cuni (1871-1965) filozof; –Pader Pashko Prelaj (1877-1966) mesues, patriot, politikan, deputet ne Mal te Zi (1918); –Pader Mark Papaj (1902-1970) filozof, profesor; –Pader Silvester Hila(1905-1967) filozof, muzikant, mesues,  letrar,  shkrimtar,   rektor;  –Imzot Gasper Gurakuqi (1885-1967) filozof, studiues, historian, erudit; Pader David Pepa (1889-1967) poliglot, shkrimtar, bibliotekist; –Imzot Antonin Fishta (1902-1970) filozof, historian, muzikant, poet; –Dom Mati Fishta (1889-1971) filozof. (te gjithe te dhenat mbi Eterit e Shenjte te Klerit Katolik Shqiptar jane marre nga vepra monumentale e Dr. Pjeter Pepa:Tragjedia dhe Lavdia e Klerit Katolik ne Shqiperi”, vell. 1 dhe 2, Tirane 2007 dhe nga vepra e At Zef Pllumit: “Histori kurre e shkrueme, Tirane 2006). Te gjithe keta korifej te Gjuhes Shqipe dhe veprat e tyre u konsideruan te paqene dhe antihistoria vazhdoi luften me vetveten duke poshteruar Historine e Popullit Shqiptar.               

Te vetmi qe mund te pranoheshin si perfaqesues ne Lavdine Historike te Gjuhes Shqipe ne Kongresin e Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe nga pikepamja e levrimit dhe trashegimise ishin gjuhetari emermadh Eqrem Cabej (1908-1980) dhe liriku me i madh evropian e shek. te XX-te Lasgush Poradeci (1899-1987), te cilet ishin te vetmit qe i perkisnin nje shkolle dhe te asaj qe kishte pergatitur prej 400 vjetesh Klerin Katolik Shqiptar; dhe politikanet komuniste e shfrytezuan kete rast duke i ftuar ne ate kongres, por rezulton se Patriarku Legjendar i letrave shqipe, Lasgush Poradeci, te kete qene i semure dhe nuk mori dot pjese, pasi ndodhej ne Pogradec. Keshtu qe prania e tij fizike ne Kongresin e Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe (delegati me numer 54, sipas: Drejtshkrimi i Gjuhes Shqipe”, Tirane 1973, f. 32) te mos jete i sakte.

Vazhdimesia analitike e Gjuhes Shqipe per periudhen 1945–1991 paraqet disa komplikacione propogandistike, pasi themeli historik njerezor i levrimit te saj u devijua dhe u shtremberua me qellim politik dhe shqiptaret pas atij viti nuk e muaren vesh kurre se kush ishte babai i vertete e alfabetit te Gjuhes Shqipe. Po mbushen 70 vjet nga dita e triumfit te diktatures mbi Historine e Popullit Shqiptar dhe 25 vjet nga dita e permbysjes se kesaj diktature dhe akoma ky element ka mbetur i erret dhe konfuz. Gjithshka kufizohet  me Kongresin e Manastirit (1908) dhe permbajtja e vete ketij kongresi u devijua dhe u shtremberua. U hoqen njerez dhe u hoqen klube, u sfumuan njerez e u sfumua klube dhe emri i Imzot Preng Doçit (1846-1917), BABAI autor i alfabetit te Gjuhes Shqipe, u zhduk nga historia.

Nuk mjaftoi kjo, por  Gjuha Shqipe mbeti pa shkollen perkatese dhe sot shqiptaret akoma nuk e dine se cila ka qene dinamika historike e saj. Me gjysem zeri shqiptareve u ishte thene se ekzistonte nje fjalor i Frang Bardhit (1635) me rreth 2.500 fjale, por nuk u ishte thene se si Gjuha Shqipe na ishte pasuruar ne rreth 11.000 fjale deri ne fillim te shek. te XVII, duke vazhduar ne kete permase deri ne fillim te shek. te XX-te, qe perbenin Themelin Historik e modern te Gjuhes Shqipe, dhe ne 25.000  me 1957 dhe kush ishin autoret e ketij pasurimi, kur u botua per here te pare Fjalori i Gjuhes Shqipe pas 1945-ses. I gjithe termeti zhvillues i Gjuhes Shqipe permbledhej ne etapen kohore te gjysmes se pare te shekullit te XX-te dhe kjo perbente thelbin e Gjuhes se Sotme Shqipe. U mohua totalisht garda e gjuhetareve shqiptare te kesaj epoke dhe produkti intelektual i komunizmit enverist mori ne dore frenat e Gjuhes Shqipe dhe e paraqiti si vepren e vet. Pikerisht aktin e grabitjes se vepres te intelektuale historike te Gjuhes Shqipe nga ana e intelektualeve komuniste kerkojne te fshehin Te Marret e Madheshtise Shqiptare kur rrine e teorizojne mbi prejardhjen e larget te Gjuhes Shqipe dhe e lidhin me tjetersimin historik te paraardhjes se saj nga pellazgjishtja duke e paraqitur me karakter birerie. Gjuha Shqipe e ka nje themel historik dhe komunizmi enverist pikerisht kete themel tentoi te ndryshoje. E keqja e kesaj pune qendronte ne ngjashmerine e gegerishtes me helenishten dhe ne kete pike filluan manipulimet e historise se Popullit Shqiptar. Por qe te beje kete duhej ngritur ne nivelin e dialektit pikerisht ajo pjese e Gjuhes Shqipe qe flitej nga nje popullate pa histori dhe pa ndikim mbi zhvillimin social te shqiptareve. Ishte nje popullate qe ishte nderfutur midis arberesheve te tjetersuar ne arvanitas dhe paraardhesve te vet, por qe pas 1945 perqafoi idete antishqiptare te enverizmit diktatorial duke i sherbyer me devotshmeri. Nuk mjaftoi kjo, por pas 1991 Te Marret e Madheshtise Shqiptare e vecuan veten nga pjesa tjeter shqiptare dhe perqafuan idene se gjuha e tyre rridhte nga etruskishtja dhe vete ata e kishin prejardhjen biologjike nga bijte e yjeve. Marrezia e Madheshtise Shqiptare e ngriti veten ne kub dhe, per ta shpetuar veten nga pozicioni i te marrit, e nderlidhen Popullin Shqiptar dhe Gjuhen Shqipe me pellazget hyjnore, barazuan Eposin e Kreshnikeve te Veriut me Eposin Pellazgjik edhe pse diferenca kohore midis tyre i kalonte te 3000 vjetet dhe popullatat bartese te tyre nuk ishin te barabarta nga pikepamja racore dhe shkalla e zhvillimit social (ne kete pike fshihet nje nder vecorite me percaktuese te mendimit filozofik materialist dhe pika ndarese e materializmit bolshevik nga materializmi konseguent. Kam rast t’u tregoj shqiptareve te sotem se materializmi qe ata kane bere neper shkolla pas 1945 ka qene vetem nje materializem bolshevik, antipodi i vetem i materializmit konseguent). Mos valle Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe i sherben kesaj ideje? Ky eshte nje problem i hapur dhe kerkon nje studim me profesional, qe une nuk jam i afte ta perfundoj nga ana kohore (duhet percaktuar nga pikepamja kohore etimologjia e cdo fjale qe perfshihet ne fjalorin e perditshem shqipfoles).

Jam i detyruar ta bej kete analize per t’i treguar shqiptareve te sotem se gjuha qe ata flasin nuk eshte veper e tyre ne asnje element dhe te gjithe shkrimtaret, publicistet, gazetaret, gjuhetare, studiues qe shkruajne shqip sot nuk kane asnje lidhje te drejteperdrejte me Historine formuese te Gjuhes Shqipe. Te gjithe ne, qe flasim shqip dhe jemi shqiptare, kemi poshte gjuhes biologjike nje qeliza te fshehur dhe te lidhur me krimin ndaj themeluesve dhe levruesve te Gjuhes Shqipe. Ne kete pike postulati materialist mbi percaktimin e Ndergjegjes nga ana e Jetes tregon se te gjithe ne, shqiptaret e sotem te Shqiperise, jemi bartes te krimit ndaj Gjuhes Shqipe. Cdo tentative per ta paraqitur veten si simpatizante te Gjuhes Shqipe sot, si levrues te saj, si studiues te saj, si kerkues te permbajtjes se saj, si pasurues te saj pa treguar me perpara se kush jane autoret e Gjuhes Shqipe, kush ishin pasuruesit e Gjuhes Shqipe eshte ne realitet nje tentative per te fshehur krimin qe eshte bere mbi Gjuhen Shqipe dhe Popullin Shqiptar. Dhe ky krim eshte i lidhur me vitin 1972, me Kongresin e Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe dhe, pergjithesisht, edhe me pjesmarresit ne te (perjashtoj nga kjo lidhje te gjithe nxenesit e nderuar qe kane mesuar jo vetem Gjuhen Shqipe, por dhe si studiohet ajo nga mesuesit karizmatike te Klerit Katolik Shqiptar nder vite dhe kane qene ne ate kongres).

Ne qofte se duam te dime dinamiken e Gjuhes se Sotme Shqipe (2014) pas vitit 1945 pyetja e pare shtrohet:

1 – Cfare e shtyu politiken komuniste dhe Enver Hoxhen te organizonte Kongresin e Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe?

Duket se kemi nje pergjigje e thjeshte, por ajo ka brenda devijimin e Shkences se Historise ne nivel boteror prej se paku 1700 vjet dhe paaftesine per ta zberthyer ate prej me shume se 2500 vjet (duke marre si pike referimi Evropen). Njerezimit i eshte fshehur fakti se te gjithe strukturat shteterore dhe qelizat shoqerore qe e shoqerojne shtetin klasor e kane nje autoresi autoktone dhe konkrete (kete problem materializmi filozofik nuk e ka zgjidhur sakte; per kete shih artikullin: “Roli i Institucioneve Fetare ne Historine e Njerezimit” publikuar ne www.genchoti.com). Te gjitha teorizimet mbi parane, mallin, pronen private, juridiksionin, te drejten sociale jane me te mevonshme se teorizimet mbi alfabetet, gjuhen, shkrimet, shkollat, filozofine dhe te gjitha keto kane per autor anetaret e Institucionit fetar politeist. Ketu fillon dhe teoria e shkrimit ne racen njerezore ne Toke. Por kur behet fjale per Institucionet politeiste te fese duhet  te kemi parasysh vetem ata popuj qe e shpiken politeizmin dhe e paten ate si bashkeshoqerues te rendit shteteror skllavopronar (eshte kjo njera nga aresyet kryesore perse shqiptaret e sotem nuk kane asnje lidhje me helenet e djeshem dhe pellazget e pardjeshem). Ekzistenca e nje forme tjeter shteterore, pervec shtetit klasor, dmth shtetit politik, na tregon se ate rol qe luajten prifterinjte politeiste ne Historine e Njerezimit, pikerisht ate rol kane luajtur Prifterinjte e krishtere dhe ata Katolike ne Shqiperi prej shek. VII-te dhe, te pakten, prej vitit 1462 deri ne vitin 1971, vit ne te cilin nderroi jete i persekutuar gjuhetari dhe filologu Dom Benedikt Dema e u pushkatua shkrimtari e historiani Dom Shtjefen Kurti. Edhe vetem aresyeja perse u persekutua Dom Benedikt Dema dhe u pushkatua Dom Shtjefen Kurti eshte e afte te tregoje aresyet se cfare perfaqeson Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe i vitit 1972.  Dmth, sot, Historia e Popullit Shqiptar e ka te imprenjuar vepren fondamentale te Klerit Katolik Shqiptar nder shekuj, te pakten, ne fushen e Gjuhesise moderne.

Atehere nje nga shtysat me kryesore te politikes enveriste ne Shqiperine e vitit 1972 ka qene tjetersimi i ketij imprenjimi nga pikepamja e autoresise dhe krijimi i pseudoautoreve dhe pseudostudiuesve te Gjuhes Shqipe.

Por ka edhe nje problem tjeter, per te cilen u krijua dhe Akademia e Shkencave me 1972: argumentimi i gjenezes historike dhe biologjike te Popullit te sotem shqiptar. Ky problem nuk duhet te kete qene madhor per politiken e PPSh, por ai duhet te jete bere i tille nga e njejta aresye kur u sajuan idete e prejardhjes ilire te shqiptareve te sotem dhe e karakterit ilir te epiroteve jashte cdo argumenti historik. Eshte interesant fakti qe tre ngjarjet me madhore te mendimit “filozofik” e “shkencor” enverist jane te lidhura midis tyre vetem me ane te kohes, pa pasur asnje lidhje ne kontekstin e tyre hapsinor: me 15-20 shtator 1972 u mbajt Kuvendi i Pare i Studimeve Ilire, me 10 tetor 1972 u shpall formimi i Akademise se Shkencave te Republikes Popullore te Shqiperise dhe me 25 nentor te po ati viti u shpall Rezoluta e  Kongresit te drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe, mbajtur ne Tirane prej 20 deri 25 nentor 1972. Dhe po te shohesh permbajtjen e ketyre veprimtarive dhe subjekteve “shkencore” nuk eshte veshtire te dallosh shterpesine konkluzive te tyre. Por mendja e dallon pa veshtiresi qe radha e mbajtjes se tyre nuk eshte konform rendesise ne planin kombetar: ajo qe duhej te ishte mbajtur e para na ishte mbajtur e fundit dhe pikerisht karakteri praktik i gjuhes na kishte mbylluar nivelin “shkencor” me te larte te produktit teorik te komunizmit enverist. Cfare kishte dashur te fshinte diktatori me kete veprim? Qe ky problem ka lidhje me Gjuhen Shqipe as mos e vini ne dyshim, por se cfare konkretisht kjo gje per shqiptaret ka mbetur akoma e panjohur. Ne nje fare menyre ajo qe na con ne kete zbulim eshte pikerisht Kuvendi i Pare i Studimeve Ilire, i cili jo vetem qe nuk e vertetoi dot autoktonine e shqiptareve, por u tha shqiptareve se ishin pasardhesit e drejtperdrejte te ilireve dhe bota e ilireve ndodhej poshte kombeve te shqiptareve te sotem. Ne kete drejtim shkolla shqiptare e epokes enveriste ndryshoi vendndodhjen historike te ilireve nga veriu dhe qendra e gadishullit ne jug-perendim te Ballkanit dhe spostoi ne jug te Shqiperise se sotme Epirin Historik, ne perputhje me shtritshmerine e Vorioepirit “grek” ne kundershtim me ate qe kishin perjetuar Eterit e Shenjte te Klerit Katolik Shqiptar dhe paraardhesit e tyre nder 15 shekujt e fundit. Ne kete menyre u fsheh gjeneza e shqiptareve te sotem dhe cdo gje u tentua te perputhej mbi bazen e gjuhes se folur sot, por jo dje para nje shekulli. U anashkalua me qellim ngjashmeria thelbesore e gjuhes shqipe (gegerishtes) me helenishten dhe ne kete menyre Popullit Grek te sotem ju fsheh karakteri racor malavjan pas ngjyres se bardhe te arvanitasve (nuk ka rendesi akti, por menyrat se si eshte realizuar ai dhe cfare kane dashur te perfitojne politikanet greke kur ndryshuan gjuhen helenishte ne greqishten e sotme).

Atehere, nje nga shtysat me kryesore te politikes enveriste ne Shqiperine e vitit 1972 ka qene tjetersimi i gjenezes historike te shqiptareve dhe kufizimi hapsinor i popullatave shqipfolese ne Ballkan dhe Azi te Vogel. Ne kete menyre popullata shqipfolese ne Greqine Moderne dhe ajo ne Turqine Moderne u perjashtua nga thelbi i te qenurit popullate shqipfolese. Kjo gje u perputh me politiken e ndjekur nga shteti grek dhe ai turk ne fushen e gjuhesise dhe politikes mbi popullaten shqipfolese.

Por  krijimi i Akademise se Shkencave te Republikes Popullore te Shqiperise kishte lidhje edhe me nje dukuri tjeter. Kjo e fundit mori persiper te percaktonte kufijte hapsinor te permbajtjes se Gjuhes Shqipe dhe mbi kete baze krijoi historine e Popullit Shqiptar prej se shumti 2500 vjet edhe pse Dardania historike i kalonte limitet historike te njohjes se shkrimit pellazg dhe vendndodhja e saj ishte afer Rumanise dhe veriut te Serbise se sotme. Ajo qe kishte ndodhur realisht me paraardhesit me te pare te shqiptareve te sotem dhe menyren se si ata ishin shkeputur nga bota e tyre primitive u anashkalua me qellim djallezor dhe shqiptaret u barazuan me te gjithe popujt e tjere evropiane ne drejtim te menyres se zhvillimit social edhe pse ata formonin fillesen rastesore te races se bardhe ne kontinent dhe ishin krejt ndryshe nga ata. Kjo e fundit u konsiderua e paqene, me qene se binte ne kundershtim me teorine marksiste mbi revolucionin proletar dhe nuk i leverdiste partise ne pushtet t’i nxirrte te palarat ne treg. Kjo gje coi ne fshehjen e madhe te permbajtjes se Gjuhes Shqipe dhe shqiptaret e sotem nuk e muaren vesh kurre se vetem 200 fjale kishin prejardhje te lashte historike, ndersa pjesa dermuese e permbajtjes se Gjuhes Shqipe ishte nje huazim nga bota e madhe e relacioneve universale jashte deshires se shqipfolese. Per te mbuluar kete fakt historik, gje qe percaktonte realisht permbajtjen e Gjuhes Shqipe, u fiksua se disa fjale ne fjalorin e Gjuhes Shqipe kishin prejardhje jashteshqiptare. Ky problem u analizua ne kapitullin e trete: “Disa tipe fjalesh me prejardhje te huaj dhe emrash te pervecem te huaj” (Drejtshkrimi i Gjuhes Shqipe, f. 187-191) duke nenkuptuar se shqiptaret e sotem ishin ne kete pozicion historik vetem ne sajet te jetes se tyre politike pa ndihmen e kerkujt.

Atehere, nje nga shtysat me kryesore te politikes enveriste ne Shqiperine e vitit 1972 ka qene tjetersimi i Historise se Popullit Shqiptar per te mbuluar paaftesine e Popullit tone per t’u perfshire ne levizjen komuniste sipas teorise se marksizmit proletar. Shkurt, Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe tentoi te mbuloje karakterin primitiv dhe te shkuaren historike te Popullit Shqiptar. Jo vetem kaq, por u mohua totalisht fakti qe Gjuha Shqipe ishte produkti me karakteristik i veprimit te Evropes politike mbi popujt e prapambetur te kontinentit (pikerisht kete kishin realizuar per 400 vjet Eterit e Shenjte te Klerit katolik Shqiptar)  dhe permbajtja reale e Gjuhes Shqipe conte ne kete zbulim.

2- Cila qe dinamika e atij kongresi?

Dhe vete dinamika praktike e permbajtja teorike e ketij kongresi eshte e afte ta diskretitoje te gjithe propoganden mbi progresin e Gjuhes Shqipe te realizuar nga ky kongres.

Pas asgjesimit te gjuhetareve dhe studiuesve historike te Gjuhes Shqipe, politika enveriste filloi sulmin kundra gjuhes se shqiptareve dhe “menjehere pas clirimit” e konsideroi gjuhen shqipe me shume variante letrare te cilat kishin nevoje per nje afrim drejtshkrimor. Per kete u botuan “Ortografia e gjuhes shqipe” (1956) dhe, ne kuadrin e pretendimit te vendosjes se nje drejtshkrimi te vetem per nje forme te vetme te gjuhes sone letrare, u botua projekti: “Rregullat e drejtshkrimit te shqipes” (1967). Keto botime ishin paraprire nga sesionet shkencore te vitit 1952 ku u pretendua se gjuhesia jone po zgjerohej perhere e me shume duke bere hapa cilesore perpara ne pervetesimin e metodologjise materialiste-dialektike te njohjes dhe te shpjegimit te fenomeneve shoqerore dhe sidomos te teorise marksiste-leniniste mbi gjuhet letrare kombetare, duke kapercyer nje varg konceptesh te gabuara, te trasheguara nga e kaluara (Drejtshkrimi i gjuhes shqipe, f. 5). Por asnjehere komisioni i drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe nuk i tha Popullit Shqiptar se cila ishte permbajta e ketyre varianteve letrare; asnjehere ky komision nuk i tha Popullit Shqiptar se cila ishte permbajtja e metodologjise materialiste-dialektike te njohjes; asnjehere ky komision nuk i tha Popullit Shqiptar se cila ishte permbajtja e  metodologjise materialiste-dialektike e shpjegimit te fenomeneve shoqerore; asnjehere ky komision nuk i tha Popullit Shqiptar se cila ishte permbajtja e metodologjise materialiste-dialektike e teorise marksiste-leniniste mbi gjuhet letrare kombetare; asnjehere ky komision nuk i tha Popullit Shqiptar se ku qendronin konceptet e gabuara te trasheguara nga e kaluara.

Keshtu qe kur behet fjale per kongres te drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe me 1972, duhet marre ne konsiderate edhe puna paraprake drejt ketij kongresi nga njerez qe nuk kishin asnje lidhje me Gjuhen Shqipe me planin studimor, por qe per te ngritur veten ne nivelin e autoreve te Gjuhes Shqipe mohuan te kaluaren me ane te krimit.

Eshte pretenduar qe nisma per mbledhjen e kongresit te 1972-shit eshte marre nga Instituti i Gjuhesise dhe Letersise te USHT (Drejtshkrimi i Gjuhes Shqipe, f. 16), por nje ballafaqim me ate qe ka shkruar Enver Hoxha tregon se kjo nuk duhet te jete e sakte dhe eshte e lidhur me politiken antishqiptare te komunizmit enverist. Të flasësh sot për një gjuhë kombëtare, e cila të bashkojë elementët më pozitivë të dialektit kryesor (gegerishtes) dhe te shtate nendialekteve te tjera duhej bërë një punë më kualitative shkencore përpara kongresit të drejtëshkrimit (1972) dhe jo të bëhej politikë me anëtarët e atij kongresi. Këtë nuk ja kanë thënë kurrë popullit shqiptar mbi presionin qe ju bë pjestarëve të atij kongresi dhe nuk ka qenë e rastit botimi i veprës së 12 në vigjilje të Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe ku ju adresua Tuk Jakoves per problemin e gjuhës zyrtare a thua se merrte vesh në këtë fushë ai dhe diktatori. Vini re se cfare ka shkruar diktatori per kete problem, perpara atij kongresi:

“Eshte fakt historik qe edhe ne vende te tjera, te perparuara si ne France e gjetke gjuha provinciale ka ndryshuar, ka evoluar dhe eshte formuar gjuhe unike, letrare, gjuha kombetare. Mund te themi edhe per Dukagjinin se ai nuk mund te mbetet sic eshte sot. Edhe vete Tuku duhet te kete vene re se e ka thyer gjuhen si te gjithe ne dhe se te ne, sic eshte e natyrshme, dialektike, po perpunohet gjuha letrare. Byroja Politike nuk eshte ngutur per ter marre nje vendim mbi kete ceshtje, se kjo s’behet me dekrete. Natyrisht, do te behet si eshte me mire. Edhe ne raport thuhet se problemi i gjuhes zyrtare do te studiohet, ndersa Tuku megjithese e di kete ceshtje, na e ngre ketu ne nje fryme te tille qe nuk eshte aspak e drejte.“ (Enver Hoxha, Vepra 12, f. 314).

Diktatori nuk i tha kurre Popullit Shqiptar se gjuha letrare percaktohet mbi bazen e veprimit historik qe populli luan mbi te per hir te zhvillimit dhe kjo gje kishte perfunduar me Kongresin e Manastirit me 1908 dhe te dy kongreseve te Elbasanit me 1909, 1910, atehere kur u vendos te behej per here te pare SHQIPERIA nga veprimi i politikave evropiano-otomane mbi cbaze u perdor pergjate gjithe periudhes 1912-1945. Por problemi rrihte diku tjeter dhe kjo gje nuk u shpalos asnjehere, dhe akoma mbahet e fshehte.

Por nje analize e pjesmarresve ne ate kongres i hap pak ndryshe petat e lakrorit. Thuhet se moren pjese 87 delegate te profesioneve te ndryshme te lidhur me Gjuhen Shqipe, si me poshte:

Politikane: 2: Thoma Deliana, minister; Bedri Dedja zv. minister,

Gjuhetare, pedagoge te Gjuhes Shqipe dhe perkthyes: 38: Androkli Kostallari, Mahir Domi, Eqrem Cabej, Shaban Demiraj, Lirak  Dodbibaj, Jorgji Gjinari, Emil Lafe, Jup Kastrati, Engjell Angoni, Ali Dhrimo, Bahri Beci, Bajram Hajrullaj, Dhimiter Samara, Fadil Podgorica, Fatmir Agalliu, Ferdinand Leka, Henrik Lacaj, Hysen Qosja, Jani Thomaj, Jorgji Çerepi, Koço Bihiku, Kole Ashta, Mehmet Çeliku,  Menella Totoni, Merkur Alimerko, Nesti Bellovoda, Nikoleta Cikuli, Osman Myderrizi, Pashko Geci, Remzi Pernaska, Sofika Morcka, Spiro Floqi, Stefan Prifti, Shefqet Hoxha, Tomor Osmani, Xhevat Lloshi, Ylli Ruli, Zana Daci.

Historiane dhe historiane te letersise: 2: Aleks Buda, Jorgo Bulo.

Shkrimtare, folklorist dhe redaktore: 15: Dhimiter Shyteriqi, Ali Abdihoxha, Dalan Shapllo, Dritero Agolli, Dhori Qiriazi, Fatmir Gjata, Ismail Kadare, Jakov Xoxa, Lasgush Poradeci, Llazar Siliqi, Niko Tanini, Qamil Haxhihasani, Sterjo Spasse, Shefqet Musaraj, Zihni Sako.

Mesues: 18: Kole Koci, Anastas Dodi, Luigj Franja, Ahmet Limani, Drita Garuci, Elsa   Vakeflliu, Gaqo Peci, Hasan Sayani, Kristaq Shtembari, Luan Dino,  Lumnie Shehetila, Mikel Zavalani, Mufit Trepca, Munir Reso, Naim Bardhi, Pjeter Fusha, Sofika Adhami, Zhaneta Nova.

Studiues te fushes se historise, gjuhesise dhe arsimit nga Kosova: 7: Idriz Ajeti, Rexhep Qosja, Ahmet Kelmendi, Ajet Bytyci, Besim Bokshi, Isa Bajçinca, Ismail Bajra.

Studiues te fushes se historise, gjuhesise dhe arsimit nga Maqedonia: 3: Remzi Nesimi, Petro Janura, Sefedin Sulejmani.

Studiues te fushes se historise, gjuhesise dhe arsimit nga Italia: 1,  Josif Ferrari.

Studiues te fushes se historise, gjuhesise dhe arsimit nga Mali i Zi: 1, Ismail Doda.

Po te analizohet shkollimi i delegateve te ketij kongresi do te shohim se vetem dy jane te lidhur direkt me shkollen (Universitetet e Gracit dhe te Vjenes ne Austri) qe pergatiti per 400 vjet levruesit dhe studiuesit e Gjuhes Shqipe dhe pikerisht: Emermadhi Prof. Dr. Eqrem Cabej dhe liriku me i madh evriopian i shek. te XX-te Lasgush Poradeci. Te gjithe te tjeret pa asnje perjashtim i perkasin ose shkollave komuniste, ose shkollave qe kane luftuar gjithe jeten kundra Popullit Shqiptar. Pikerisht keta te fundit u caktuan per te pergatitur tradhetine e madhe kundra Gjuhes Shqipe me 1972.

Akoma me tej, po t’i shohesh delegatet me kombesi shqiptare nga pikepamja e nacionalitetit do te dallosh se gjysma e Kombit Shqiptar nuk jane perfaqesuar ne ate kongres. Kane munguar perfaqesuesit shqipfoles te Greqise dhe ata te Turqise. A nuk jane ftuar fare, apo nuk kane pranuar te vine ky eshte nje problem i paditur, por mungesa e delegateve te shqipfolesve nga Greqia i ka hequr Gjuhes Shqipe injeksionin historik te para 3000 vjeteve dhe ndikimin qe ajo ka pasur mbi popullaten qe aktualisht jeton ne Greqi. Pa dyshim ne kete pike fshihet karakteri politik i atij kongresi dhe ajo qe ka dashur te fshehe me mos evidentimin e saj. Eshte pika ku diktatori i ka bere nder politikes antishqiptare greke dhe per te cilen ai nuk foli kurre (kam parasysh librin: “Dy popuj miq”, Tirane 1985). Por ne kete liber i pat hedhur benzine zjarrit duke provokuar greket me idene e te Marreve te Madheshtise Shqiptare mbi lidhjen gjuhesore pellazgo – ilire dhe nivelin e larte social te tyre(f. 75-77).

Keshtu qe dinamika e atij kongresi eshte e afte te na jape aresyet perse u mbajt ai dhe kujt i sherbeu politikisht. E sa per anen shkencore ai kongres tregoi tipikisht triumfin e politikes mbi shkencen e gjuhesise dhe marrjen neperkembe te Historise se kalura te Popullit Shqipta.

3 - Cilat ishte pasojat historike, “shkencore” dhe politike te Kongresit te Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe?

Pasoja e pare e atij kongresi ishte Fjalori Drejtshkrimor i Gjuhes Shqipe, botuar me 1976. Me paturpesine me te madhe ne parathenien e ketij fjalori shkruhet:

“Si baze per zgjedhjen e fjaleve per “Fjalorin drejtshkrimor” dhe shume here edhe per percaktimin e trajtave te tyre ka sherbyer Kartoteka e Leksikut te Shqipes (KLSH) prane Institutit te Gjuhesise dhe te Letersise, ku perfshihet leksiku i shqipes se shkruar nga Rilindja e ketej dhe nje pjese e gjere e leksikut te gjuhes se folur, qe eshte mbledhur ne menyre te organizuar e sistemore pas Clirimit ne te gjithe truallin e gjuhes shqipe (pikerisht kjo perben genjeshtren e radhes pasi nuk jane marre ne konsiderate leksiku ne Kosove, Greqi, Turqi, Shqiperi te Veriut, ne Mal te Zi, Maqedoni dhe tek arbereshet e Italise, GH). Jane shfrytezuar gjithashtu disa nga fjaloret kryesore te gjuhes shqipe, ne radhe te pare “Fjalori i gjuhes shqipe” (Tirane 1954), doreshkrimi i “Fjalorit te gjuhes se sotme shqipe” ne shtate vellime (shkronja A – Gj) dhe fjaloret terminologjike tekniko-shkencor. Per te percaktuar normen drejtshkrimore e morfologjike, jane shfrytezuar edhe tekstet gjuhesore te shkolles sone, vepra e re “Fonetika dhe gramatika e gjuhes se sotme letrare shqipe II, Morfologjia (Tirane 1976) dhe studimet e tjera qe trajtojne probleme te normes se sotme letrare kombetare”  (Fjalori drejtshkrimor i gjuhes shqipe, f. 7)

Paturpesia qendron ne percaktimin hapsinor te asaj se ku eshte mbeshtetur ky fjalor nga pikepamja kohore, e cila nga ana e vet mbeshtetej ne nje mashtrim te perbindshem te lidhur me termin “rilindje” (me hollesisht per kete shih artikullin: “A ka rilindas Populli Shqiptar?” te publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti. com). Ky fakt na argumenton pikerisht aresyen e masakres mbi Klerin Katolik Shqiptar perpara vitit 1972.

Por ne menyre te permbledhur pasoja e Kongresit te Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe konsiston ne keto pika:

-  Legjitimoi sundimin e politikes mbi Shkencen Shqiptare.

-  Legjitimoi tjetersimin e Historise duke shkeputur nga trungu shqipfoles arvanitasit e Greqise dhe arnautet e Turqise me ane te se ciles u lehtesoi punen politikave antishqiptare ne ato vende.

-  Legjitimoi krimin komunist mbi Baballaret e Gjuhes Shqipe.

-  Legjitimoi mohimin e Nenes dhe imponimin e njerkes ne Gjuhen Shqipe.

-  Legjitimoi tjetersimin e Gjuhes Shqipe nga pozitat e antishqiptarizmit historik

-  Zhduku gegerishten (dmth gjuhen historike te shqiptareve) ne planin aplikativ historik.

-  Legjitimoi nendialektin e toskerishtes si gjuhe zyrtare duke detyruar 90% te Popullit Shqiptar te mesonte gjuhen e 10% shqiptareve te lidhur me komunizmin enverist, nje variant jashteshkencor pa zhvillim dhe pa histori.

-  Nga pikepamja gjuhesore e ktheu Gjuhen Shqipe 400 vjet prapa ne Kohe.

-  Nga pikepamja e zhvillimit social e ktheu Popullin Shqiptar 1300 vjet prapa ne Kohe.

Ne menyre te permbledhur mund te them se Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe perfaqeson triumfin e politikave antishqiptare mbi Popullin Shqiptar, triumfin e antihistorise mbi Historine e perjetuar nga Populli Shqiptar, te pakten, pergjate 400 vjeteve te fundit.

                                                      Kujtimit te Imzot Ernest Cobes

Qe me 14 korrik 1962 me dha mundesine te krezmohesha sipas parimeve te te pareve te mi historike ne Altarin e Kishes se Madhe ne Shkoder

                                       Kujtimit te Mr. Servite Xhovana Daberdaku

                                                                At Pjeter Meshkalles

                                                               Pader Agostin Ashikut

                                                               Dr. Dom Tom Laces

                                                               Dom Ndre Lufit

Te Cilet jane marre me edukimin tim feminor ne vitet 1960-1966 kur shoqeroja per dite gjyshin tim, nga nena, mesuesin Kol Laca, ne Kishe te Freterve ne Gjuhadol pergjate pushimeve verore.

                                       Kujtimit te Kardinal Mikel Koliqit, edukatorit te babait tim

                                                         Imzot Frano Ilias

                                                         Imzot Zef Simonit

                                                         Dom Nikolle Mazrekut

                                                         Pader Viktor Volajt

                                                         At Zef Pllumit

Jeta dhe Veprat e te Cileve me kane treguar se sa pak e njohim Ne, shqiptaret e sotem, boten shqiptare dhe ne cfare pozicioni social paskemi qene realisht deri me 1991-shin.

                                    Kujtimit te Emermadhit Prof. Dr. Eqrem Cabej,

                          Lirikut me te madh evropian i shek. te XX-te Lasgush Poradeci,

                                                                     shkrimtarit Mitrush Kuteli,

                                                                     shkrimtarit Petro Marko,

                                                                     shkrimtarit Kasem Trebeshina,

        Jeta dhe Vepra e te Cileve, edhe pse nen terrorin enverist, na tregon se si mund te ruhet dinjiteti njerezor brenda parametrave evropiane te sotem, pamvaresisht nga shkalla e arsimimit, dhe se si Shkenca dhe Letersia mund t’i sherbejne Popullit Shqiptar atehere, sot dhe ne te ardhmen.

Tirane, me 19 mars 2014

81 – Mos eshte nje FJALE paraardhese e Gjuhes Shqipe?

                 (enigma e nje fjale)

Te gjithe ne qe u muarem me kete pune nuk ishim profesioniste te kesaj fushe, por deshira per aventura dhe zbulime te panjohurash na shtyri para disa vjetesh t’i hynim nje pune qe do te conte ne kete zbulim, qe gjithsesi fsheh nje te panjohur me mundesi te lidhur me historine e Krishterimit te Hershem ne trojet ku sot banojne shqiptaret, por dhe te nje FJALE me shume gjasa ilirisht (ose dhe latinisht) e shek. te I-re. Zanafilla e ketij zbulimi i duhet dedikuar banoreve te vjeter te fshatit Labinot-Fushe te cilet pretendonin se me 1939-1943 ne afersi te fshatit te tyre nje ekspedite italiane kishte punuar per nje problem te panjohur dhe italianet kishin perhapur fjale se ne ate zone do te vinte vete Benito Musolini (fig 1).

1                                                        fig. 1

Per kete ishin ndertuar dy galeri me gjatesi rreth 4-5 metra qe komunikonin me njera –tjetren ne fund dhe te gjitha keto ishin betonuar duke qene krejt bosh, por dhe qe nuk kishin asnje domethenie ndertimore te karakterit fortifikues (fig. 2).

2                                                     fig. 2

Kjo gje e kishte detyruar nje mesues letersie, Kadri Hyshmeri, para shume vjetesh te privatizonte ambientin dhe te ndertonte nje lokal lluksoz disa katesh, duke i vene emrin “Keshtjella”, ne afersi te te cilit fshihet kjo enigme (fig. 3, 4).

3                                                        fig. 3

Ideja e Kadri Hyshmerit ishte pak me ndryshe, por gjithsesi pas nje pune disa vjecare kerkoi ndihmen time profesionale, si teknik gjeofizik qe isha. Para disa viteve pata fatin te merrem me kete pune dhe te hulumtoj enigmen qe kishin kerkuar italianet duke e vizituar “Keshtjellen” me dhjetra here. Duke kerkuar me aparaturat tona strukturezimin e ambientit rrethues arrita ne perfundimin se poshte masivit shkembor duhej te fshihej nje sekret historik shume me i shtrenjte se thesaret qe kerkoja prej dhjetra vjetesh dhe ishte kjo aresyeja perse ekipi italian kishte punuar per disa vjet pa zbuluar asgje, por duke qene larg saj vetem 30 metra. Pyetja qe me mundonte ne ate kohe ishte shume e thjeshte: cfare kerkonin italianet dhe perse kishin vepruar me kaq fshehtesi?

4                                                       fig. 4

I kerkova te zotit te prones informacion mbi ngjarje te vjetra historike dhe me intuite ja kerkova te lidhura me Krishterimin e Hershem. Ne ate kohe e kisha perfunduar studimin mbi idete fetare nder parashqiptare dhe shqiptare duke bere nje lidhje midis udhetimit te Apostullit te Krishtit ne Epirin e asaj kohe Shen Palit, Papes epirot Shen Eleuterit (175-189), Kishave Paleokristiane (njihja dy te tilla ne Bylis, ku kisha punuar me 1985 ne ndihme te Prof. Neritan Cekes, per te cilat thuheshin se datoheshin te shek. IV) qe ndodheshin ne trojet e sotme shqiptare dhe karakterit primitiv te banoreve vendas. Aresyeja me thoshte qe pikerisht nen toke ne ate masiv shkembor duhej te fshihej nje enigme e lidhur me Shen Palin, per te cilin ekzistonte nje teresi legjendash duke filluar nga Labinot-Fusha, vazhduar  ne Shengjergj e Shenmeri dhe mbyllur ne Shenpal te Tiranes; ne kete fshat te fundit ekzistonte nje legjende mbi nje udhetim te Shen Palit  (dikush thote se eshte i Gjon Pagezorit edhe pse nuk ka asnje te dhene mbi udhetimin e tij ne keto troje) me koke te prere. Kjo e fundit e vulosi ne nje fare menyre, sipas meje,  enigmen italiane: ata kishin punuar per te zbuluar gjurmet pikerisht te Shen Palit dhe e kishin pasur te lehte per t’ja fshehur shqiptareve ne ato vite. A kishin ndjekur rrugen e legjendave vendase, apo kishin ndonje informacion te paditur nga ana ime, kjo nuk paraqiste me asnje rendesi pasi mendimi im ishte qe duhej futur nen toke pikerisht atje ku ekzistonte anomalia me e madhe gjeofizike (nje punim shume-shume i hershem rreth dhjete metra i thelle dhe, fillimisht, mbi 30 metra i gjate). Por Kadriu me dha edhe nje lajm tjeter: ne ate vend vendasit mbanin mend nje kishe teper te vjeter qe tashme nuk ekzistonte me, por qe ne kohen e Italise Fashiste kishte ekzistuar (ndoshta kjo ishte pika e referimit te enigmes) dhe ne ate vend ishte vendosur nje fushim ushtarak. Sidoqofte anomalia gjeofizike dhe vendndodhja e kishes se vjeter perputheshin (fig. 5), keshtu qe ose kishim te benim me bodrumet e kishes, ose kisha ishte ndertuar mbi nje vendkult te hershem te krishtere (ndoshta edhe pagan). Por anomalia gjeofizike zgjerohej shume me teper ne jug dhe pikerisht rreth 30-40 metra ne juglindje te tuneleve qe kishin bere italianet dhe ndodhesh rreth 4 metra poshte  rrafshit horizontal te bazamentit te tyre (fig. 6).

5                                                       fig. 5

6                                                       fig. 6

Biseda me Kadriun, dhe me punonjesit qe e shoqeronin, na coi ne perfundimin se duhej germuar ne gjurmet e Kishes se vjeter, meqene se ne ate vend kishim nje perputhje te matjeve me legjendat. Mendimi im ishte qe te hapej nje pus 4×4 dhe pastaj te hapej krahu jugor drejt masivit shkembor. Por Kadriu, pasi hapi pusin rreth 8-10 metra te thelle,  i vazhdoi punimet drejt veriut dhe nje dite prej ditesh me kerkoi ne telefon: “hajde se kam gjetur dicka per ty!” – ishin fare shkurt fjalet ne telefon. Cfare kishte ndodhur? I biri i Kadriut, Elisi, nje mesues i artit te skulptures, kishte marre ne dore punimet dhe me ane te shokeve te tij kishte avancuar drejt veriut nepermjet nje koridori me mure te vjetra te trasha ku kishte takuar disa hapsira te konsiderueshne dhe ne krahun majtas kishte pare pikerisht kete shkrim (fig. 7). Ishte nje pune kolosale pasi ishin pastruar rreth 40-50 metra kub formacioni gelqeror te perzier me shtuf ku shihej dora e njeriut. E kishte fotografuar dhe kur une arrita e gjeta perpara kompjuterit duke admiruar pamjen. Cfare perfaqesonte valle kjo fjale, ose grup fjalesh? Kush e kishte shkruar dhe me cfare qellimi? A nuk perben e gjitha kjo nje enigme te pa zbuluar?

elbasan orig                                                fig. 7

Asnjeri nga ne nuk mund te thoshte asnje fjale dhe asnje nga ne nuk ishte i afte ta interpretonte ate qe kishte gjetur Kadri Yshmeri me djalin e tij. Elisi kishte tentuar te hiqte bojen midis germes b (e katerta majtas) dhe c (e pesta majtas) duke gerryer me brisk per te marre kampione dhe per te analizuar moshen, por ishte e pamundur pasi ishte shkeputur si luspe peshku (vetem sa e kishte prishur). Prandaj ka nje hapsire boshe midis germes b dhe c ku gjendet nje pike boje aktualisht.                                                              Pa asnje lloj paragjykimi  shtroheshin tre pyetje:                                                                     - Ishte nje shkrim para 1950 vjetesh te realizuar nga autoret e Krishterimit te Hershem ne trojet epirote?                                                                                                                       - Ishte nje shkrim para 70 vjetesh te realizuar nga italianet?                                                   - Ishte nje shkrim abuziv pas vitit 1945 te realizuar nga shqiptaret?                            Shkova disa here te tjera ne ate vend duke rikontrolluar me aparatura vendin shkembor dhe ngula kembe per te vazhduar punimet nen te, por ishte e pamundur (duheshin njerez te specializuar ne kete fushe dhe mjete te posacme) dhe mbi te gjitha fonde, te cilat nuk mund te perballoheshin nga asnje prej nesh; Kadri Yshmeri dhe djali i tij, Elisi, kishin bere me shume se sa u takonte, pervec zbulimit.

  Tirane, me 24 shkurt 2014

80-Cfare mund te mesojne shqiptaret per nje ore ne Ferizaj?

Kush ka pasur rast te udhetoje neper Shqiperi natyrisht do te ngreje supet me kete pyetje: E cfare mund te mesohet per nje ore ne nje kafe te cfaredo te cdo qyteti shqiptar? E per Ferizajn kjo pyetje ka shume kuptim po te kihet parasysh se do te takosh Ibrahim Hysenin (Goga) mesuesin veteran te ketij qyteti, qe me 24 gusht te ketij viti mbush plot 81 vjet. Miku im nga ky qytet, Rexhep Halilaj (paraardhesit e tij jane te vendosur ne fshatin Halilaj te Fierit) – shkurt Rexha, me kishte thene disa here te takoja mesuesin e tij te fillores pasi prej tij mund te mesoje shume e shume gjera te paditura per Ferizajn e Kosoven. Rasti u krijua me 19 janar 2014 ku ne kafe Bubba Bar me pronar Valon Koxha, ne ora 10 te mengjesit takova per here te pare mesuesin Ibrahim Hysenin (Goga), per familjen e cilit kisha lexuar se ishte me e vjetra e qytetit dhe themeluese e ketij vendbanimi ne gjysmen e pare te shek. te XIX-te, qe asokohe njihej si ngaster e fshatit Nikadin; – Ferizaj njihet si qyteti me i ri i Kosoves  dhe familja Goga kishte gjashte pjestare te familjes pa shenja varri nga terrori serb(Enver Zhinipotoku, Portrete te anatemuarish, f. 37, Prishtine 2010).

Nje babaxhan tipik shqiptar, teper i thjeshte me nje fytyre te rrumbullaket me mustaqe qe te ngjallte nje besim dhe dashuri per jeten e cdo shqiptari ne Kosoven e Lire, u prezantua thjeshte si nje mesues i lendeve te shkencave natyrore. E une, i entuziasmuar nga ajo qe kisha pare nje dite me pare ne shpellen e Gadimes, nuk fola asnje fjale dhe me gjysem zeri i thashe emrin tim qe ai e kishte mesuar nga Rexha. Fjala e pare e mesues Ibrahim Hysenit ishte stacioni i trenit ne Ferizaj (financuar nga Turqia) per te cilin me tha se ishte ndertesa me e vjeter e qytetit dhe themelet datoheshin te vitit 1873 (fotografine e ketij stacioni e kishte vendosur ne kapakun e librit qe kishte shkruar per qytetin e tij, Ferizajn). Duke me treguar librin me tha se ishte nje foto e vitit 1920 dhe mungesa e kishes ortodokse ne krah te xhamise tregonte se objektet e kultit ortodoks ishin ndertuar pas formimit te Jugosllavise Mbreterore, dmth pas vitit 1919.

Me pas u hodhem ne historine arsimit ne kete qytet, qe ishte dhe kerkesa e pare e imja. Mesues Ibrahim Hyseni pranonte qe shkolla e pare shqipe zyrtarisht ishte hapur me 1941 me inisiativen dhe vendimin e Ministrit te Arsimit ne Qeverine e Tiranes, Ernest Koliqit dhe si date merret 27 Nentori 1941 si dita e pare e tremujorit te pare te vitit shkollor 1941-1942 ne shkollen fillore “Ismail Qemali”, qe me vone (1961) ndryshoi emrin ne “Tefik Canga”, emri i deshmorit te levizjes antifashiste nga Shkodra. Themeluesi i kesaj shkolle konsiderohej mesuesi vendas Shaban Shaqir Vata (1915-1979). Sipas tij mesuesit e pare nga Ferizaj kane qene: Gjina Karasani – Arni dhe Anica Lora. Interesant ishte qe Ministria e Arsimit ne Tirane pat derguar nje numer te konsiderueshem mesuesish per te organizuar procesin mesimor. Mesues Ibrahim Hyseni fliste me shume respekt te thelle per mesuesit nga Shqiperia, te cilet i kishin dhene mesimet e para mbi Gjuhen Shqipe. Emrat e Petro Papakosta nga Gjirokastra, Ymer Shypheja nga Elbasani, Bashkim Karagjozi nga Gjirokastra, Fadil Idriz Hoxha nga Shkodra (ky mesues ka qene dhe drejtori i pare i kesaj shkolle), Koco Koca nga Gjirokastra, dhe Franc Kurti nga Shkodra ishin jo vetem mesuesit e tij, por dhe emrat qe ai kishte kerkuar se pari ne Shqiperi kur erdhi pas 1999.

Emri i fundit u be objekt diskutimi, pasi mesues Ibrahimi Hyseni me tha se ne Ferizaj ndodheshin disa familje te besimit katolik dhe me permendi pikerisht familjen Kurti dhe ate Serreqi. Familja e pare kishte nxjerre nga gjiri i saj Dom Shtjefen Kurtin (1898-1973), klerikun qe tronditi mbare Evropen ne vitet 80 kur, kjo e fundit, mori vesh se ishte pushkatuar pse pagezoi nje femije. Kur me foli per Dom Shtjefnin ishte i revoltuar dhe interesantja qendronte ne ate se kur banoret e Ferizajt e kishin marre vesh kete krim kishin filluat ta shikonin figuren e Enver Hoxhes dhe qeverine e Tiranes me tjeter sy.

Ne funksion te ketij ndryshimi e pyeta: Po per kollonen me shqiptaret e Kosoves qe kaluan neper Shqiperi dhe qe e lidhin me Masakren e Tivarit cfare mund te me thuash? E pashe drejt e ne sy per te kuptuar reagimin pasi me interesonte jashte mase pergjigjja. Jashte cdo parashikimi ma ktheu shikimin dhe serbes e serbes me tha: Ata te shkrete i vrate ju dhe ky ka qene nje krim i perbindshem i komunizmit shqiptar ne bashkepunim me serbet. E kuptova qe mesues Ibrahim Hyseni kete problem e dinte sakte dhe nuk ishte nevoja per sqarime te metejshme. Atehere nderrova teme dhe i thashe qe gjyshja ime nga babai ishte pikerisht nga famija Serreqi ne Shkoder dhe diskutuam mbi lidhjen e mundeshme te tyre nga pikepamja gjenetike.

Ne kete menyre kaluam tek familjet qe kishin populluar qytetin nder vite. Hapi librin qe kishte shkruar per qytetin e tij (Ferizaj 1873-1944, Ferizaj 2013, ribotim) dhe me citoi kujtimet e tij: “Pervec shtepive te vendasve shqiptare, qe jetonin prej kohesh te familjeve Goga, Qenani e Nazifi, rreth 40 shtepi ishin serbe, me se shumti te ardhura nga Prizreni, rreth 20 shtepi vlleh (cincar), qe kishin ardhur nga regjioni i Manastirit, 20 shtepi shqiptaresh katolik te ardhur nga Prizreni dhe Shkodra, 50 shtepi romesh, rreth 100 shtepi te muhaxhereve boshnjak, te ikur nga Bosnja dhe hercegovina pas pushtimit austro-hungarez, nja 60 shtepi te muhaxhereve shqiptare te ikur nga Serbia pas vitit 1878 dhe disa shtepi shqiptaresh te shperngulur ne Ferizaj nga fshatrat e rrethines” (f. 10).

Pastaj e pyeta per historikun e familjes se tij, Goga. Mesues Ibrahimi pretendonte se familja Goga ishte me origjine te larget nga viset veriore  te Shqiperise, nga Malesia e Madh, fshati Muraj. Patronimi Goga eshte mjaft i perhapur ne ate ane dhe do te thote gurgdhendes e murator. Aty nga fillimi i shek. XVIII-te disa nga familjet Goga jane shperngulur nga vendlindja e tyre dhe pasi kaluan nje kohe duke kerkuar kushte me te mira per jetese ne viset etnike shqiptare, te cilat gjendeshin nen sundimin turk, dalin ne Rrafshin e Kosoves dhe aty shohin te ardhmen e tyre. Keto familje, gjate rrugetimit te tyre, nje kohe jane ndalur ne fshatin Jezerc dhe pas nje qendrimi te shkurter aty, kalojne dhe vendosen ne treven e sotme te Ferizajt, per te jetuar gjithmone ketu (f. 18-19).

Kur erdhi puna tek familjet katolike hapi perseri librin dhe me permendi familjet katolike qe kishin ardhur qe ne fillimin e lulezimit te Ferizajt duke qene te profesionit zejtare. Me permendi emrat e kryefamiljareve te familjeve me te njohura katolike te Ferizajt qe vazhdonin te jetonin ne kete qytet: Anton Kurti – farmacist, Anton Gjoni – bukepjekes dhe piktor, Bate Kajtazi – nepunes, David Kurti – teneqepunues, Dede Gjini, Dede Prenk Palaj, Zym – bukepjekes, Dedush Ndoi – punetor, Franc Dedushi – kepucar, Filip Toshi – nepunes, Gap Gllasniqi – tregetar, Gap Shahini – tregtar, Gjergj Kurti, Gjergj Serreqi i ati i Gjon Serreqit – profesor, i burgosur politik dhe i denuar me vdekje si kryetar i organizates Nacional Demoktare Shqiptare – veprimtar  i ceshtjes kombetare. Lista ishte e gjate edhe me 40 kryefamiljare te tjere (f. 49-52).

E nderpreva dhe i kerkova informacion per familjet serbe dhe malazese. Sipas tij numri me i madh i familjeve serbe dhe malazeze kane qene tregtare dhe zejtare. Kryesisht ne Ferizaj kane ardhe nga vende te ndryshme te Kosoves dhe nga vise te tjera midis dy luftave boterore duke qene thjeshte kolonizatore. Me permendi rreth 60 emra familjesh, emrat e te cileve i kishte shenuar ne liber (f. 70-71).

Muhabeti i embel me mesues Ibrahimin kaloi perseri tek shkollat, tema e se ciles i pelqente me teper jo se ishte vete mesues, por postulati i tij ishte: thelbin e zhvillimit te nje popullate e perben arsimimi, kjo eshte pasoja direkte dhe me e rendesishme e te qenurit shqiptarit edhe pse jetonin nen sundimin politik turk, e me vone nen sundimin kriminal serb dhe ketu qendronte sekreti pse jemi shqiptare. Por qyteti i Ferizajt kishte pasur shkolla fetare prej kohesh ku mesohej gjuhe shqipe prej hoxhallareve. Prej vitit 1912 ne Ferizaj ka ekzistuar nje shkolle fillore katerklaseshe, ku mesimi behej ne gjuhen serbe. Ndertesa e pare shkollore eshte ndertuar ne vitin 1923. Ne kete ndertese prej vitit 1945 deri ne vitin 2010, plot 65 vjet, ka funksionuar shkolla fillore “Ismail Qemali” – “Tefik Canga”. Gjate viteve 1924-1928 ne Ferizaj ka ekzistuar gjimnazi i ulet privat, ne te cilin mesimet mbaheshin ne gjuhen serbe. Me vone eshte hapur edhe shkolla e mesme qe quhej shkolla qytetare (gradjanska shkolla). Shkollimi i femijeve shqiptare ne gjuhen serbe dhe shkollat fetare kane vazhduar deri ne vitin 1941, kur fillojne dhe hapen shkollat e para ne gjuhen shqipe.

Hapi librin dhe me tregoi publikimin e disa dokumentave te vjetra shkollore ku dallohej stema: “Mbretnija Shqiptare”; dokumenti kishte daten 1943. E pashe ne sy dhe i thashe: si ka mundesi, a nuk kemi qene te pushtuar nga Italia fashiste? Qeshi: Nuk e di, shihe vete! Mbeta i habitur. Tani po e merrja vesh se i ashtequajturi pushtim fashist paska qene konsolidimi u Mbreterise Shqiptare, por se nen ke mbret ne dokumenta nuk thuhej. Formalizmi qendronte ne mungesen e emrit te mbretit apo ne pranimin e mbreterise shqiptare? A nuk eshte kjo nje pike e erret ne historine e messhekullit te XX-te? Cfare fsheh politika per ato vite ku dhe fillon realisht levizja komuniste e Enver Hoxhes?

E pyeta per pranine e dy institucioneve fetare prane njera-tjeteres ne te njejtin oborr: Xhamise se Madhe dhe Kishes Ortodokse. Ishte nje teme mjaft interesante dhe mesues Ibrahimi fliste me mjaft kompetence. E filloi historine e tyre me xhamite ku Ferizaj kishte pasur dy xhami, te cilat gjenden edhe sot. Xhamia e Vogel eshte ndertuar e para dhe thuhet se eshte e ndertuar nga familja e Ibrahim Boshnjakut me prejardhje prej Bihaqit te Bosnjes, ndersa Xhamia e Madhe eshte ndertuar pas betejes se Slivoves (1881). Pra te dy xhamite jane ndertuar ne kohen e Turqise, para viti 1912. Xhamia e Madhe ne vitin 1941 ushte rrenuar nga bombardimet e avioneve te Gjermanise Naziste e per rrjedhoje me 1943 pak me larg prej hekurudhe ku ishte xhamia e pare, ndertohet xhamia e sotme. Ne keto dy xhami detyren e imamit e kane kryer haxhi Ahmet Pllana, hafez Jusuf Ramadani, hafes Halim Carkaxhiu, mulla Syle Idrizi. Me i permenduri midis tyre ishte Haxhi Pllana qe te moshuarit e kujtojne si hoxhe te madh ne aspektin e diturise dhe njohjes se problemeve, terheqes ne ligjerata fetare ne xhami e gjetke po dhe mjaft korrekt dhe nganjehere edhe i ashper. I perkiste atyre personaliteteve fetare qe dha nje kontribut te madh per ndalimin e emigrimeve dhe te shpernguljes se shume qytetareve dhe fshatareve per ne Turqi.

Ferizaj ne kete periudhe i ka pasur dy kisha: Kishen Katolike dhe Kishen Ortodokse Serbe. Kisha e sotme Katolike eshte e ndertuar ne vitin 1926, por ajo ka pase ekzistuar edhe me perpara pasi ne kete kishe gjenden dokumenta, ne te cilat shihet se qe nga viti 1889 ne kete objekt kulti kryheshin pagezime dhe rregjistrime te femijeve te porsalindur. Fillimisht prifterinjte vinin nga Sllovenia e pastaj nga Shkupi e Prizreni. Ne mungese te lokaleve ritet fetare dhe aktivitetet e tjera arsimore dhe kulturore  zhvilloheshin ne shtepi private te besimtareve katolike. Prifterinjte e zellshem katolike angazhuan rinine  jo vetem katolike ne proceset sportive. Prifti i pare i Ferizajt ka qene Don Bartalomeo Fratelli dhe Don Tadej Ivani si ndihmes i tij. Pastaj erdhen Nikolle Mazreku dhe Don Luigj Kurti. Mesues Ibrahimi ju rikthye edhe nje here figures se Don Shtjefen Kurtit, i cili ishte bere prift me 13.05.1921 dhe kishte qene, sipas studiuesit francez Didier Rance, rrefystar i Nene Terezes. Se bashku me dy prifterinj te tjere, qe sherbenin ne fshatrat perreth Gjakoves, Don Luigj Gashi dhe Don Gjon Bisaku, mblodhen fakte dhe dokumenta qe do te perbenin donencimin kunder Serbise ne materialin historik Momerie ne gjuhen frenge, te cilen me 05.05.1930 do t’ja paraqisnin sekretarit te Pergjithshem te Lidhjes se Kombeve (sot OKB) me seli ne Gjeneve z. Erik Drymond. E mbylli panoramen mbi Kishat Katolike me figuren e Don Shtjefen Kurtit “ferizajasi yne nxenesi i shkelqyer i shkolles sone qe shpetoi nga serbet, por jo edhe nga shqiptaret”.

Per Kishen ortodokse serbe foli mjaft shkurt: ishte ndertuar ne vitin 1928-1931 ne oborrin e Xhamise se Madhe dhe vetem kaq. E kuptova qe ishte i mbushur me nje urrejtje ta pakufishme per nje rregjim qe i kishte torturuar shqiptaret per afro nje shekull ne menyren me teskajshme.

Pashe oren, kishte kaluar pa u ndjere afro nje ore kur befas me drejtoi pyetjen: a e dini se cfare eshte bifurkacioni? Ngrita supet edhe pse para dy vjetesh kisha qene tek lokali ne kompleksin turistik te bifurkacionit, por qe tani nuk me kujtohej as si emer. Mesues Ibrahimi filloi shpjegimin: “eshte i vetmi lume ne Evrope (ekziston edhe nje ne Amerike Jugore ne lumin Kisikjare) qe buron ne nje pike dhe derdhet ne dy pika te ndryshme. Behet fjale per lumin Neredime  afer mullirit te Nikes, i cili ndahet ne dy pjese. Njera pjese e ujit qe rrjedh ne veri-lindje, derdhet ne mocalin e Sazlise e prej aty derdhet ne Sitnice, Sitnica derdhet ne Iber, Ibri ne Moraven Perendimore, Morava derdhet ne Danub, kurse Danubi derdhet ne Detin e Zi. Ndersa pjesa e dyte e ujit qe rrjedh ne drejtim te jugut shkon ne Kacanik, ku lumi i Neredimes derdhet ne Lepenc, Lepenci derdhet ne Vardar, kurse Vardari derdhet ne Detin Egje. Por gjeografet pretendojne se bifurkacioni i lumit te Neredimes eshte artificial dhe se eshte krijuar me ndarjen e ujit te lumit per t’u shfrytezuar per bluarjen e drithit ne mullirin e Nikes. Nuk dihet viti, por ky bifurkacion ka ekzistuar qe nga mesjeta, para themelimit te Ferizajt dhe mullinjte para vitit 1873. Skema ne faqen 188 (fig. 1) eshte e ndertuar nga une ashtu sic ma ka marre mendja dhe nuk perputhet me gjendjen topogjeografike, por te pakten krijon nje ide se cfare eshte bifurkacioni dhe si paraqitet ai per rastin konkret”. Kur erdha ne Tirane dhe kontrollova ne internet procesin ne fjale, pashe qe mesuesi Ibrahim Hyseni kishte bere nje pune jashtezakonisht te pelqyeshme edhe pse ishte ne moshe te thyer. A nuk tregon ky rast se cdo mesues shqiptar, kudo qofte ai, ka se cfare t’i tregoje brezave pasardhes per punen dhe jeten e tij?

foto_900                                                        fig. 1

Erdhi Rexha dhe m’u drejtua: “- kaloi ora 11, a do te nisesh per Shqiperi?” Ja bera me dore dhe u ngrita, por mesues Ibrahimi  nuk me la. Me tregoi librin dhe shkroi ne faqen e dyte: I dhurohet mikut te nderuar z. Genc Hoti. Me respekt Autori, firma Ferizaj, 19.01.2014. Pasi ma dha ne dore me tha: – Cka biseduam i ke te gjitha ketu.E percolla mesues Ibrahimin Hysenin deri tek sheshi qendror ku ndodhej busti i deshmorit te UCK kushtuar 27 Nentorit 1968 diten kur filluan demonstratat per vetvendosje ne viset shqiptare nen pushtimin  jugosllav, per Kosoven Republike, per Universitet dhe per Flamurin Kombetar, inaguruar me 27 Nentor 2008 (ate dite, 2012,  kur eshte vendosur busti dhe erdhen udheheqesit e Shtetit te Kosoves, kam qene pikerisht ketu dhe kam bere disa fotografi).

Kishte kaluar plot nje ore dhe ne ate ore kisha mesuar gjitheshka qe ishte shprehur ne nje liber per te cilin autori kishte punuar muaj te tere. Ja perse shqiptaret kane rast te mesojne mbi Ferizajn vetem per nje ore ate qe historia ka bere per 140 vjet.

                        Tirane, me 26.01.2014

 

79 – Kisha Ortodokse e Permetit, Prona Private dhe Politika

Rotacioni politik i vitit 2013 solli nje problem te ri ne fushen e ekonomise politike (ne fakt eshte nje problem i vjeter sa vete fillesat e Perandorise Otomane, por qe ne Shqiperi nuk eshte marre asnjehere me seriozitet) dhe ne ate religjoze: Te drejten e pronesise mbi objektin dhe token ku qendron ai. Por problemi nxorri ne drite edhe dicka tjeter, qe u parakalua si inekzistent: Padijen dhe manipulimin teorik dhe praktik te se drejtes se pronesise mbi Token e Shqiptareve. Me e rendesishme ishte kjo e dyta se sa e para, por pushteti i katert ne shtetin e shqiptareve (Mediat e shkruara dhe vizive) e tregoi fare hapur se eshte pjesa intelektuale me e paditur ne Shoqerine Shqiptare dhe pjesa udheheqese e manipulimit te Historise, Politikes dhe jetes sociale te Popullit Shqiptar. Kuptohet qe fjala behet per konfliktin e pronesise se nje toke, ne qytetin e Permetit, midis Shtetit Shqiptar dhe Kishes Autoqefale Ortodokse Shqiptare. Duke u mbeshtetur ne ato qe jane thene ne televizor dhe shkruar ne internet, neper gazeta dhe libra, rezulton qe Pushteti Vendor ne Permet pretendon qe Shteti Shqiptar ka ndertuar dikur (1962) nje Pallat Kulture mbi nje pjese toke qe dikur paska qene kishe, duke zene 25 m2 te kesaj te fundit; kurse e Nderuara Kishe Autoqefale Ortodokse Shqiptare pretendon se ne ate vend dikur ka qene nje Kishe e ndertuar 170 vjet me pare me nje pamje madheshtore, te shoqeruar me nje kulle kembanareje te larte sa dy here ndertesa e Kishes, per te cilen pretendohet se dikur (midis 1992-shit dhe 1996-es) jane paguar parate per privatizimin e tokes dhe nderteses (permases se aktit te fundit mos i jepni rendesi) dhe pasketaj Pallati i Kultures “Naim Frasheri” sherbeu, deri ne mesin e 2013-es, si Kishe. Pikerisht ne kete faze te zhvillimit plasi konflikti, pasi te gjitha shkallet e Gjykatave Shqiptare ja kishin kthyer Pallatin e Kultures Pushtetit Vendor dhe per kete Permbarimi Privat kishte nxjerre perjashta objektet e Shenjta te Kishes imagjinare, duke revoltuar Eterit e Shenjte te kesaj Kishe qe nuk vonuan te organizojne besimtaret kundra Pushtetit Vendor ne  qytetit e Permetit.

Une nuk pretendoj t’i jap rendesi se cfare po ndodh sot, por kerkoj t’i transmetoj lexuesit informacionin historik te popullates ortodokse shqiptare dhe Kishave te tilla ne Permet, pasi pretendoj qe Politika nuk e di te verteten, ndersa Kisha Autoqefale Ortodokse Shqiptare, me emertimin e saj formal, kerkon te bleje per qejf te gjithe Token e shqiptareve me parate qe nuk i takojne asaj, duke treguar, ne kete menyre, se ajo gjithe jeten e saj ka luftuar kundra interesave Kombetare te Popullit Shqiptar (ja perse Ahmet Zogu, Mbreti i I-re i te gjithe shqiptareve eshte i vetmi udheheqes shteteror qe veproi ne interes te Kombit Shqiptar). Eshte pikerisht ngjarja ne Permet me 2013 qe ne menyre invertuese mund te na sherbeje per te ndertuar ngjarje historike te paditura kurre nga shqiptaret dhe politiken e Kalit te Trojes te Kishes Ortodokse Greke, te pakten ne keto 500 vitet e fundit, te cilen te Marret e Madhershtise Shqiptare kerkojne ta privatizojne ne favor te shqiptareve duke harruar gjakun e derdhur per mbrojtjen e territorit shqiptar nder ato ane per interesat politike te  Popullit Grek qe cuan ne themelimin e shtetit te tyre me 1831.

Tre jane kendveshtrimet analitike qe do te shoqerojne kete teme:

1  Analiza e popullates dhe te dhenat e asaj krahine pergjate 600 vjeteve te fundit.

2 – Dinamika e Institucioneve fetare pergjate kesaj periudhe, sidomos ne shek. XX-te.

3 – Dinamika e Prones Private mbi Token ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe paraardhesit e tyre.

“Cuditerisht” te dhenat  per Permetin dhe popullaten, Institucionet Fetare dhe pronat,  jane disi  jashte mase te plota dhe nuk lene vend per dyshime, por perfundimet jane pak si te fshehta dhe jo rralle kundershtojne Historine, gje kjo e pakuptueshme per ata qe marrin persiper te shkruajne Historine e Popullit Shqiptar, pamvaresisht nga qellimi i tyre (jo rralle shqiptaret kujtojne se po bejne nje pune te mire, kur ne fakt ajo pergatit tragjedine e ardheshme; – te pakten banoret e Permetit jane te perfshire ne kete proces dy here pergjate shek. e XX-te: nje here kur realizuan Grushtin e Shtetit me 1924 me preteksin e vrasjes se Avni Rustemit dhe nje here me kongresin famekeq te majit 1944 qe mban emrin e qytetit te tyre, ku u devijua jeta historike e Popullit Shqiptar; mos valle tani kane rast te realizojne aktin e trete te shitjes se trojeve shqiptare Kishes Ortodokse dhe kete ta konsiderojne nje progres njesoj si veprimtaria politike nen sundimin e diktatorit?).

1 -  Analiza  e popullates dhe te dhenat e kesaj krahine pergjate 600 vjeteve te fundit.

Fale punes se nje njeriu ne sot kemi nje informacion shume kompleks mbi qytetin e Permetit. Autori (Prof. Dr. Stilian Adhami) ka permbledhur ne disa vellime gjitheshka qe flet per qytetin e Permetit duke analizuar nje periudhe kohore afro 600 vjecare, pa e ditur se si do te vijne ngjarjet pas 12 vjeteve, por pa ditur dhe unitetin historik te ketij kompleski (kjo e fundit perben dhe defektin e punes konkluzive te tij).

Sipas autorit “Ne kohen kur u be regjistrimi (1431-1432) vilajete i Permetit permblidhte 121 fshatra me 3525 familje, ndersa ai i Kelcyres kishte 38 fshatra me 1029 familje, keshtu qe mesatarisht cdo fshati i takojne rreth 21 familje” (“Permeti dhe permetaret ne faqen e historise – Nga lashtesia deri 1939”, f. 70).

“Mbeshtetur ne rregjistrin osman te vitit te vitit 1431-32, del se …Permeti me 132 fshatra ka pasur te regjistruar 60 vreshta ne 41 fshatra” (po aty, f. 72).

“Per qytetin e Permetit thuhet ne kete defter (1431-1432) se ne kete kohe te rregjistrimit kishte 42 shtepi me kryefamiljare dhe  4 me beqare” (po aty, f. 73-74).

“Aty nga fillimi i shek. XVI numuri i familjeve ishte rritur ne 136, kurse i Kelcyres ne 271” ( po aty, f. 78)

“Sipas Kodikut te Korces, ne shek. XIX ne  kazane e Permetit benin pjese 42 fshatra1 (shenimi  thote: Kodiku permend vetem fshatrat e krishtera, madje edhe keto jo te tera, sepse ne ate kohe kishte edhe fshatra te tjera te kesaj kazaje qe nga pikepamja kishtare benin pjese ne juridiksionin e Kosturit)” (po aty, f. 100)

“Popullsia e dy qendrave qytetare (Permet – Kelcyre) ne ate kohe (rregjistrimi i pare turk, 1431-1432, GH) jepet si vijon: Permeti me 46 shtepi dhe 350 banore…. Aty nga fillimi i shekullit XVI, sipas regjistrimeve turke, numri i banesave ne Permet arriti ne 136 dhe popullata u trefishua” (“Veshtrim mbi kulturen popullore te treves se Permetit”, f.24).

“Sipas Evlia Celebiut, qe vizitoi Permetin aty nga gjysma e dyte e shekullit XVII, Permeti ka pasur ne ate kohe 150 banesa….Ne kete kohe (fillimi i shek. XIX, GH), nga 3000 banore, me sjelljen e banoreve te fshatrave te rrenuara, Ali Pashe Tepelena e beri qytetin e Permetit me nje Popullsi prej 4-5000 banore, nga te cilet 2/3 muslimane, 1/6 te krishtere dhe te tjeret bohemi (evgjite)” (po aty, f. 25-26).

“Edhe me 1829 autori tjeter francez, Bozhur, Permetin si qytet e jep me 4-5000 banore…..Prej tyre (K. Thesproti – Psalidhes, GH) mesojme se Permeti ne ate kohe (1833-1834, GH) kishte 5000 banore, nga te cilet 1500 te krishtere dhe shume jevg” (po aty, f. 26, 27)

“Edhe nje autor tjeter francez (Isambert) me 1873 jep te njejten popullate (5000 banore per Permetin si qytet, prej te cileve 1500 te krishtere dhe shume jevgj), qe japin autoret e viteve 1833-1834, si duket i ndikuar prej tyre. (po aty, f.29-30).

“Si popullsi e qendrave qytetare ne kete vit (1900, GH) jepet per Permetin shifra 2379 banore…..Historiani yne Zija Shkodra, ne nje studim te tij, duke dhene dhe numrin e dyqaneve ne Permet, Kelcyre e Frasher gjate periudhes 1900-1912, jep si popullsi per qytetin e Permetit 5000 banore….”(po aty, f. 30).

Me 1840 Permeti kishte 144 familje, me 1923 kishte 604 familje dhe me 1940 kishte 594 familje. (po aty, f. 35).

Me 1940 qyteti i vogel i Permetit kishte 2805 banore. (po aty, 38).

Me 1878 Permeti arriti te kete 722 familje, por me tutje nuk shkoi (po aty, f. 39).

“Ne Permet (me 1897, GH) jane rreth 1000 familje. Prej ketyre 150 jane jevgj. Jevgjit e ketyshem dallohen per bukurine e tyre dhe shumica jeton mire. Familjet aromune jane 80 dhe te tjeret jane shqiptare, e se shumti muslimane” (po aty, f. 53).

Te dhenat me te vjetra per Permetin, jashte ketij autori, jane marre nga “Shqipria me 1927” ne dy vellime, ku pershihet edhe ilustrimi me fotografi (vell. 2). Sipas ketij informacioni, Permeti me 1926, ka 4 lagje, 604 shtepi me 2718 fryme (f. 277, v. 1).

Pamjet e qytetit te Permetit, sipas te gjitha planeve,  jepen ne vellimin e dyte te atij punimi si me poshte:

permeti 1                       foto 1, Permeti me 1920 (f. 60, v. 2)

permeti 2                     foto 2, Permeti me 1924 (f. 118, v. 2)

permeti 3          foto 3, Pamje e pergjithshme e Permetit (f. 331, v. 2)

Ne keto tre fotografi nuk dallohet asnje kishe, kur xhamite dallohen mjaft qarte, por ato mund te nenkuptohen ne brendesi te grumbullit te qiparisave. Keshtu qe jam i detyruar te marr ne konsiderate shtritshmerine e objekteve te kultit sipas disa burimeve.

2 – Dinamika e Institucioneve fetare pergjate kesaj periudhe, sidomos ne shek. XX-te.Per merite te Prof. Dr. Stilian Adhami dinamika e popullates, ne lidhje me besimin fetar, dhe shtritshmeria e objekteve fetare te kete kete pamje:“sipas regjistrit osman, ne shekullin XVI  te gjitha familjet kane qene te krishtera” (Permeti dhe permetaret ne faqen e historise – Nga lashtesia deri 1939 – , f. 80).“rregjistrimi i shek. XVI flet per popullsi ende te paislamizuar, kurse brenda nje shekulli ngrihen ne kete qytet dy xhami, nga te cilat njera, sipas te dhenave, e rindertuar dhe pershtatur mbi nje ndertim kulti te krishtere” (po aty, f. 80).

Pretendohet se ne mesin e shek. te XIX-te ne Permet kishte 12 shtepi muslimane dhe 122 shtepi te krishtera (Veshtrim mbi kulturen popullore te treves se Permetit, f. 27).Me 1938 Permeti kishte 1309 muslimane dhe 1479 te krishtere (po aty, f. 33). Flitet per xhamine e vjeter te Permetit, e cila u ndertua ne kohen e Sulltan Mehmetit I-re (1402-1421 dhe konsiderohet nder xhamite me te vjetra te vendit tone. “Ka te dhena qe kjo xhami te kete qene fillimisht kishe e shen Gjergjit, por qe per nevoja fetare te garnizonit ushtarak dhe administrates osmane te jete shnderruar ne faltore islamike nga pushtuesit” (po aty, f. 135-136). Flitet per xhamine Mbret ose Mbreterore, e ndertuar ne fund te shek. XV dhe fillimit te shek. XVI (po aty, f. 136). Sipas autorit ne Permet kane ekzistuar tri faltore te krishtera:

“a – KISHA E SHENKOLLIT. Nga nje shenim i vitit 1879, qe figuron ne Kodikun e Mitropolise se Korces, lihet te kuptohet se ka ekzistuar si manastir i mocem, dhe pas pushtimit osman ka qene reduktuar ne nje kishe famullije. Kjo nuk ka se vertetohet edhe per faktin se, po sipas Kodikut, kisha eshte ndertuar me 1757 duke u zmadhuar, pra eshte rindertuar ndoshta mbi rrenoja te vjetra (po aty, f. 146)….

b – KISHA E SHEN-MERISE SE PAZARIT (per kete kishe plasi konflikti me 2013) “ka qene ndertuar prane pazarit ne truallin ku sot afersisht eshte Shtepia e kultures dhe qe nuk ekziston me, se nuk paraqiste asnje vlere arkitektonike apo artistike (po aty, f. 146)….Edhe per kete faltore do t’i referohemi shenimeve te Kodikut te Mitropolise se Korces, si dhe te dhenave qe na jep nje doreshkrim tjeter qe kemi gjetur. Themelet e tempullit te vogel te dikurshem u hodhen nga permetari Zoto Loli, ne nje cak kohor crregullimesh e rreziqesh te medha per shkak te kundershtimit te fanatikeve muslimane. U zgjerua ne kohen e episkopimit te Meletit (peshkopit te Korces) me ndihmen e banoreve vendas dhe te ardhurve, qe ndodheshin e ushtronin tregti ne Permet. Eshte kjo aresyeja qe u ndertua prane pazarit, me qellim qe t’u sherbente zejtareve e tregtareve, qe nuk banonin me familje ne lagjet e krishtera te qytetit. / Ne kohen e Ali Pashes, me interesimin e Janaq Prevezhanit, ky tempull u pikturua nga Paskal Trandafili, qe banonte ne Rupsha te Pogonit; kjo dilte nga mbishkrimi qe ka pasur: “Ndihmo sherbetorin e zotit Janaq Prevezhani 1814”…(po aty, f. 147).

“c – KISHA E SHENEPREMTES (foto 4) Kronologjikisht eshte kisha e dyte qe ndertohet ne qytetin e Permetit, pas asaj te Shenkollit, ne shek. XVIII, kur ne kuadrin e zhvillimit te pergjithshem ekonomik e kulturor te vendit, edhe qyteti i Permetit ishte zmadhuar e fuqizuar ekomikisht (po aty      f. 148).

permeti 4                     foto 4    Kisha e ShenePremtes ne Permet

“veprimtaria e shumeanshme e Mitropoliteve te kohes ne bashkepunim me predikatorin e shek. 18, Kozma Etolin, qe sipas katalogut ne Kodikun e Mitropolise, ngriten pothuajse 70 kisha e shume shkolla ne dioqeze” (po aty, f. 165).

“Dihet se per te ngritur a per rindertuar nje kishe qofte edhe nje paraklis duhet te sigurohej me shume veshtiresi fermani i qeverise turke; por pagesa ne qeveri dhe rryshfetet per nje ferman te tille kane qene te medha. Prania neper mjaft fshatra muslimane e faltoreve ortodokse apo e rrenojave te tyre provon se neper keto fshatra ka pasur te krishtere para islamizimit te tyre” ( po aty, f. 165).

“Po ashtu, ne shekujt e pare te sundimit osman Permeti ka patur te pakten edhe nje shkolle kishtare greqisht, qe tradita popullore e ruan ne kujtese me emrin “oftoqios” (nga helenishtja “Oktohios” – shqip “Teteshja”)” (po aty f. 185).

“Mbeshtetur ne nje shenim qe permban kodeksi i mitropolise se Gjirokastres, E. Kurilla shkruan se gjate gjysmes se dyte te shek. XVIII, mitropoliti i Drinupojes, Dhositheu nga Mecova dhe misionari i njohur Kozma Etoli ngriten ne Permet nje shkolle greqisht fillore. Nuk dihet nese kjo ishte ose jo vazhdim i Oftohios, qe tradita popullore permetare e quan gjithashtu shkolla e Shenkollit, sepse ndodhej prane saj dhe  financohej po prej saj.” (po aty, f. 186)

Ndersa jashte ketij autori, sipas Shqipria me 1927, per objektet fetare kemi kete informacion: “Ne kete qytet ndodhen Xhamit e vjetra Manastiri i Kosines Shen Maria te cilat mund te quhen si antika (f. 278). Ne te gjithe nenprefekturen e Permetit ndodheshin 100 Kisha Ortodokse, 1 Mitropolit, 31 Prifterinj dhe 1 Manastir (f. 307, v. 1). Kuptohet qe keto te dhena nuk perputhen me ato qe jep profesori i nderuar Stilian Adhami dhe pa vene ne dyshim fare punen e tij jam i detyruar te ndjek edhe nje rruge tjeter.

Ne te gjithe kete informacion autori nuk ka qene ne gjendje qe te jape lidhjen e popullates me besimin fetar, por fare ftohet (ne fakt anon nga krahu ortodoks) jep numrat e familjeve ne lidhje me llojin e besimit fetar dhe vetem kaq. Sipas ketij informacioni rezulton qe popullata e Permetit te kete qene formalisht besimtare dhe ka qene Politika ajo qe e ka lidhur kete popullate me format perkatese te besimit fetar. Keshtu qe i bie qe ne qytetin e Permetit ekzistenca e Institucioneve Fetare te jete e lidhur pikerisht me Politiken  dhe e varur prej saj dhe jo ndryshe. I them te gjitha keto pasi autori yne pranon ekzistencen e nje situate te tille e cila “ne kuadrin e zhvillimit te pergjithshem ekonomik e kulturor te vendit, edhe qyteti i Permetit ishte zmadhuar e fuqizuar ekomikisht”. E po te mendosh qe ne ate kohe i gjithe vendi i banuar nga shqiptaret ndodhej nen sundimin politik otoman, duhet te merret me mend roli i politikes otomane ne kete drejtim.

Kjo me detyron qe te bej ballafaqimin e ngjarjeve me ane te fotografive nder vite per te pare ndryshimet e bera dhe perputhjen me Institucionet Fetare te kohes.

Fale punes se nje studiuesi te huaj, Robert Elsie, simpatizant i ceshtjeve shqiptare, kemi nje permbledhje fotosh te realizuara pergjate 150 vjeteve nga udhetare e studiues te ndryshem. Per rastin konkret kemi punen e nje studiuesi kroat, Branimir Gusic (1901 – 1975), qe me 1947 pasqyroi pamje edhe nga qyteti i Permetit (foto 5,6,7), por qe me 2013 une i dublova me realitetin e sotem (foto 5/1, 5/2, 6/1, 7/1, 7/2) per te pare ndryshimet dhe perputhjen me te kaluaren. 

BG065_121_179PRPermet01                                    foto 5, Permeti me 1947

IMG_0005                                    foto 5/1, Permeti 2013

IMG_0013                                      foto 5/2, Permeti 2013BG066_122_178PRPermet02                               foto 6, Permeti me 1947

IMG_0003                                    foto 6/1, Permeti 2013

BG067_124_097PRPermet04                              foto 7, Permeti me 1947

IMG_0001

             foto 7/1, Permeti 2013

IMG_0007

foto 7/2, Permeti me 2013  (prapa ketyre pemeve gjendet Pallati i Kultures “Naim Frasheri”)

Ne keto fotografi pozicioni i kishave eshte shume i padukshem, kur xhamite dallohen mjaft qarte. Ne foton 7 ne drejtim te ures dallohet nje xhami, ndersa ne foton 7/1 dhe 7/2 ne ate vend ndodhet nje pyll i vogel prapa te cilit ndodhet pikerisht Pallati i Kultures “Naim Frasheri”. Dmth fotoja e 1947 ne ate vend nuk kane asnje objekt kulti ortodoks, perkundrazi ne ate vend ndodhet nje xhami.

3 – Dinamika e Prones Private mbi Token ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe paraardhesit e tyre.

Ky problem ka nevoje te trajtohet sipas kesaj dinamike per te hequr cdo dyshim mbi pronesine e objekteve fetare ne Shqiperine e sotme.

Ne parim, shqiptaret nuk e kane njohur pronen private mbi token, te pakten deri ne vitin 1920 kur filloi shit-blerja e tyre dhe rregjistrimi ne kadastra dhe hipoteka. Ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe paraardhesit e tyre ka ekzistuar vetem prona fisnore dhe kjo e legjitimuar vetem nga Kanunet e Lek Dukagjinit dhe te Skenderbeut, ndersa ne Kanunet e Laberise, Dibres dhe Lures prona nuk njihej ne asnje permase. Per keto tre kanunet e fundit cdo gje natyrore ku banonin shqiptaret ishte e te gjitheve dhe per te gjithe. Por ne aktet historike te Krishterimit te Hershem ne territorin e banuar nga parashqiptaret (arberit dhe epirotet) ne dy zona (Drisht, shek. VII, dhe Korce, shek X) ekzistojne te dhena qe ben fjale per krijimin e pronave private te tokave ku shtriheshin manastiret perkatese dhe vetem kaq. Keto informacione mund te sherbejne per te artikuluar menyren se si ka lindur prona private ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe kush ka qene pergjegjes per kete akt. Por procesi ne fjale ka nje vecori: paraardhesit e shqiptareve dhe vete shqiptaret kane tentuar gjithmone, per sa kohe qe ekzistojne, t’i thjeshtojne proceset shoqerore dhe bashkegzistenca e te kundertave ka pasur nje karakter kohor te kufizuar dhe shtritshmeri te pjesshme. Ne kete gjendje i gjeti shqiptaret e mesjetes evropiane pushtimi politik i Otomaneve pas shek. te XV-te, por qe krijoi nje perputhje midis formes autoktone te prones fisnore dhe formes politike qe imponoi Perandoria Otomane. Keshtu qe mbetet per te pare se si e kishin organizuar Otomanet problemin e prones, me qene se nga ai shekull deri ne te XX-tin shqiptaret kane jetuar politikisht nen sundimin e tyre dhe problemi i prones sot e ka burimin pikerisht nga ai sundim politik.

Me 1984 studiuesi Ligor K. Mile botoi studimin “Ceshtje te historise agrare shqiptare (fundi i shek. XVIII – vitet 70 te shek. XIX)”, ku lexojme

“ne Perandorine Osmane toka ndahej ne pese kategori: 1) toke “mylk” ne pronesi private; 2) toke “mirije” ne pronesi shteterore; 3) toke “vakuf” ne pronesi te institucioneve te ndryshme fetare; 4) toke “metruqe” ne shfrytezim te perbashket te bashkesive kryesisht fshatare; 5) toke “mevate” – toke e shkrete, e lene djerr” (f. 22).

Sipas Av. Dr. Vasil K. Dilo: “Studim mbi cifliqe” (monografi) te botuar ne fletoren “Konkordia-Omonia” te Gjirokastres Nr. 208/55 dt. 2/15 prill 1919 ne gjuhen greke, per problemin e pronesise se tokes ne Perandorine Otomane kemi kete panorame:

“Ligji Otoman mbi Token, si me nenin 8 gjithashtu dhe me N. 130, nuk e favorizon grumbullimin e nje toke me dimensione te mbedha (sa eshte ajo qe perben qarkun e nje katundi), ne duar te nje individi me rasje te nje nevoje se madhe, kur dmth s’ka mundesie qe te vije ne gjendjen e meparshme nje katund i prishur, vetem atehere permetohet qe tokat e nje te ketilli katundi, te jepeshin ne nje, dy ose tri persona se bashku qe te transformohesh katundi ne ciflik.

C’eshte ciflik e cakton Ligji mbi Token me N. 131, i cili dallon dy lloj cifliqesh dmth 1) Ciflik simbas ligjit, i cili eshte nje are me dimension sa te punohet cdo vit me ane te nje cifti qesh dhe i cili jep prodhim. Perbehet nga nje toke 70-80 dynymesh kur toka eshte e kualitetit te pare ose nga njeqind (100) dynyme, kur eshte mesatare dhe nga 130, kur esht’i nje kualiteti ma te poshtem. Cdo dynym perbehet nga 1600 kut katrore. 2) Cka thuhet pergjithesisht ciflik, i cili permban toka bashke me godinat e goditura per kultivimin e tyre dhe me kafshet, farat, veglat bujqesore dhe me te tjera sende.

Nga kombinimi i ketij Neni me nenet 130 te Ligjit te Tokave dhe 1 e 3 te shtojces se Ligjit Tokave me date 4 korrik 1291 (1875) dhe N. 1 te Ligjit mbi prona te zoteruara prej  Zetimave rezulton se ciflik eshte instalimi i disa bujqve pa prona, ne toka te zoteruara prej nje tjetri, me obligim qe ata (bujqit), t’i punojne keto toka dhe prodhimin t’a ndajne me te zot’ e tyre ne analogji 2:1 keshtu qe nje e treta t’i perkasij se zotit te cifligut.

Simbas kuptimit te strikte te Ligjit, nji e tille prone tokash mund te permbaje toka te ndryshme nga pikepamja e eksplloatimit dmth mund te permbaje toka te punueshme dhe Livadhe dhe kollota dhe korie; por qe te gjitha keto toka jane ekskluzivisht nga ato lloj tokash, te cilat ne fillim jane dhenur koncensionar prej shtetit (si zoterues i tyre) dhe qe posedohen me ane tapiash. Domethene se ne cifliqet e formes origjinale, si ma nalt, nuk mbeshtillen edhe toka te leruara (metruqe), qe kane katundet e banuara nga pronare (N. 5 i L. mbi toka) ose toka te vdekura (mevat. N. 6 dhe 100 i L. Tokavet)” (f. 9-12 doreshkrimit).

Shtrohet pyetja: sipas ketyre materialeve historiko-juridike e kujt eshte toka e objekteve fetare pas zevendesimit te pushteti otoman nga ai shqiptar?

Shqiptareve pas 1945, ne emer te Refomes Agrare, i eshte bere nje mashtrim gjigand duke u thene qe toka eshte e atij qe e punen dhe mbi kete baze eshte e tyre. E gjitha kjo u be per ta paraqitur shtetin e ri komunist te ndryshem nga Mbreteria e Ahmet Zogut edhe ne fushen e pronesise, pasi ne kohen e Tij toka ishte prone shteterore dhe te gjithe poseduesit e saj paguanin taksen e tokes qofte ne kohen e politikes otomane e qofte ne kohen mbreterore.  Per kete te  fundit i referohem nje projekt ligji, te kthyer ne ligj, sipas te cilit falet taksa e te tretes nga tokat qe hapen rishtaz ne pasuri te shtetit per vitin e pare (marre nga: Bisedimet e Kuvendit Kushtetues, viti i I 1924, Nr. 23, f. 371, Tirane 1924, Shtypshkronja NIKAJ Tirane)

Ketij fakti nuk i beri perjashtim edhe bota e institucioneve fetare, vetem se ketu kishte nje ndryshim: Objektet e Krishtera (para 1054) dhe ato Katolike e kishin token te blere ose te dhuruar nga njerez qe e kishin ne pronesi, ndersa objektet Islamike dhe ato Ortodokse e kishin ne pronesi sipas ligjit otoman te tokave, kategoria e trete; dmth keto institucione nuk e kishin token te tyre, por e mbanin ne perdorim. Ketyre institucioneve u njihej hipoteka mbi token sipas parimit te perdorimit dhe nuk kishin te drejta as ta shisnin dhe as ta dhuronin.

Perfundime

Toka e banuar nga shqiptaret ne shtetin e tyre eshte Prone Shteterore dhe jo private, me perjashtim kur ajo eshte e blere, ose dhuruar,  nga persona qe e kane pasur dikur ne pronesi private. Nga ky fakt nuk kane se si te shpetojne edhe Institucionet Fetare te kujtdo forme qofshin. Keshtu qe Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare perpara se te pretendoje per pronesine e Kishes se Shen Merise se Pazarit duhet te argumentoje pronesine private mbi token ku mbeshtetet sot pallati i Kultures “Naim Frasheri” dhe jo te paraqese argumenta mbi ekzistencen e dikurshme te saj.

Tirane, 23.01.2014

78 – Edhe nje here: Kush e qendisi Flamurin e Ismail Qemalit?

Ky problem do te vazhdoje te manipulohet edhe pas festimit nje shekullor te Shtetit te Shqiptareve, pasi kete vit u perkujtua me nje artikull te Ilirian Gjikes te botuar ne gazeten “Standart”, dt 28 nentor 2013, f. 20-21 (eshte i njejti autor qe botoi te njejtin artikull me 28 Nentor 2012), por tani, duke marre per baze te gjithe materialin e publikuar nga une (ne studimin: “Si e formatoi Historia Evropiano-Otomane shtetin politik te shqiptareve per 1300 vjet ne kuadrin e politikes Globale”, pj. 3), mundohet te mbroje vetveten nga manipulimi paranjevjecar duke shtuar “argumenta te reja” edhe pse ato vine ne kundershtim me njera-tjetren dhe ne kundershtim me te njejtin material te botuar nga dikush tjeter dhe diku tjeter. Ai ka meriten qe te gjitha keto t’ja nenshtroje menyres hipotetike dhe mendimeve te tij, gje qe eshte pak e veshtire te pranohet si nje realitet edhe pse pretendohet i mbeshtetur ne dokumenta dhe fakte. Sipas autorit, duke cituar Eqrem bej Vloren, kemi kete informacion, duke theksuar qe fotoja qe jepet ne kete gazete nuk eshte e dates 28 Nentor 1912, por 28 Nentori i 1913, pervjetori i pare i shtetit shqiptar me autor Petro Dhimitri(Petro Fotografi, GH), (Qerim Vrioni, Fjalor i fotografise, fotot midis f. 80-81, ose Albumi “Marubi”: Njerez ne za e sende te kujdesshme, f. 144, rip.); mjafton edhe ky fakt per te percaktuar seriozitetin e analizes se Flamurit te dates 28 Nentor 1912 te ngritur ne Vlore:

Pese vjet e ruajta kete flamur ne dhomen e gjumit varur me nje gozhde anash krevatit, derisa erdhi vertet dita qe kishte profetizuar don Alandroja. Krejt papritur e krejt rastesisht ky flamur u ngrit vertet si simbol i Pavaresise se Shqiperise (Eqrem bej Vlora, “Kujtime 1885-1925”, Shtepia e Librit e Komunikimit, Tirane 2003, f. 215). / Ndersa pak me poshte ne te njejtin liber “Kujtime 1885-1925, Eqrem bej Vlora, i cili diten e ngritjes se flamurit ndodhej ne Kuc, ne jug te Vlores, per te mbrotur vendin nga sulmi i ushtrise greke tregon: “Nje jave pas kthimit tim ne Vlore, cova Murat bej Toptanin dhe Hydai efendin tek Ismail Qemali, duke iu lutur te me kthente flamurin qe i pata huajtur. Me premtuan te ma kthenin ate menjehere, sapo zonja Marigo Posjo (nje atdhetare e madhe demokrate, por qe i pelqente reklama) ta kishte qepur e qendisur flamurin e ri”…. / “keshtu flamuri qe dikur don Aleandro Kastrioti me kishte dhuruar solemnisht ne Paris, shtegtoi ne konakun fqinj dhe ra ne duart e Ismail beut, i cili ia dorezoi Murat bej Toptanit, me porosi ta varte jashte, nderkohe qe vete qendronte ne dritare (nenvizimet te miat, GH).

“Me 28 Nentor, me deshiren  dhe pelqimin e te gjitheve, u vendos te ngrihej flamuri i Shqiperise dhe te shpallet Pavaresia Kombetare pasi ate dite nuk kishte mundesi te pergatitej flamuri, u mua nga shtepia jone nje flamur, qe djali im Eqremi qe nga viti 1908 e ruante me plot nderime. Ai u ngrit ne mes te manifestimeve e brohoritjeve gazmore te popullit (Syrja bej Vlora, Kujtime, Iceberg, Tirane 2013, f. 70)” (nenvizimet te miat, GH).

Tre elemente te rendesishem kane keto dy citime.

Se pari, bir e babe pranojne se Don Aleandro Kastrioti me 1908 i ka dhuruar Eqrem bej Vlores nje flamur. Te njejtin fakt pranon edhe Ernest Koliqi, por ne vitin 1910 sipas fjaleve te treguara nga vete Eqrem bej Vlora (Ernest Koliqi, Vepra 5, f. 467-468; Eqrem Bej Vlora, Ditar (nga Berati ne Tomorr dhe kthim), f. 6-7). Ke duhet te besojme ne kete rast, pasi ka zera qe ne ate vit (1908) Don Aleandro ndodhej ne Shqiperi te Veriut duke ndihmuar kryengritesit ku edhe atje pati cuar nje flamur duke mohuar mundesine e ndodhjes ne Paris ne ate kohe.

Se dyti, eshte vete Eqrem bej Vlora qe akuzon Marigo Pozion per veprimtarine e qendisjes se flamurit, por qe i pelqente reklama. Mos valle ne kete kontekst kemi manipulatorin e ngjarjes?

Se treti, eshte Eqrem bej Vlora qe pranon se Ismail Beu porositi qe flamuri te varej jashte, nderkohe qe vete qendronte ne dritare, kur i jati pretendon se flamuri u ngrit ne mes te manifestimeve e brohoritjeve gazmore te popullit. Ne te dy rastet Ismail Qemali nuk ka mbajtur ne dore Flamurin e Pavaresise.

Te gjitha keto nuk ja kane mbushur mendjen autorit, por vazhdon me pretendimet e tij duke shtruar pyetjen: “Perse nuk u prononcua ne kete rast Marigo Posio, e cila se bashku me shume deshmitare te tjere te dites se Pavaresise ishin te gjalle ne kete kohe. Kujtojme qe Marigo Posio vdiq ne vitin 1932, ndersa Spiridon Ilo, vdiq ne Korce ne vitin 1950. Nderkohe qe varianti i treguar prej ketij te fundit, se flamurin qe u ngrit ne Vlore e solli ai nga Bukureshti, merret si me i besueshme nga disa autore”.

Autori i artikullit ketu nuk thote te verteten, pasi artikulli i Jakov Milaj, botuar ne revisten Perpjekja Shqiptare, janar 1938, pikerisht kete prononcim ka duke i analizuar edhe keto pretendime te autorit tone, por duke e mohuar mundesine qe Flamurin e Pavaresise te kete qene i Eqrem bej Vlores; keshtu qe ne kete rast kemi nje devijim te faktit dhe nje perforcim te manipulimit te  ngjarjes.

Pretendimet e autorit vazhdojne me tej, por tashme duke e pranuar punen e Marigo Posios te realizuar pas dites se Shpalljes se Pavaresise dhe akte te tjera qe na i paskan prire Shpalljes se Pavaresise me 28 Nentor 1912. Sipas autorit tone: “mund te themi sic e kemi pohuar edhe ne shkrime te tjera se nuk ka asnje dyshim qe Marigo Posio, pregatiti flamuj te tjere qe i nevojiteshin qeverise se Ismail Qemalit. Dhe si model per te nxjerre bocen qe u stampuan keta flamuj ndihmuan edhe Petro Fotografi dhe Dom Mark Vasa. / Duhet thene se Marigoja, Dom Mark Vasa dhe Thanas Floqi kishin dijeni per flamurin e don Alandro Kastrioti dhe e njihnin permbjajten e tij. Te tre ata kishin marre pjese ne shfaqjen e dranes “Vdekja e Pirros”, te Mihal Gramenos ne 14 shkurt 1909, kur ne prani te autoriteteve turke, konsijve te huaj dhe elites se qytetit te Vlores, u shpalos flamuri shqiptar, pikerisht ai i siperpermenduri (Eqrem bej Vlora, Kujtime, f. 313). / Per me teper duhet thene se Thanas Floqi ishte regjizor i kesaj shfaqeje, ndersa Marigoja ishte pjesmarrese, pasi i biri, Vaso Posio, luante ne te rolin e Aleksandrit (Zeko Braho, Marigo Posio, f. 26). Prandaj mund te pohojme se te tre keta persona e njihnin mire imazhin dhe versionin e flamurit kombetar dhe nuk e paten te veshtire qe ta riprodhonin ate. Kete gje ata e realizuan pas momentit te shpalljes se Pavaresise, kur Ismail Qemali u dha flamurin e don Alandros per ta riprodhuar, perpara se t’ia dorezonin Eqrem bej Vlores, zoteruesit te vertete te tij. / Nje gje eshte e vertete se ate dite ne Vlore mund te kete pasur edhe flamuj te tjere, te cilet pervecse patrioteve te ardhur nga diaspora, i sollen edhe delegatet e qyteteve te tjera qe e shpallen Pavaresine perpara dates 28 nentor”.

Nuk eshte e veshtire ne kete mish-mash pikepamjesh te dallosh mosperputhjet dhe fantazine e autorit. Se pari, duhej theksuar se ku e moren bocen e flamurit Dom Mark Vasa dhe Petro Fotografi (jane nga ata autore qe kane shkuar tek varret monumentale te Kastrioteve ne Kalabri dhe nuk kane asnje lidhje me flamurin e don Alandros; kjo e fundit eshte fantazi). Pra lidhja e Dom Mark Vases dhe Petro Fotografit me Marigo Posion eshte bere me ane te flamurit dhe jo te drames. Se dyti, duke pohuar qendisjen e flamurit nga ana e Marigo Posios pas Shpalljes se Pavaresise nuk ka asnje aresye perse duhej marre ne mbrojtje nga ana e Jakov Milajt dhe pas shtate vitesh ta detyronin Imzot Vincenc Prenushin te shkruante kryevepren e poezise shqiptare, romancen: “Gruaja Shqiptare”. Kjo e fundit eshte dokumenti me autentik dhe i sakte qe Flamurin e Pavaresise me 1912 e ka qendisur nje grua me emrin Marigo Posio. Se treti, autori duhej te sillte nje personazh te vetem qe te kishte marre pjese ne ngritjen e flamurit ne qytetet e tjera perpara dates 28 nentor dhe te kishte ardhur ne Vlore ne kete date me flamujt perkates. Por si zor qe te kete te tille, sepse ngritja e flamurit ne Durres, Elbasan dhe Tirane perpara dates 28 nentor ka qene nje bashkesi reaksionesh kundra qeverise se ardhshme te Ismail Qemalit dhe aspak nje perkrahje, sic na kane genjyer gjithe jeten gje, qe do ta shohim me hollesisht me vete.

Por autori i artikullit ka rene ne nje kurth te ngritur prej kohesh, per te cilen gje ai ka simpatine e vet. Fjala behet per punimin e  Zeko Braho-s: “Marigo Posio”, per te cilin shkruan se “ky botim u shkrua gjate viteve te shtetit monist dhe u botua ne fund te ekzistences se tij, ne vitin 1990, ai ka dicka intriguese…Edhe ne ato kushte pavaresisht se monografia eshte shkruar me frymen, parimet dhe metodiken e kohes, perseri nuk mund te mohohej fakti qe flamuri kishte dale nga shtepia e Vlora dhe ishte ai i don Alandros”. Gazetari nuk ka se si ta dije qe studiuesi i kohes komuniste nuk e ka pare kurre revisten “Perpjekja shqiptare” perderisa e cileson se veper te cituar dhe titullin e shkruan duke i shtuar nje ë midis dy bashketingelloreve (Perpjekja shqipëtare e shkruan ai), – (f. 20), duke marre nga revista vetem ate fragment qe i duhet atij per te manipuluar faktin dhe duke mohuar pretendimin e Thina Ferres qe Flamurin qe mbajti ne dore Ismail Qemali ishte i qendisur nga dora e Marigo Posios; dmth citimi i marre nga libri i Zeko Braho-s mbi Marigo Posion eshte i pavlere ne ate menyre qe publikohet.

Me sa kam kuptuar eshte formuar ne Shqiperi nje shtrese intelektuale, me prejardhje nga shkolla enveriste, qe mundohet me te gjitha format dhe menyrat t’i evidentoje ngjarjet madhore te Historise se Popullit Shqiptar te lidhura vetem me boten jashte shqiptare dhe jo me tutje.

Kjo menyre e te shkruajturit te kesaj ngjarjeje eshte tipike nje mashtrim sipas shkolles enveriste, qe, edhe ne qofte se do te ishte e sakte, e ben te pavlefshem pretendimin e artikullshkruesit sipas parimit: Kush genjen nje here dhe mundohet ta mbuloje me nje genjeshter te dyte, eshte i pandreqshem!

Tirane, me 08 dhjetor 2013                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

 

 

77-Cfare fsheh karakteri monosilabik i Gjuhes Shqipe, sipas kendveshtrimit qe imponon Kontinumi Kohor-Hapsinor?

permbajtja

   – Zberthimi i karakterit rrokor te Gjuhes Shqipe.

     – Interpretimi i pretendimit se Gjuha shqipe sherben per te shpjeguar gjuhet e tjera me   ane te zberthimit te fjaleve ne rrokje dhe simbole.

3      – Kontrasti i ideve te perkrahesve te prejardhjes pellazgjike te Gjuhes Shqipe me        materializmin filozofik.

     – Roli i KOHES ne procesin gjuhesor.

5      – Cfare ndodh kur relatohen dy popuj ne parim?

6      – Cfare ndodh kur relatohen dy popuj me shpejtesi te ndryshme zhvillimi?

     – Rasti i Gjuhes Shqipe.

Perfundime

Ka nje postulat ne fushen e filozofise, qe thote: “mos dija nuk eshte argument”. Por kjo nuk i ka penguar te “diturit” shqiptare te shpikin lloj e lloj teorish mbi gjuhen dhe, ne funksion te Gjuhes Shqipe, ta konsiderojne ate nje enigme dhe prej ketej te kalojne ne hipoteza pa asnje baze reale. Pretendoj se kjo e ka nje qellim me teper instiktiv se sa nje kerkese e kohes, por qe tenton te ndryshoje disa gjera “te fshehta” qe karakterizon kete gjuhe. Eshte mire qe kur behen teorizime ne fusha te ndryshme te shihet me perpara pasoja, ne qofte se do te konsiderohet e sakte kjo teori, cfare zgjidh ajo, per cfare sherben ajo ne funksion te progresit dhe cfare perfitimi kane bartesit e saj, per rastin e gjuhes, nga i gjithe ky teorizim. Duke qene se te Marret e Madheshtise Shqiptare nuk e kane kuptuar ne asnje permase karakterin rrokor te Gjuhes Shqipe jam i detyruar ta ritrajton sipas nje kendveshtrimi qe imponon Raporti Kohor – Hapsinor kur e merr ne konsiderate kete gjuhe (une pretendoj se i takoj shkolles materialiste te filozofise).

1 Tendenca per ta paraqitur gjuhen si faktor kryesor ne gjenezen e popujve nuk eshte nje gje e mire edhe vetem per faktin qe 5000 vjet nuk jane te afta te shpjegojne qofte dhe 5001 vjet e jo me miliona vjet. Ne realitet ajo tregon per shterpezimin e mendimit filozofik ne kete drejtim, duke lene shkas per shume e shume manipulime ne fushen e historise. Gjuha ne fakt sot eshte bere nje pengese serioze ne argumentimin e autoktonise se Popullit Shqiptar, pasi keshtu sic interpretohet rezulton qe paraardhesit  Popullit Shqiptar jo vetem qe nuk jane te tille, por ne parim jane krejt te njejte me sivellezerit e vet indoevropiane edhe pse ndryshojne prej tyre si nata me diten. E vetmja gje pozitive, qe pranohet sot nga te gjithe palet ne kete diskutim, eshte percaktimi i karakterit monosilabik (rrokor) te saj, te cilin e kam hasur qe ne diskutimet e Mjedes per Kongresin e Manastirit (1908), por qe ka qene edhe pjese e edukimit arsimor te detyrueshem perpara 1945-ses.

Sot shtrohet pyetja, pa asnje lloj paragjykimi politik:

  – Cfare perfaqeson ky karakter i Gjuhes Shqipe dhe per cfare mund te sherbeje?

Pa pasur per qellim te ngre apo te ul studiuesit historik te ndryshem te kesaj fushe (te cilet nuk jane pak), pasi nuk i perkas atyre, konstatoj se problemi eshte i shtruar per zgjidhje gabim qe ne planin filozofik. Per ta thene me hapur, paralelja filozofike e gjuhesise, nuk ekziston ne asnje permase. Eshte marre si etallon shkolla gjermane dhe percaktimi indoevropian i gjuhes shqipe, por kur erdhi puna per t’u futur me thelle rezultoi qe Gjuha Shqipe kishte karakter monosilabik, ndryshe nga gjuhet e tjera indoevropiane, por pa nxjerre ndonje rezultat shtese dhe konkret per bartesit e saj (bile akoma me keq, nuk eshte thene kurre se kujt duhet t’ja dine per nder shqiptaret e sotem per kete fakt). Por sot nuk thuhet se si eshte formuar ky karakter i Gjuhes Shqipe dhe perse ai nuk eshte shuar, qe, sipas te gjitha gjasave, duhet te ekzistonte tek pellazgjishtja, helenishtja dhe gjuhet e tjera indoevropiane, ku sot karakteri rrokor nuk ndjehet tek pasueset e tyre (me qene se pranojme se i takojne te njejtes familje gjuhesore dhe qe, aq me keq, pranohet qe shqipja rrjedh nga pellazgjishtja).

Asnjehere nuk u tha se cila ishte lidhja midis karakterit te Gjuhes Shqipe dhe kohes se lindjes se saj; vetem se u pranua qe paraardhesja e Gjuhes Shqipe, ilirishtja, nuk njihej (Eqrem Cabej, Mahir Domi, Androkli Kostallari, Shaban Demiraj, Oliver Jens Schmitt, e shume e shume te tjere) dhe rrjedhimisht karakteri rrokor mbeti jetim, por pa u zhdukur nga Historia. Ne kete drejtim spekullimi ishte universal dhe mbareshkencor. Pranohej qe shqiptaret rridhnin nga iliret, ilirishtja nuk njihej dhe, perfundimisht, shqiptaret rrjedhin nga pellazget. Eshte nje kapercim kaq i madh sa duhet te jesh qorr dhe miop, shurdh dhe memec te pranosh fantazine per realitet. Ne kete drejtim produkti intelektual postkomunist ra ne kurthin qe kishte ngritur pseudomaterializmi bolshevik per mbi nje shekull (datelindja e antimaterializmit fillon me 1905, atehere kur udheheqesi i bolshevikeve botoi artikullin “Rreth shteteve te bashkuara te Evropes” duke revizionuar te gjithe materializmin e atehershem filozofik). Per ta thene hapur fare asnje studiues shqiptare dhe i huaj nuk eshte i afte te argumentoje prejardhjen shoqerore te shqiptareve me metodikat ekzistuese (me keto metoda asnje populli te Evropes nuk i njihet gjeneza) ne nje mase te tille sa arberit e kohes se Gjergj Kastriotit dalin te palidhur me shqiptaret e sotem. Pretenduesit e prejardhjes pellazgjike te gjuhes shqipe, por dhe historianet e gjuhetaret ne pergjithesi, nuk qene te afte te pranonin dhe interpretonin kater problemet me themelore te Shkencave Historike ne Gadishullin Ballkanik:

1 – Cila eshte koha me e pare e popullimit te gadishullit (ne kete pike duhet zbuluar me perpara parimi natyror i lindjes se njeriut ne Toke dhe pastaj te avancohet me perpara, por filozofia ekzistuese ka preferuar ta shtremberoje realitetin duke e mbajtur te mbyllur ne arken e Eolit faktin qe disa popuj ne Evrope jane shume-shume me te vjeter dhe me ndryshe se pjesa me e madhe e Races se Bardhe, dmth kjo race nuk eshte unike ne drejtim te zhvillimit dhe e njekohshme ne drejtim te gjenezes).

2 – A ka pasur popullata te tjera perpara ardhjes se pellazgeve ne gadishull, me qene se jane te paret  qe njihen dhe pranohen qe jane te ardhur?

a - ne qofte se po, cfare gjuhe flisnin?

b – ne qofte se jo, cfare gjeten te ardhurit dhe perse karakterin rrokor e pati vetem gjuha shqipe?

Ne te dy rastet problemi eshte i lidhur me piken e pare.

3 – Si lidhet gjeneza e popujve me gjuhen, ose, me ndryshe, si e percakton karakterin e gjuhes gjeneza biologjiko-shoqerore e popujve? Ne kete rast mbetet per te zbuluar se si karakteri heterogjen i popullatave evropiane kane injektuar karaktere te ndryshme gjuhesore prej te cilave ka mundur te mbijetoje vetem karakteri parashqiptar i trasheguar tek keta te fundit.

4    - Si transformohet gjuha pergjate procesit te relacioneve midis popujve (permasat e ketij transformimi duhet te jene te shumta dhe te ndryshme ne varesi te kohes dhe nivelit shoqeror te zhvillimit te pjesmarresve, gjera te cilat jane akoma te erreta dhe te pazberthyera edhe pse ato perbejne thelbin e Shkences se Historise). Ne kete rast duhet zbuluar grupligjesia e pasojave te Botes se Relacioneve Universale te Njerezimit.

A nuk tregojne keto probleme qe parakalimi i tyre eshte fund e krye nje tregues i paaftesise profesionale te studiuesve te kesaj fushe? Qofte ata qe pretendojne se shqiptaret rrjedhin nga iliret, qofte ata qe pretendojne se shqiptaret rrjedhin nga thrakasit, qofte ata qe pretendojne se shqiptaret rrjedhin nga pellazget, qofte ata qe pretendojne se shqiptaret jane autoktone, qofte ata qe pretendojne se shqiptaret jane te ardhur, nuk argumentojne dhe vertetojne dot pretendimet e tyre. Problemet jane fund e krye te trajtuara me tendence per qellime te mbrapshta politike dhe ne thelb antishqiptare, pasi ne asnje rast nuk thuhet se cfare perfitimi ka Populli Shqiptar, dhe shkenca ne fund te fundit, nga perfundimi i pretenduar.

Defektet qe paraqiten ne kete rast jane te lidhura me formen e botekuptimit dhe, sidomos, me defektet e mendimit filozofik materialist te inicuara qe nga koha e heleneve te lavdishem. Palidhja e Hapsiren me Kohen dhe Shpejtesine perben themelin e gabuar te mendimit filozofik helene, por dhe tullat e gabuara ku mbeshtet mendimi i sotem filozofik e shkencor i Njerezimit (panevojshmeria e veprimit dhe zgjidhja e problemit vetem ne planin teorik eshte nje kerkese e improvizuar nga politika sa here qe ajo ka nevoje te shpertheje; e perse nuk duhet shfrytezuar ky pozicion?). Por ne kete kuader vlen te permendet pazbatueshmeria e elementeve filozofike materialiste ne shkencat shoqerore; per paaftesi apo per mos leverdi eshte nje problem i shtruar per zgjidhje ne menyre individuale. Kjo i ngjan nje ndeshje futbolli pa top dhe porta ku njera pale sulmon e tjetra mbrohet pa asnje domethenie. Te pakten kjo e fundit ngjet ne Shqiperi ne fushen e gjuhesise ku pasi shkaterruan me 1972 gjuhen historike te formatuar per 400 vjet nga niveli me i larte evropian, vetelavderohen me idene e nje gjuhe standarte duke harruar se ne ate vit u kalua nga gjuha qytetare evropiane ne gjuhen fshatare te mashtrimit dhe krimit shqiptar. E thene me fjale te tjera gjuha e sotme standarte shqipe eshte nje kthim prapa ne kohe prej 400 vjetesh dhe nje kthim prapa ne civilizim prej 1300 vjetesh.

Rifutja e parametrit shpejtesi zhvillimi ne shkencat shoqerore con ne zgjidhjen e problemeve gjuhesore e historike dhe lidhja e saj me kohen e ben gjuhen nje nder elementet e argumentimit percaktues te permasave te botes se relacioneve midis popujve, por jo me tutje.

Percaktimi i karakterit te gjuhes, ne lidhje me shkallen e komplikimit te fjales, eshte nje problem qe mund te zgjidhet lehte me ane te vrojtimit te shkalles se zhvillimit te bartesve te saj. Pa i hyre kesaj pune, pasi eshte nje problem i zberthyer per tjeter qellim (sipas Raportit Kohor-Hapsinor) postuloj: Popujt me shpejtesi te vogel zhvillimi e kane gjuhen me strukturezim te thjeshte dhe shprehja e fjaleve ka karakter rrokor. Krahasimi i popujve, bartes te gjuhes me kete karakter, duhet te nxjerre ne pah dhe raportet kohore te cfaqjes se tyre ne histori edhe ne qofte se nuk kane asnje lidhje relatash midis tyre. Ne kete menyre, duke marre per baze shkallen e zhvillimit te shqiptareve dhe parashqiptareve ne keto dymije vjetet e fundit ne funksion te qelizave shoqerore (familjen patriarkale, besimin fetare pagan ne shkallen e kulteve te Gjarprit deri tek Dielli, te drejten zakonore te pashkruar, pronen fisnore, shkembimin mall-mall) arrij ne perfundimin se dinamika shoqerore e tyre mbeshtetet ne shpejtesine e vogel te zhvillimit dhe per kete shkak biologjiko-shoqeror, dmth NATYROR, karakteri i gjuhes se shqiptareve ka karakter monosilabik (rrokor). Mbi kete baze gjeneza shoqerore e shqiptareve dhe paraardhesve te tyre eshte e mbeshtetur ne autoktonine dhe vjetersine e tejskajshme (ka nje menyre qe argumenton aresyet e levizjes se masave njerezore pergjate dinamikes se cdo rendi shoqeror ne perputhje me fazat e formimit dhe kalimit te formave te pronesise ku popullata shqiptare edhe sot nuk pajtohet dot, pa ndikimin thelbesor te Evropes mbi te). Krahasimi me popullaten e ardhur pellazge (perpara 15 000 vjeteve te themi) i nxjerr shqiptaret rreth 600 here me te vjeter ne keto troje dhe me ndryshueshmeri racore kundrejt njeri – tjetrit. Por ky eshte nje problem formal, pasi ne thelb te problemit pellazget kane qene shume – shume me te zhvilluar se vendasit autoktone dhe ne merredheniet e tyre qendron thelbi historik i Ballkanit Politik te sotem edhe pse kane kaluar mijera e dhjetramijera vjet.

2 Ne fundin e shek. te XX-te dhe fillimin e shek. te XXI-i ne Shqiperi u shtrua nje problem, ne pamje te pare interesant. Cdo rrokje e fjaleve shqipe kishte paralelet e veta me te gjithe fjalen e gjuheve te tjera gati-gati me te njejtin kuptim. Mbi kete baze lindi ideja qe rrokjet e gjuhes shqipe mund te shpjegojne gjuhet e botes ne kuptimin gjenetik te tyre. Nje fluks i madh interpretuesish shpertheu ne kete drejtim dhe shqiptaret kujtuan se kapen qiellin me dore, duke e paraqitur situaten si nje piramide ku ne maje ishin shqiptaret si themeluesit e qyteterimit boteror dhe gjuha e tyre nje gjuhe e perendive qe ishte e afte te shpjegonte te gjithe shkencen e Njerezimit (Nermin Vlora Falaski, Luftullah Peza, Liliana Peza, Elena Kocaqi, Aristidh Kola, Ali Eltari-Lapi, Niko Stylos, Petro Zheji, Mathieu Aref; – renditjes mos i jepni rendesi). Ne te vertete problemi nuk ishte e veshtire per t’u interpretuar, por qe te pretendosh per nje fenomen shoqeror pa i ditur rregullat e lindjes – zhvillimit dhe tjetersimit  ishte nje gje qe nuk i perkiste normales historike shqiptare, te pakten, pasi keta te fundit ne asnje rast te vetem ne historine e tyre nuk njohin suprimimin e mendimit mbi realitetin dhe lulezimin e mendimit idealist filozofik (cdo rryme filozofike, fetare, letrare e shkencore qe levrohet nga shqiptaret eshte nje imponim artificial dhe aspak produkt autokton edhe pse mund te duket sikur eshte shpikur prej tyre).

Kulmin e ketij fenomeni shqiptaret e konstatuan me librin e Petro Zhejit: ”Shqipja dhe sanskritishtja” (ne dy pjese), Tirane 2005, 2006, i cili nuk kishte asnje bosht filozofik, por kur vinte puna ne argumentimin e problemeve mbeshtetej ne idealizmin filozofik duke e paraqitur kete te fundit si menyren e vetme zgjidhese.  Është një libër në dy vëllime që më detyroi të ndryshoj titullin e studimit mbi Gjuhen Shqipe pasi paraqiste ndryshime botëkuptimore të karakterit filozofik. Është kjo arësyeja përse është shtuar fjala materialiste pas emërtimit përcaktues të titullit të studimit. Por, pasi e kam lexuar dhe nxjerre materialin kritik, une jam i detyruar te shtoj edhe dicka tjeter ne lidhje me kete liber te Petro Zhejit. Per mua ky liber eshte : “Interpretimi idealist i filozofise se gjuhes shqipe” pasi ne realitet nga ky liber nuk nxirret, ne menyre absolute, asnje perfitim konkret; akoma me tej, shume deduksione jane te perfolura nga te Marret e madheshtise shqiptare duke u marre me mend, se sa duke ja nenshtruar ligjeve te shoqerise njerezore. Eshte kjo aresyeja perse u detyrova ta marr ne konsiderate kete liber dhe ta sterholloj ne drejtim te konkluzioneve te tij (gje e parapare ne librin: “Interpretimi materialist i filozofise se Gjuhes Shqipe”; shih albanovaonline.com dhe www.genchoti.com, prej nga eshte marre kjo pike). Nga ai studim vecoj pikerisht boshtin kryesor filozifik kritik te vepres, i cili permblidhet ne keto pika:

Pjesa e Pare

1-Fjala sot nuk është më për ne vetëm një prerogativë e Gjuhësisë, mbasi ajo po na zbulohet përherë e më tepër si kyçi i çdo shkence, kodi i zbërthimit të çdo misteri, mit apo mister qoftë, formulë matematike apo fizike, genomë njerëzore apo zanafillë poetike dritëhedhëse mbi çdo ligj të shkruar e të pashkruar. Triumfi i saj duket sheshit sot kur vëmë re që fenomeni i jetës, në tre aspektet e saj kryesore (në atë ontologjik, gneseologjik dhe etik) është duke kaluar sa në duart e shkencëtarit aq dhe në ato të teologut. Qarku po mbyllet për t’u hapur mbase sërish para një bote tjetër që, ndonëse e panjohur për ne, arrin të hetohet nga intuita jonë.” (f. 11)

A i ka shkuar  ndërmënd vallë autorit të këtyre rreshtave se bashkësia e këtyre fjalive është në kundërshtim flagrant me realitetin shkencor të racës njerëzore në Tokë dhe nuk ka asnjë mundësi, qoftë dhe teorike, që fjala të zbërthejë kyçin e shkencës për faktin më të thjeshtë fare: ka lindur gati me njeriun; dhe si e tillë paraqet shprehjen me siperfaqësore të njohjes njerëzore, akoma më tej, formalizmin e kësaj njohje. Është e pamundur që fjala të shërbejë për njohje jo vetëm për kohën tepër-tepër të largët të lindjes së saj, por sepse është produkt i individit dhe ka lindur si një nevojë për të bashkuar këta individë njerëzore. E kundërta e kësaj, po të pranohet, na i bie të ketë qenë më i zhvilluar njeriu i atëhershme se sa i sotmi. Paradoksi hapsinor është i pamundur të aplikohet tek individët dhe fjala, në aspektin lindës, është e lidhur me individin dhe aspak me bashkësinë njerëzore. Pikërisht këto nuk ka arritur të zbërthejë autori i rreshtave të mësipërm, që përbëjnë kuintesencën e idealizmit filozofik. Përsëritja e pronësisë së fjalës nga ana e teologut nuk tregon tendencën e zgjidhjes së problemit, por fundin e metodikës së përdorur. Të paktën dialektiku Hegel na e ka mësuar këtë më dy nga ligjet e tij: 1-depërtimi reciprok i të kundërtave; 2-mohimi i mohimit. Kështu që mbyllja e qarkut nuk tregon zgjidhjen përfundimtare, por fundin e metodikës së pafuqishme për të zgjidhur këtë problem. Pastaj nuk ka asnjë mundësi që intuita të paraqitet si fillesa e zgjidhjes. Teorizimet në këtë drejtim tregojnë se zgjidhja nuk vjen nga individi, por nga bashkësia njerëzore dhe bashkësia nuk ka intuitë. Individi e lind fjalën, por bashkësia e zhvillon dhe i jep vlerë asaj, në të kundërtën ajo zhduket. Eshte kjo aresyeja kryesore perse sot shqiptaret e kane kete bashkesi akoma ne fazen fluide te saj dhe te paafte te vetveproje konform asaj rruge qe kane vepruar popujt e tjere te Evropes.

2-“Fjalët, na mëson autori, shtrojnë ekuacione simbolike dhe ekuacionet simbolike nga ana e tyre, shtrojnë mite kozmogonike, që, jashtë mitit, mund të interpretohen në shumë mënyra të tjera, si të vërteta shkencore, filozofike, teologjike jo vetëm të kohës sonë, për të të gjitha kohërave. Dhe kjo për arësye se referenca e mbrame e Gjuhës është gjithmonë Qendra që, në instancë të fundit, identifikohet me Hyjninë, me Zotin, me la Somma Sapienza të Dantes.” (f. 13)

E gjithë kjo dinamikë do të kishte vlera në qoftë se autori do të kishte zbërthyer më përpara dinamikën e shoqërisë njerëzore nëpër rendet sociale të cilat i prodhojnë këto mite. Në këtë rast do të kishte vlera njohëse përputhja e mitit me rendin shoqëror, meqënëse është produkt i saj. Dhe këtu duhet zbuluar se cili është raporti i mitit me shkrimin pasi ekzistenca e mitit jashtë shkrimit tregon se primitivizmi është përmbajtja e mitit dhe mua nuk ma merr mëndja që ky primitivizëm të jetë i aftë të interpretojë të ardhmen, që përfshihet në termin e përdorur nga autori: të gjithë kohërat. A nuk kemi këtu një shprehje tipike idealiste dhe fetare? Autori duhet të rizbulojë raportin e idealizmit filozofik me rendin shoqëror që po jetojnë sot shqiptarët për të kuptuar mospërputhjen e ideve të rij me dinamikën e këtij rendi. Nuk i takon autorit tonë të përbashkojë idetë e tij me Hyjninë dhe Danten pasi janë tre kohë të kaluara që nuk i përkasin popullit shqiptar kur autori i takon këtij populli. Është një kapërcim në hapësirë që koha nuk do ta lejojë dhe kjo do të duket nga jetëgjatësia e ideve të autorit në vazhdimësinë e kohës (nuk po flas për përkrahësit e ideve të tij, pasi jam i bindur që të Marrët e madhështisë shqiptare do ta përkrahin).

3-“Kështu lindi semantika, semiotika dhe në përgjithësi, Teoria e Shenjës dhe e Kuptimit, vepër kjo madhore e linguistëve dhe e filozofëve të shekullit tonë. Problemi, nëse miti lind historinë apo përkundrazi, historia lind mitin, pas Freud-it dhe Jung-ut, po shihet paralelisht me problemin nëse koshienti e “pjell” inkoshienti apo anasjelltas. Në këtë këndvështrim, në linjë psikanalitike, dihet se inkoshienti e “pjell” koshientin, pra dhe miti e “pjell” historinë (Eliade, M. et al). Kjo duhet kuptuar kështu: brënda mitit zbulohet, me anë të mitit shfaqet struktura logjiko-psikologjike e historisë, me anë të tij mund të kuptohet historia.” (f. 16)

Duke ditur se autori i këtyre rreshtave është fizikant dhe vetë kjo shkencë problemin e kohës e ka të analizuar për së mbrapshti (sidomos mbas zbulimeve dhe interpretimeve ajnshtajniane, të cilat i tjetërsuan duke ja fshehur njerëzimit thelbin e teorisë së tij) nuk kemi si t’i pranojmë si të sakta këto ide. Raporti midis mitit dhe historisë është analog me raportin midis jo shtetit dhe shtetit, me raportin midis gjuhës së folur dhe gjuhës së shkruar çka do të thotë se lidhja midis tyre është thjeshtë e karakterit kohor dhe si një vazhdimësi e zhvillimit të racës njerëzore në Tokë, dmth lidhje hapsinore ato nuk kanë. Historia lind pas mitit në kohë, por në planin hapsinor miti është produkt i fantazisë kur historia e sotme është vetëm thjeshtë statistikë dhe aspak shkencë. Autori kërkon që ne t’i besojmë symbyllazi asaj që flitet në emër të historisë. Mos vallë ky është qëllimi i kësaj parathënie? Historia nuk mund të zbulohet kurrsesi me anë të strukturës logjiko-psikologjike, pasi kjo e fundit është pjellë e historisë dhe lind në një fazë të caktuar të zhvillimit të shoqërisë. Vetë historia nuk është gjë tjetër veçse dueti shkak-pasojë e botës së relacioneve universale të njeriut dhe në këtë aspekt duket dhe roli i gjuhës. Këtu ngelet për të zbuluar lidhjen midis kohes dhe hapësirës në këtë botë të pafundme relacionesh në mënyrë që të përcaktojmë përmasën e pasojës dhe të shkakut pasardhës. Këtë gjë autori nuk mund ta bëjë dot për shkak të metodës arsimore që e ka pushtuar plotësisht. Këtu e ka burimin keqarsimimi i popullit shqiptar për të gjithë periudhën pas 1945 dhe kot orvatet autori për t’ju shmangur pasojës së saj.

4-“Shqipja është një gjuhë shumë e lashtë, vjetërsia e së cilës humbet në mijëvjeçarët e historisë. Për një gjë të tillë sot nuk dyshon më askush. Mjafton të përmëndim emra të tillë si Leibnitz, Bopp, Hahn, Pedersen, Benloew, Xylander, Stier, Schneider, Rozny, Georgiev, Majami, Wedekens, Finlay etj. nga të huajt, në kohë e vënde të ndryshme, dhe J. De Rada, F. Bilotta, S. Frashëri, V. Pasha, N. Frashëri, K. Kristoforidhi, S. Konda etj. nga tanët, të cilët, në një mënyrë a në një tjetër, janë shprehur për këtë lashtësi.” (f. 19)

Vetëm pranimi i faktit që gjuha shqipe humbet në mijëravjeçarët e historisë, por paraardhësit e shqiptarëve humbasin në milionavjeçarët e parahistorisë, dhe kjo nuk vihet në dukje, duhet të shërbejë si argumenti më i parë që autori parakalon thelbin social të shqiptarëve të sotëm dhe metodika e ndjekur nuk është në përputhje me këto dy parametra. Në këtë pikë autori nuk e di se këtu fshihet pikërisht ajo që Ai kërkon të zbulojë me anë të gjuhës, por që nuk përputhet dot me realitetin, prandaj dhe kërkon të mbyllë të dy sytë pa nxjerrë asnjë përfitim. Është një tërësi ngjarjesh që nuk mund të kapërcehen dot dhe kjo bie në sy edhe me emrat e studiuesve shqiptarë që janë marrë me problemet gjuhësore, por që autori nuk i përmënd. Është një stil i vjetër për të mbuluar një të vërtetë dhe për të evidentuar një të pavërtetë. Në listën e studiuesve shqiptarë që janë marrë me problemet e gjuhës shqipe mungojnë Dhimitër Kamarda; Abati i Mirditës, babai i alfabetit të gjuhës shqipe, Imzot Preng Doçi; Dom Ndre Mjeda; Kryetari i vendosjes së alfabetit të gjuhës shqipe Padër Gjergj Fishta  në Kongresin e Manastirit me 1908 (këtu fillon historia moderne e gjuhës shqipe) dhe një sërë Klerikësh Katolikë që me punën e tyre titanike prej 450 vjetësh vertetuan se gjuha shqipe është ndër më të lashtat në Europë, por ajo nuk ishte e dokumentuar, dhe këtu duhej zbuluar arësyeja përse kishte ndodhur kështu; pastaj vinë me rradhë: Dhimiter Pilika, Nermin Vlora Falaski; Aristidh Kola; Niko Stylos; Ilir Mati dhe një njeri, të cilin autori me sa kuptoj e paska pasë halë në sy: Çlirim Xhunga. Të paktën kjo ka qenë një punë e lënë në gjysëm të rrugës nga ana e Klerit Katolik Shqiptar dhe porosia e fundit e tyre ka qenë e lidhur me këtë situatë, përpara se t’i pushkatonin baballarët e të Marrëve të madhështisë shqiptare. Në krahasim me ta, disa emra të përmëndur nga ana e autorit, kanë bërë një vrimë në ujë në adresë të gjuhës sonë. Pastaj autori duhet ta kishte për detyre, meqënëse e ka evidentuar, zbulimin e lidhjes të vjetërsisë së gjuhës shqipe me prapambetjen historike të popullit shqiptar dhe vonshmërinë e lindjes së letërsisë shqipe në raport me këtë gjuhë të folur. Këto tre situata, po të zbërthehen, tregojnë diçka krejt tjetër për tjetër dhe çfarë fsheh lashtësia e gjuhës shqipe jo vetëm në raport me sanskritishten. Në çfarë raporti kohor të zhvillimit të shoqërisë njerëzore kanë qenë përdoruesit e këtyre dy gjuhëve, shqip dhe sanskritisht? Këtë problem, me sa kam kuptuar, autori as që e ka prekur çka më ka çuar në përfundimin se postulati që lashtësia e gjuhës shqipe ndaj asaj sanskrite eshte evidente nuk ka asnjë përfitim konkret. Atëhere për çfarë duhet ky konstatim? Pastaj nuk ka rendesi aspak thenia qe Gjuha Shqipe eshte nder me te lashtat, por duhej percaktuar vjetersia ne raport me gjuhen e tjera evropiane dhe ketu autorit tone i ka munguar kurajoja shkencore se sa per ate civile ka ndjekur rrugen e masakruesve te historise se popullit tone

5-“Përsa i përket shqipes, me gjithë meritat që kanë librat e studiuesve të huaj dhe shërbimet që i kanë sjellë disa prej tyre çështjes shqiptare, sidomos në periudhën e Rilindjes sonë, duhet pohuar se ato lënë shumë për të dëshiruar. Përgjithësisht, duke lexuar këto studime, bindesh përherë e më tepër se për shqipen mund të flasin me siguri të plotë vetëm shqiptarët (nënvizimi i autorit.” (f. 20)

Që kjo është shprehje e një mendjemadhësie tipik shqiptare as mos e diskutoni, por të mos vësh në dukje luftën e madhe që ka bërë Europa për 2500 vjet për të shtrirë gjuhën e saj në të gjithë kontinentin do të thotë të mos kuptosh se cfare është ne realitet Historia. Fakti që shumica e popujve të Europës ka alfabetin latin e ka një domethënie dhe fakti që shqiptarët vetëm më 1908 vendosen fatin e tyre duke marrë nga Europa alfabetin latin ka shumë më tepër domethënie të cilat autori nuk kërkon t’i evidentojë dhe këtu fshihet misteri real i prejardhjes së gjuhës shqipe, të cilin asnjeri deri në sot nuk e ka zbuluar dot duke i shkuar tangent të vërtetës dhe kjo për shumë e shumë arësye duke përfshirë llojin e botëkuptimit, llojin e metodikës së përdorur dhe llojin e arsimimit shkollor. Duhen përmbysur këto tre lloje subjektesh të lidhur me njeriun intelektual shqiptar që të kemi zgjidhjen e VËRTETË. Me këtë fjalë unë kuptoj përfitim konkret në favor të popullit shqiptar,  në të kundërtën gjithëshka është e gënjeshtërt. Pastaj përdorimi i termit Rilindje është pak spekulativ, sepse më përpara autori duhet të evidentonte lindësit e kulturës shqiptare në mënyrë që të përcaktohej realisht se kush janë rilindasit e popullit shqiptar ku përsëri ka një vënd të vogël për diskutim. Lindësit e kulturës shqiptare janë të lindur, dmth produkt, në kohën e Rilindjes Italiane (Ata janë Etërit e Kishës Katolike Shqiptare) dhe çdo abuzim që mund të bëhet me ta është e barabartë me mohimin e kësaj Rilindje. Pikërisht këtë bënë komunistët e Enver Hoxhës dhe pikërisht këtë kërkojnë të bëjnë fëmijët e tyre, anëtarë të klubit të të Marrëve të madhështisë shqiptare. Autori në drejtim të evidentimit të baballarëve të gjuhës shqipe, të cilët vunë themelet e kombit shqiptar, tregon ose padije ose tendencë. E para tregon arsimimin e keq të tij, ndërsa e dyta formimin negativ të karakterit të tij. Që të arrish në këtë përfundim ka shumë e shumë gjëra të tjera që duhen vënë në dukje apo zbuluar. Me sa kam kuptuar autori nuk ka qenë në gjëndje të merret me të tilla probleme dhe pikërisht tek këto gjëndet e fshehta e gjuhës shqipe. E thene me hapur vetem shqiptaret nuk mund te merren me Gjuhen Shqipe me arsimimin qe kane marre pergjate periudhes enveriste per gjene me te thjeshte fare: Gjuha Shqipe nuk eshte produkt i drejteperdrejte i tyre ne asnje germe, ne asnje fjale dhe ne asnje fjali (te pakten te asaj qe njohim).

6-“Është shumë sempliste ta shpjegosh një fenomen të tillë me huazime (bëhet fjalë për rezultatet e Majerit, GH) Edhe këtu, nuk duhet kapur nga degët por nga trungu, dhe trungu është vetë lashtësia e gjuhës shqipe, karakteri i saj primordial. Duhet menduar pra ndryshe, dhe pikërisht se këto konkordanca nuk vijnë nga huazimet, por nga fakti që shqipja ruan më mirë se shumë gjuhë të tjera trajtat primordiale, që ajo ndodhet në qëndër dhe për këtë nuk huan, por jep hua, nëse duam patjetër të flasim për huazime, megjithëse koncepti i huazimit këtu është më i papërshtatshmi.” (f. 22-23)

Me keto tre fjali autori ka treguar se nuk kërkon të zbulojë gjenezën e gjuhës shqipe, por ai i ka vënë për detyrë vetes ta fshehë atë dhe mundësisht ta tjetësojë. Trungu, që pretendon autori, nuk mund të jetë kurrsesi i gjuhës shqipe, por ai në rastin  më të keq është i gjuhës së folur nga njeriu, dmth zanafilla e gjuhës së folur në stadin më primitiv të saj; por edhe këtu ka diçka tjetër për të zgjidhur përpara se t’i injektojmë paraardhësve të largët të shqiptarëve vjetërsinë e gjuhës. Së pari duhen përcaktuar elementët e parë gjuhësorë të botës së njeriut. Pastaj duhet përcaktuar dinamika e relacioneve universale të botës njerëzore përpara se të formohej komuna e mirëfilltë primitive, përmasa e relacioneve pas ndarjes së punës dhe në të gjithë konteksin hapsinor të rendit fisnor. Kjo e fundit ka rëndësinë më të madhe në dinamikën e gjuhës shqipe, pasi zbulimi i ketyre elementëve, që ndërtojnë trungun e gjuhës shqipe, tregon jo vetëm vjetërsinë e themelit të gjuhës që flasin sot shqiptarët, por dhe mënyrën se si është tjetërsuar ajo përgjatë gjithë dinamikës së parashqiptarëve të afërt apo të largët. Në qoftë se autori do të ishte marrë me argumentimin e vjetërsisë së popullit shqiptar në planin shoqëror, ku gjuha do të gjëndej brënda saj, do të shikonte se gjithëshka ngec tek gjuha e shkruar. Nuk ka asnjë mundësi që me anë të gjuhës të zbulojmë lashtësinë sociale të shqiptarëve, sepse ne e njohim gjuhën vetëm me anë të shkrimit të lashtë dhe në këtë drejtim distanca kohore nuk është më e madhe se 10.000 vjet (po e pranojmë në nderim të ideve të Aristidh Kolës), kur paraardhësit e largët të shqiptarëve janë në këto troje, të paktën, edhe 500 herë më të lashtë (sipas veglave të gurit të zbuluara në afërsi të kufirit të sotëm jugor të Shqipërisë me Greqinë nga ana e profesorit grek  Aris Puljanos dhe të deklaruara në Kuvendin e Parë të Studimeve Ilire). Në këtë pikë nuk ka vënd për botën e huazimeve, por këtu ka vënd për botën e tjetërsimeve ku Paradoksi i Kohës i ka dhënë frutet e veta nga e cila kanë përfituar vetëm paraardhësit më të largët të shqiptarëve të sotëm. Të gjithë relatorët e tjerë, që kanë hyrë në relata me këta paraardhës, vetëm kanë humbur në kohë duke i stërzgjatur fazat e rendeve shoqërore mbi të cilat janë zhvilluar. Problemi ka të tjera përmasa nga ajo hapësirë ku kërkon të na fusë autori, pasi nuk bëhet fjalë për huazime, por për tjetërsim social të paraardhësve më të parë të shqiptarëve. Na ngelet për të zbuluar se kush ishin ata që u relatuan të parët me stërgjyshërit tanë dhe çfarë na imprenjuan ata në hapësirat tona sociale. Në këtë pikë janë të domosdoshme të zbulohen dy formula: së pari lidhja e kohës së lindjes me hapësirën e zhvillimit dhe, së dyti, pasoja e dinamikës të botës së relacioneve midis fiseve, komunave apo grup komunave. Vetëm pas kësaj do të jemi në gjëndje të zbulojmë se kush kanë qenë ata që e formatuan popullin shqiptar të sotëm dhe përse në këtë përmasë hapsinore shoqërore. Autori duhet të kuptojë se është tepër larg të vërtetës mbi gjenezën e Gjuhës Shqipe me metodikën e zgjedhur.

7-“efikasiteti i rezultateve të arritura, siç do ta shohim, s’është i paktë; ai është përkundrazi, i tillë, që na lejon të arrijmë në përfundimin se sistemi i gjuhës shqipe e përfshin atë të gjuhës sanskritishte, e pra, rrjedhimisht, është më i lashtë nga ai (nënvizimi i autorit).” (f. 28)

Në këtë postulat ka disa pasaktësi që rrjedhin nga boshllëqet analitike. Une pretendoj se bagazhi i autorit në drejtim të informacionit analitik botëror është i mangët. Në këtë pikë do të kishte vënd analiza e problemit sipas ideve të Zhan Zhak Rusoit i cili kishte vërejtur se “sa më të kufizuara ishin njohuritë, aq më tepër zgjerohej fjalori” (Zhan Zhak Rusoi, Origjina e pabarazisë mes njerezve, f. 68, Tiranë 2008). Kjo dukuri ka vlera për popujt e prapambetur dhe sidomos për popullin shqiptar. E përkthyer me shqip duke krahasuar gjëndjet shoqërore të bartësve të gjuhëve përkatëse nuk është aspak e vështirë të përcaktohet që gjuha shqipe është me prejardhje lashtësie më të vjetër se sanskritishtja dhe detyrimisht prapambetja e popullit shqiptar në raport me popujt trashëgimtar të gjuhës sanskritishte është e justifikuar. Por këtu nuk bëhet fjalë për fjalorin e popullit shqiptar, por për themelin e gjuhës që flet ai dhe në këtë pikë autori nuk ka thënë gjënë më kryesore të problemi sipas pyetjes: ky themel është produkt i popullit paraardhës të shqiptarëve të sotëm apo ja kanë imponuar këtë themel dhe ai e ka ruajtur të paprekur prej 5000 vjetësh, të themi. Problemi nuk zgjidhet me metodat gjuhësore të autorit, pasi ai anashkalon lidhjen e gjuhës me rendin shoqëror. Po të kishte berë të kundërtën autori do të kishte zbuluar elementët fillestarë të gjuhës së folur nga njeriu dhe jo të shqiptarëve, apo paraardhësve më të largët të tyre, e ne qofte se ketu ka perputhje atehere njeriu i pare ne Evrope dhe paraardhesi me i pare i shqiptareve te sotem eshte i te njejtit rrafsh kohor. Përfundimi i autorit se sistemi i gjuhës shqipe e përfshin atë të gjuhës sanskritishte tregon se nuk kemi të bëjmë me parametra vjetërsie, por me parametra tjetërsimi çka do të thotë se ajo lloj gjuhe që e përfshin sistemin e sanskritishtes nuk është produkt i popullit shqiptar në mënyrë të drejtëpërdrejtë, por ajo duhet të jetë një gjuhë e imponuar paraardhësve të lashtë të shqiptarëve të sotëm dhe këta impunues mund të jenë pellazgët. Problemi duhet të jetë shumë më i komplikuar dhe fsheh shumë më tepër parametra nga sa paraqet autori, të cilat kam ndërmend t’i afishoj kur të flasim për lindjen e gjuhës shqipe në planin më fillestar të tij dhe në përputhje me historinë. Lidhje e vjetërsisë me gjuhën nuk të çon në zbulimin e gjenezës, por në tjetërsimin e saj dhe ky duhet konsideruar problemi më kryesor i gjuhës shqipe. Autori ka parakaluar një zbulim të paevidentuar për shkaqet e tij, por unë jam i detyruar ta vë në dukje pasi në vazhdim do të dalin edhe shumë probleme të tjera të cilat kanë nevojë të riparohen çka bën të domosdoshme rishikimin e të gjithë vepres.

8-“Vëmë në dukje gjithashtu, me këtë rast, se shkrimi i gjuhës, siç dihet, ka filluar me piktograme (ideograme e hieroglife) dhe se vetë germat e alfabetit që kanë rrjedhur prej tyre, janë trajta të evoluara (të stilizuara) të tyre, sikundër që historia e alfabetit e provon fare mirë.” (f. 43)

Hapsira e lindjes së shkrimit, që na jep autori, është një iluzion i gënjeshtërt dhe kjo ndodh pasi proçesi i lindjes së shkrimit analizohet në përputhje me dinamikën aplikative nëpër popuj të ndryshëm kur ka qenë e pamundur relacioni midis tyre. Është e pasaktë të marrësh në konsideratë shkrimin kuiniform tek shumerët, pastaj të kalosh tek hieroglifet e egjiptianëve, simbolet e pellazgëve dhe të përfundosh tek gërmat helene. Të gjithë këta popuj i kanë formuar për hesap të tyre shënjat e shprehjes së gjuhës dhe është e pamundur që mbi bazën e huazimit të ketë evoluar shkrimi nga forma kuiniforme në atë që kemi sot si një strukturë krejt më vete. Problemi është krejt ndryshe dhe ka në bazë kohën e afërt të formimit të atyre popujve mbi çbazë ekzistojnë një sërë alfabetesh të afërt në kohë që edhe mund të jenë përplasur midis tyre në funksion të botës së relacioneve që kanë realizuar bartësit e tyre. Por deri këtu çdo gjë duhet konsideruar një rastësi pa domethënie çka ka krijuar koloritin e alfabeteve. Ekzistencave e alfabeteve në racën mongoloide krejt të ndryshëm nga ato të përdorur në Europë e përligj idenë tonë. E gjithë kjo do të thotë se nuk ka evoluim të alfabeteve, por prodhim të shumëllojshëm pa asnjë lidhje me njëri-tjetrin, pasi çdo gjë ka qenë e varur nga shkalla e zhvillimit social që përcakton dhe llojin e perceptimit në këtë rast. Pikëpamja e autorit është e lidhur me teorinë e monogjenezës gjuhësore ku ai është viktimë, dhe kjo duket pikërisht mbi bazën e alfabetit. Karakteristikat e çdo alfabeti duhet të na çojnë në zbulimin e karakteristikave sociale të popujve përkatës dhe kjo nuk duhet të jetë ndonjë gjë e vështirë për t’u konstatuar, vetëm se për të realizuar këtë duhet hequr dorë nga metodikat ekzistuese të cilat jo vetëm që nuk e zgjidhin problemin, por e shterpëzojnë atë në këtë drejtim. I them te gjitha keto pasi, jo vetem per kete autor, ka mbetur pa pergjigje se kush eshte pergjegjes per lindjes e shkrimit.

9-“Kjo tregon se vetë gërmat e alfabetit lozin rolin e ideogramave. Le të vëmë re me këtë rast , se në shqip:

                         da, la, sha, tha, pa, ka, ra, …

janë monosilabe. Dihet që gjuhët më të lashta të njerëzimit kanë qenë monosilabe. Këto shëmbuj (që mund të shtoheshin) tregojnë pra karakterin zanafillor monosilabik të shqipes dhe ruajtjen e tij. Me fjalë të tjera, shqipja është një sistem i tillë gjuhësor, ku edhe një silabë e vetme mund të merret si njesi semantike (sememë), domethënë  është një sistem i tillë gjuhësor në të cilin ekzistojnë dimensionet më të shkurtra të sememave (njësi kuptimore). (f. 46)

Në të gjithë përmbajtjen e pjesës së parë të këtij libri, kjo pikë është jo vetëm më interesantja, por ajo është dhe e vetmja pikë fitimprurëse në planin teorik, por autori ka bere nje mekat te vogel: nuk na ka thene se nga e ka marre kete postulim dhe kush jane autoret e formulimit te tij. Shprehja: Dihet që gjuhët më të lashta të njerëzimit kanë qenë monosilabe, kur nuk jep asnje shembell eshte thjeshte nje spekullim ne fushen e Historise. Autori nuk ka se si ta dije qe lidhja e moshes me karakterin monosilabik te gjuhes eshte nje formulim qe  realizoi permbysjen e shkences ekzistuese, jo vetem te historise, dhe formulimin e Kontinumit Kohor-Hapsinor  si nje rregullator teorik ne Shkencen e Historise. Autori ka vene ne pah shkakun me te pare qe con ne lindjen e karakterit monosilabik te gjuhes, por pa e ditur qe ky shkak nuk eshte i drejteperdrejte. Nuk eshte vjetersia, apo lashtesia, ajo qe percakton karakterin e gjuhes, por shpejtesia e zhvillimit social ajo qe vendos rregullat e lojes shoqerore ne historine e Njerezimit (eshte tjeter pune qe kete shpejtesi e vendos koha e lindjes, por autori nuk ka se si ta dije kete fenomen pasi mbeshtetet ne idealizmin filozofik). Fakti që autori nuk e ka zgjeruar më tej përmbajtjen e këtij materiali tregon se ai nuk e ka kuptuar thelbin e problemit dhe atë që ai ka pasqyruar. Kur ai thotë se gjuhët e lashta kanë qenë monosilabe nuk shton se bartësit e këtyre gjuhëve janë popuj të prapambetur; nuk shton se për të ruajtur këtë karakter zanafillor monosilabik ka një kusht dhe është pikërisht ky kusht që autori duhet të kishte zbuluar për të arritur në finishin e duhur, sepse vetëm tani do të kishim në dorë vjetërsinë, përtej legjendave, të paraardhësve të shqiptarëve të sotëm dhe përse ata nuk mund të jetë dot alfabet formues. Lidhje e kësaj pamundësie me ekzistencën reale të gjuhës monosilabe tregon se gjuha e paraardhësve më të parë të shqiptarëve të sotëm jo vetëm që nuk është kjo që flasim ne sot, por mbi të gjitha ajo është e imponuar dhe nuk na ngelet gjë tjetër veçse të zbulojmë se kush kanë qenë ata që i kanë imponuar paraardhësve të largët të shqiptarëve të sotëm gjuhën e tyre. Kjo është pikërisht e fshehta e gjuhës shqipe dhe atë që nuk kanë qenë në gjëndje të zbulojnë studiuesit (metodika që përdor autori nuk tregon mënyrën e lindjes së gjuhës shqipe, por vjetërsinë relative te saj dhe e gjitha kjo brënda periudhës 5.000 – 10.000 vjeçare të aplikimit; kjo metodikë na tregon gjëndjen e gjuhës së sotme shqipe, por jo gjenezën e saj dhe kjo duhet të kuptohet shumë thjeshtësisht). Por për të qenë të sinqertë duhet pranuar se autori ka qenë pranë një zbulimi goxha të madhe e meqënëse ai nuk është shprehur për këtë, por dikush tjetër e ka marrë përsipër këtë zbulim nuk më mbetet gjë tjetër veçse t’i tregoj lexuesit se çfarë pasqyrojnë në realitet monosilabat në gjuhën njerëzore dhe kush e ka zbuluar atë. Të paktën unë e kam gjetur tek një studiues shqiptar me të cilin do të ndeshemi kur të flasim për mënyrën se si lind gjuha shqipe.

10-“fjala shqip arrij bëhet të “huazohet” nga italishtja arrivare. Dhe kjo meqë fjala shqip arrij ngjet me fjalën italisht arrivare dhe meqenëse, sipas Mejerit, elementi latin duhet të mbizotërojë mbi atë shqip në gjuhën shqipe, del pra, ergo, që shqipja arrij vjen nga italishtja arrivare, çfarë dhe duhej demostruar…

Kurse siç shikojmë, punët janë ndryshe, shqipja arrij, arrita,..lidhet drejtpërdrejt me sanskritishten à-r, arita, dhe duke qenë kështu, kuptohet që tek italishtja arrivare kemi një zgjerim tjetër, dhe se fjala italiane “mëmë” është e zbërthyer në:

                                                  arri + vare

ku –vare nuk është tjetër veçse shqipja barë (bërë, bëj, bën, etj) siç e dëshmon në mënyrë krejt dukshëm fjala e gjallë në spanjisht arribar, që është italishtja arrivare. Kështu që situata përmbyset: është italishtja që mund të ketë marrë nga shqipja dhe jo shqipja nga italishtja (nënvizimat e autorit).” (f. 51)

Problemi i huazimeve ndër popuj i nënshtrohet një dinamike më komplekse, sipas kontinumit kohor-hapsinor, duke përcaktuar saktë raportet e përfitimit hapsinor nga ana e të relatuarve. Ky problem deri më sot është parë në mënyrë tej masës antihistorike dhe nuk janë shpjeguar asnjëherë rezultatet e marrëdhënieve dy palëshe, apo shumëpalëshe, midis fiseve, grup fiseve, komunave dhe deri tek popujt. Kështu që pretendimet e autorit janë më tepër fantazira se sa realitete historike: Raporti kohor-hapsinor pikërisht për të shpjeguar botën e madhe të relacioneve të shqiptarëve dhe paraardhësve të tyre u formatua, por paraprakisht mund t’i them autorit se në mënyrë absolute italishtja nuk ka marrë nga shqipja as dhe një gërmë dhe jo më fjalë, por duhet zbuluar se çfarë ka ndodhur me gjuhët europiane në agimin e civilizimit të tyre pasi e fshehta duhet të qëndrojë në atë kohë dhe jo tek e sotmja. Këtë problem ne do ta hasim edhe më poshtë, por zgjidhja do të jepet në kapitullin: “Çfarë përfaqëson gjuha në historinë e popullit shqiptar”.

11-“Unë bëra gjithçka qe e mundur, pa ua vënë veshin as kërcënimeve dhe as poshtërimeve, mjafton që të kisha mundësi t’ia përçoja këtë mesazh të vlefshëm popullit tim. Sidoqoftë nuk është vëndi këtu për të diskutuar pak a shumë për të gjitha këto, mbasi mjaft persona, që mbahen ende shumë të nderuar, janë përzier negativisht në këtë ngjarje dhe unë nuk do të dëshiroja që të nisja me një ton polemik e luftarak tërë një seri studimesh, nga të cilat ky është vetëm një fillim modest, rreth gjuhës sonë, që është më e vjetër se mbase asnjë gjuhë tjetër, thesar i pazëvëndësueshëm i një informacioni që rrok të gjitha degët e diturisë njerëzore, një informacion i vlefshëm dhe aktual gjer edhe në ditët tona, provë kjo e pakundërshtueshme e vitalitetit të racës sonë dhe e kontributit të jashtëzakonshëm që gjenia shqiptare i ka dhënë thesarit të Kulturës Universale.” (f. 89)

Sinqeriteti i autorit në fakt tregon karakterin e inteligjencës komuniste e postkomuniste shqiptare që kërkon të jetojë dhe për këtë i lejon vehtes të prodhojë lloj-lloj broçkullash dhe kërkush nuk i tërheq veshin për ato që shkruhen dhe propogandohen prej 20 vjetësh në Shqipëri. Por ky është një problem privat dhe duhet të presësh gjithfarë gjërash kur i futesh kësaj rruge; të paktën këtë autori duhet ta kishte parashikuar. Por autori përpara se të afishonte ndjenjat e tij duhet t’u tregojë shqiptarëve se: çfarë përfitimi kanë ata nga vjetërsia e gjuhës; përse qënka thesar kjo gjuhë e vjetër; çfarë nënkupton ai me nocionin vitalitet dhe çfarë i hyn në xhep shqiptarëve ky fakt; cili është realisht kontributi i i gjenisë shqiptare në thesarin e Kulturës Universale dhe kush janë ata që përfshihen në genin e gjenisë shqiptare? Të gjitha këto i nderuar autor janë thjeshtë limonata të cilat mundohen të fshehin disa fakte, të tjetërsojnë disa të tjera dhe të mos i tregojnë shqiptarëve se kush ishin në realitet baballërët e gjuhës shqipe dhe çfarë përfaqësojnë ata në genin e gjenisë shqiptare. Këto gjëra e kanë një bazament historik dhe kur të përmëndësh fjalën rilindje duhet thënë më përpara se kush ishin lindësit pasi këtu fillon historia reale e popullit shqiptar dhe këtu fshihen gjenitë e popullit shqiptar. E mira e do që këto gjeni të afishohen më përpara se t’u japësh shqiptarëve “mollën e ndalueme”. Në mënyrë absolute populli shqiptar nuk ka asnjë kontribut në thesarin e Kulturës Universale, kjo është një propogandë boshe që e përdorin të Marrët e madhështisë shqiptare për t’i tëhequr vëmëndjen popullit shqiptar nga krimet që kanë kryer baballarët e tyre biologjik e shpirtëror. Historikisht populli shqiptar dhe paraardhësit e tij vetëm sa e kanë bërë çorap historinë e Europës duke filluar nga koha e parahelenëve, Qytet-Shteteve Helene, Perandorinë Romake, Perandorinë Bizantine, Perandorinë Otomane, të gjithë popujt e Ballkanit (vetëm Selisë së Shenjtë parashqiptarët dhe shqiptaret nuk patën se çfarë t’i bëjnë edhe pse patën katër përfaqësues në Papatin e Krishterë përgjatë afro 1700 viteve të para; duhen zbuluar arësyet përse ka ndodhur kjo). Dhe kjo fatkeqësi që u ka rënë atyre është e lidhur me faktorin kohë të cilën faktori shqiptar ua ka ndryshuar në favorin e vet dhe në dëm të tyre. Pikërisht në këtë pikë kemi të vetmin ndikim të bashkësisë shqiptare mbi Europën. Është tjetër propoganda dhe tjetër realiteti. I jeni larguar materializmit filozofik dhe nuk keni se si të afishoni progresin e popullit shqiptar nën pamjen e iluzioneve personale, por duke fshehur me kembengulje (ndoshta nga padija) negativitetin qe ai ka realizuar per sa kohe qe njihen nga Historia. Mos harroni se bota sllave kater here erdhi deri ne kufijt jugore te Epirit Historik dhe te kater heret u terhoq jo per merite te veprimit te drejteperdrejte te shqiptareve dhe paraardhesve te tyre. Ketu ka dicka krejt tjeter per tjeter dhe kjo duhej zbuluar perpara se t’i japesh shqiptareve te fshehtat e gjuhes se tyre,.

12-“Nga sa më sipër vihet re veç të tjerash se fjalët, në fund të fundit, u referohen simboleve dhe jo koncepteve.” (f. 94)

Në të vërtetë autori ka përgjithësuar kohën specifike të lindjes së simboleve dhe ndoshta për disa popuj tepër të hershëm (tek paraardhësit më të parë të shqiptarëve kjo duhet të ketë humbur për shkak të relacioneve me pellazgët hyjnorë) kjo mund të ketë vazhduar gjatë, por është e palejueshme të përgjithësohet për të gjithë kohën, qoftë edhe tek popujt bartës të tyre. Karakteri simbolik i fjalëve duhet të ketë qenë faza më e parë e lindjes së shkrimit në të gjithë popujt e Globit, por kjo duhet të ketë qenë karakteristikë e dukshme vetëm tek popujt me shpejtësi të vogël zhvillimi ku dhe ekziston gjurma. Tendenca e autorit për ta absolutizuar proçesin në fjalë deri në postulimin e lidhjes së simboleve me fjalët fsheh në realitet dinamikën e mënyrës së shprehjes së fjalëve nga simbolet deri tek alfabetet e sotme.

13-“Pra zgjerimi vertikal më i bollshëm, i pjesës së dytë të këtij studimi, qëndron në vënien në dukje të rolit prej “mediumi” të shqipes edhe në raport me sansritishten, gjë që flet për një lashtësi më të madhe si dhe për një epërsi të theksuar (për sa i përket brendisë së saj potenciale fillosofiko-fetare) të gjuhës sonë në krahasim me hindishten e vjetër, gjë të cilën pjesa më e madhe e lexuesve me siguri nuk është prirur ta besojë, duke e quajtur si një pohim shkencërisht jo serioz (të mësuar siç janë të dëgjojnë t’u përsëritet në të gjitha variantet e mundshme nga “linguistët” tanë se si shqipja qenka një përzierje e gjuhëve latinishte, greqishte, turqishte, sllavishte….), por që rilindasit tanë e dinin mirë, megjithëse dikush kuturisi ta vërë në dyshim kompetencën e tyre linguistike*” (ky shënim ka këtë shpjegim: “Le të lexohet në librin e cituar të S. Frashërit, botuar gjatë regjimit komunist në Shqipëri, shënimin e redaktorit, në të cilin thuhet, veç të tjerave se ato që S.Frashëri thotë për lashtësinë e gjuhës shqipe nuk janë të vërteta, por ai qe i detyruar t’i paraqiste gjërat në këtë mënyrë (pra të gënjente!), që të bënte për vete bashkatdhetarët dhe të zgjonte tek ata ndjenjën e një atdhedashurie të fjetur) (f. 95-96)

Është një pikë ku autori bën thjeshtë propogandë, pasi vjetërsia gjenetike e popullit shqiptar nuk mund të argumentohet me anë të gjuhës jo vetëm pse shprehja e tyre me anë të shkrimit është tepër-tepër me vonesë në raport me lindjen e njerëzimit, por dhe sepse gjuhët që fliten sot janë të tjetërsuara në sajë të botës së relacioneve duke përfshirë edhe gjuhën shqipe dhe detyrimisht nuk ka asnjë kufi kohore që të lidhet gjeneza me gjuhën. Pastaj në qoftë se do të vimë tek fjalët e Sami Frashërit ato janë të pavlefshme pasi nuk ka dhënë asnjë argument. Sot nuk është puna për të thënë i pari një fjalë, por për të zgjidhur një problem dhe për ta bërë atë përfitues për njerëzimin. Pikërisht kjo i ka munguar dhe punimit të këtij autori. Nuk mund te marresh per argument fjalet e njerezve, por ndikimet reale te vepres se tyre mbi Popullin Shqiptar dhe ne kete drejtim figura e Sami Frasherit i takon me teper Popullit Turk. Zbulimi i vertete i Sami Frasherit nuk i takon kesaj fushe dhe per kete ai eshte fillesa rastesore e mendimit filozofik shqiptar. Ngelet per te evidentuar kete zbulim, te cilen manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar e dine prej dhjetra vitesh, por kane heshtur per te evidentuar perrallat e tyre.

14-“Me qëllim që lexuesi të ketë një ide më të qartë e më konkrete të asaj që u paraqit gjer këtu, rreth llojit të informacionit që mund të përftohet në sajë të Algoritmit nga Gjuha dhe që përfshin të gjitha fushat e Diturisë dhe të gjitha përmasat e realitetit, autori e quan me vënd, edhe pse është i vetëdijshëm se po kapërcem kështu me të tepërt kufijtë që i vë titulli i studimit (ai i një studimi të thjeshtë krahasues mes dy gjuhësh), që të tregojë, sa më shkurt që të jetë e mundur se si funksionon gjithë kjo ngrehinë mendore dhe rolin krejt të  veçantë dhe pjesën prej luani (në të gjitha këto punime çvarrosje, ringjallje dhe rehabilitimi të një Urtie të tërë “të vdekur”, që studiuesit e quajnë nganjëherë “Philosophia Perennis”), të Shqipes.” (f. 98)

Autori mundohet të përdorë sa më shumë terma për ta paraqitur librin me përmbajtje sa më shumë kulturore sipas konceptit shqiptar, por harron se me këtë ai e ka bërë librin jashtëzakonisht të vështirë në të kuptuar duke mos lidhur idetë e tij me punimet e kaluara që i afrohen kësaj teme. Çvarrosja, ringjallja dhe rihabilitimi i kulturës njerëzore është një problem tepër i vjetër duke pasur të paktën dy përmasa: Rizgjimin e dijes së lashtë dhe Spiralen e zhvillimit të shoqërisë njerëzore, ku kjo e fundit tregon përsëritjen e fushave të njohjes njerëzore.

Kohët e fundit në Shqipëri u botua një libër me autor Jan Wicherink, “Rizgjimi i dijes së lashtë” ku në faqen 35 ka këtë përfundim:

“Rrjedhimet e fizikës kuantike janë tronditëse; ajo tregon që ne jemi bashkëkrijues të realitetit tonë fizik, të paktën në nivel mikrokozmik, sepse vrojtuesi luan rol në atë që vrojtohet….Në këtë libër do të japim prova të bollshme mbi faktin që ndikimi i ndërgjegjes njerëzore në fizikën kuantike nuk kufizohet në mbretërinë e mikrokozmosit, por zbatohet edhe në botën tonë makrokozmike. Mendimet njeëzore, ndjenjat dhe synimet, kanë një ndikim shumë më të madh nga sa është menduar ndonjëherë mbi realitetin tonë.”

Këtu fshihen tre të fshehta që edhe ky autor nuk i thotë ose ngaqë nuk i di apo ngaqë nuk ka qejf t’i kujtojë pasi do të shërbente për diskretitimin e tij. Së pari nuk thotë se tani na qënka zbuluar se njeriu na paska krijuar mikrokozmosin; dmth e paska kaluar dhe vetë ZOTIN, pasi deri dje është thënë që natyrën e ka krijuar ZOTI. Së dyti, fjala bëhet për raportin midis mendimit dhe realitetit, nga i cili del përfundimi: kur i pari e suprimon të dytin shoqëria bëhet gati për ndryshimin e marrëdhënieve të prodhim-shkëmbimit proçes i cili zgjat disa qindra vjet dhe kjo ka qenë një karakteristikë e deritanishme e popujve të zhvilluar që e arritën stadin e marrëdhënieve kapitaliste. Por populli shqiptar nuk e ka pasur fatin ( i mirë apo i keq duhet të merret me mënd nga pozicioni që kemi sot) të jetë ndodhur ndonjëherë në këtë pozicion, duke përjashtuar një fazë qindra-mijëra vjet më parë kur shpiku kultin e gjarprit si formë pagane e besimit fetar autokton (kjo faze permblidhet ne fundin e rendit te mirefillte komunar pa kaluar ne rendin fisnor, qe per banoret autoktone duhej te kishte zgjatur mijera e mijera vjet pa ndikimin pellazgjik). I them të gjitha këto sepse e ndjej që bota spirituale e ka pushtuar dhe kërkon me çdo kusht t’i mbushësh mëndjen shqiptarëve që gjuha e tyre është gjuha e njerëzimit. Populli shqiptar akoma nuk e ka arritur fazën e kontradiktës midis punës dhe mendimit kështu që goditja e dhënë nga autori jonë do të shkoj dëm. Dhe së treti autori i mësipërm duhet të vinte dallimin e punës së tij në funksion të raportit qënie shoqërore // ndërgjegje, pasi pas kësaj do të rezultonte që shoqëria që e ka pjellur po i afrohet pikërisht suprimimit të mendimit mbi punën, duke përsëritur një pozicion të kaluar dhe të përsëritur disa herë

Duke u rikthyer tek idetë e autorit tonë vë re se nuk ka vënë në dukje diçka të vjetër në mendimin filozofik europian që lidhet me spiralen e zhvillimit shoqëror, proçes i cili bën pikërisht çvarrosjen, ringjalljen dhe rehabilitimin e urtësive të kaluara. Para 4 shekujsh ka ekzistuar një filozof-historian italian Xhanbatista Viko (1668-1744) i cili formuloi teorinë e zhvillimit të shoqërisë në formë rrethi. Nuk po i jap rëndësi përmbajtjes së teorisë së tij, por dua të kujtoj se ai e analizonte zhvillimin e shoqërisë vetëm në një plan, si një të tërë pa diferencimet e brëndëshme të saj. Me daljen në dritë të rendit të kapitalit u bë e domosdoshme lindja e një teoria që duhet të shpjegonte fenomenet sociale të kohës në kuadrin e kapitalizmit globalist, detyrë që e mori përsipër Karl Marksi dhe shoku i tij Frederik Engelsi (ja perse Marksi dhe Engelsi jane teoricienet e kapitalizmit globalist dhe jo me tutje; ata nuk mund te kane asnje lidhje me Popullin Shqipta nga pikepamja politike). Ky i fundit na ka lënë një trashëgimi filozofike që nuk mund të anashkalohet me një të rënë të lapsit apo fjalime politike kur nuk i njeh asnje rresht nga teoria e tyre. Në këtë drejtim ai ka disa punime interesante qe e cekin edhe problemin e përsëritjes së të kaluarës sipas trinomit çvarrosje-ringjallje-rehabilitim. Sipas tij: “Në natyrë gjithëshka kryhet në mënyrë dialektike dhe jo metafizike (se ajo nuk lëviz brënda një rrethi gjithnjë të njëllojtë dhe që përsëritet vazhdimisht, por jeton një histori të vërtetë)” (Anti-Dyringu, f. 22). Kështu që Zotrote nuk bën gjë tjetër veçse çvarros, ringjall dhe rehabiliton idetë metafizike të vjetra dhe këto kërkon t’ja injektosh gjuhës shqipe. Nuk e di se si janë punët me gjuhët e botës, por di se gjuha shqipe, e formatuar nga Etërit e Shenjtë të Kishës Katolike Shqiptare, është tepër e thjeshtë dhe, pas presionit të politikave antishqiptare, më duket shumë më e bukur se çdo gjë në botë, duke mos qenë kaq e vështirë sa e paraqet. Me keqardhje Të them se kështu siç e paraqisni Ju në punimin Tuaj Gjuhen Shqipe, ajo bëhet shumë e shëmtuar duke e humbur koloritin e dhënë në poemën  “Gjuha Shqipe” të Poetit Tonë Kombëtar Padër Gjergj Fishta, si një nga Baballarët formatues te alfabetit të Gjuhës Shqipe.

15-“Dhe le të vijojmë tani më tej me “interpretimet”, pra me formulime e gjykime të rëndësishme duke u nisur nga ekuacionet simbolike të mësipërme.

Le t’i japim simbolit  .˜ vlerën e mëkatit dhe simbolit  .  atë të ndarjes. Duke qenë simboli o, duke u identifikuar (it. confondendosi) me Qendrën, mund të vështrohet edhe si simboli i Frymës, i Zotit, atëhere simboli  .   do të thotë ndarje nga Zoti.

Do të kemi në këtë rast këtë propozicion (që është i vërtetë apodiktikisht, mbasi është deduktuar krejt llogjikisht):

Mëkati ( ˜. ) është ( = ) ndarje ( . ) nga Zoti

Dhe rigjejmë kështu përkufizimin klasik të mëkatit. Kjo është Teologji e Krishterë.”  (f. 106-107)  (shenim: simbolet faqja nuk i pranon, prandaj duhet pare origjinali ne liber, GH)

Në qoftë se bëhet fjalë për gjuhët e botës duhet ta pranoj se simbolizmi na e paska parashikuar monoteizmin dhe botën filozofike të saj, por në qoftë se fjala bëhet për gjuhën shqipe them se është e pamundur të realizohet kjo me simbolizmin Tuaj, pasi paraardhësit e largët të shqiptarëve nuk kanë njohur politeizmin e jo më monoteizmin. Kështu që nuk ka asnjë mundësi që simbolizmi shqiptar të rigjejë përkufizimin klasik të mëkatit. Tentativat për t’u injektuar shqiptarëve të sotëm autorësinë e monoteizmit të krishterë është më tepër se një marri apo budadallëk. Pastaj, per te qene i sinqerte me menyren se si une e kam kuptuar librin tuaj, Ju nuk e njihni menyren se si lind Feja dhe cfare perfaqeson trinomi: ZOT – Fe – Institucion Fetar ne Historine e Njerezimit (per kete shih artikullin: “Roli i Institucioneve Fetare ne historine e Njerezimit”, publikuar ne wwwgenchoti.com).

16-“Le ta interpretojmë tani simbolin ˜ si Botë Materiale dhe simbolin Φ si i/e të fundme, kufi, cak. Atëhere do të kemi:

      Botë Materiale ( ˜. ) është ( = ) e fundme ( . )         

Domethënë se ajo, bota ka një cak, një fund (  ) në Kohë dhe Hapësirë** (Shënimi thotë: Teoria moderne e “black-hole”)

Dhe kjo është Kozmollogji moderne” (f. 107) (shenim: simbolet faqja nuk i pranon, prandaj duhet pare origjinali ne liber, GH)

17-“Le të marrim, gjithmonë duke u mbështetur në relacionin (4) (4. Ekuacioni 2 =  është një e dhënë e mendimit mitik që shqipja e pasqyron  në shumë mënyra, GH)

                                      ˜.  = masa

                                      C = relativ

Mund të formulojmë atëhere këtë propozicion:

              Masa (˜ )  është ( = ) relative  (  c )

Rigjejmë kështu relativitetin e masës në Teorinë e Relativitetit***

Dhe kjo është fizikë moderne.”                                                   

(shënimi thotë: Einstein jep edhe formulën “kuantitative” të kësaj mvartësie: formula) (f.107) (shenim: simbolet faqja nuk i pranon, prandaj duhet pare origjinali ne liber, GH)

Edhe në funksion të të gjithë gjuhëve të botës nuk mund të pranohet kjo ide edhe sikur ajo të jetë e kopjuar nga filozofët e botës. Krijimi i parashikuesve të ngjarjeve historike të ardhëshme është një problem politik dhe aspak një realitet historik, por që të arrish ta shtrish  këtë parashikim edhe në zbulimet shkencore më duket një hap përfundimtar drejt vdekjes dhe kjo nuk është vështirë të parashikohet. Tipikisht kjo është shprehje e një idealizmi të kulluar dhe unë nuk e di se ku kërkon të dalë autori dhe çfarë kënaqësie ndjen ku si zor ta kuptojë njeri, përveç të Marrëve të madhështisë shqiptare, ku tek teoria e tij kanë gjetur tullën e dytë të themeleve të teorisë së tyre.

18-”Le të shohim tani se si shqipja na tregon jo vetëm për asgjësimin e lëndës, por edhe se si ajo mund të na tregojë edhe sasinë e energjisë së çliruar në këtë rast. Me fjalë të tjera, është e mundur, vetëm e thjeshtë nga analiza e shqipes (ashtu siç ne e kemi kryer atë), duke kaluar nëpër ekuacionet simbolike, që ajo na lejon të deduktojmë, të rigjejmë formulën e famshme të Einstein-it, një nga formulat më themelore të të gjithë fizikës, me fjalë të tjera, atë të energjisë së çliruar dhe masës së asgjësuar, të shkatërruar:

                                        E = Mc2

Kjo mund të bëhet në disa mënyra, për shëmbull me dy kode:

      E = llogjika e Tertium Datur  =  (x = -x)

      F = llogjika e Tertium Non Datur  = ( x = x )

Mund të shihet fare lehtë se kemi:

E2 = (x = -x)2 = (x2 = (-x)2) = ( x2 = x2)

dhe pra:

( X = X) = F

Pra kemi:

E2 = F

ose edhe:                          

E = √ F

Por kemi përsëri:

E = O = Dritë = c (në notacionin e fizikës moderne)

F = ˜ . = materie, masë = m (në notacionin e fizikës moderne)

Pra atëhere kemi:

(E2 = F) = ( O2 = ˜ ) = (c2 = m)

Pasi arritëm në këtë pikë, arsyetojmë kështu:

                  Një njësi mase ( m ) çliron ( c2) energji

         ( M ) njësi mase, do të prodhojë atëhere ( Mc2) energji

Dhe ja kemi kështu formulën e Einstein-it:

                                                   E = Mc2     (f. 119-120)    (shenim: simbolet faqja nuk i pranon, prandaj duhet pare origjinali ne liber, GH)

U detyrova ta marr në konsideratë sa më të plotë të gjithë këtë ide të autorit për t’i treguar lexuesit se nuk kemi të bëjmë me ligje të imprenjuara në gjuhën e folur dhe të shkruar, por me rregulla të vendosura nga njeriu, të cilat autori kërkon t’i mistifikojë dhe vështirësojë në drejtim të kuptuarit të tyre duke e paraqitur situatën historike të lindjes së simboleve gjuhësore me një shkallë inteligjence më të lartë se sa e sotmja.

Vetëm një gjë nuk i ka shkuar ndërmënd autorit të librit dhe bashkëpunëtorit të tij fizikant: kjo formulë është e keqinterpretuar. Në realitet kjo formulë ka të tjera transformime që gjuha simbolike nuk mund ta zbulojë dot për faktin më të thjeshtë fare: është e panjohur për autorët. Ajo transformohet në raport  kohor // hapsinor = cost. = 1 dhe në këtë pikë fillon një lojë e re që e përmbys të gjithë pikëpamjen e autorit tonë dhe filozofinë që përdor. Ne realitet pretendimi i autorit të formulës (Ajnshtajni ka pretenduar se kjo formule nuk është shumë e saktë) është i pabazë kështu që ngelet për të argumentuar saktësinë e saj, por aspak sipas shpjegimit të paraparë nga fizikantët e sotëm (ajo duhet ndryshuar pikërisht në lidhjen e kohës së lindjes me shpejtësinë e zhvillimit). Është një përmbysje absolute dhe zëvëndësimi i një teorie me tendenca zgjidhje me zgjidhjen e vetë problemit. Pikërisht për të zgjidhur gjenezën e shqiptarëve të sotëm dhe gjuhën e tyre më 1977 u formulua në Shqipëri teoria e absolutizimit analitik (për këtë mund të shohësh artikullin “Raporti Kohor-Hapsinor, ose Teoria e absolutizmit analitik”, ndryshe: “Teoria e unitetit të materies” të publikuar në gazetën “Ndryshe” 24.07.2008, në internet: albanovaonline.com, 28.01.2008; Zemra Shqiptare, 15.06.2008, www.genchoti.com). Të dhjetë pikat e kësaj teorie, që do t’i shohim në vazhdim, e quajnë të papranueshme të gjithë teorinë e autorit tonë.

Ate dite qe u zbulua gabimi ne interpretimin e kesaj formule (ka qenë vetë Albert Ajnshtajni që ka pretenduar se kjo formulë nuk është shumë e saktë, për këtë shih librin Albert Ajnshtajn: “Pikëpamjet dhe mendimet e mia”, f. 224, përgatitur për botim nga Prof. Dritan Spahiu dhe Prof. Zenun Mulaj, Tiranë 2005. Me hollësisht për këtë argument kam shkruar disa artikuj të publikuara në albanovaonline.com, www.genchoti.com: “Raporti kohor-hapsinor ose teoria e absolutizmit analitik”, “Konspekti i nje libri qe pretendoi se avancoi mbi A.Ajnshtajnin”, “Çfarë donte te zgjidhte teoria e Ajnshtajni”t, “Paradoksi i binjakëve dhe historia e njerëzimit”), ate dite u kuptua se ku qendronte gabimi dypermasor ne mendimin filozofik helen (për këtë më hollësisht shih artikullin ”Triumfi arbëror i Gjergj Kastriotit” në adresat e më sipërme) ; ate dite u kuptua gabimi i Zhan Zhak Rusoit mbi pabarazine sociale, duke e ngatërruar me padrejtësinë sociale (shih artikullin “Zhan Zhak Rusoi, pabarazia sociale dhe teoria e Karl Marksit” në adresat e mësipërme); ate dite u kuptua se dialektika e Hegelit nuk ishte e plote, nuk i ishte nenshtruar kohe-hapsires; ate dite e kuptua gabimi e Karl Marksit, mbi pabarazine kohore te lindjes dhe formimit te racave dhe popujve; ate dite u kuptua gabimi i Çarlz Darwinit mbi rolin e kohes ne seleksionimin natyror te qenieve te gjalle; ate dite u kuptua gabimi i Albert Ajnshtajni (megjithese une pretendoj se fizikanti me i madhe i njerezimit eshte keqinterpretuar) mbi tjetersimin e kohes ne saje te levizjes dhe varesine e kesaj te fundit nga koha e lindjes se ngjarjes. Problemi qendron ne interceptimin e gabuar qe njerezimi i ka bere kohes ku nuk ka shpetuar, sidomos, shkenca e historise qe eshte ne kete pozicion vetem per mode dhe aspak nje realitet shkencor. Ate dite u kuptua se shqiptaret kishin fituar mbi mendimin filozofik tradicional boteror, ate dite ishte zbuluar formula me e thjeshte e unitetit te materies dhe me kete te merret fund nje here e mire bota e interpretimeve individuale. Asgje nuk mund te ndodhe jashte kontinumit koho-hapsinor ne çdo ngjarje dhe raporti kohor-hapsinor e kishte zgjidhur teresine e enigmes se gjenezes se shqiptareve dhe gjuhës së tyre. Por gjërat duheshin parë nga fillimi dhe kjo përbënte të pamundurën për çdo individ. Duheshin përcaktuar patericat e mbështetjes intelektuale për të ndërtuat themelet e një teorie të pavdekshme në përputhje me vetë materien e pafundme në kohë dhe hapësirë; duhej përmbysur me çdo kusht realiteti formal i intelektualëve komunist e enverist të deritanishëm. Por une kam nje pretendim tjeter per kete punim te autorit: ai eshte shkruar ne menyre paragjykuese duke ja nenshtruar fantazise se tij realitetin e njohur prej autorit sipas menyres se tij gjitheshka qe ai ka lexuar dhe studiuar ne jeten e tij.

19-“Në këtë mënyrë shohim edhe këtu se si Shqipja kryen funksionin e një ure (it. ponte) mes fjalës së huaj dhe Mitit ose një fragmenti të tij që ajo, në mënyrë të pavetëdijshme, përshkruan. Ky rol “pontifikal” i Shqipes, siç u tha e siç u pa, është universal, domethënë vlen për të gjitha gjuhët, të lashta dhe moderne, në tërë përhapjen e tyre, qofshin ato të vdekura apo të gjalla. Kësisoj mund të thuhet figurativisht se Shqipja është si një Ponifex Maximus i të vdekurve e i të gjallëve.” (f. 135)

Ky përfundim ka nevojë të saktësohet diçka më përtej, pasi nuk bëhet fjalë për gjuhën shqipe të sotme, por për themelet e largëta të saj të çveshura nga influencat e relatorëve të popullit shqiptar. Që ka mundësi të ekzistojë ky pozicion për një gjuhë nëpër popuj të ndryshëm të Botës edhe duhet pranuar vetëm me një kusht: të gjithë ata popuj kanë kohëlindjen e tyre tepër të afërt (nuk ka rëndësi afërsia gjeografike) dhe baza gjuhësore e të gjitha këtyre lloj gjuhësh duhet ta ketë një bazament. Por populli shqiptar veçohet në këtë drejtim, pasi ai nuk ka pasur bashkëshoqërues paralel në kohë për një kohë shumë-shumë të gjatë (ndoshta disa miliona vjet) dhe rrjedhimisht gjuha e folur nga paraardhësi më i largët i shqiptarëve nuk mund ta ketë këtë veçori. E në qoftë se gjuha e sotme shqipe e ka këtë veçori që pretendon autori ynë, atëhere të jeni të sigurtë që kjo gjuhë nuk është ajo që ka folur populli shqiptar në agimet e veta historiko-biologjike, por gjuha e sotme shqipe është një gjuhë e imponuar historikisht nga relatorët e largët dhe të parë të tij; me sa kam kuptuar këta relatorë na paskan ekzistuar realisht dhe janë të fshehur pas emrit të pellazgëve hyjnorë, çka shpjegon të gjitha kontaktet , ngjashmeritë, aftësitë e gjuhës shqipe dhe rolin që na paska sot. Nuk ka asgjë për tu habitur veçse ngelet për të përcaktuar kohën dhe hapësirën e veprimit të relatorit më të parë të paraardhësve të shqiptarëve dhe lidhjen që ai ka pasur me popujt e tjerë të rajonit e përtej tij. Ngjashmëritë e etruskishtes me shqipen e sotme, greqishten e vjetër, latinishten dhe gjuhët neolatine duhet ta ketë burimin pikërisht tek ky relator fillestar.

20-Jepen shëmbujt, sipas autorit, që turqishtja ka marrë nga shqipja (f. 138-139)

Problemi i marrjes së fjalëve nga njëri popull tek tjetri nuk është kaq e vështirë sa e paraqet autori për t’ja nënshtruar një teorie që lidh gjuhësinë me matematikën dhe filozofinë. Përcaktimi i huazimit nuk bëhet me metoda të sofistikuar, por thjeshtë fare nga shkalla e zhvillimit social, që nga ana e vet përcaktohet nga shpejtësia e zhvillimit shoqëror. Është e pamundur që popujt me shpejtësi të vogël zhvillimi t’u japin fjalë nga fjalori i tyre popujve me shpejtësi të madhe zhvillimi. Kështu që është e pamundur që gjuha shqipe t’i ketë dhënë gjuhës turke, por këtu duhet të fshihet diçka tjetër dhe që lidhet me gjenezën e afërt të gjuhës shqipe, të paktën në këto 5000 vitet e fundit.

21-“Mund të vazhdonim kështu ad infinitum, duke i qëndruar kurdoherë besnik kësaj pikëpamjeje, domethënë faktit që Shqipja u jep mundësi fjalëve të të gjithë gjuhëve të Botës të pajtojnë në vetvete formën me brendinë që gjer tani kanë qenë konsideruar krejt të shkëputura mes tyre e pa asnjë lidhje apo raporti të çfarëdoshëm, përveç atij të një konvencionaliteti te zbrazët dhe të rigjejmë kështu psenë e tyre, identitetin e tyre të vërtetë e të humbur.” (f. 141)

Kjo është analoge me pikën 18 të analizës dhe nuk përjashtoj mundësinë e barazisë së identitetit të gjithë popujve të botës vetëm me një kusht: të kenë shpejtësinë e zhvillimit social të afërt. Unë pretendoj që, kjo e fundit, është parametri përcaktues i të gjithë dinamikës sociale të njerëzimit për të gjitha kohërat dhe baza e zhvillimit të njerëzimit brënda kuadrit të ekzistencës së racave.

22-“Duke qenë se simboli c mund të interpretohet në teorinë e Algoritmit edhe si relativ, relativitet, atëhere mund të pohojmë se konceptet apo nocionet e masës, të ligjit, të kauzalitetit etj. etj., janë të gjithë relative dhe si të tillë i përkasin fizikës relativiste. Ja përse Einsteini, themeluesi i Teorisë së relativitetit, i kundërvihej kaq shumë ideve të fizikës kuantike lidhur me rënjen (it. intenibilita) e të tilla koncepteve bazë për fizikën klasike siç është përcaktueshmëria, ligji, bashkëveprimi e kështu me radhë në fizikën e “des profondeurs”.

Teoria e Relativitetit, së paku në aspektin e vet cilësor (relativitet i Hapësirës, i Kohës, i lëvizjes, i Masës etj. etj.) mund të deduktohet thuajse në mënyrë automatike nga Algoritmi Simbolik.” (f. 154)

Në fakt duhet të jetë e kundërta, nuk është gjuha që dedukton teoritë fizike, por duhet të jetë ideja fizike ajo që shpjegon fenomenet gjuhësore për faktin më të thjeshtë fare: ka lindur pas gjuhës. Raportet kohore të jetës dhe lindjes se fenomeneve shoqërore i nënshtrohen rigogozisht faktorit shpejtësi dhe, kur kjo e fundit përcaktohet nga koha e lindjes, nuk ka asnjë mundësi, qoftë dhe teorike, të kemi mundësinë që fenomenet gjuhësore të shpjegojnë fenomenet fizike, kur këto të fundit nuk kanë lindur akoma në planin konstatues. Ideja e mësipërme është një shprehje e idealizmit filozofik tepër të kulluar dhe unë nuk e di se çfarë mund të përfitohet prej saj.

23-“Ky studim niset nga fakti se gjuha është krijuar në një epokë, kur një mentalitet tjetër, kur një vizion tjetër për botën, të cilin autori e quan primordial apo arketipal, ishte ende i gjallë dhe imponohej. Por nëse për të zgjidhur problemin e Gjuhës, ne do të niseshim nga mentaliteti ynë modern, kjo do të thotë se do të kishim bërë, siç thuhet bukur në popull, një vërë në ujë dhe, ç’është më e keqja, do të arrinim në përfundimin e gabuar se gjuha ka një karakter thjeshtë formal dhe konvencional, se ajo nuk është gjë tjetër veçse një mjet i thjeshtë komunikimi ashtu siç ka edhe mjete të tjerë të tillë.” ( f. 157)

Interesant është fakti se për gjëra madhore autori ose hesht, ose kalon në pozicione sekondare, e më tej, duke anashkaluar thelbin e problemit. Jam i bindur se kjo i ka ndodhur ngaqë është mbështetur në një metodikë të vjetëruar dhe nuk ka mundur të heqë dorë. Ai e ka kuptuar shumë mirë se gjuha që flasin sot shqiptarët është një gjuhë e imponuar dhe nuk i përket ilirëve të lashtë. Pikërisht kjo nuk është thënë asnjëherë dhe autori i ka pasur të gjitha mundësitë dhe faktet për ta argumentuar bindshëm e pse jo dhe përfundimtare. Kështu që autori duhet të thoshte edhe diçka tjetër: kjo gjuhë mund të jetë themeli i gjuhës së folur, ku përfshihet edhe gjuha shqipe, por ajo nuk është gjuha e jonë, siç nuk është i yni dhe alfabeti, e kjëtu nuk ka asgjë të keqe. Edhe kjo nuk është thënë kurrë dhe duhet zbuluar arësyeja përse është heshtur në këtë drejtim. Kujt nuk i ka përlqyer fakti që gjuha e sotme shqipe nuk është produkt i popullit shqiptar? Në vazhdim autori ka tendencën për ta përjashtuar metodën analitike të studimit nga e sotmja drejt së kaluarës duke e mundur te fshihet pas mentalitetit. Nga ana tjetër tendenca për ta paraqitur gjuhën në një pozicion më të lartë se strukturat e tjera sociale, autori pretendon se ajo nuk shërben vetëm për komunikim. Karakteri hapsinor i çdo strukture sociale dhe produkteve specifike është i lidhur me kohën e çfaqjes në histori në raport me lindjen e njeriut dhe në këtë drejtim gjuha paraqitet, me sa di une, e barabarte me vet njeriun dhe detyrimisht ose paraqet anën me të thjeshtë të njohjes, ose më të komplikuarën. Në rastin e parë gjuha ka parametra shumë të thjeshtë dhe shërben për të zbuluar botën e relacioneve e jo më tutje, kur në rastin e dytë përbën një komplikacion, të lidhur me trurin, që si zor të zbulohet ndonjëherë (e kundërta e kësaj do të thotë që njeriu arrin të  njohë shkallën më të lartë të organizimit të materies, baras me vetveten – gjë e pamundur). Kështu e gjithë kjo analizë reduktohet në qëllimin për të zbuluar gjenezën më të parë të gjuhës që flasin sot shqiptarët.

24-“Autori mendon se të gjitha gjuhët kanë dalë nga “shpërbërja” (smembramento) i një Gjuhe-Nënë simbolike të vetme, mendim ky që rikonfirmohet (me një numër shumë të madh shëmbujsh të paraqitura nga autori), nga mundësia për të realizuar në të gjitha rastet atë që ai e quan, duke përdorur një shprehje latine, Reductio ad Algorithmum.” (f. 167)

Kjo bie në kundërshtim me pikën 9 të analizës sonë, pasi atje autori ka pranuar ekzistencën e gjuhëve të vjetra duke realizuar diferencimin kohor; ndërsa tani autori kërkon që lexuesi të besojë ekzistencën e pemës gjuhësore, duke krijuar një barazi formale me pemën biologjike të njeriut në Tokë; këtë gjë e ka paraqitur në faqet e fundit të pjesës së dytë. Me sa duket ai kërkon t’i vërë moshë kësaj peme dhe mbi këtë bazë të ndërtojë historinë e Njerëzimit. Është një metodikë tepër e vjetër së cilës i ka dalë boja shumë-shumë përpara dhe është po aq e vjetër sa teoria e Ptolemeut mbi gjeocentrizmin kozmik.

Pjesa e Dytë

Në të vërtetë kjo pjesë është një libër me përmbajtje filozofike ku autori shpalos botëkuptimin e tij idealist dhe kërkon që ta paraqesë përpara shqiptarëve si një arritje të shkencës postkomuniste. Lexuesi këtë duhet ta ketë parasysh kur e lexon, qoftë dhe në këto komente.

1-“Gjer para pak kohësh mendimi mitik vështrohej si qesharak, absurd dhe i rremë. Por aty nga fillimi i gjysmës së dytë të këtij shekulli e veçanërisht gjatë këtyre dekadave të fundit, në mos po edhe më herët, opinioni për të ndryshon, dhe një punë e madhe bëhet sot në tërë botën për një kuptim më të thellë të këtij mendimi si edhe për një rivlerësim të tij.” (f. 21)

T’u imponosh shqiptarëve të sotëm stadin idealist të filozofisë pa e ditur se çfarë përfaqëson ai në realitetin social të popujve do të thotë t’i fusësh kokën në ujë dhe ta asfiksosh. Kjo gjë bëhet edhe më e keqe po të kemi parasysh se nga vinë shqiptarët pas 1991-shit. Megjithëatë kjo frazë e autorit është e aftë të na shpjegojë se çfarë përfaqëson ai në realitet dhe produkt i kujt është. Faktori kohë nuk i ka dhënë mundësi autorit të kuptojë që pikërisht ky faktor është që përcakton pozitivitetin, thellësinë specifike, komplikacionin, etj. e të gjithë komponentëve, qofshin objektivë apo subjektivë, të botës njerëzore. Duke mos ditur rolin që luan koha në zhvillimin e tyre ai  nuk ka asnjë mundësi si të përcaktojë “punën e madhe” që na u bënkërka sot për kuptimin e një veprimtarie subjektive që nuk mund të kuptohet asnjëherë, përveç faktit të paralajmërimit të vdekjes së rendit shoqëror që i prodhon ose i mbart ato. Analiza historike e idealizmit filozofik tregon parametra të tjerë nga ato që mundohet autori të na imponojë. Ai kërkon të fusë në botën shqiptare botën e filozofisë idealiste pa i shkuar ndërmënd se shqiptarët, me zhvillimin social që disponojnë dhe tendencën e këtij disponimi jo vetëm që nuk janë të aftë të prodhojnë filozofi të këtij kalibri, por as ta përthithin dot. Fjala nuk bëhet për individin, por për bashkësinë e tyre; dhe uniteti i kësaj bashkësie me këtë lloj filozofie është i pamundur të realizohet. Problemi duhet parë në aspektin filozofiko-historik duke përcaktuar më përpara menyrën e lindjes së filozofisë dhe formave të saj në stadin më të parë të historisë së filozofisë, problem i cili është akoma në heshtje, pasi asnjeri deri më sot nuk na ka shpjeguar arësyen përse duket sikur idealizmi filozofik ka lindur përpara materializmit dhe çfarë përfaqëson i pari në realitetin historik të njerëzimit. Duke anashkaluar problemin themelor të filozofisë dhe degët e saja, autori kërkon të vërë në podium idealizmin filozofik pas rënies nga pushteti të materializmit dialektiko-historik, që në thelb ka qenë bolshevizëm antimaterialist, duke e paraqitur në një shkallë superioriteti edhe pse idealizmi filozofik, duke mos pasur asnjë objekt konkret material (në thelb të problemit idealizmi filozofik ka si objekt vetëm pjesën e padukshme dhe të pazbulueshme të ndërgjegjes së individit dhe e merr në konsideratë vetëm pasi ka vdekur) nuk ka se si të ketë zhvillim, histori dhe përmbajtje. Kundërshtia që ka pasur ai nga sfera të caktuara, qofshin dhe akademike, nuk është bërë nga pozita materialiste, por nga ato të mos kuptimit universal të filozofisë dhe në këtë drejtim faji është i shkollës enveriste që çdo gjë u mësoi shqiptarëve për 45 vjet, por elementët më fillestarë të materializmit filozofik nuk u a mësoi dot. Kjo do  të thotë që arsimimi në Shqipëri ka ndjekur rrugën e çekiçit kur i bie dërrasës për të marr vesh gozhda.

2-“Një tjetër karakteristikë themelore e mendimit mitik është “pozimi i Qëndrës” që përcaktohet si Coincidentia oppositorum (përputhja e të kundërtave) dhe që identifikohet në instancë të fundit me ZOTIN.

Duke treguar me x dhe –x të kundërtat (që mund të jenë çfarëdo) mund të shkruajmë:

    Qëndra  =  Coincidentia oppositorum  =  (x = -x)   (f. 24)

Në fakt ky është një modifikim i filozofisë së Ptolomeut dhe një tendencë për ta bashkuar me Hegelin dhe teologjinë. Si zor që ta kuptojë njeri këtu në Shqipëri, le pastaj që ta pranojë. Megjithëatë do të ishte më e saktë që autori ta na tregonte dhe dinamikën e këtij miti përpara se të linte shteg për interpretim; pasi në këtë rast, duke e lidhur me monoteizmin filozofik, do të na çonte në komentet e pikës 1. Sot në Shqipëri nuk është ndonjë vështirësi e madhe për të predikuar në emër të Zotit, por qëllimi është për të zbuluar se çfarë përfitimi kemi prej saj. Nuk është koha e para dy shekujsh kur Etërit e Klerit Katolik Shqiptar punuan për të arsimuar popullin tonë me kulturën dhe karakterin e europianit sipas formulës: Feja e shqiptarit asht shqiptaria. Puna është t’u mësohet politikanëve shqiptarë se çfarë do të thotë dy polaritet në politikë dhe këtë gjuha e autorit tonë nuk e thotë dot. Nuk e di pse, por unë pretendoj që politikanët shqiptarë as një polaritetin e politikës nuk dinë dhe e gjitha kjo lidhet me shkollën që kanë bërë shqiptarët para 1991-shit. Ja përse formalizmi filozofik është ai që shoqëron këtë libër nga fillimi e deri në fund.

3-“Le të interpretojmë tani   .   si fund, i fundëm (it. finito) dhe  .˜ si Botë materiale.

Mund të formulojmë atëhere këtë gjykim:

         “Bota materiale (˜ . ) është (=) e fundme ( . )”

Kjo do të thotë, me fjalë të tjera, se:

“Bota ka një kufi (  .  ) në Kohë dhe në Hapësirë (f. 63) (shenim: simbolet faqja nuk i pranon, prandaj duhet pare origjinali ne liber, GH)

Në këtë intepretim të autorit ka diçka që nuk përputhet me pikëpamjet e deritanishme. Në qoftë se pranonte se simbolet janë primare nga konceptet, në lidhje me gjuhën (pika 12 e komentit në pjesën e parë: gjuha i referohet simboleve jo koncepteve) tani është në një pozicion që duhet të saktësojë një koncept, përpara se ta përmbysë simbolin. Grup fjala Botë materiale është e pasaktë pasi përbëhet nga dy elementë të kundërt në planin konceptual: bota nënkupton ambientin rrethues, globin tokësor, hapësirën kozmike, ndërsa fjala materiale nënkupton materien e pafundme në kohë dhe hapësirë dhe rrjedhimisht shpjegimi sipas gjuhës së simboleve përmban dy të kundërta që nuk përbashkohen dot as në kohë dhe as në hapësirë duke mbetur thjeshtë koncepte me koefiçient përcaktueshmerie të kundërt: njëri i fundëm në kohë dhe hapësirë (bota) dhe tjetri i pafundëm në kohë dhe hapësirë. Është i njëjti gabim që bëri Lenini me formulën e materies çka do të thotë se idealizmi filozofik ka qenë pjesë e bolshevizmit filozofik. Lufta filozofike midis Mahu-t dhe Leninit ka qenë një luftë brënda llojit (shih: Materializmi dhe Empiriokriticizmi të V.I.Lenin)

4-“Falë Algoritmit Simbolik (artikullim llogjik i Mendimit Mistik) muret që ndajnë aspektet e ndryshme të realitetit, pikëpamjet e ndryshme sipas të cilave shihet dhe gjykohet ky Realitet dhe që nuk janë gjë tjetër veçse shkencat, fillozofitë, fetë e artet e ndryshme…bien, duke na treguar e bërë fare të qartë se të gjitha degët e ndryshme të Dijes, qoftë edhe në kohëra e vënde të ndryshme, thonë, në fund të fundit, në esencë, të njëjtën gjë.” (f. 73-74).

Autori, duke mos ditur bazat e materializmit dialektik, paska një sëmundje nga e cila si zor të shpëtojë pasi po e hasim gjithmonë e më shpesh në këtë pjesë: përbashkoka dy të kundërta në përmbajtjen e kritikës çka më çon në përfundimin se ai në këtë aspekt tregohet thjeshtë formalist. E gjithe kjo panorame, e raportit realitet//njohje nuk ka vlera per te sotmen, por per fundet e rendeve shoqerore deri ne fundin e races njerezore ne Toke. Por une jam i bindur se autori nuk e di lidhjen e ketij raporti me kohen qe po jeton realisht ai, pasi ne te kunderten do te kishte kuptuar qe kjo lloj filozofie qe perdor eshte karakteristike per produktin intelektual te atyre popujve qe e kane kryer detyren historike brenda nje rendi shoqeror dhe kerkojne te vendosin marredhenie te reja te prodhim-shkembimit. Akti i pare i kesaj kerkese eshte shprehja me ane te botes se filozofise, por jo e cfaredo lloj filozofie dhe ketu qendron ajo qe nuk di autori. Nga te gjitha format idealiste te perdorura ne praktike vetem tre jane identifikuar sakte, por gjithmone te lidhura me hope cilesore te mepastajme qe i kane sjelle njerezimit zhvillimin e deshiruar. Keshte kultet pagane i kane paraprire ndarjes se punes dhe kete e njohim tek iliret bindshem, por jo deri ne aktin e ndarjes se punes. Kete te fundit ilireve ja kane mesuar te tjeret dhe ne kete pike ata kane mbetur ne klase. Filloi faza fisnore e rendit te komunes, ose, e thene ndryshe, filloi shkaterrimi i rendit komunar dhe pergatija e njerezimit per rendin shteteror. Pastaj erdhi koha e politeizmit i cili i parapriu formimit te institucioneve fetare politeiste, lindjes se shkrimit, lindjes se shkollave, vendosjes se te drejtes shteterore dhe, se fundi, vendosjes se rendit shteteror skllavopronar. Pastaj erdhi koha e monoteizmit i cili i parapriu lindjes se institucioneve fetare monoteiste dhe tendencen drejt lirise: u vendosen marredheniet feudale. Deri ne kete moment idealizmi filozofik pat qendruar ne hije dhe i fshehur pas ideve fetare dhe kur keto te fundit e kryen detyren e tyre historike perfundimisht (kjo duket me momentin e transformimit te institucioneve fetare monoteiste ne institucion politik –karakteristike kjo tipike vetem ne racen e bardhe) doli ne skene kjo forme filozofie. Por tani autori duhet te pergatise lexuesin per te rejat qe duhet te hase njeriu nen drejtimin e idealizmit filozofik perpara se njerezimi te shtrihet ne shtratin e vdekjes, epoke e cila eshte teper larg fundit te vet, sidomos per popullin shqiptar. Atehere shtrohet pyetja: perse sherben konstatimi i raportit realitet/njohje me ane te simbolikes? Kjo do te thote se idealizmi filozofik shqiptar eshte po aq formalist sa ka qene ne agimet e veta nder popujt e zhvilluar duke treguar panevojshmerin e vet praktike.

Pastaj renia hipotetike e shkences, arteve, filozofise mund te pranohet per sa kohe qe ne analizojme pergjithesisht rendet shoqerore ku jeton njeriu, por per fene kjo nuk mund te thuhet, pasi feja ka nje detyre pertej simbolikes fantastike e cila shprehet me postulatin: Njeriu lind pa fe, por vdes me fe dhe ketu duhet kuptuar roli real i fese dhe forma e re qe po lind (besimi ne boten pertej tokesore, drejt alieneve). Eshte nje problem qe simbolika nuk e konstaton dot, pasi autori as qe e njeh si problem.Ne kete pike materializmi i shekullit te XIX ngeci per shkak te nje gabimi ne mendimin filozofik helen duke na cuar ne kerkesen per te zgjidhur menyren se si lindin idete fetare dhe format e filozofise. Po te kishte bere kete autori do te kuptonte se perfundimet e arritura nepermjet analizes se simboleve nuk te con ne zgjidhjen e asnje problemi, por vetem ne komplikacionet e tyre duke mos perfituar asgje, por kjo nuk eshte detyra e filozofise dhe e njohjes.

5-“Kjo do të kuptohet (ekzistenca e figurave simbolike në E) edhe më qartë po të jetë se në formulën e mësipërme do të zëvëndësojmë F me ˜ (Botë materiale, “Mbretëria Tokësore”) dhe E me O (Bota spirituale, “Mbretëria Qiellore”).

Në këtë rast do të kishim:

                     .˜                 =                   §

                    ¯                                      ¯

                           Bota materiale                Bota spirituale    (f. 79) (shenim: simbolet faqja nuk i pranon, prandaj duhet pare origjinali ne liber, GH)

Me kete konstatim autori nxjerr ne drite faktin se raporti bote materiale/bote njerezore perbehet nga dy elemente te barabarte e cila po te perkthehet do te thote qe materia eshte e barabarte me ndergjegjen dhe ne kete rast nuk na ngelet gje tjeter vecse te pranojme qe ne mos qofshim te perjetshme jemi afer saj. Pra kemi te bejme me nje nga problemet kryesore te filozofise, por jo kryesorin. Me gjithe deshiren e mire te autorit per te barazuar vetveten me fantazine ne perjetshmeri, ai nuk mund te shkoje me larg se barazia e elementeve te mesiperm per sa kohe qe ka fryme. Me vdekjen e njeriut ekuacioni i mesiperm nuk ka me kuptim dhe respektivisht bota spirituale nuk ekziston, kur ajo materiale vazhdon rrugen e vet transformuese ku njeriu pret te perserise vetveten ne nje shkalle edhe me te larte, por ne nje vend tjeter dhe sipas nje forme tjeter organizimi specifik material. Ekuacioni i mesiperm e perjashton kete perfundim duke barazuar te pafundmen me te fundmen dhe me kete ta permbyse veteveten se bashku me idealizmin filozofik. Ne te kunderten, cfare kuptimi dhe cfare perfitimi kemi nga barazia e botes materiale me ate spirituale?

6-“Pra Shkenca (klasike) del se është materialiste edhe sipas Algoritmit tonë Simbolik, del se ajo nuk e njeh dimensionin E, se ajo nuk e njeh Paradigmën Holografike…

Kjo pra do të thotë edhe një gjë tjetër: se shkenca e re, mendimi i ri holografik shënon, ndër të tjera, triumfin e Idealizmit mbi Materializmin.” (f. 108)

Une nuk do te kisha deshire t’i kundervihem autorit ne planin individual, por qe te nisesh te studiosh fusha te tera dhe te arrish ne perfundimin mbi triumfin e idealizmit ndaj materializmit pa treguar me perpara se si lindin ato ne planin praktik do te thote se gjitheshka eshte formaliste dhe pa asnje domethenie. Ne kete fushe me rendesi duhet te ishte zbulimi i menyres se lindjes te idealizmit filozofik, ke ka si paraardhje dhe kushtet sociale te lindjes pasi te gjitha keto do te tregonin dhe rendesine praktike ti kesaj fushe, dmth se per cfare sherben. Te njejtat gjera mund te thuhen edhe per krahun tjeter, vetem me sa di une jane bere disa meditime filozofike ne kete drejtim keshtu qe edhe mund te perserisim dicka.

Neqofte se filozofia materialiste lind si rezultat i bashkeveprimit njeri-natyre duke pasur si paraardhese te vet veprimtarine praktike te njeriut, filozofia idealiste nuk e ka kete lidhje dhe kete varesi. Ne planin praktik materializmi ka pasur gjithmone si objekt lidhjet e njeriut me natyren, kurse idealizmi filozofik ka pasur gjithmone lidhjen e mendimit me fantazine cka do te thote se midis dy filozofive nuk ka asnje kontradikte, dmth kunderti te thelbit nuk kemi. Ne qofte se materializmi ka qene i lidhur gjithmone me veprimin praktik te njeriut mbi natyren kjo do te thote se kjo lloj filozofie ka qene e varur nga rendi shoqeror dhe ne perputhje me zhvillimin e cdo rendi social; prandaj dhe duket sikur kjo filozofi ka oshilacionet e veta. Ne ate shkalle qe prodhimi shoqeror rri kundrejt zhvillimit te njeriut ne po ate shkalle rri materializmi filozofik kundrejt botes njerezore, dmth varesia eshte absolute. Krejt e kunderta ndodh me idealizmin filozofik, i cili duke mos pasur asnje lidhje paraardhese me veprimtarine konkrete te njeriut (ne te vertete ajo e ka nje te tille, vecse te lidhur me fundin e cdo organizimi konkret te pakten ne planin kohor, e cila mund te zbulohet me lehtesi pasi lindja e ideve idealiste eshte e lidhur me paralajmerimin e vdekjes se sistemeve ekonomiko-shoqerore, cka do te thote se dueti lindje-vdekje eshte jo vetem parajmerim i elementeve te vet, por ajo perben te vetmin lidhje varesore te filozofise me praktiken njerezore dhe per kere aresye nuk ka permbajtje, zhvillim, dhe thelb) nuk ka se si te sherbeje si teori per te zberthyer fenomenin e njohjes njerezore ne adrese te natyres. Te pakten, teorikisht, eshte e pamundur qe idealizmi ta munde materializmin ne planin praktik. Por ka nje vecori te lidhur me praktiken njerezore; ne qofte se materializmi filozofik behet i domosdoshem pergjate proceseve te zhvillimit te cdo rendi social ajo behet e tille ne momentin qe forcat prodhuese arrijne pjekurine e vet specifike dhe jo me perpara. Kjo do te thote se ky materializem behet zgjidhesi i problemeve te kohes duke u varur plotesisht nga niveli i zhvillimit te ketyre forcave dhe jeton bashke me to per sa kohe qe mendimet behen realitet. Ne momentin qe keto mendime nuk perputhen me realitetin historik kerkohet kompesimi hapsinor dhe ndryshimi i menyres se prodhimit, por qe forcat prodhuese nuk mund ta perballojne dot pasi ato kane shteruar ne drejtim te prodhimit sipas parimeve ekzistuese, atehere materializmi filozofik pushon se ekzistuari sipas hapesires se aplikimit, atehere lind idealizmi filozofik si nje kompesim i paaftesise se rritjes se prodhimit. Kjo e fundit perben vdekjen e rendit ekzistues ku idealizmi filozofik e sheh veten fitimtar dhe te vetem. Eshte kjo aresyeja perse krijohet dukja sikur idealizmi e suprimon materializmin. Eshte plani kohor ai qe e krijon kete pamje, vetem se kjo pergjate vdekjes se rendit shoqeror dhe jo me perpara. Nuk eshte reale, por krejtesisht artificile ekzistenca e njekoheshme e ketyre dy rrymave filozofike dhe kjo lidhet vetem me individin e aspak me prodhimin. Pikerisht kete faze dhe kete menyre jetese shfrytezon bota idealiste per ekzistencen e vet, aktivitet te njekohshem te dy filozofite nuk duhet te kene. Ekzistenca paralele ne kohe tregon se njera prej tyre ka prapavije politkike duke i sherbyer kesaj te fundit. Pikerisht eshte kjo aresyeja perse historia kerkon ne skene nevojen e revolucionit social dhe perse idealizmi filozofik perfaqeson vdekjen e rendeve shoqerore, kur materializmi filozofik dinamiken zhvilluese te ketyre rendeve. Jam i detyruar t’i them te gjitha keto per t’i treguar lexuesit formalizmin e filozofise qe perdor autori per t’i nxjerre fitimtar idete e tij, por progres te zhillimit te mendimit filozofik nuk ka.

7- “gjuhet e para i kane treguar dy koncepte te kunderta me te njejten fjale, si edhe se krijimi i gjuhes lidhet me Inkoshientin dhe jo me Koshientin, si edhe pra atehere si rrjedhim, se gjuhet e para kane qene simbolike dhe jo konceptuale. Dhe nuk mund te ishte ndryshe. Edhe kjo sepse gjersa gjuha ngrihet, sic kemi pare, si themelin e saj mbi mendimin mitik, dhe me qene se mendimi mitik pozon si reference Qendren dhe akauzalitetin  [Qendra: (x = -x) = - 1  =  akauzalitetin ], ky mendim nuk mund te shprehej ndryshe, ne menyre adeguate, vecse me simbole.” (f. 147)

Kjo duhet te kete vlera ne popujt me shpejtesi te madhe zhvillimi, por per rastin shqiptar kjo nuk ndodh dhe ketu tregohet perse autori kerkon te pergjithesoje nje dukuri qe per shqiptaret nuk vlen. Formalizmi filozofik ne kete rast kthehet kundra tij dhe injektimi i botes se simboleve tek shqiptaret e rrotullon boten e gjenezes se tyre nga autoktonia absolute ne ardhjen e tyre sipas ideve indoevropiane, qe do te thote permbysje e realitetit historik nga ngjarja ne fantazi. Ne qofte se do te pranonim se bota e simboleve ka nje fare vlere tek popujt e zhvilluar, per popullin shqiptar kjo bote nuk vlen pasi hapesira filozofike dhe niveli i zhvillimit te shkences qe merret ne konsiderate ne kete liber nuk eshte as veper e shqiptareve dhe paraardhesve te tyre dhe as pasoje e veprimtarive te tyre; por shpejtesia e zhvillimit social qe mbartin shqiptaret dhe paraardhesit e tyre (mbi kete baze argumentohet sakte gjeneza e shqiptareve dhe autoktonia absolute e tyre) eshte e afte te argumentoje se e cfare shkalle zhvillimi eshte mendimi filozofik shqiptar, te pakten ne keto 500 vite e fundit dhe kjo duhet zbuluar pikesepari per te pare se cfare ndodh me mendimin filozofik idealist shqiptar, perse nuk ekziston ai tek populli yne dhe cfare ndodh nga imponimi filozofik idealist ne mendimin social shqiptar. Por gjithsesi te ndodhe ngadalesim ne zhvillimin specifik shqiptar nuk mund te arrihet keshtu qe e vetmja shprese eshte tjetersimi i shqiptareve nga nje bote deri tani te njojteshme ne nje bote ireale dhe te paditur kurre. Te pakten shqiptaret le te mesojne identitetin e tyre perpara se te fluturojne me fantazine e tyre te cfrenuar. Me keqardhje konstatoj se shqiptaret jane akoma edhe sot brenda botes se tyre inkoshiente dhe koha e lindjes se idealizmit filozofik eshte teper-teper e parakohshme, antihistorike e per kete aresye dhe antishqiptare. Autori duhet ta kuptoje se ndodhet ne pozicion te kundert me zhvillimin autokton te shqiptareve dhe kjo si rezultat i edukimit te tij privat. Si veshtire qe bota e tij individuale te krijoje nje bashkesi idealistesh filozofe te afte per te realizuar nje levizje sociale progresive ne Shqiperi (te pakten ky duhet te jete qellimi i cdo intelektuali qe nuk di se cfare eshte puna fizike le pastaj kombinimin e tyre).

8-“Sanskritishjta e rikonfermon nje gje te tille ne nje menyre krejt transparante sic kemi pare me matra (matje) dhe matra (materie). Shtojme mbi kete se ky eshte vertet nje mit kozmogonik, por nje pohim i tille rikonfermohet edhe nga shkenca me bashkekohese (Fizika Kuantike) sipas se ciles:

        Realiteti material krijohet gjate procesit te matjes

Ky eshte nje moment kur Miti dhe Shkenca takohen, kur si njeri si tjetri thone, seicili ne gjuhen e vet, te njejten gje. Raste te tilla takimi mes mendimit Mitik dhe Shkences bashkekohese jane te panumerta.” (f. 169)

Autori, duke deklaruar botekuptimin e vet (pika 6 e komentit ne kete vellim), e paska pasur qellimin per te arritur ne kete perfundim, pasi vetem tani ai mund te deklaroje primatin e subjektes mbi objekten, ose, e thene me gjuhen e vjeter, karakterin paresor te ndergjegjes karshi materies. Por mendohet te krijoje nje klime me te zbutur pasi pranon bashkekohesine e mitit me shkencen, dmth te teorise me praktiken (per kete nuk do te jete dakort), te subjektes me objekten, por e gjithe kjo djalloset kur pranon subjektin primar ne raport me realitetin deri ne ate mase sa realiteti nuk ekziston pa procesin e subjektit. A nuk ishte kjo pikepamja e idealizmit subjektiv pergjate shekullit XVIII-XIX ne Europe? C’pune ka shqiptari, i sapodale nga epoka e barbarise komuniste me Europen kapitaliste? A e kupton lexuesi qe autori kerkon te pajtoje dy faza cilesore sociale midis tyre vetem per nje qellim: t’u atribuoje paraardhesve te shqiptareve te sotem boten e simbolikes me nenkuptimin se ata dikur na paskan qene filozofe me reputacion. Ne qofte se Fizika Kuantike na pretendoka se realiteti material na u krijonkerka gjate matjes, atehere ne duhet te pranojme se procesi i matjes eshte analog me marredheniet e riprodhimit njerezor, ku kjo e fundit percakton zanafillen e qenieve njerezore ne stadin me fillestar te tyre. Ne qofte se autori kerkon te veteshpallet si themeluesi i shkolles filozofike idealiste e ka gabim pasi themelet e kesaj shkolle i ngriti rendi enverist dhe shkolla shqiptare ka qene fillim e fund nje pasoje e idealizmit filozofik qe shpaloset me formalizmin deduktiv, i cili, nga ana e vet, eshte prodhuesi i studiuesve postkomuniste ku permbledhet dhe klubi i te Marreve te madheshtise shqiptare.

9-“Keshtu pra Gjuha me polisemantizmin e fjaleve te saja ruan te paprekur ne shekuj nje thesar te pacmuar informacioni fillosofik e shkencor, gje per te cilen duhet t’ia dime per nder….” (f. 179)

Kjo do te ishte e vlefshme ne qofte se gjuhen nuk e krijon njeriu, por bota e alienve. Por duke qene se gjuha merret si nje nder elementet e transformimit te antropomorfeve ne njerez, atehere duhet pranuar nje nga te dy keto kushte: ose ajo paraqet gjene me te thjeshte te njohjes njerezore dhe per kete e ka te kufizuar veprimtarine e vet hapsinore; ose ajo i eshte dhuruar njeriut dhe kjo ka vlere vetem per boten shqiptare dhe paraardhesve te tyre, te cilet realisht gjuhen e sotme nuk e kane produkt te tyre dhe per kete duhet zbuluar permasa dhe dinamika e veprimit. Eshte kjo aresyeja perse lind nevoja e interpretimit materialist te filozofise se gjuhes shqipe.

10-“Analiza e Gjuhes (fjaleve) me ato kritere dhe me ate metodollogji te vecante dhe origjinale me te cilen ne e kemi kryer, ku etimollogjia, fillosofia dhe llogjika bashkepunojne ngushte mes tyre, na lejon te vjelim nga Gjuha nje informacion themelor qe prek te gjitha fushat e Dijes dhe te gjitha sferat e Realitetit dhe qe kane qene i burgosur dhe i fjetur ne te per shekuj e shekuj te shekujve me rradhe…” (f. 181)

Ne te vertet autori me kete ide po pergatit nje nder themelet irealiste te te Marreve te madheshtise shqiptare: konservimin social te shqiptareve pas shkeputjes se marredhenieve me pellazget hyjnore dhe heleneve te paraardhesve te tyre dhe e gjitha kjo per te justifikuar prapambetjen shoqerore te tyre ne kohet tona me pretendimin se “shume shpejt” shqiptaret do te arrijne majat e intelektit europian. Perfundimi historik eshte i tille sa po t’i shkepusim shqiptaret e sotem nga europianet dhe t’i leme te izoluar ne zhvillimin e tyre, ata do te behen si europianet te pakten pas nje milion vjetesh dhe e gjitha kjo pasoje e vjetersise se tyre biologjike. Procesi i konservimit eshte nje fantazi e parealizueshme pasi ne kete rast koha duhet konsideruar e ndaluar dhe proceset sociale te frenuara, deri ne ndalim, ne zhvillimin e tyre. Kjo gje ne fakt ka tjeter shpjegim dhe eshte e lidhur me teorine e paradoksit te banjakeve, te inicuar nga A.Ajnshtajni per proceset fizike, por qe ka gjetur zbatim ne boten e njeriut qe ne momentin qe kane rene ne kontakt dy komuna primtive me kohezhvillimi te ndryshme (me hollesisht per kete shih artikullin “Paradoksi i binjakeve dhe historia e njerezimit” publikuar ne albanovaonline.com, www.genchoti.com).

Nga ana tjeter. Autori mundohet ta  paraqese gjuhen si nje hark disk te njerezimit per ta shkeputur ate nga pozicioni i kufizuar qe ka ne realitet duke i atribuar pozicione qe jo vetem nuk i ka dhe nuk mund t’i kete kurre, por qe ka pasur faza ne zhvillimin e shoqerise njerezore ku eshte jetuar edhe pa te (psh te gjithe epokat komuniste nuk kane pasur gjuhe e me gjitheate populli eshte marre vesh nder vete pikerisht pa fenomenin gjuhe dhe kete simbolika e tij nuk ka qene e afte ta shprehe ndonjehere.

11-“te gjitha deget e Dijes se Kohes sone, te quajtura “sciences des profondeurs” rreken te rrokin, te pershkruajne jo me kete Bote materiale, te krijuar, por Ate Bote, spirituale, te pa krijuar.(f. 186)

Materalisti nuk e percakton dinamiken e botes se njohjes duke u nisur nga pikepamja materiale apo shpirterore; ai niset pergjate procesit te njohjes nga ajo qe di drejt asaj qe nuk di. Ne qofte se padija konsiderohet e lidhur me gjendjen shpirterore te kerkuesit dhe quhet bote spirituale, perseri ketu nuk mund te arrihet ne perfundimin se njeriu tenton drejt spirituales. Pershkrimi i nje situate te panjohur nuk mund te realizohet dot, pasi ne te kunderten nuk kemi te bejme me procesin e njohjes, por me ate te ideologjise. Eshte nje pike ku autori luan me lodra fjalesh per t’i dhene subjektes supremaci ndaj objektes dhe me kete te godase materializmin filozofik aktual per te vendosur situaten individuale idealiste pa perfituar asgje pervec faktit per tu dukur origjinal

12-“Ne e dime qe mendimi mistik pozon Qendren si kategorine e tij me te larta dhe si piken e tij absolute te referimit.

Nga ana tjeter kemi:

Qendra  =  Coincidentia oppositorium = (x = -x) = O = Zoti

Dhe dihet se vetem Zoti (O) eshte i persosur (i mbaruem) dhe vetem Zoti eshte i mire* (i mbare) (shenimi thote: Ungjilli sipas Markut 10:12).

Mund te shkruajme:

                  O = 1                              ….(E)

    Qe mund te interpretohet se ka vetem nje Zot, se Zoti eshte vetem nje.” (f. 343)

Ne fakt autori me kete pretendim me ka rene ndesh ne teorine e kontinumit koho-hapsinor. Kam pranuar se vetem ky raport e ka kete veti dhe kjo eshte absolute. Ekzistenca e njeshit tek perendia eshte produkt i njeriut dhe eshte i lidhur me  monoteizmin filozofik dhe aspak me realitetin (karakteri nje i perendise eshte ne perputhje absolute me karakterin politik te rendit skllavopronar: me perandorin romak; – flas per monoteizmin e Krishtere). Perendia ka te tjera karakteristika, gje te cilat simbolika nuk mund t’i paraqese pasi autori nuk e di kete gje. Perendia eshte e perjetshme dhe e panjoheshme pasi asnjeri ne bote nuk do te jete i afte te argumentoje ndonjehere qe ajo nuk ekziston, ne nje kohe qe kerkush, perseri, nuk eshte i afte te argumentoje qe ajo ekziston. Midis ketij dualiteti, qe formom perjetshmeria dhe e panjohura, ekziston perendia, por jo njeshi. Vetem raporti kohor-hapsinor e ka kete veti dhe lidhjja e numurave me ngjarjen ka shume mundesi ta kete zanafillen ne kete pike.

13-“Por nga ana tjeter ne mund te shkruajme edhe

                                       -˜     =    -

ekuacioni simbolik qe del, me nje shumezim te te dy kraheve me (-1), nga  ekuacioni i mesiperm.

Kjo atehere na lejon qe te saktesojme gjykimin tone:

“Materia dhe vetem materia eshte e matshme” (f. 348) (shenim: simbolet faqja nuk i pranon, prandaj duhet pare origjinali ne liber, GH)

Kjo bie ne kundershtim me piken 8 te komenteve, te ketij vellimi, ku autori ka pranuar se realiteti material u krijoka gjate matjes; atehere kush eshte primare ne kete rast: realiteti material apo subjekti qe ben matjen? Me duket se ne kete pike autori ka krijuar nje konfuzion filozofik nga i cili nuk ka mundur te dale dot, pasi ate e kane edukuar pergjate rendit enverist me formalizmin filozofik materialist dhe e ka te veshtire te shkeputet prej saj. Per edhe ne kete pike ai ka nje gabim serioz, qe natyrisht eshte pjese e materializmit filozofik dhe jo e idealizmit. Fjala behet per nocionin materie, e cila duhej percaktuar me perpara se te behej pazari midis matjes dhe materies. Ne qofte se fjala behet per nje strukture natyrore me fund ne kohe dhe hapesire ajo nuk mubnd te quahet materie, por strukture lendore dhe kjo gje ne fushen e fizikes eshte e qarte dhe nuk mund te besh aludim suplementar. E ne qofte se fjala behet per materien e pafundme ne kohe dhe hapesire, atehere kjo nuk perputhet kerkund me idene e autorit, pasi materia e pafundme ne kohe dhe hapesire gje te cilen mund ta beje vetem Zoti (i identifikuar si natyra) si perfaqesues i vetem i kesaj lloj materie. Ku perseri permbajtja e simbolikes perputhet me pergatitjen e autorit dhe jo me realitetin objektiv qe do te thote se ajo qe permban pergatitja e tij individualem, ajo eshte dhe zgjidhja e simbolikes se tij.

14-“Por ne dime se:

Qendra = Coincidentia oppositorum = (x = -x) = O = Zoti

Qe kendej pra dhe ekuacioni:

                          Ylli = Zoti   (f. 385)

Me kete pikepamje autori ka pergatitur tullen e trete te te Marreve te madheshtise shqiptare qe kosiston ne pretendimin qe paraardhesit e pare te shqiptareve e kane prejardhjen nga yjet, ndersa tani shton qe ata jane te barabarte edhe me Zotin (kete do ta shohim ne vazhdim, ne kritiken e pikepamjeve mbi mendimin filozofik shqiptar në fushën e historisë dhe gjuhësisë).Une nuk e di se deri ku arrin fantazia e autorit po te krahasosh realen me produktin e fantazise njerezore i kapercen caqet e mendimit te pavarur dhe tregon se dikujt i sherben per qellime private. Fakti qe perendite kane pasur transformime nga shumesi ne njejesin e ka nje domethenie, por qe simbolika e autorit hesht dhe kjo pasi autori nuk eshte marre me menyren se si lindin idete fetare ne boten njerezore. Duhej zgjidhur kjo perpara dhe atehere do te kuptohej se simbolika (ne qoftese do te pranojme ekzistencen e ndergjegjshme te saj krahas shkrimit) nuk e shpejgon dot lidhjen e perendise me yjet vetem per nje fakt te thjeshte: ka lindur shume me heret se te konceptohej perendia me emrin Zot. Kete gje autori nuk e merr parasysh, por realizon nje pergjithesim inekzistent.

15-“c) Mund te arrinim ne te njejtin perfundim edhe neper nje rruge tjeter.

Qe dicka te kete nje kuptim te caktuar duhet te shprehi nje koncept. Koncepti nga ana tjeter, si i tille, eshte.

Qe dicka te kete nje kuptim te caktuar duhet te shprehi nje koncept. Koncepti, nga ana tjeter, si tille, eshte dicka qe lejon nje perCAKtim. Por perCAKtimi lidhet me vendosjen e nje Caku, e pra atehere kemi:

Kuptim = koncept = perCAKtim = CAK =….=  .  = ar dá = artha

5)Kuptimi i organit mashkullor del duke arsyetuar ne kete menyre:

organ mashkullor = organ seksual = .  =  .  = artha” (f. 403) (shenim: simbolet faqja nuk i pranon, prandaj duhet pare origjinali ne liber, GH)

Ne kete pike autori eshte ne rezonance me nje autor tjeter (Niko Stylos, Etruskishte – Toskerishte, f. 285) gje qe te con ne perfundimin se dikush ka tentuar te argumentoje dicka me organet mashkullore duke krijuar nje alibi me gjeomonumentet te cilat i paraqet si vepra artistike te paraardhesve te shqiptareve, por e ka lene ne ajer. Tani shoh se qellimi na qenka pergatitur nga autori i ketij libri, por se cfare domethenie ka kjo gje eshte pak e veshtire te merret me mend. Banaliteti ka vend ne jeten shoqerore, por ne shkence eshte pak e veshtire te pranohet.

16-“Me shëmbulla të shumta është treguar lidhja e Gjuhës me Mitin. Gjuha është shfrytëzuar jo më të rrallë, si një “plase d’armes” për t’u hedhur në sulm kundra kështjellash Njohjeje të padorëzueshme, me mjete të tjera, gjer më sot. Këtu përfshihen, ndër të tjera, inkursionet në fusha të ndryshme të Dijes (shkencë, filozofi, theollogji…) duke u katapultuar nga trampolini tashmë i sigurtë, i njohjes gjer në thellësinë e saj ekstreme të Fjalës.” (f. 535)

Koha e lindjes se gjuhes se shkruar eshte me vone se lindja e mitit per aresyen e thjeshte fare: nuk ka pasur alfabet. Autori perdor fantazite e veta per te justifikuar historine, por harron se ngjarjet jane te lidhura me shkallen e domosdeshmerise qe percaktojne nivelin e njohjes, hapesiren e keshtjellave, nivelin e mjeteve te tjera dhe, se fundi, nivelin e vete shkences dhe dijes. Autori kerkon te tjetersoje historine dhe te konsolidoje idealizmin duke harruar se midis shkalles se zhvillimit te shqiptareve dhe hapsesires idealiste nuk ka perputhje sipas kategorise rastesi-domosdoshmeri. Kam frike, dhe keshtu do te ndodhe, qe puna e autorit tone te shkoje dem duke mos ngjitur asnje shkalle ne universin e njohjes te botes shqiptare. Pastaj autori duhet te dije edhe nje vecori qe ka universi i njohjes se natyres. Te gjitha keto kategori te prodhuara nga njeriu si: gjuha, miti shkenca, filozofia, teologjia, fjala (po i rendis sipas idese se autorit) ne funksion te njohjes njerezore kane nje rregullsi ne kohe dhe perdorim dhe kjo eshte pika ku ideja e autorit nuk perputhet me kete rregullsi jo vetem sipas perfundimit te tij, por qe ne fazen konstatuese kur i vendos ne radhe pasi ato kane lindur ne kohe te ndryshme dhe rrjedhimisht i sherbejne njeriut per nje faze rigorozisht te caktuar te nevojave te tij. E gjitha kjo krijon nje harte te lindjes se ketyre kategorive nga ku njeriu meson se cfare eshte me e thjeshta e cfare me e komlikuara. Po ta shohim problemin me kete sy do te konstatojme se gjuha, duke lindur e para eshte, njekohesisht, dhe me e thjeshta ne procesin e njohjes qe sherben vetem per te transmetuar kete njohje dhe jo per ta zbuluar. Perfundimisht them se e gjithe ndertesa e ngritur per te justifikuar madheshtine e gjuhes me ane te simbolikes eshte thjeshte nje fantazi e lindur nga paaftesia per te shpjeguar procesin e njohjes njerezore ne perputhje me nevojat e tij progresive.

Nga ana tjeterm dua t’i kujtoj perkrahesve te pikepamjes mbi shpjegimin e gjuheve te botes me ane te gjuhes shqipe qe vertetimi i hipotezes se tyre kerkon medoemos permbysjen e te gjithe mendimit filozofik materialist perpara se te aprovojne fantazine e tyre.

3 – Por tendenca per t’i ndare fjalet shqip ne rrokje dhe me ane te tyre te shpjegoje gjuhet e botes con ne nje interpretim tjeter te procesit te huazimit te fjaleve nga nje gjuhe pa e ditur aspak pasojen ligjore te botes se relacioneve. Problemi me i paditur i Shkencave Natyrore e Shoqerore paraqitet si zgjidhes i problemit me te veshtire te produktit me te larte te organizimit te Materies. Vini re se si e interpretojne problemin rrokor te fjaleve disa studiues shqiptare:

“Mua, si studiues shkencor, nuk mund te me mbushtet mendja kurre, kur ne tekst me thuhet se: fjala “ar” (dytingellorshe), ne shqip, buron si prejardhje nga fjala “aurum” (pese tingullorshe) latine, kur llogjika e formimit te fjales dhe zhvillimit te saj shkon nga e thjeshta tek e nderlikuara (ne kohe) dhe jo e kunderta” (Haxhi Sauku, Flet tejlashtesia, f. 55).

Autori per te njejten gje gabon dy here. Ne rastin e pare pranon qe: “llogjika e formimit te fjales dhe zhvillimit te saj shkon nga e thjeshta tek e nderlikuara (ne kohe) dhe jo e kunderta”, por pa e thene qe kjo eshte e vlefshme kur analizohet ne funksion te popullates bartese te fjales dhe nuk ka vlera per dy popuj te ndryshem per te njejten fjale pasi ne kete rast koha e evoluimit merret absolute per te dy popujt (ne kete rast gabimi eshte i karakterit hapsinor). Ne rastin e dyte pranon: fjala “ar” (dytingellorshe), ne shqip, buron si prejardhje nga fjala “aurum” (pese tingullorshe) latine”, por pa e thene kohen kur eshte cfaqur fjala aurum tek latinet dhe fjala ar tek shqiptaret, pasi ne kete rast duhej thene se kush e ka formuar i pari fjalen: latinet apo shqiptaret (gabimi ne kete rast eshte kohor). Gjeja me kryesore ne kete rast duhej te ishte analiza e fjales ne funksion te shkalles se zhvillimit social te bartesve te fjales dhe po te besh kete do te arrihet ne perfundimin qe fjala duhej te ishte huazuar nga pellazget, qe e njihnin arin, por u huazua nga latinet per efekt te pershpejtimin te realizuar nga marredheniet me pellazget dhe me vone nga latinet (diferenca e kohes midis mundesise se huazimit nga pellazget dhe realitetit te huazimit nga latinet eshte te pakten 1000 vjet (dhe kjo me aq sa njohim, pasi ne menyre matematikore rezulton dhjete here me e madhe) dhe ketu duhet pare aresyeja perse ka ndodhur ne kete menyre). Pra, qofte dhe bota e huazimeve per kete rast, eshte e afte te na jape mohimin e gjenezes se vendasve autoktone nga bota pellazgjike.

Por autori na ka dhene nje material te cmueshem shembulli, pasi tani kemi ne dore shembullin se si shqiptaret e kane huazuar fjalen nga latinet  me reflektim au (Eqrem Cabej, Studime etimologjike ne fushe te shqipes, Bleu II, f.  59) dhe e kane thjeshtuar nga aurum ne ar per efekt te karakterit dalluese qe kane me popujt e tjere evropiane (me kete do te merremi tipikisht me poshte) dhe nuk e muaren nga pellazget me te cilet kishin mijera vjet qe relatoheshin.

Sipas nje autori tjeter kemi kete shembell:

“Bukarest, -Bukuresht. Edhe ky emer rrjedh nga fjala bukur, “qyteti me i bukur”. Rumania ne zanafille ka qene e banuar nga “daket” – fis ilir. Emri i lashte i Rumanise ishte “Dakia”. Per sa u perket fillesave ne emra dhe ne gjuhe, ajo ruan fjale te shumta nga popullsia thrako-ilire, pra “pellazge”. Keshtu qe ne gjuhen shqipe fjalen Bukuresht mund ta perkthejme “eshte i bukur” ose “i bukur eshte” (Aqif Sali Tafa, Dritesimi Historise, Pellazget – paraardhesit tane te lashte, f. 119)

Eshte rasti me tipik se si mund te manipulohet historia. Qe daket te jene pellazge nuk duhet te diskutohet (eshte ardhja e fundit e tyre nga pikegjeneza e pellazgeve), por qe na qenkan edhe ilire eshte pak e veshtire te pranohet per gjene me te thjeshte fare: nuk jane race e bardhe. Ndersa persa i perket lidhjes se fjales bukur me emrin e qytetit Bukuresht, problemi duhet trajtuar pak si me ndryshe, pasi per shqipen emri mund te kete lidhje me te bukuren, por per rumanishten e atehershme nuk e dime (per te sotmen kjo fjale ka kuptimin e gezimit); keshtu qe mbetet per te pare etimologjine e fjales. Ne studimin e Eqrem Cabejt gjejme:

“Bukur (i) mb. E pashpjeguar te G. Mayeri 52. Barići (Arhiv II 79 v) duke u nisur nga trajta buker dhe duke paravenduar “i fryre”, i trashe, i beshem” si kuptim thelb te fjales, e con kete te nje baze *bhuk-no-, ate te nje *bhug –no-, dhe e krahason keshtu me nje irl. Boce “hark”. Per rum. a se bucura “me u gezue, me u kenaqe” bucurie “gezim” bucurosh “i gezuar” G. Majeri e te tjere dijetare mendojne se do te jete nje huazim prej shqipes. Nga dijetaret romune Cipariu (De latinitate linguae valachicae 6) mendonte si burim lat. Pulcher “i bukur”, Cihacu (II 715) shq. bukur e bie te ardhur prej turq. Buhur “kem” dhe fjalen romune prej shqipes…….Ne lidhje me fjalen e rumanishtes, ajo, mbi deshmite qe jep shq. bukur “shiko”, jo vetem me kuptimin e sotem te kenaqesise e te gezimit, por edhe me ate te meparshmin “i bukur”, i cili ka lene gjurmet e tij ne emra visesh e njerezish, e ka burimin ne shqipen. Keshtu mendon, pas G. Mayerit, sidomos dhe Densusianu I 353, 354 edhe te DLR s.v. bucur. Per mendimin e nje rrjedhe te se dyja fjalet nga nje gurre e perbashket e ndonje substrati ballkanik te lashte (Capidan, Jokl Litteris IV 199 e te tjere dijetare), ne keto rrethana. Me nje shqyrtim objektiv te ceshtjes, nuk mbetet me vend. Fantastik zberthimi i fjales ne bu – kur  nga ana e Polakut (Omagiu Iordan 698) ku bu-  merret si prefiks augmentativ mesdhetar dhe –kur si e afert me lat. Carus “i shtrenjte, i dashur”, gjeorgj. qvar, mingrel. qor “dua, dashuroj” khs. edhe Vraciun Ling. balk. VI 128.” (Studime etimologjike ne fushe te shqipes, Bleu II, f.  360, 361-362)

Sipas kesaj analize pikepamjet e dijetareve rezultojne te ndryshme, por, qe, gjithsesi, e perjashtojne kuptimin e fjales bukur (shqip) ne kuptimin e kryeqytetit te Rumanise, Bukureshtin.

1-Sipas Mayerit, dhe sidomos Densusianu, fjala rumanisht eshte nje huazim prej shqipes.

2-Sipas dijetareve romune, Cipariu pretendon se burimi eshte latin.

3-Sipas Cihacu fjala bukur eshte e ardhur nga turqishtja ne shqip e prej ketej e muaren romunet

4-Sipas Capidan, Jokl Litteris IV 199 e te tjere dijetare te dyja fjalet rrjedhin nga nje gurre e perbashket e ndonje substrati ballkanik te lashte.

5-Sipas Polakut merret si prefiks augmentativ mesdhetar.

Po te mbeshtetemi tek pikepamja e prejardhjes pellazgjike dhe ndikimit te saj mbi  gjuhet evropiane rasti 1, 2, 4 dhe 5 jane e njetja gje e shpjeguar sipas metodikave personale, e sa per gjuhen turke, rasti 3, duhet parapare dinamika e saj neper shekuj. Por ne thelb te problemit te gjithe autoret e marrin me mend qe kjo duhet te jete keshtu pa dhene asnje argument shkencor sipas kohes te lindjes se fjaleve pasi, ne fund te fundit, sipas të dhënave të lashtë Bukureshti ishte themeluar në brigjet e lumit Dâmboviţa në 1459 nga Vlad Tepesh dhe qofte fjala shqip bukur, qofte fjala rumanisht bucur, qofte fjala turqisht buhur kane qene te lindura me kohe kur relatat politike midis ketyre tre popullatave kane qene ne shkalle siperore te komanduar nga otomanet (turqit). Atehere rezulton qe duhet pare ndikimi i politikes mbi gjuhen perpara se te japin argumentat e prejardhjes se fjaleve.

Ky lloj interpretimi nuk do te kishte asgje te keqe per dy-tre gjuhe prej te njejtit burim, pasi do te tregonte menyren se si ndryshon gjuha prej ambientit gjeografik, por per dy-tre gjuhe te ndryshme kur bartesit e tyre ndryshojne diametralisht ne kohe probleme eshte i trajtuar sipas nje filozofie me defekt ne interpretim (gabimi i mendimit filozofik helen ne kete drejtim cfaqet krejt hapur pasi nuk ka marre ne konsiderate faktorin kohe jo vetem pergjate formimit te fjales, por dhe te cfaqjes se saj neper popuj te ndryshem ne varesi te shkalles se zhvillimit social). Kjo do te thote qe shpjegimi i prejardhjes se fjaleve, duke u nisur nga rrokjet perberese duhet te kete vlera vetem per rastin e karakterit monosilabik te gjuhes, te mbeshtetur ne shpejtesine e vogel te zhvillimit te bartesve te kesaj gjuhe dhe jo si nje metodike pergjithesuese perderisa bota e relacioneve universale eshte e varur kryekeput nga menyra e prodhim-shkembimit, dmth nga rendi shoqeror qe eshte ne fuqi. Dhe kur konstatojme qe ky rend parakalohet ne kohera te ndryshme nga popuj te ndryshem per nivele te ndryshme te zhvillimit social nuk mund te arrijme kurrsesi ne perfundimin qe gjuha shqipe rrjedh nga gjuha pellazge dhe eshte e afte te shpjegoje gjuhet e tjera te Njerezimit.

4 – E keqja e kesaj pune qendron ne menyren se si analizohen problemet gjuhesore ne planin pergjithesues. Nga njera ane pranohet qe gjuhet ndryshojne ne kohe, por ligjesia e ketij ndryshimi nuk merret per baze. Pranohet qe pergjate procesit te zhvillimit shoqeror gjuhet pasurohen, por faktori kohe perseri anashkalohet. Duke u nisur nga keto mangesi, te karakterit filozofik, jam i detyruar te nenvizoj qe ekziston roli i KOHES ne procesin gjuhesor, i cili ka ligjet e veta specifikisht te pranishme ne shkencen e gjuhesise. Dhe po t’i shtojme faktin e pa marrjes per baze te KOHES ne procesin teorik te Shkences se Gjuhesise, duhet te merret me mend madhesia e pozicionit te saktesise ne kete shkence ne raport me filozofine dhe shkencat e tjera shoqerore.

Defekti me fillestar ne mendimin filozofik gjuhesor qendron ne mospercaktimin e aresyes perse ka lindur gjuha ne boten Njerezore. Dhe faji per kete duhet kerkuar tek mendimi materialist i shek. te XIX qe e konsideroi gjuhen si nje nder faktoret kryesore te transformimit te majmunit antropomorf ne njeri (shih F. Engels, Dialektika e Natyres, f. 196) duke i dhene shkas studiuesve te mevonshem ta konsiderojne gjuhen si faktor kryesor ne percaktimin e gjenezes se popujve (ne fakt keta studiues bejne nje akrobaci, pasi pa e ditur gjuhen fillestare marrin per baze gjuhen e shkruar dhe mbi kete baze percaktojne gjenezen shoqerore pa i shkuar ndermend qe kjo eshte jo vetem e pamundur, por ajo mbi te gjitha fsheh boten ligjore te ndryshimt te gjuhes sipas kohes). Keshtu qe mbetet e nevojshme fillimisht te percaktohet aresyeja perse lind gjuha ne Boten Njerezore dhe cfare perfaqeson. Te pakten e sotmja na tregon qe gjuha e folur ndryshon nga gjuha e shkruar nder popuj pamvaresisht nga shkalla e zhvillimit shoqeror, cka tregon se aresyeja e lindjes se gjuhes ndryshon nga aresyeja e zhvillimit dhe pasurimit te gjuhes.

Por problemi i aresyes te lindjes se gjuhes nuk mund te ndiqet dot historikisht per aresyen me te thjeshte: shkrimi ka lindur shume-shume me vone se gjuha e folur dhe per nje aresye qe nuk ka asnje lidhje me aresyen e lindjes se gjuhes nder njerez edhe pse ne parim ato jane te lidhura me boten e relacioneve njerezore. Keshtu qe postulati duhet te lidhet pikerisht me boten e relacioneve nder njerez, qe, ne kete rast, per te realizuar kete relacion i nenshtrohen NENES NATYRE duke shpikur gjuhen. Pra gjuha, ne masen e detyres qe realizon, nuk duhet konsideruar thjeshte nje produkt shoqeror, por ajo duhet konsideruar nje produkt natyror, i pavarur nga ndergjgjja e njeriut. Keshtu qe ne kete faze te analizes duhet pranuar qe gjuha lind kudo ne boten njerezore ku kerkohet  te realizohet relacioni shoqeror. Ky moment duhet konsideruar i pavarur nga bota njerezore dhe i nenshtruar faktorit kohelindje (ne te kunderten te gjithe gjuhet e Njerezimit duhet te ishin te barabarta). Dmth gjuha sherben per te shpjeguar permasat e botes se relacioneve shoqerore dhe aspak me tutje.

Por kur vjen puna per te analizuar gjuhen e shkruar gjerat ndryshojne “pak”. Gjuha e shkruar eshte thjeshte nje produkt shoqeror dhe eshte shpikur ne nje kohe te caktuar, per nje aresye te caktuar dhe ne kete pike ajo lidhet me ndergjegjen individuale dhe shoqerore (prandaj dhe gjuhet e shkruara jane te ndryshme nder popuj te ndryshem). Fakti qe gjuha e shkruar gjendet pak perpara kohes se formimit te shtetit (nder helenet rreth 2-3 shekuj perpara ligjeve te Solonit), ne nje kohe qe ekzistonte e drejta zakonore e pashkruar, me con ne perfundimin qe gjuha e shkruar eshte shpikur per te vendosur te drejten juridike shteterore. E thene me fjale te tjera Shteti i eshte imponuar Njerezimit fillimisht me ane gjuhes se shkruar (gjeni se kush i ka shpikur shkrimet per here te pare ne historine e Njerezimit dhe do te keni gjetur projektuesit e Shtetit ne Racen Njerezore ne Toke; – ne kete pike duket roli real i Institucioneve Fetare ne Historine e Njerezimit. Prandaj dhe teoria e shtetit ne nivel boteror nuk eshte e plote pa kete fakt). Me pak fjale kjo eshte permbledhja i rolit qe Njerezimi i ka dhene gjuhes se shkruar ne agimet e civilizimit te vet.

Por shkaku i lindjes se gjuhes dhe shkaku i lindjes se gjuhes se shkruar nuk e justifikojne dinamiken e gjuhes ne planin KOHOR, persa i perket zhvillimit hapsinor te saj, dhe ketu duhet kerkuar me teper per te pare aresyet perse gjuha e shkruar eshte me pak e pasur se gjuha popullore. Cila eshte aresyeja e ketij diferencimi dhe kush eshte pergjegjes per kete? Pikerisht kjo gje eshte mbuluar me shume marifet ne Shqiperi dhe asnjehere nuk eshte thene mbi ekzistencen e ketij dualiteti formalist, por qe per shqiptaret e shek. te XX-te ishte shume sinjifikativ. Aresyeja duket kerkuar ne ate qe konsiderohet si rend shoqeror dhe menyre e prodhim-shkembimit ku permasat e gjuhes varen pikerisht nga keto dimensione dhe tregojne se cfare roli luan faktori KOHE i permbledhur brenda rendit shoqeror. Shqiptaret ne kete drejtim jane bartes te dualitetit gjuhesor ku njera eshte gjuha e trasheguar nga paraardhesit e tyre dhe tjetra nga imponimi i botes se relacioneve politike qe pergjithesisht nuk kane qene te varura nga ata vete (diferenca ne kohe eshte te pakten 400 vjet sipas krahasimit me fjalorin e Frang Bardhit).

Marrja ne konsiderate e fjaleve ekzistuese ne ate fjalor na con ne zbulimin e karakterit rrenjesor te Gjuhes Shqipe, se ciles nuk mund t’i zbulohet dot vjetersia sa do te mundohesh. Atehere ka vetem nje menyre per te percaktuar shkakun e ekzistences se karakterit monosilabik te Gjuhes Shqipe: perafrimi ne shpejtesine e zhvillimit shoqeror. Ne kete pike duket mirefilli roli i KOHES ne karakteristikat gjuhesore.

Duke marre per per baze shkakun perse lind Gjuha dhe perse lind shkrimi, duke i bashkuar me rolin e KOHES ne percaktimin e karakteristikave te Gjuhes, arrijme ne pikepyetjen e madhe:

5 – Cfare ndodh kur relatohen dy popuj ne parim?

Jemi futur ne dyert e filozofise se gjuhes nga nje porte e pa hapur kurre (bile edhe me keq ne nje porte te betonuar nga idealizmi filozofik). Baza me themelore e filozofise materialiste eshte trinomi: kohe – hapsire – levizje; dhe te tre keto themele perbashkohen midis tyre me ane te shpejtesise. Kjo eshte pike me e pare e mendimit fiolozofik materialist dhe pikerisht ne kete pike problemet diku jane sfumuar, diku jane ngaterruar e diku jane mohuar duke sjelle nje peshtjellim ne mendim filozofik boteror (kjo ben te domosdoshme zbulimin e bazave themelore te materializmit filozofik). Thelbi i te gjithe problemeve shkencore te Njerezimi, dmth edhe i gjuhes, eshte bota e relacioneve universale te Botes Njerezore dhe ketu qendron e fshehta e cdo gjuhe.

Paraprakisht duhet pranuar qe Njerezimi boten e relacioneve e ka pare gjithmone sipas kendveshtrimit hapsinor dhe mbi kete baze ka ngritur boten e teorise. Ne shumicen e shembujve eshte marre per baze bota e brendeshme dhe relacioni brenda dy boteve perseri sipas kendveshtrimit hapsinor duke fshehur shkakun e karakterit dualist te levizjes dhe pamundesine e zhvillimit te cdo fenomeni jashte ketij karakteri. Keshtu qe edhe problemet gjuhesore jane te para sipas kesaj rruge dhe, pa dyshim, qe kjo ka qene nje rruge shterp ne shkencen e gjuhesise. Detyrimisht te gjitha perfundimet kane qene jashte realitetit historik dhe kjo e ka bere te pamundur ndjekjen e problemeve sipas nje vije  perfituese. Ne qofte se shumica e popujve evropiane kane nje linje historike te perfart sipas koncepteve ekzistuese, rasti i historise se Popullit Shqiptar dhe Gjuhes Shqipe nuk mund t’i nenshtrohet dot atyre dhe rrjedhimisht kerkon nje mbeshtjetje jo vetem suplementare, por dhe krejtesisht te re. Baza teorike e kesaj metodike te re eshte pikerisht bota e relacioneve midis popullates autoktone te Gadishullit Ballkanik dhe te gjithe popullatave te ardhura ne kete ambient gjeografik. Por nuk eshte i mjaftueshem vetem percaktimi i permasave te kesaj bote; duhet percaktuar me perpara gjendja shoqerore e vendasve dhe gjendja shoqerore e te ardhurve. Problemet ne kete rast nderlikohet pak si shume dhe per t’i thjeshtuar ato behet e nevojshme futje ne perdorim i Raportit Kohor – Hapsinor dhe rrjedhimeve qe dalin prej tij. Marrja per baze e ketij raporti nje madhesi Konstante per fenomenet e pafundme dhe te perjetshme, si dhe per Boten e Njeriut, dhe nje madhesi konstante te barabarte me NJE per madhesite e fundme krijon mundesine e marrjes ne konsiderate te parametrit Shpejtesi Zhvillimi duke i dhene Shkencave Shoqerore ngjyra saktesie. Kjo gje ben qe nga Bota e Relacioneve te cvishet ndikimi mbi Hapsiren dhe mbi Kohen e dukurise apo te fenomenit dhe ne kete menyre problemet shoqerore mund te analizohen sipas nje menyre tjeter, dmth sipas nje menyre qe merr per baze perfundimet kur relatohen dy struktura shoqerore ne parim.

Ne funksion te bote njerezore bota e relacioneve ka nje kolorit shume te lexueshem qe ka filluar nga me e thjeshta (grupe njerezore brenda nje gjaku) deri tek marredheniet me te komplikuara (marredheniet midis racave njerezore). Ne te gjitha rastet e para historike, te pakten ne rreth 2500 vjet, eshte marre per baze faktori hapsinor duke e lene pas dore ndikimin mbi kohen e zhvillimit, por kjo e fundit eshte nenkuptuar diku si pershpejtim zhvillimi e diku si pengim zhvillimi edhe pse ato asnjehere nuk kane qene te argumentuara saktesisht. Bile per te qene i sakte shpesh here eshte konkluduar krejtesisht gabim ne kundershtim me realitetin materialist te shoqerise. Per shembell nga analiza e sotme e shoqerise shqiptare, dhe te atyre te Gadishullit Ballkanik, ne raport me popujt e Evropes, eshte arrire ne perfundimin qe faji per kete eshte i sundimit politik  pese shekullor i Perandorise Otomane. Ne te vertete eshte e kunderta, kur merret per baze pasoja e botes se relacioneve sipas kontinumit kohor-hapsinor. Nuk duhet te ankohen popujt e Ballkanit nga Perandoria Otomane per prapambetjen e tyre, kjo e drejte i takon popullates Otomane, qe mbeti prapa dinamikes shoqerore te vet pikerisht nga relacionet pese shekullore me popullatat gadishullore. Ndersa fajtore per prapambetjen e popullatave ne Gadishullin Ballkanik eshte grykesia shoqerore e pellazgeve, sllaveve dhe e te ardhurve te tjere ne gadishull, qe ne saje te relatave me popullaten autoktone, i dhuruan asaj produktin hapsinor duke e pershpejtuar ate ne drejtim te zhvillimit hapsinor, duke fituar ne koheekzistence sipas rendit te prapambetur. Ne kete menyre bota e relacioneve midis te ardhurve dhe vendasve autoktone eshte fajtorja e drejteperdrejte e prapambetjes se popujve ballkanike, pervec shqiptareve hapi progresiv i te cileve eshte me i madh se mosha absolute e te ardhurve e marre sa bashku.

Kjo do te thote se bota e relacioneve ndryshon tendencen e zhvillimit ne hapsire dhe koheekzistencen e rendeve shoqerore qe bartin te relatuarit, dhe me kete sy duhet pare dinamika e gjuheve ne mbare Globin. Por kjo nuk mund te ndiqet sakte po nuk u muar per baze parametri dallues (absolut) i popujve qe futen ne keto relata, pasi perfundimet e tyre ndryshojne tej mases kur diferenca e shpejtesive te zhvillimit shoqeror eshte e madhe. Ne menyre te permbledhur, po te analizohet i gjithe procesi i botes se relacioneve, arrihet ne perfundimin qe pasoja me e pare e ketij relacioni eshte i ashtequajturi “Paradoks i Kohes”, ose “Paradoks i Binjakeve” i teorizuar nga Albert Ajnshtajni per strukturat fizike, por i zbatueshem e i vrojtueshem ne Boten e Njeriut qe nga dita e pare kur u relatuan dy struktura shoqerore. Baza e zhvillimit te Shoqerise Njerezore eshte pikerisht fenomeni i mesiperm dhe kjo perben aresyen perse shqiptaret ekzistojne akoma, si produkti shoqeror i vetem autokton ne gadishullin Ballkanik. Kjo ben qe te marr ne konsiderate vetem boten e relacioneve midis strukturave shoqerore me ndryshueshmeri te madhe shpejtesie zhvillimi, rast i cili perkon me rastin shqiptar. Dmth shtrojme pyetjen:

6 – Cfare ndodh kur relatohen dy popuj me shpejtesi te ndryshme zhvillimi?

Ne qofte se per rastin kur dy struktura shoqerore me shpejtesi te aferme zhvillimi (edhe ne qofte se nuk jane te te njejtit bosht biologjik) relatohen mund te ngreme hipotezen qe ato edhe mund te perbashkohen; per rastin kur dy struktura shoqerore i kane shpejtesite e zhvillimit shoqeror shume te ndryshme duhet te ngreme hipotezen qe ato jo vetem qe nuk mund te perbashkohen dot, por vetem ne kete rast bie ne sy dukshem fenomeni i Paradoksit te Kohes dhe cfaqen nje sere fenomenesh shoqerore qe duken si enigma te pashpjegueshme. Realisht Paradoksi i Kohes nuk mund te ndodhe n.q.s. ndodh perbashkimi hapsinor dhe kohet njehsohen ne nje te vetme (ky eshte rasti i kalimit nga koha individuale ne ate te bashkesise). Pikerisht ky eshte rasti i popullates autoktone ne Gadishullin Ballkanik dhe e pellazgeve te ardhur, ku e vetmja pasoje e njohur eshte gjuha e shkruar, por edhe kjo ka probleme te paevidentuara dhe te evidentuara pasaktesisht.

Rrjedhimet qe dalin nga Raporti Kohor-Hapsinor (per kete shih artikull: “Raporti Kohor – Hapsinor ose Teoria e absolutizmit analitik” tek adresat albanovaonline.com dhe www.genchoti.com) japin zgjidhjen e problemit ne funksion te gjuhes. Kur nxorrem keto rrjedhime thame:

1-Koha e lindjes së ngjarjes me shpejtësinë e zhvillimit të saj janë në raporte të zhdrejta. Nuk është shpejtësia ajo që përcakton kohën, por është koha e lindjes ajo që përcakton shpejtësinë. Dhe ky ligj rrëzon përfundimin e Ajnshtajnit mbi ndryshimin e kohës në tejzgjatje me realizimin e shpejtësive të mëdha. Ne kete rast gabimi njerezor eshte marrja ne konsiderate vetem e njerit krah te ngjarjes dhe pikerisht e vete objektit qe leviz, duke e anashkaluar ambientin rrethues dhe ndikimin e tij mbi objektin qe leviz. Ne boten njerezore ky gabim ka qene me pasoja te medha teorike e praktike, pasi nuk eshte kuptuar asnjehere se shtypja politike e nje shteti (qofte dhe format kalimtare) mbi nje popullate te pazhvilluar, per efekt te pabarazise se zhvillimit social, nuk ka te kundert reaksionin ne te njejtin konteks hapsinor (ne kete rast luften si vazhdim i politikes me mjetet e dhunes), por ndikimin mbi kohen e zhvillimit te tij duke e zhvilluar popullaten inferiore dhe duke mbetur vete mbrapa dinamikes autoktone te zhvillimit (helenet ne marredhenie me epirotet, otomanet ne marredhenie me arberit dhe shqiptaret.

2-Dy ngjarje, në kohë paralele, pa lidhje midis tyre, por me shkak hapsinor të njëjtë(psh rendi shoqëror), japin produkte të afërta me shpejtësi zhvillimi të përafërta, në pamje të parë  të njëjta. Kjo do te kishte vlera edhe per gjuhen, pasi duke e konsideruar ate te perafert me vete njeriun, nuk eshte per t’u habitur qe ngjashmeria e gjuheve ter mbare globit, per rende te njejta shoqerore te jete afersisht e njetje edhe pse bartesit e tyre nuk kane pasur kurre relacione shoqerore. Rendesia e zhvillimit te gjuhes nuk duhet te qendroje thjeshte ne sasine e fjaleve qe permban, por ne shkallen e zhvillimit shoqeror te bartesve te vet dhe, sidomos, ne permasen e relacioneve universale qe kane realizuar bartesit e saj pambaresisht nga deshira. Te pakten Gjuha Shqipe i nenshtrohet ketyre dy karakteristikave te fundit duke treguar se per rendin shoqeror te prapambetur ku jetonin bartesit e saj, zhvillimi i gjuhes se tyre j’u nenshtrua botes se relacioneve politike jashte vullnetit te tyre shoqeror, por qe arriten shkallen e pjekurise gjuhesore shume me vone se komshinjte.

3-Dy ngjarje, në kohë të diferencuara, qoftë dhe milionavjeçare, por me shkak të njëjtë (psh rendi shoqëror), japin produkte të afërta me shpejtësi zhvillimi krejt të ndryshme dhe rrjedhimisht kohëekzistenca e tyre do të jetë e ndryshme. Te pakten per gjuhen ky postulat eshte nder me kryesoret, pasi ai shpjegon ngjashmerite e gjuheve edhe per rastin kur bartesit e tyre nuk jane relatuar kurre ndonjeher. Por per rastin e Gjuhes Shqipe ky postulat nuk ka vlere pasi relatori me i pare i paraardhesve te larget te shqiptareve, qe njihet, eshte pikerisht me prejardhje nga vendi ku ka lindur shkrimi per here te pare ne historine e Njerezimit dhe rrjedhimisht qe ka ndikuar ne menyre te drejteperdrejte mbi ta dhe gjuhen e tyre. Kjo eshte aresyeja perse ne Gjuhen e sotme Shqipe ekzistojne gjurmet e gjuhes pellazge, sanskritishte, shumere, etj. Duhet kerkuar me perpara permasa e botes se relacioneve, pastaj shkalla e zhvillimit shoqeror dhe pastaj permasa e mundeshme e huazimit gjuhesor. I them te gjitha keto pasi ka shume mundesi qe pellazgjishtja te kete ndikuar mbi etruskishten dhe prej ketej tek latinet duke e mohuar latinizimin e romanishtes se sotme (romunet, si pasardhes te dakeve, jane pellazget e fundit qe erdhen ne gadishullin tone).

.…………………………

6-Dy hapësira, me ndryshueshmëri sasiore midis tyre, me kohë të tejskajshme kohore në lindjen e tyre, nuk mund të relatohen dot në mënyrë të barasvlefshme. Në këtë rast vihet re proçesi i Paradoksit të Kohës, por me përfundime të kundërta nga ato të relativitetit analitik, pasi në sajë të lëvizjes nuk kemi vetëm ndryshim të kohëekzistencës, por, mbi të gjitha, kemi tjetërsim të zhvillimit hapsinor dhe kjo nuk është kuptuar nga Ajnshtajni. Akoma më tej, nuk është kuptuar rezultantja kohore e ngjarjes. Është e pamundur që dikush të fitojë në kohë dhe kërkush të mos humbasë, dmth kur në një ngjarje relatash koha përshpejtohet ne njerin krah, në krahun tjetër koha ngadalësohet në sajë të botës së relacioneve, pasi është shpejtësia që përcakton dinamikën e ecurisë së kohës. Edhe në këtë pikë teoria e Ajshtajnit lë mjaft për të dëshiruar, per te mos thene qe ajo eshte e pavlefshme ne strukturat fizike. Por ne Boten Njerezore problemi dikur ka qene sinjifikativ dhe determinues pasi bota e relacioneve ka cuar ne transformimin e grup njerezve ne permasa krejt  te ndryshme dhe koheekzistence shume te vogel, ne raport me dinamiken autoktone, duke zhdukur shume fise,  disa popuj dhe nje race. Kjo eshte aresyeja perse vendasit autoktone nuk u lidhen dot perfundimisht me pellazget, por u transformuan vete ne ilire e epirote, ndersa pellazget ne maqedonas, thrake, helene, etj.

.……………

8-Një ngjarje e ndodhur në një kohë nuk mund të përsëritet kurrë në një kohë tjetër. Kjo ka vlera sidomos për botën e njeriut pasi atje ku pranohet ekzistenca e një revolucioni me dhunë për përmbysjen e rendit shoqëror, nuk mund të pranohet i njëjti proçes për ndërrimin e një rendi tjetër; pra një ngjarje ndodh vetëm një herë në të njëjtën hapësirë (teoria e Marksit për këtë problem ka nevojë të ndryshohet në thelbin e vet). Por kjo eshte shume e vlefshme ne Boten Shqiptare,  ku cfaqja e nje ngjarje ne popullaten pellazge (shkrimi) nuk mund te perseritet me pas 3000 vjeteve ne pasardhesen e vet, cka do te thote se shqiptaret nuk kane asnje lidhje birerie me pellazget. Aq me keq eshte pasoja e qelizave te tjera shoqerore (familja, idete fetare, prona, idete juridike) kur rrugetransformimi i tyre merret ne regres dhe bartesit e tyre njehsohen te se njejtes popullate, pa i shkuar ndermend se Natyra nuk ben shakara te tilla. Lidhja e botes autoktone ne gadishullin Ilirik me pellazget hyjnore te ardhur ka qene e pamundur nga pikepamja e vazhdimesise dhe pasoja eshte pikerisht ajo qe njeh historia: boten iliro-epirote me prejardhje nga autoktonet dhe boten helene me prejardhje nga pellazget.

9-Në raportet kohore të ngjarjes kush lind i pari vdes i fundit pasi disponon shpejtësi më të vogël zhvillimi. Nga pikëpamja hapsinore ai që lind i pari merr pjesë domosdoshmërisht në të gjitha ngjarjet e mëvonshme, mjafton të jetë pjesë e hapësirës. Ne Boten Njerezore kjo ka vlera vetem ne idete qe prodhojne popujt dhe shtetet, por prej ketej mund te merren elemente shume fitimprures per te percaktuar gjenezen e gjithseicilit. Te pakten idete fetare duhet t’i suprimojne te gjitha idete qe njeh Bota Njerezore dhe ato duhet te jene idete e fundit qe do te shoqerojne fundin e kesaj bote (me e plote kjo ide rezulton tek artikulli: “Roli i Institucioneve fetare ne historine e Njerezimit”, shih albanovaonline.com dhe www.genchoti.com).

10-Kur relatohen dy popuj me shpejtësi të ndryshme zhvillimi në parim popullata me shpejtësi më të vogël zhvillimi nuk ndikon domosdoshmërisht në popullatën me shpejtësi më të madhe, kur e kundërta është prezent me përmasa determinuese. Kjo bie në sy dukshëm kur relatohen dy popuj me shpejtësi ekstreme, psh popullata paraepirote dhe parailire me pellazget, popullata ilire dhe epirote me sllavet dhe helenet,  popullata arbërore dhe shqiptare me atë osmane në shekujt XV-XX. Me duket se per problemin e gjuhes shqipe kjo pike eshte saktesimi perfundimtar i pamundesise se ndikimit te bartesve te saj mbi kedo gjuhe te botes dhe per te gjitha koherat e ekzistences se shqiptareve si popull dhe si komb. Por kjo tregon se ndikimi i Popullit Shqiptar mbi Evropen mund te realizohet vetem ne fushen e Kohes dhe, per sa kohe qe ata jetojne me vete, kjo nuk mund te ndodhe; dmth ne qofte se shqiptaret inkuadrohen ne brendesi te Evropes i vetmi ndikim i tyre do te jete zgjatja e jetes se rendit aktual.

Raporti kohor hapsinor, duke lidhur Hapsiren, Kohen dhe Levizjen ne nje formulim te ri filozofik con ne futjen e parametrit Shpejtesi Zhvillimi ne Shkencat Shoqerore me perfundime krejt te tjera qe vlejne edhe per Gjuhen tone Shqipe.

Përfundimisht ka ardhur koha të krijojmë një përfytyrimi të ri të dyetit lëvizje-shpejtësi për të kuptuar natyrën që e rrethon vetë njeriun. Kryesorja në këtë përfytyrim duhet të qëndrojë në paaftësinë e formave të ulta të lëvizjes të ndikojnë domosdoshmërisht në format më të larta. Në një mënyrë më të kuptueshme kjo mund të përkthehet kështu:

1….2….3

4-Paraardhësit e largët të ilirëve janë krijuesit e Perëndive, pastaj Perëndia krijoi :…Njerëzimin. Kjo është arësyeja përse ilirët dhe pasardhësit e tyre nuk mund të ndikojnë mbi asnjë popull.  A nuk e ben ky perfundim te pavlefshme Gjuhen Shqipe per te ndikur mbi cdo gjuhe te botes, por dhe ekzistencen e levruesve te kesaj gjuhe si rojtaret e vetem te mosasimilimit dhe zhdukjes te Popullit Shqiptar pergjate dyndjes pellazge e ne vazhdim, sidomos te ketyre 500 vjeteve te fundit?

Ky perfundim na con ne rizbulimin e asaj qe dihet prej kohesh, por qe manipulatoret e historise pergjate 45 vjeteve nuk lane gur pa levizur per ta zhdukur nga kujtesa e Popullit Shqiptar (kam frike se politika e sotme po e vazhdon kete proces pasi me rastin e festimeve shekullore te Shtetit te Shqiptareve nuk u permend kerkund roli thelbesor i Klerit Katolik Shqiptar ne kete formim dhe ne ruajtjen e identitetit historik me ane te levrimit te Gjuhes Shqipe). Kjo ben te domosdoshme pikerisht zberthimin e pyetjes: Si paraqitet rasti per Gjuhen Shqipe?

– Duke marre per baze analizen historike te popullates shqipfolese pergjate ketyre 2500 vjeteve te fundit rezulton qa bartesit e saj jane nje popullate qe kane nje shpejtesi zhvillimi shoqeror jashtezakonisht te avashte ne raport me te gjithe popujt evropiane. Mbi kete baze ngre idene postulative se shqiptaret jane zanafilla kohore e Races se Bardhe ne kontinent dhe per kete meritojne nje metodike tjeter studimi ne raport me keta popuj.

Duke anashkaluar te gjitha qelizat shoqerore te Botes Njerezore dhe duke e konsideruar Gjuhen si dhuraten Natyrore qe i eshte dhene kesaj Bote per te realizuar bashkeveprimin brenda vetes, si e vetmja menyre e Ekzistences se Saj baraz me vete Njeriun, si forma me e larte e organizimit te Lendes, nuk eshte e veshtire aspak te formulohen parimet e dinamikes se Gjuhes ne nivel minor (brenda nje fisi apo grup fisesh) dhe boteror (midis Popujve dhe Racave). Cuditerisht Gjuha Shqipe ka qene brenda ketij parimi qe ne agimet me te para te bartesve te vet (te pakten Shkenca e njeh vetem ne kete permase dhe jo ndryshe) dhe e vetmja gje qe ne dime per kete agim eshte karakteri monosilabik i saj, si asnje gjuhe tjeter evropiane. Une mendoj se kaq do te mjaftonte per t’i vene bartesit e Gjuhes Shqipe si pararoja biologjike e shoqerore e Races se Bardhe nga pikepamja kohore, por dhe si popullaten me te pazhvilluar ne kontinent, qe ne nje kusht reaksioni mund te frenoje kedo qe hyn ne relata me te dhe une mendoj qe kjo eshte gjeja me e rendesishme e ekzistences se Popullit Shqiptar sot e pergjithmone, persa kohe qe ai do te ekzistoje. Te pakten kjo eshte sherbesa qe Gjuha Shqipe mund t’i bashkangjitet bartesve te saj.

Por analiza e Gjuhes Shqipe duhet te na tregoje edhe menyren se si ka ndryshuar popullata shqipfolese pergjate gjithe kohes qe e njeh Historia dhe une mendoj se ky eshte problemi me i rendesishem i lidhjes se Gjuhes Shqipe me bartesit e vet dhe konstatoj se ky problem nuk eshte pare kurre me kete sy duke dhene shkas per spekullime e manipulime te medha te historise se Popullit Shqiptar. Ja perse eshte e nevojshme, deri ne domosdoshmeri, analiza historike e Gjuhes Shqipe sipas kendveshtrimit te Raportit Kohor – Hapsinor.

Kur jam nisur dhe kam studiuar gjenezen historike te Popullit Shqiptar (“Monogjeneze apo Poligjeneze dhe mbi kete parim natyror gjeneza e Popullit Shqiptar”, vell i IV i “Tjetersimi i Historise apo “Ndergjegjja e Ngjarjes””) ndoqa nje rruge dyfishe te pavarur nga njera – tjetra, por qe perfundimin e paten te njejte: popullata shqipfolese persa kohe qe i njihte historia, pamvaresisht pse ishin relatuar me popujt me te zhvilluar te Njerezimit (helenet, romaket, sllavet, otomanet), vazhdonin te perparonin sipas nje linje me shpejtesi te vogel zhvillimi deri ne ate shkalle sa imponimin politik me te zhvilluar kohor do ta thjeshtonin ne te gjitha hallkat qelizore ne nje forme primitive. Kjo kishte bere qe shoqeria e tyre te trajtohej si nje shoqeri e zhvilluar (iliret) edhe pse pasardhesit e tyre biologjiko-shoqeror vazhdonin te kishin ne brendesi te shoqerise se tyre elementet me primitive te nje shoqerie njerezore. Kjo ishte ngaterresa me e madhe ne shkencen e historise, por dhe zgjidhesja e problemit shqiptar. Per te kuptuar menyren se si ka ecur perpara shoqeria autoktone e Gadishullit Ballkanik do te mjaftonte edhe vetem analiza e gjuhes qe ata flasin, por rastin konkret te Gjuhes Shqipe, pasi ne kete rast do te dilnin ne pah permasat e relacioneve universale dhe ndikimi i tyre mbi Gjuhen Shqipe (ja perse eshte e domosdoshme te mbeshtetemi ne punen titanike te Profesorit emermadh Eqrem Cabej).

E vetmja gje qe dime per Gjuhes Shqipe te lashte, por dhe e vetmja hallke qe lidh lashtesine e panjojteshme me te sotmen, eshte karakteri monosilabik i saj. Cfaredo lloj relatash i jane imponuar popullates bartese te kesaj gjuhe per mijeravjet nga nje pafundesi organizimesh shoqerore per nje kohe jashtezakonisht te sterzgjatur (sot pretendohet per rreth 35 000 vjet) nuk kane mundur dot t’ja ndryshonin kete karakteristike; dhe kjo perben hallken me te forte mbi pamundesine e ardhjes se tyre ne trojet qe pasardhesit e tyre vazhdojne te jetojne akoma edhe sot. Ne te vertete kjo e lehteson shume punen ne nxjerrjen e perfundimeve edhe pse ne hipotezat tona mbi bashkeveprimin shoqeror nuk ka ndonje saktesi te karakterit absolut, te pakten perpara shek. 15 Para Krishtit.

Eshte koha me larget qe njihet per banoret autoktone te gadishullit nga pikepamja e dokumentacionit gojor te transmetuar deri ne epoken e fillimit te shkrimit. Sipas nje harte (P. Fulvio Cordignano S. I., L’ Albania, vol I, Rome MCMXXXIII-XI, (harta 1) e kam publikuar ne artikullin: “Si e ndryshojnë historinë, posaçërisht , Ardian Klosi dhe të tjerët!” (vazhdim i asaj që shqiptarët e sotëm nuk e dinë nga manipulimet e historisë së djeshme) Pj. e dytë, ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com) rezulton qe keta banore nuk kishin emer, por njiheshin si bartes te Kultit te Gjarprit dhe ndodheshin te perqendruar ne veri dhe qender te gadishullit (buze Danubit) pa dhene asnje shpjegim te metejshem. Kjo nuk me pengon te rindertoj shkallen e zhvillimit social te tyre duke pasur parasysh edhe zbulimet e bera pergjate shek. te XXI-te sidomos ate ne shpellen e Kanionit te Langerices qe perkon me kohen me te larget te njohjes. Distanca gjeografike e vendndodhjes se banoreve autoktone, sipas hartes, nga banoret e kesaj shpelle eshte e rendit 500 – 600 km cka tregon se saktesia e kesaj harte eshte me teper politike se sa nje realitet historik. Por kjo nuk e pengon perfundimin qe banoret e te dy rasteve jane te te njejtit burim biologjik dhe me te njejten shkalle te zhvillimit shoqeror. Kjo eshte e mjaftueshme per te arritur ne disa konkluzione te tjera ku me te rendesishmet duhen konsideruar:

– keta banore nuk jane te ardhur ne gadishull, jane autoktone.

– keta banore e kishin parakaluar te gjithe rendin e komunes se mirefillte dhe ndodheshin ne prak te ndarjes se punes, perderisa kultet pagane ishin te lindura.

– keta banore nuk e njohnin shkrimin, perderisa nuk e kishin arritur akoma shkallen e zhvillimit qe te kishin politeizmin fetar (vetem ky institucion eshte pergjegjes per lindjen e shkrimit per here te pare ne historine e Njerezimit).

Por ekzistenca e nje emri ne ate harte, paralel me ekzistencen e njerezve qe besonin ne Kultin e Gjarprit: Dardanet (keta duhen konsideruar te njejte me dardanet e Troades); duhet te tregoje se gadishulli nuk permbante, ne ate kohe, vetem banoret autoktonet, por ne te kishin depertuar edhe banore te tjere me shkalle tjeter zhvillimi social. Raporti shoqeror midis ketyre dy popullatave nuk mund te coje kurrsesi ne perfundimin qe jane e njejta popullate nga i njejti bosht biologjik, por ne shek. XV Pa. Kri. kemi te bejme me nje popullate autoktone dhe nje te ardhur.

Ne kete pike duhet te kemi perplasjen e dy gjuheve, njera prej te cilave me karakter monosilabik (teper e lashte dhe primitive qe i takonte rendit te komunes se mirefillte primitive) dhe tjetra me prejardhje nga i njejti vend me gjuhen shumere (teper e re dhe e kultivuar qe i takonte rendit fisnor). Jemi mesuar qe keta te ardhur t’i konsiderojme diku si indoevropiane e diku si pellazge, qe jane e njejta gje. Duke pare shkallen e zhvillimit te te ardhurve rezulton qe harta ne fjala nuk ka marre per baze gjendjen ne funksion te autoktonise, por gjendjen pas te ardhurve, bile shume me prapa, dhe kjo perben kendveshtrimin politik te saj. Jane keta te ardhur qe per mijeravjet parakalojne gadishullin nga veriu drejt jugut dhe afer fundit te saj prodhojne Dodonen Pellazgjike, prej nga e ka burimin politeizmi i mevonshem helen. E gjithe kjo dinamike mijeravjecare ka ndikuar mbi gjuhen e vendasve e cila pasketaj peson tjetersimin e vet duke pasur te mbihypur ndikimin pellazgjik jetegjatesia e se ciles vazhdon akoma edhe sot ne nje minorance te tille sa nuk mund ta justifikoje dot prejardhjen prej saj. Rendesia e ketij tjetersimi nuk qendron tek gjuha, por tek qenia shoqerore e vendasve, te cilet ne saje te kontakteve me pellazget fitojne nje pershpejtim te tille sa fitojne te drejten per t’u quajtur fise dhe grupfisesh (keta ne jemi mesuar t’i konsiderojme si ilire). Ne kete pike vlen te vihet ne dukje koha e tjetersimit te vendasve autoktone nga pellazget ne raport me ndryshimin e vete pellazgeve. Paradoksi i kohes ka bere qe popullata autoktone ta parakaloje prapambetjen nga pikepamja hapsinore dhe te lere mbrapa pellazget nga pikepamja kohore (eshte kjo aresyeja perse shkrimi pellazgjik cfaqet ne histori me vone se shkrimi shumer dhe perse iliret jane me te hershem se helenet. Eshte kjo aresyeja perse iliret rrjedhin nga popullata autoktone ndersa helenet nga popullata e ardhur pellazge).

Ne procesin e tjetersimit te popullata gadishullore ka rendesi te vihet ne dukje nje fakt: persakohe qe popullata pellazge ka bashkejetuar me popullaten autoktone eshte teper e veshtire qe ato te diferencohen nga njera-tjetra, por ne momentin qe ato zhvillohen ne menyre te pavarur ndodh dhe diferenca e tyre. Eshte kjo aresyeja perse vetem ne Peloponez dhe afer tij u zhvillua helenizmi, ndersa ne vende te tjera ai nuk e arriti dot shkallen kete shkalle te zhvillimit, por pati nje zhvillim te tjetersuar (maqedonasit, thraket). E njetja gje duhet thene edhe per vendasit autoktone, qe ne saje te shkalles se relacioneve me pellazget e ardhur, paten nje zhvillim te deferencuar duke pasur ne brendesi te tyre boten pellazgjike edhe nga pikepamja njerezore, mbi cbaze eshte krijuar miti ilir me mbreter e mbreteresha (Bardhyli, Agroni, Teuta, Genti). Kjo duhet konsideruar edhe aresyeja e diferencimit te epiroteve nga iliret nga pikepamja kohore edhe pse i takojne te njejtit bosht biologjik.

Dalja ne skene e botes helene (pas shek. VII Pa. Kri.) duhet te sherbeje si argument perse jugu i botes autoktone vecohet ne zhvillimin e vet dhe ngjason me krijuesen e civilizimit evropian. Ky duhet konsideruar momenti i vecimit te gjuhes helene nga pellazgjishtja dhe ndikimi i saj mbi gjuhen e autoktoneve duke futur ne brendesi te saj, per here te pare, termat politike me te pare. Se sa ka ndikuar kjo ne gjuhen e banoreve autoktone duhet pare tek pasardhesit e tyre ku mosperputhja e shkalleve te zhvillimit social ndjehet tek te gjithe duke perjashtuar ngulimet helene e per rrjedhoje fjalori politik duhet te ndjehet vetem ne keto ngulime. Eshte kjo aresyeja perse popullata autoktone vazhdon jeten e saj primitive, ndersa ne ngulimet helene cfaqen mbreterit dhe strukturat shteterore. Por ka mbetur e panjohur aresyeja e terheqjes se tyre nga trojet e banuara nga autoktonet dhe fundin e strukturave shteterore te cfaqura ne trojet e ketyre te fundit. Ngjarja ka ndodhur perpara ardhjes se romakeve duke krijuar imazhin se keto mbeturina strukture politike (te pakten kjo ndjehet tek Pirro i Epirit) jane produkte te vendasve autoktone. Zbulimi i kesaj ngjarje ka nje rendesi te vecante per boten helene pasi do te tregoje se nga ka ardhur, nga kush rrjedhin dhe ne kurriz te kujt eshte zgjeruar pergjate viteve nga Lufta e Trojes deri ne kete epoke. Me sa kam kuptuar kjo eshte nje gje qe mund te zbulohet me lehtesi dhe eshte politika ajo qe e fsheh. Por jane keta helene qe i emertojne fiset dhe grupfiset vendase me emertime qe vazhdojne dhe sot ne analet historike (ne kete kuader vlen te permendet emri i fisit Ilir, i cili do t’i pergjithesoje te gjithe vendasit autoktone nen kete emer, por dhe qe do te marre te gjithe dafinat e lavdise politike te mbeturinave pellazge duke u krijuar ilireve nje pamje civilizimi dhe zhvillimi qe nuk u takon (kjo gje e ka ngaterruar Oliver Jens Schmitt kur u mohon shqiptareve te sotem paraardhje ilire dhe ja injekton kete thrakasve. Iliret nuk e kane njohur ne asnje permase politeizmin, ndarsa thrakasit po; keshtu qe eshte e pamundur qe shqiptaret e sotem te rrjedhin nga thrakasit).

Ardhja e romakeve ne gadishull sjell dhe pasurimin e fjalorit te vendasve, por permasa e huazimit te fjaleve merr rendesi ne kete periudhe pasi tregon se shkalla e zhvillimit te vendasve ishte rritur nen veprimin e botes pellazgjike. Mos marrja e fjaleve nga pellazget, por nga romaket dhe duke i thjeshtuar ato (psh fjala ar) tregon se vendasit autoktone ishin shume me te pazhvilluar kur u relatuan me pellazget dhe filluan ta humbasi kete pazhvillim ne saje te tyre. Relatat me boten romake i dha nje zhvillim te metejshem botes autoktone dhe jane te paret ata qe i inkuadrojne keta te fundit nen nje bote me vete politike nen emrin: Provinca Ilirike. Keshtu qe pas kesaj banoret autoktone do te quhen qe te gjithe ilire pamvaresisht nga diferencat e botes se relacioneve qe do te realizojne pergjate 2000 vjeteve te ardheshme. Keshtu qe edhe gjuha e tyre do te quhej ilirishte, por qe ka mbetur e panjohur pergjithmone. Ne vetem mund te ngreme hipoteza mbi shkallen e zhvillimit te fjaleve dhe nga kush jane huazuar. Kjo eshte aresyeja qe per te realizuar kete proces analitik merret per baze Gjuha Shqipe duke u konsideruar si pasardhese e ilirishtes, por me shume rezerva. Prandaj dhe gjuha nuk mund te formoje asnje argument historik per rastin e gjenezes se shqiptareve. I vetmi perfitim ne kete rast eshte gjetja e fjaleve me prejardhje jashte autoktone nga ku eshte shume e lehte per te percaktuar dinamiken historike te Gjuhes Shqipe dhe raportet e fjaleve te huazuara e perjashtojne pellazgjishten si nene te saj. Me kete metode rezulton qe nena e Gjuhes Shqipe te jete bashkesia e gjuheve evropiane dhe jo ndryshe.

Ardhja e fiseve kelte (shek II), ndarja e Perandorise Romake (330), renia e Perandorise Romake te Perendimit (475), vendosja e ilireve nen drejtimin politik te Perandorise Bizantine dhe ardhja e sllaveve e ndryshojne permbajtjen e gjuhes ilirishte dhe e pergatisin per revolucionin e dyte te bartesve te saj (revolucioni i pare ndodhi ne kontakt me pellazget e hershem ku u realizua ndarja e punes dhe filluan te ndertohen vendbanime natyrore jashte shpellave): domosdoshmeria e gjuhes se shkruar. Eshte nje proces tejet i gjate ku permbysja e ligjeve klasike te natyres realizon ate qe prifterinjte politeiste kishin bere per popujt helene dhe latine vetem se tani nen diktatin e Klerit Katolik Shqiptar, me reflektim nga qendra e Katolicizmit Evropian te asaj kohe. Jane prifterinjte katolike vendas (arberore e shqiptare) qe zhvillojne teorine e praktiken e Gjuhes Shqipe pa e nxjerre ne pah prejardhjen historike te saj duke hapur nje seri shkollash dhe per 300 vjet parreshtur e zhvillojne Gjuhen Shqipe nga nje forme primitive ne nje gjuhe evropiane duke ia imponuar popullates vendase duke perseritur pike per pike procesin e dinamikes se botes se relacioneve brenda llojit, si ne rastin e heleneve dhe romakeve.

Ardhja e otomaneve nuk ishte pa pasoja ne Gjuhen Shqipe dhe ne vete dinamiken sociale te popullates vendase. Por dua te ve ne dukje faktin se roli i Klerit Katolik Shqiptar ne edukimin arsimor te Popullit Shqiptar per 300 vjet pa pushim (nga shkolla e pare shqipe me 1632 ne Vele te Mirdites deri tek Kolegja Saveriane me 1928 ne Shkoder) eshte realizuar nen kontradiksionin dialektik me Perandorine Otomane dhe per kete perben nje shkalle zhvillimi me te larte te Gjuhes Shqipe po te mos ishte kjo Perandori, pamvaresisht na pelqen apo jo ky fakt. Eshte kjo aresyeja perse Gjuha e sotme Shqipe ka ndikime otomane dhe te gjuheve rreth kesaj perandorie (per kete shih artikullin: “Tragjedia” Historike dhe Politike e Gjuhes Shqipe”, publikuar ne www.genchoti.com) dhe nuk eshte mire te anashkalohet per hir te politikes; eshte nje pike ne historine e Popullit Shqiptar qe ndikon me teper se rastesisht dhe eshte mire te merret ne konsiderate nga politike e sotme nderkombetare. Ndikimi i Perandorise Otomane nuk eshte vetem mbi Gjuhen Shqipe, por mbi te gjithe Evropen, te pakten, dhe kjo duhet marre parasysh kur aplikohen politikat progresive. Te pakten ne Gjuhen Shqipe, otomanishtja dhe turqishtja kane ndikim te drejteperdrejte qofte edhe vetem per faktin se levrimi i Gjuhes Shqipe eshte bere vetem pergjate gjithe kohes se sundimit politik te Perandorise Otomane mbi popullaten shqipfolese dhe kjo nuk mund mohohet me nje te rene te lapsit. Eshte tjeter pune perse ka nje perputhje rastesore midis shkalles se zhvillimit shoqeror te shqiptareve, veprimtarise intelektuale te Klerit Katolik Shqiptar dhe politikave te aplikuara mbi ta nga ana e Perandorise me te madhe feudale ne Bote. Eshte pikerisht kjo rastesi qe e ben te detyrueshem bashkimin e te gjithe shqipfolesve nen alfabetin latin me 1908 duke e kthyer ne domosdoshmeri veprimtarine disa shekullore te Klerit Katolik Shqiptar ne fushen e gjuhesise dhe arsimimit te Popullit Shqiptar. Femija i lindur per here te pare me 28 nentor 1912, ne ora 17 e 30 minuta, e shkroi emrin e vet ne Gjuhen Shqipe me alfabet arab dhe ate latin e kjo nuk eshte pa domethenie.  Dhe po te shohesh permasen e leksikut te Gjuhes Shqipe do te arrish ne perfundimin se zhvillimi dinamik dhe pasurimi i saj eshte bere pikerisht ne keto 450 vitet e fundit ne saje te botes se relacioneve universale ku Kleri Katolik Shqiptar ka qene ne qender te vemendjes kulturore, shkencore e politike te veprimtarise shoqerore te Popullit Shqiptar. Pikerisht kete veprimtari shekullore ka grabitur produkti intelektual komunist pergjate periudhes 1945-2012 duke tentuar t’ja fshije nga kujtesa Popullit tone per hir te ekzistences se vet.

Ne te vertete shekulli i XX-te duhej konsideruar shekulli i Gjuhes Shqipe ne rrafshin kombetar edhe pse ngjarjet u zhvilluan dhe u perceptuan me nje shpejtesi te jashtezakonshme per Popullin Shqiptar. Mjafton vetem kjo shpejtesi per te kuptuar se cfare ka ndodhur me Popullin tone pergjate shekullit te XX-te, por dhe nje konfuzion ne mendimin intelektual shqiptar te cilet akoma deri sot nuk kane qene te afte te kuptojne sekretin e mbijeteses se Gjuhes Shqipe. Depertimi i politikave evropiane pergjate ketij shekulli (kam parasysh italianet, austro-hungarezet, francezet, amerikanet, britaniket, greket, sllavet, turqit) e percaktua perfundimisht, sipas formes qe e njohim sot, leksikun e Gjuhes Shqipe, por pa ja ndryshuar per asnje cast karakterin thelbesor te vet: qelizen monosilabike te te kuptuarit te saj. E kjo duhet te sherbeje per dicka “te vogel” qe fsheh dinamika e Gjuhes Shqipe ne rrafshin shkencor te ekzistences se bartesve te saj.

Perfundime:

Karakteri monosilabik  i Gjuhes Shqipe fsheh:

1 – Themelin autokton te Gjuhes Shqipe. Krahasimi me gjuhe te te njejtit karakter duhet te tregoje dhe raportin kohor te cfaqjes ne Toke te bartesve te saj.

2 Kohen e sterlashte te bartesve te saj. Ne Evrope vetem basket mund t’i afrohen Popullit Shqiptar per nga vjetersia.

3Mos rrjedhjen e saj nga asnje gjuhe e botes dhe paaftesine e bartesve te saj per t’ju imponuar ndonje gjuhe ne Bote.

4 Transformimin  gjuhesor te fjaleve te huazuara nga e perbere ne me te thjeshten. Ne qofte se nuk do te kishin pasur kete karakter paraardhesit e shqiptareve do te ishin zhdukur nga historia si maqedonasit dhe thraket qe me fillimin e imponimit politik romak. Ky thjeshtim duke mirefilli tek legjislacioni vendas ku eshte kaluar nga Statutet e qyteteve ne Kanunet me karakter klasor (i Lek Dukagjinit, i Skenderbeut) dhe prej ketej tek kanunet primitive: i Dibres, i Lures, i Laberise ku nuk njihet as nje ndarje klasore, as institucioni fetar dhe as prona private

 

  Tirane, me 02.01.2014

 

76 – Enigmat e nje fotografie

Eshte e para fotografi ne kohe dhe permbajtje ku tregohet formalisht uniteti kombetar i Popullit Shqiptar, por dhe qe fsheh shume te panjohura te Historise se tij.marubi1

                          Pjesmarresit e Kuvendit Historik te Vlores me 1912

Konsiderohet ngjarja me e rendesishme ne Historine e Kombit Shqiptar edhe pse eshte kombi i vetem ne Evrope i ndare ne pese shtete politikisht dhe ne shume shtetet ekonomikisht.

Per here te pare kete fotografi e pata para ne Shqiperia e Ilustruar 1927 (f. 25), ne moshen afro 8 vjecare (ishte koha kur po afrohej 50 vjetori i shtetit shqiptar), kur gjyshi im nga nene, mesuesi gjysem shekullor i Shkodra Loces, Kole Laca, me fliste per aktin e pavaresise se popullit tone dhe rolin kryesor qe Kleri Katolik Shqiptar kishte luajtur ne ate ngjarje vendimtare per te sotmen qe po jetojme. Po ate vit (1962) ishte botuar nje album me fotografi per kete ngjarje, qe pak vete e kishin pasur ate privilegj per ta pasur ne shtepi, e cila e permbante edhe kete foto. Do te kalonin shume vite dhe kjo fotografi do te behej publike per te gjithe lexuesin shqiptar kur Enver Hoxha do te publikonte librin “Vitet e vegjelise” (f. 81, – Tirane 1983) vetem se permasat e saj u zvogeluan, pa asnje shkak, ku dukeshin vetem 44 pjesmarres nga 57 te tille. Aresyeja e botimit te kesaj fotoje ishte argumentimi i pranise se Hysen Hoxhes (xhaxhait te diktatorit) ne Kuvendin e Vlores me 1912 (kleriku i dyte ne te djathte prapa Ismail Qemalit, ose prapa klerikut qe ndodhet midis Ismail Qemalit dhe Luigj Gurakuqit, eshte pretenduar si personi ne fjale, – gje e pavertete). Mos valle per te fshehur manipulimin e dikatorit u sajuan ngjarje te pandodhura ne ate Kuvend?

Por asnje studiues nuk i tregoi lexuesit shqiptar, ne kete 100 vjetor, karakteristikat e kesaj fotografia, pa dyshim me madheshtorja e te gjithe koherave te Shtetit Shqiptar, sipas pyetjeve te meposhtme (perse kjo indiference: nga padija apo nga qellimi per te fshehur dicka):

-       Cila eshte data e saj?

-       Cili eshte fotografi autor?

-       Cili eshte vendi ku kane dale pjesmarresit?

-       Perse nuk eshte Flamuri ne mes te pjesmarresve?

Ne albumin me fotografi nga Fototeka Marubi (Shoder, 2012) kesaj fotoje (f. 108-110) i jepet data 1912 dhe ne kllapa riprodhim; dmth Marubi nuk eshte autori i kesaj fotografie. Por autoret e sotem kane bere nje manipulim statistikor te vogel: ne foto jane 57 (ose 58 pasi nje personazh majtas ne rreshtin e dyte mezi kuptohet ne eshte i pranishem), por emrat i kane rreth 77 vete dhe jepen edhe emra per te cilet dihet qe nuk kane qene (Eqrem bej Vlora). Por sipas ketij albumi rezulton se Isa Boletini me rastin e pervjetorit te pare te Shtetit Shqiptar te kete qene ne Vlore (f. 142-143), ndoshta eshte nje ngjarje qe duhet verifikuar, gje qe te con ne dyshimin se kjo foto mund te jete edhe e vitit 1913, por qe perjashtohet nga prania e Imzot Kacorit qe ne ate kohe ishte larguar nga Qeveria e Ismail Qemalit (ose fotoja eshte pas dates 28 Nentor 1912).

Ne qofte se do ta konsiderojme kete foto si te dates 28 Nentor 1912, atehere rezulton qe te pranishem te kene qene 57 vete dhe midis tyre edhe heroi nga Mitrovica, Isa Boletini, per te cilin deri me 1991 eshte thene se ka ardhur pas tre diteve dhe me pas te nesermen (ne artikullin e dates 12 maj 1991, gazeta “Republika” – “Kush e masakroi historine e Popullit Shqiptar”, kam argumentuar se me 30 Nentor 1912 ne mengjes ka qene ne Vlore). Tani na rezulton se paska qene qe me 28 Nentor 1912! Kjo fotografi duhet konsideruar si thembra e Akilit e dokumentacionit mbi Aktin e Shpalljes se Pavaresise.

Enigma tjeter e kesaj fotografia eshte autoresia. Kush ka qene ai fotograf? Duke u mbeshtetur ne studiuesit e fotografise shqiptare (psh Qerim Vrioni, me te cilin jam konsultuar per kete rast) rezulton qe Petro Dhimitri (ndryshe Petro Fotografi) te kete qene fotografi i ceremonise ne pervjetorin e pare te Pavaresise (ne ate kohe Marubi ishte ne Shkoder, Albumi “Marubi”: Njerez ne za e sende te kujdesshme, f. 138). Atehere ne qofte se fotoja eshte e vitit 1913 rezulton se duhet te jete pikerisht e Petro Dhimitrit, keshtu qe mbetet te gjendet data e sakte per te zbuluar autorin e saj. Por ne qofte se data eshte midis 29 Nentorit dhe 3 Dhjetorit 1912 mbetet pa asnje autor konkret.

Vendi i fotografise mund te jene sarajet e Vlorajve, pasi atje u mbajten ditet e Kuvendit dhe ne te djathte te fotografise dallohet harku i hyrjes dhe perballe xhamia, brenda oborrit te brendshem. Kjo te con ne nje fare perfundimi qe fotografia mund te jete e vitit 1912, kohe kur u zhvillua Kuvendi.

Ndersa mungesa e Flamurit me con ne hipotezen se kjo foto mund te jete bere perpara ceremonise, qe perseri ngre pikepyetje te pafundme.

Tirane, me 6 dhjetor 2013

 

75 – Roli i Institucioneve fetare ne Historine e Njerezimit

Ka  nje gje  te pashpallur dhe te mbuluar me shume marifet per mbi 2000 vjet dhe kjo ka qene nje veper e politikaneve europiane te epokes skllavopronare dhe asaj feudale, qe doli hapur e pazberthyer ne shek. e XIX-te per faj te materialisteve te atij shekulli jo vetem per paaftesi, por dhe si rezultat i nje trashegimie konfrontimi me institucionet fetare. Sado qe kam lexuar, mbledhur materiale, shkruar per kete teme, ne asnje vend nuk kam gjetur te zberthyer nje pyetje, pergjigja e se ciles eshte e vetmja qe zberthen praktiken e formimit te shtetit te shqiptareve duke u nisur nga bota e brendeshme e tyre dhe qe perputh veprimin politik europiano-otoman me shkallen e zhvillimit social te Popullit Shqiptar. Pyetja shtrohet:

Cili eshte roli i Institucioneve Fetare ne historine e Njerezimit?

(per kete problem eshte mire qe dinamika e institucioneve fetare te shihet sipas dialektikes dhe ne perputhje  me rendet shoqerore; dmth ne qofte se pranojme qe rendet shoqerore kalojne nga forma me e ulet ne ate me te larte edhe institucionet fetare duhen pare nen kete kendveshtrim dhe te analizohet e gjithe veprimtaria e tyre qofte ne fazen politeiste qofte dhe ne fazen monoteiste ku kontradikta e shoqerise fillimisht eshte shpalosur ne kontradikten midis ketyre dy institucioneve, qe u takonin dy rendeve shoqerore te ndryshme ne cilesi).

 Pergjigjja e kesaj pyetje mund te mos kete shume rendesi per popujt e Evropes dhe shtetet e tyre, por per Popullin Shqiptar kjo pergjigje eshte e barasvlefshme me vete permasen e tij edhe pse praktikisht ky institucion nuk eshte prodhim shqiptar ne asnje permase shoqerore, duke perjashtuar anen njerezore te struktures institucionale.

Rendesia e kesaj pyetje eshte tej mases e madhe, pasi na tregon mashtrimin qe mbizoteron ne mendimin filozofik europian e boteror per mbi 600 vjet dhe lindjen e termave pa asnje themel real. P.sh. termi ateist eshte nje mashtrim filozofik pasi ai nuk mbart asnje rol konkret, vetem se eshte perdorur si nje kundervenie politike ndaj institucioneve fetare pa i percaktuar me perpara rrugezhvillimin e gjithseiciles ne funksion te formes se ideve fetare. Me fjala te tjera termi ateist eshte ireal, pasi ai nuk eshte i afte te argumentoje ne s’ka ZOT dhe ekziston vetem si nje kompesim per krahun tjeter, qe nuk eshte i afte te argumentoje se ka ZOT (me e shumta ne kete drejtim eshte pikepamja e Shen Thoma Akuinit (1225-1274) i cili pretendon se ekzistenca e ZOTIT provohet nga pervoja sipas pese menyrave, – Samuel Enoch Stumpf, Filozofia , – Historia & Problemet, Libri i II, f. 195-197). Ose termi “shkolle laike”, si kundervenie ndaj shkollave fetare, ne mos qofte nje shprehje e idiotizmit njerezor, eshte me se paku nje budadallek per efekt mos dije, pasi shkollat  per here te pare ne historine e Njerezimit  i kane shpikur prifterinjte  politeiste dhe me pastaj jane pervetesuar nga politika. Lufta midis qenies dhe mosqenies eshte ajo qe ka fshehur rolin real te Institucioneve Fetare ne Histori duke i fshehur Njerezimit faktin qe gjuha e shkruar, alfabetet, kultura, filozofia, arsimi, politika dhe te gjithe elementet qe mbartin ato, jane produkti i drejteperdrejte i institucioneve fetare politeiste, me kusht qe popullate bartese te jete prodhuesja e politeizmit (politeizmi nuk njeh huazim historik si monoteizmi; ne kete pike ndahen pellazget nga parailiret), pasi ne te kunderten keto te fundit jane nje imponim nen pamjen e politikes, qofte dhe ne fazen me fillestare. Kjo do te thote se e kunderta duhet te fshehe shume te panjohura ne fushen e historise dhe ekzistencen e disa institucioneve qe per tjeter rol kane lindur dhe tjeter rol kane kryer. Por analiza specifike e Institucioneve Fetare, ne drejtim te rolit qe ato kane kryer ne Historine e Njerezimit, eshte e afte te na jape dhe jetegjatesine e tyre ne planin kohor, me kusht qe te ndiqet rruga e dialektikes sipas kohe-hapsires vetiake. Pikerisht ne kete pike fshihet rrugeformimi i shtetit politik te shqiptareve te sotem dhe ajo qe shqiptareve u a kane imponuar te mos e dine sakte.

Raporti absolut kohor-hapsinor, sipas analizes historike, na meson se Institucionet fetare kane ekzistuar perpara formimit te shtetit dhe e kane shoqeruar ate jo vetem ne aktet e formimit te tij, por ne te gjithe dinamiken e deritanishme te shtetit duke qene paralele ne kohe dhe e sfumuar ne hapsire nen pamjen e politikes edhe pse kjo nuk pranohet ne asnje permase (te pakten kapitulli mbi zberthimin hapsinor te institucioneve fetare ne studimin “Feja dhe Intelektualet”, ne kuadrin e “Tjetersimi i Historise ose “Ndergjegjja e Ngjarjes”, vell. II) na e argumenton unitetin e Institucioneve Fetare me politiken. Por ky raport na tregon se institucionet fetare do te mbijetojne pertej shtetit dhe do te shuhen ne varesi te raportit pune fizike-pune mendore (po te pranojme deduksionin marksist) duke e lene te vetme ne Histori FENE per te permbyllur jeten e Shoqerise Njerezore ne Toke. Por me perpara eshte e domosdoshme te shpjegohet se cili eshte roli i Institucioneve Fetare ne Histori dhe cfare lidhje kane me Popullin Shqiptar dhe shtetin e tyre. Ne kete rast jane keto Institucione qe diferencojne dhe popullaten autoktone nga imponimi politik helen ne trojet e tyre (Apolloni, Durrahum, Lisus, Buthrotum, Bylis, e shume te tjera).

Kush do qe eshte marre me studimin e materializmit postmesjetar dhe fillimkapitalist (qe korespondon me Rilindjen Italiane) dhe i lidhte, konkluzionet e ketij materializmi, me jeten e perditshme (dhe propoganden enveriste ketu ne Shqiperi) e kishte te lehte te arrinte ne dy perfundimin (nuk ka rendesi se sa te drejte jane):

1 – Dje: Institucion Fetar Monoteist + shtet = feudalizëm

2 Sot: Institucion Fetar Monoteist + lëvizje shoqërore = reaksion i shtetit ndaj shoqërisë

Por asnjehere materializmi filozofik nuk i tha Njerezimit qe ky imponim filozofik kishte mangut elementin lindes, sipas te cilit:

3 – Pardje:Institucion fetar Politeist + Shoqeri Njerezore = Civilizim(ne kete pike eshte i fshehur i gjithe fillimi historik i Shoqerise Njerezore te sotme, dmth zanafilla e dokumentuar).

Zbulimi e ketij ekuacioni ka qene, ndoshta, dyshimi me i pare i saktesise mbi perceptimin e marksizmit te proletareve sipas kuptimit qe i jepte shkolla bolshevike. Keshtu qe kur flasim per teorine e Karl Marksit, ketu ne Shqiperi, te gjithe flasim sipas botimeve te bere nga kjo shkolle pa pasur asnje dyshim mbi saktesine e origjinalit, por edhe pa e ditur te verteten. Kjo ka qene aresyeja kryesore perse lindi Dialektika e Mendimit Njerezor sipas menyres tjetersuese dhe perse ideja me e pare qe duhej zberthyer, sipas Raportit Kohor-Hapsinor, ishte ajo Fetare (vellimi i dyte i Tjetersimi…). Asnjehere materializmi filozofik nuk i tha Njerezimit se Historia e tij ishte e barabarte pikerisht me Historine e ketyre institucioneve dhe ketu problemet ishin shume-shume me te thella se sa i paraqisnin filozofet materialiste te shek. XIX-te. Ata kishin “fshehur” pikerisht problemet e lindjes Historike te shtetit ne planin  pergjithesues duke marre per baze rastin evropian dhe duke e paraqitur si te vetmin rast (ne te vertet Historia nuk ka folur me kete gjuhe). Rasti shqiptar eshte ne perputhje me kete te fshehte dhe eshte kjo aresyeja perse ndjej revolte me “ateistet” shqiptare te epokes komuniste qe, krahas padijes ne kete drejtim, jane bartes te mashtrimit shumepermasor qe injektoi rendi diktatorial.

Fillimisht duhet pranuar qe deduksionet e Marksit ne kete drejtim lene mjaft per te deshiruar edhe pse ai nuk e ka pranuar dhunen politike kundrejt prifterinjve, duke pranuar qe ata te jetojne me lemoshat e popullit (K.Marks, Lufta civile në Francë, f. 94-95), por letra e Engelsit drejtuar Meringut (14 korrik 1893, Marks-Engels, Letra te zgjedhura, f.674-680) e justifikon kete mangesi duke na argumentuar qe teoria eshte fajtore per shume probleme duke mos u perputhur me faktet (pikepamja e Ajnshtajnit mbi mosperputhjen e fakteve me teorine dhe ndryshimin e fakteve ne kete rast eshte nje loje fjalesh qe fsheh idealizmit filozofik te tij). Megjitheate une pretendoj se tek Karl Marksi gjendet ajo qe eshte fshehur me marifet per afro 150 vjet dhe qe permblidhet vetem ne nje konstatim: roli percaktues i institucioneve fetare ne formimin THELBESOR te shtetit. Ky eshte nje problem evropian dhe jo boteror, por ama ai tregon se shtremberimi i historise nuk eshte thjeshte veper e komunisteve (jo vetem shqiptar), ai eshte i lashte sa vete Historia, ku kete te fundit e bejne vetem fitimtaret, ne kete rast politika. Vini re se cfare rezulton kur bashkohen idete marksiste te shekullit te XIX-te me Raportin Kohor – Hapsinor  per problemin e lidhjes: institucion fetar shtet dhe institucion fetar + shtet qe gjithsesi nuk jane jo vetem te barabarte, por ato realisht jane variabel te njeri – tjetrit nga pikepamja kohore. Menyra se si njeri ekuacion ka kaluar tek tjetri percakton formen klasike, por pamundesia e te parit per t’u transformuar ne te dytin per efekt te mosekzistences percakton realisht dinamiken e shtetit politik te shqiptareve sipas nje hapsire shoqerore krejt te ndryshme nga forma klasike.

Kur para shume-shume vitesh mora ne analize mendimin filozofik helen (“Tjetersimi i Historise….vell. I) konstatova tendencen e tij per t’i argumentuar fenomenet natyrore dhe ato shoqerore nga nje pike mbi cbaze fillonte edhe gjeneza (monogjeneza shoqerore). Une pretendoj se kjo ashte aresyeja perse shkaku i levizjes u konsiderua i lidhur vetem me boten e objektit qe leviz duke e anashkaluar ambientin rrethues. Mbi bazen e kesaj pikepamje kane lindur me rradhe teorite: e Hegelit, Darwinit, Marksit, Ajnshtajnit (koha per kete shkenctar, sipas interpretimeve qe i behen teorise se tij, eshte formalisht e lidhur me hapsiren pa u konkretizuar ne pasojen e zhvillimit); te cilat ne thelbin e tyre nuk marrin per baze faktorin KOHE. Ne kete menyre baza shkencore e njohurive te Njeriut u permblodh brenda karakterit hapsinor duke lene pas dore proceset thelbesore qe i percakton faktori kohor. Kjo beri qe fenomenet shoqerore te konsiderohen te njehsuara ne planin hapsinor. Te pakten kete perfundim e gjej tek njeri nga autoret e marksizmit filozofik, sipas te cilit:

“Deri tani ne mund te studionim proçesin e zhvillimit në mënyrë të përgjithshme, si një gjë që ka vlerë për të gjithë popujt e një periudhe të caktuar, pamvarësisht nga vëndi ku rrojnë këta popuj. Por me kalimin me barbari ne kemi ardhur ne nje shkalle te tille, kur fillon te duket rendesia e ndryshimeve ne kushtet natyrore te dy kontinenteve te medha”(F.Engels, Origjina e familjes, e pronës private dhe e shtetit, f. 32-33).

Nga pikepamja hapsinore kjo duhet konsideruar relativisht e sakte per sa kohe qe nuk kemi argumentuar te kunderten (ne fakt ne sot e kemi kete argument te kundert, sipas te cilit kushtet natyrore nuk ndikojne ne menyre te drejteperdrejte mbi zhvillimin e Shoqerise Njerezore, pasi rrjedhimi i dyte i Raportit Kohor-Hapsinor mbi mos ndikimin domosdoshmerisht te formave me te ulta mbi format me te larta e perjashton rendesine e kushteve natyrore mbi Shoqerine Njerezore; keto kushte kane qene te tilla shume me perpara se te formohej Njeriu), por nga pikepamja kohore ky postulat eshte i pavlefshem dhe nuk mund te sherbeje per analizen e shtetit politik, sic eshte ai i shqiptareve. Por ai nuk sherben edhe per shume fenomene te tjera shoqerore dhe per rastin konkret nuk shpjegon dot ne menyre te drejteperdrejte menyren e lindjes se ideve te ndryshme politike, juridike, fetare, letrare, artistike, shkencore, etj, etj duke lene ne heshtje gjysmen e realitetit material njerezor (ne fakt marksizmi i proletareve ka qene i vlefshem pergjithesisht vetem per popujt e zhvilluar evropiane qe rrugen e formimit dhe zhvillimit te shtetit e kane pasur te lidhur me klasat shoqerore).

Fakti qe procesi i zhvillimit i nenshtrohet qofte kohes qofte hapsires tregon se postulati i mesiperm eshte jo i plote dhe praktikisht i pavlefshem. Procesi i zhvillimit te Shoqerise Njerezore faktorin kohor e ka primar persa i perket perfytyrimit individual njerezor dhe kete gje njerezit e kuptojne shume me thjeshte se zhvillimin hapsinor. Por kur vjen puna per te analizuar procesin (me kete merret politika) ndodh e kunderta; bashkesia njerezore e ka shume me te lehte ta perfytyroje ate nga pikepamja hapsinore duke e lene ne heshtje procesin sipas kendveshtrimit kohor. Dmth sot problemi eshte shtruar ne menyre te tille sa ka fshehur dashur pa dashur pabarazine e zhvillimit social per efekt te koheformimit duke e ngaterruar me padrejtesite shoqerore (me hollesisht per kete shih artikullin: “Zhan Zhak Ruso, pabarazia sociale dhe teoria e Karl Marksit” publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Kjo do te thote qe procesi i zhvillimit ne menyre te pergjithshme nuk ka vlera per cdo popull dhe per cdo kohe; eshte nje faktor tjeter qe e detyron zhvillimin te unifikohet ne drejtim te pergjithesimit dhe ky nuk eshte marre parasysh asnjehere pergjate te gjithe zhvillimit te Shoqerise Njerezore, te pakten brenda kuadrit te shtetit klasor, jo vetem praktikisht, por as teorikisht. Paradoksi i binjakeve ka qene thjeshte nje konstatim pa domethenie ne fushen e fizikes pa i shkuar ndermend qe perbente thelbin e zhvillimit te Shoqerise Njerezore qe nga dita me e pare e relacioneve midis fiseve me kohezhvillim te ndryshem, per efekt te kohelindjes.

Ne qofte se do te benim analizen historike te procesit te zhvillimit te te gjithe popujve do te dallonim nje fenomen qe nuk eshte kaq i parendesishem sa te mos merret ne konsiderate: asnje popull ne bote nuk eshte superior ndaj komshinjve per te gjithe rendet shoqerore te marre se bashku; asnje race, ne teresine e saj (dmth absolute), nuk eshte superiore ndaj nje race tjeter, te gjitha racat kane ne brendesine e tyre inferioret dhe superioret e vet, por raportet nuk kane vlera konkrete pasi ato fshehin njerin nga elementet e superioritetit qe nuk jane zbuluar akoma (te pakten per shqiptaret e sotem inferioriteti hapsinor dhe superioriteti kohor jane shume te dukshem, por kjo nuk eshte thene kurre). Atehere cfare vlere ka postulati marksist mbi unifikimin e zhvillimit pergjithesues te popujve te lidhur me ambientin gjeografik, pervec mashtrimit historik qe kane aplikuar perdoruesit e tij? Ky postulat u eshte dashur vetem per nje qellim: te barazojne zhvillimin e popujve perpara revolucionit proletar marksist (socialist per bolsheviket) dhe per ta paraqitur kete revolucion te perbotshem ne planin kohor (prandaj eshte e nevojshme te analizohet teresia teorike e revolucionit shoqeror ne Racen Njerezore perpara se te merrem hapa konkrete drejt globalizmit politik; vellimi i 7 i Tjetersimit….).

Por thelbi filozofik i marksizmit ka qene nje postulat qe nuk eshte marre kurre parasysh seriozisht nga shkolla bolshevike, por qe ne shoqerine shqiptare ndikoi per te keq ne te gjitha permasat e zhvillimit te saj: raporti midis qenies shoqerore dhe ndergjegjes. Asnjehere nuk u tha se shqiptaret jetonin prej mijera e mijera vjetesh ne nje qenie shoqerore tej mases primitive, por ndergjegjja e tyre nuk perkonte me kete qenie. Vini re postulatin marksist dhe krahasojeni me realitetin shqiptar, te pakten te fillimit te shekullit te XX-te:

“..njerëzit që zhvillojnë prodhimin e tyre material dhe relacionet e tyre materiale bashkë me këtë realitet të tyre ndryshojnë edhe të menduarit e tyre dhe produktet e të menduarit të tyre. Nuk është ndërgjegjja që përcakton jetën, por është jeta që përcakton ndërgjegjen (nënvizimi i imi)” ( Marks – Engels, Ideologjia    gjermane, f. 26).

Ky postulat ka nje te fshehte qe nuk eshte zbardhur kurre nga politika komuniste e diktatorit dhe kjo te con ne kerkesen per te zbuluar se cfare perfaqeson ne realitet epoka e diktatures komuniste ne Shqiperi. Ne vendin tone jo vetem qe jeta e pretenduar nuk e ka percaktuar ndergjegjen e shqiptarit, por struktura politike nuk eshte perputhur kurre me gjenezen historike te tij duke treguar se ne dinamiken e shoqerise shqiptare kane vepruar forca te tjera nga ato qe historia e derisotme merr parasysh dhe kjo perben thelbin e shtetit nder shqiptare ne fillim te shek. te XX-te. Ne planin filozofik ky deduksion ka vlera relative persa kohe qe ne nuk dime permasen e realitetit te jetes qe parakalojme. E bukura eshte qe shqiptaret e kane pasur parasysh perdite kete realitet, te pakten ne keto 250 vitet e fundit, dhe nuk qene te afte t’ja percaktonin permasat e ndikimit te saj mbi ta, keshtu qe ka qene e pamundur te percaktohej sakte historia e shtetit nder ta (pas 1945 shqiptaret e mohuan politikisht kete ndikim keshtu qe permasa mbeti deri sot krejtesisht e panjohur). Atehere per cfare shteti te shqiptareve dhe paraardhesve te tyre behet fjale perpara vitit 1912, ne qofte se do te marrim ne konsiderate kete ndergjegje dhe kete jete? As ky kendveshtrim ne Shqiperi nuk ka qene i lejuar, pasi po te ishte bere kjo do te arrihej ne nje konkluzion te ndryshem qe do ta nxirrte kete postulat shume empirik dhe te papercaktueshem ne dimension. Pikerisht fenomeni ne fjale ka qene mbizoterues ne procesin e zhvillimit te popullates autoktone prej me shume se 2500 vjetesh duke e fshehur procesin real qe ka ndodhur mbi popullaten shqiptare dhe parashqiptare. Fjala behet per Boten e Relacioneve Universale midis vendasve autoktone dhe te ardhurve pergjate ketyre viteve ne fjale. Permasa e kesaj bote ka nje dukuri te vecante, krejt te ndryshme nga bota qe i rrethonte. Me perpara kane ekzistuar relacionet midis pjeseve te vecanta te vendasve me te ardhurit se sa midis ketyre pjeseve dhe kjo perben aresyen per te zbuluar se cfare fenomeni ka ndodhur mbi vendasit autotoktone qe brenda ketij segmenti kohor paraqiten perpara Historise me fytyra te ndryshme duke e ngaterruar jeten shoqerore reale me ndergjegjen e imponuar. Kjo duhet konsideruar aresyeja kryesore perse shqiptaret dhe paraardhesit e tyre duket sikur kane pasur shtetin e tyre duke pasur here nje ndergjegje primitive e here nje ndergjegje politike, por gjithmone brenda karakterit individual (asnjehere shqiptaret nuk kane pasur ndergjegje kolektive historike politike dhe vetem per kete shteti tek ata ka qene i pamundur, por mbetet per te zbuluar se cfare u ndodhi atyre qe u pergatiten me 28 Nentorin e 1912-es).

Ne kete drejtim ndodh dhe aresyeja e diferencimit te ndergjegjes se shqiptareve nga nje krahina tek tjetra dhe fakti i aplikimit te diferencuar te Historise mbi ta ne planin kohor. Pikerisht Bota e Relacioneve (jeta shoqerore) e shqiptareve me ambientin politik qe i rrethonte eshte e afte te shpjegoje te gjithe procesin Historik te shqiptareve dhe percaktimin e ndergjegjes historike te tyre, gje kjo e fshehur me shume djallezi nga arsimimi i detyrueshem i epokes komuniste te enverizmit politik. Mbi kete baze spekullimi u krijua shteti i ilireve, pa cka se ndergjegjja e tyre ishte nje ndergjegje shpellash, mbi kete baze spekullimi u krijua shteti i arberve, pa cka se ndergjegjja e tyre ishte nje ndergjegje kopeje. Kjo nuk i pengoi studiuesit shqiptare te epokes komuniste dhe postkomuniste te argumentonin pranine e marredhenieve feudal tek shoqeria e shqiptareve (kam parasysh studimin e Adrian Civicit: “Shteti apo Tregu – cilin model zhvillimi te zgjedhim”, f. 303-308) duke marre te gatshme idene e pranise se shtetit feudal shqiptar, por pa e shpjeguar menyren se si ishte formuar ky shtet feudal ne nje Popullate qe mbarte pronen fisnore, familjen patriarkale, besimin fetar pagan, te drejten zakonore te pashkruar deri ne mesin e shekullit te XX-te. Studiuesit shqiptare nuk kane qene ne gjendje ta shpjegojne dinamiken shoqerore te popullit te tyre, por arbitrarisht i kane imponuar nje organizim shoqeror inekzistent.

Ne qofte se do te analizonim boten e relacioneve qe iu imponuan vendasve autokton nga te ardhurit ne gadishullin e tyre pergjate 3000 vjeteve te fundit do te kuptohet me lehtesi perse shoqeria vendase duket sikur ka mbreter te epokes skllavopropnare, princa dhe sundimtare te epokes feudale edhe pse vete ajo ne menyre autoktone ndodhej akoma brenda marredhenieve fisnore te jeteses shoqerore ne fazen me te pare te tyre. Menyra se si jane realizuar keto relacione brenda ketij harku kohor tregon dhe menyren se si eshte formuar shteti politik here ne menyre rastesore pa arritur dot ne domosdoshmeri e here rastesisht duke e kapercyer barrieren e saj dhe duke u kthyer ne domosdoshmeri jetike per shqiptaret. Pikerisht kete proces marksizmi i proletareve nuk ka marre parasysh ne teorizimet e tij duke e perjashtuar shumicen e njerezimit nga procesi shteteror i te jetuarit, por dhe duke mos marre per baze ekzistencen e shtetit politik krahas atij klasor dhe produkt te ketij te fundit. Por eshte Marksi ai qe ka dhene idene e lidhjes se institucionit fetar me rastesine fillestare te formimit te shtetit sipas dialektikes historike dhe ky fakt krijon nje permbysje teper percaktuese te teorise se tij. Sipas tij:

“Ndarja e punës bëhet një ndarje reale vetëm nga çasti kur lind ndarja e punës materiale dhe shpirtërore”; dhe Marksi ka shënuar anash: “Me këtë përputhet tipi i parë i ideologëve, priftërinjtë (nënvizimi i Marksit) (Marksi-Engelsit, 25 maj 1868, Letra të zgjedhura, f. 291)

Ne te vertete perfundimi ka dicka mangut, te cilen autoret e marksizmit (e konsideroj shumes pasi Engelsi ka qene ai qe eshte marre me teorizimet mbi lindjen e prones private) nuk e kane marre per baze dhe nuk e kane konsideruar si pjesmarrese ne procesin e lindjes se shtetit. Fraza e fundit duhet te ishte: – Me kete perputhet tipi i pare i ideologeve, prifterinjte, dhe lindja, per here te pare ne  historine e Njerezimit, e Institucionit fetar. Edhe per rastin e klasave shoqerore ky fakt duhet te kete pasur rendesi te posacme, por ai eshte parakaluar si inekzistent. Por kur vjen puna per te analizuar shtetin politik institucioni i priftit behet determinues dhe ai qe percakton shkallen e civilizimit. Te pakten tek populli shqiptar, sic do ta shohim, kjo ka ndodhur pikerisht keshtu. Perjashtimet qe mund ta dallohen ne racat dhe popujt e tjera duhet te jene paralelizuar me shkaqe te tjera te panjohura, por lexuesi per nje gje duhet te jete i sigurte: rasti shqiptar nuk eshte nje perjashtim ne thelbin e lindjes se shtetit, por ai ka te bashkangjitur nje faktor qe nuk mungon tek asnje popull qe nuk ka pasur politeizmin fetar si bashkeudhetar ne zhvillimin e vet.

Por fakti qe ndarja e punes nuk eshte ndare nga bota fetare duhet te sherbeje per nje defekt ose ne perkthim, ose ne vete teorine e marksizmit. Ne fakt ne kete pike duhet te kete dhe nje defekt i vete zhvillimit te shoqerise, pasi instituti i priftit duhet te kete lindur perpara shkrimit dhe rrjedhimisht cdo gje ka mbetur e padokumentuar (po ne kete drejtim rol kryesor duhet te kete luajtur edhe konflikti midis institucioneve fetare mesjetare dhe politikes feudale). Kjo gje nuk me pengon ta kerkoj dhe ta gjej tek shqiptaret ajo qe mungon ne analizen e shtetit klasor sipas teorise marksiste.

Po do t’i rikthehemi edhe nje here pyetjes se fillimit, por tashme duke e zgjeruar edhe nje hallke pasi rezulton se ka nje rol te luajtur mbi Njerezimin jo vetem nga Institucionet fetare, por edhe nga vete Feja, te cilat jane interpretuar jashte cdo konteksti filozofik materialist  e shkencor nga nje shumice teper e madhe individesh e rrymash pseudofilozofike thelbi kritik i te cilave eshte vetem nje: menyra e shpjegimit te nderlidhjes historike midis ZOTIT, Fese dhe Institucioneve fetare. Duke mos shpjeguar dot kete lidhje nga ana kohore ka qene e pamundur shpjegimi historik i ketij procesi qe pa dyshim eshte ngjarja me jetegjate ne Historine e Njerezimit dhe nuk mund te neperkembet me pikepyetje formaliste (kam parasysh studimin e Bertdrand Rusell: “Perse nuk jam i krishtere”; -ne fakt kjo pjese qe po zberthej eshte nje pergjigje dhene ketij studimi antimaterialist dhe antihistorik) duke mohuar nje gje qe nuk ka ekzistuar kurre dhe duke pohuar te kunderten e kesaj ekzistence informale. Te pakten tek te gjithe keta autore nuk gjen pergjigjet reale te pyetjes qe kam bere: dmth mbi Rolin e Fese dhe Institucioneve fetare ne Historine e Njerezimit (sipas Bertrand Rusell kishat kane vonuar perparimin dhe themeli i fese eshte frika (kjo e fundit eshte e pasakte pasi frika nuk ka asnje lidhje me Fene dhe kjo e fundit ka si shkak lindes deshiren e Njeriut per mireqenie), duke vazhduar me pergjigjen e pyetjes: A ka dhene feja kontribute te dobishme per qyteterimin? – f. 24, 25, 27 pergjigjja e se ciles eshte tmersisht antifilozofike e irealiste, dhe kete ka shfrytezuar perkthyesi i vepres kur eshte nisur per te realizuar botimin e punes se vet. Ky perkthyes ka dashur t’i tregoje shqiptareve se antishqiptarizmi, antihistorizmi dhe antimaterializmi enverist ka pasur nje paraardhje te shkelqyer te cilen bota e njeh, por ne shqiptaret nuk e dinim. Filozofia e Bertrand Rusell nuk paraqet ndonje rendesi ne fushen e te kundertes se fese, ai ka ecur sipas rruges instiktive te politikes britanike te filluar qe ne kohen kur Kisha anglikane u nda nga Kisha Katolike e Romes).

Shpjegimi marksist na ka vene perpara ekuacionit te pa zberthyer ZOT Fe Institucion Fetar, kur vete nuk ka qene i afte te shpjegoje menyren se si lind, te pakten, feja dhe institucioni fetar; pasi ne realitet mbetet per te shpjeguar se si formohet ekuacioni ZOT + Fe + Institucion Fetar ne planin kohor dhe cfare lidhje kane nga pikepamja hapsinore. Por duhet pranuar qe ka qene Marksi i cili ka teorizuar ne drejtim te mungeses se historise tek veprimtaria e fese dhe ketu qendron tendenca shterpezuese e shpjegimit te problemit, sipas te cilit:

“…ne nisemi nga njerëzit me të vërtetë veprues dhe nga proçesi i tyre jetësor real ne nxjerrim gjithashtu edhe zhvillimin e refleksioneve e të jehonave ideologjike të këtij proçesi jetësor. Edhe format e mjegullta që krijohen në trurin e njerëzve, janë edhe ato produkte…..të domosdoshme, si të thuash sublime të proçesit të tyre jetësor material, i cili mund të kostatohet në mënyrë empirike dhe i cili lidhet me premisën materiale. Pra morali, feja, metafizika dhe të gjithë format e tjera të ideologjisë e format e ndërgjegjes që u përkasin atyre, e humbin dukjen e pavarësisë. Ato s’kanë histori, s’kanë zhvillim…….(nënvizimi i imi)”(Marks-Engels, Ideologjia gjermane, f. 25-26).

 

Teorizimet e filozofeve, qofte dhe te quajtur materialiste, kane pasur disa mangesi thelbesore ne pikepamjet e tyre, ku paaftesia per te shpjeguar konkretisht unitetin e materies dhe menyren e lindjes se ideve te ndryshme, qe dispononte bota njerezore, e kane shterpezuar ne drejtim te produktit perfitues dhe sot ai paraqitet si nje bashkesi idesh te barabarte me vete fene. Ne qofte se do te pranojme se ato nuk kane histori, bejme pyetjen: a ndikojne mbi Historine e Njerezimit? Feja ka nje vecori historike: lind ne fund te cdo rendi shoqeror perpara se ai te zhduket nga Historia (te tre format fetare qe njeh Njerezimi i nenshtrohen ketij rregulli: Komuna e mirefillte Primitive perpara se te transformohej ne Komune Fisnore prodhoi Kultin e Natyres dhe pastaj realizoi ndarjen e punes, si piken sasiore qe ndryshoi cilesine;  ne kete pike fillon zanafilla e Shoqerise Njerezore sipas pamjes qe ka sot; Komuna Fisnore perpara se te transformohej ne Shtet Skllavopronar prodhoi Politeizmin dhe pastaj realizoi sherbimin e detyrueshem ushtarak, si piken sasiore qe coi ne ndryshimin cilesor te rendit shoqeror; Shteti Skllavopronar perpara se te transformohej ne Shtet Feudal prodhoi Monoteizmin duke kopjuar nga menyra e organizmit politik te botes skllavopronare strukturen perfytyruese te ZOTIT sipas Njeshit dhe i Vetem (ZOTI nuk eshte nje, por i Pare qofte ne Kohe, qofte ne Hapsire; raporti kohor-hapsinor eshte Nje dhe Natyra nuk e perserit vetveten). Por te tre keto raste jane ne perputhje absolute me formen e drejtimit shoqeror dhe politik te shoqerise cka tregon se feja eshte produkt i Njeriut dhe jo e barabarte me te). Kjo vecori eshte e afte te shpjegoje aresyen perse lind Feja dhe per cfare sherben ajo. Por kjo na con ne zbulimin e raportit midis perkrahesve te ekzistences se ZOTIT dhe mohuesve te tij. Ne qofte se te paret, duke deshmuar per nje gje qe nuk e kane pare kurre, mund te konsiderohen genjeshtare; veprimi i tyre i nenshtrohet nje qellimi qe lidhet me kerkesen per mireqenie te Njeresimit dhe per kete krijon Besimin per progresin e Shoqerise. Por te dytet nuk mund te jene te tille, pasi duke mohuar nje gje qe nuk e kane pare kurre, ata nuk jane thjeshte genjeshtare (genjeshtra ishte per rastin e pare), por mashtruesa me tendenca drejt krimit pasi mohimi i ZOTIT eshte i barabarte me mohimin e Besimit dhe nuk sherben per asgje, por gjitheshka behet per te realizuar nje reaksion ne gjirin e shoqerise per te mohuar nje shtrese historike (qe akuzohet si genjeshtare) dhe per ta zevendesuar me nje shtrese antihistorike, qe eshte dy here me genjeshtare se te mohuarit (ne kete pike dialektika nuk eshte e vlefshme). Atehere kush eshte me i nevojshem ne Histori? Kjo do te thote se nuk behet fjale per pasje te historise dhe zhvillimit, por per sherbim ndaj Njeriut dhe ne kete pike gjerat jane pare Politikisht dhe jo Historikisht (e para kerkon te kaperceje mbi te dyten duke e shfrytezuar ate, kur e dyta ecen perpara duke e krijuar perkohesisht te paren dhe ne kete pike qendron sekreti i formimit te shtetit te shqiptareve). Pastaj nuk eshte thene nga kerkush qe perkrahesit e ekzistences se ZOTIT kane lindur shume me perpara se mohuesit e ZOTIT dhe ketu duhet zbuluar aresyeja, qe po te zberthehet te con tek politika e kaluar dhe e tashme

Problemi i Fese nuk eshte kaq i thjeshte sa e kane paraqitur filozofet e te kaluares. Nje produkt mijeravjecar i krijuar para ndarjes se punes, ne fund te rendit te pare shoqeror te Njerezimit, dhe shoqerues i veprimtarive te Botes se Njeriut qe nga ajo kohe e larget deri sot nuk mund te parakalohet me nje te rene te lapsit per teka te individit dhe politikes. Ne kete rast eshte i vlefshem pohimi: “njerezimi nuk ka bere kurre pa fene” (Henri Bergson, Burimet e Moralit dhe  Fese, f. 87) dhe rrjedhimisht kjo pamundesi nuk mund te anashkalohet. Konflikti i ndodhur para qindra viteve ne brendesi te shteteve evropiane nuk ka pasur ne epiqender as ZOTIN dhe as fene, por ajo ka pasur ne themel te saj gjendjen shtazore te njeriut te trasheguar nga e kaluara dhe kete gje shqiptaret duhet ta kene kuptuar te paret me 1967 kur diktatori i detyroi te mohojne vetveten.

Por marksizmi i proletareve e ka nje faj: ka vene ne raport filozofine dhe fene, e cila nga pikepamja kohore ka tjeter permbajtje edhe pse nga pikepamja hapsinore duket sikur kontaktohen. Po ta shohesh problemin historikisht rezulton qe Feja ka ekzistuar perpara filozofise dhe nuk ka lidhje me te, kur e kunderta eshte prezent. Eshte e pafalshme te analizosh kete lidhje imagjinare dhe te mos marresh per baze lidhjen Historike: ZOT + Fe + Institucion Fetar. Qellimi eshte politik dhe ka fshehur nje ekuacion qe eshte percaktuesi i organizimit shoqeror te ardhshem. Vini re pikepamjen e Marksit:

“..krishterimi ose feja në përgjithësi dhe filozofia janë ekstreme. Por në të vërtetë feja nuk është e kundërta e vërtetë për  filozofinë. Sepse filozofia e merr fenë në realitetin e saj iluzor. Pra feja -, në masën që don të jetë realitet, – për filozofinë është zhdukur në vetevete. Dualizëm të vërtetë të thelbit nuk ka” (nënvizimet e autorit) (Karl Marks, Rreth kritikës së filozofisë hegeliane të së drejtës, f. 161).

Kjo menyre e te shpjeguarit te problemeve shoqerore ka cuar ne fshehjen e ekuacioneve: ZOT Fe Institucion Fetardhe ZOT + Fe + Institucion Fetar te cilat nuk jane jo vetem te barabarta, por ato tregojne dhe karakterin e perkohshem te unitetit te tyre dhe tendencen e ketij uniteti. Ekuacioni i pare eshte Historik ne favor te Njerezimit, ndersa i dyti politik dhe kunder Njerezimit.   

 I them te gjitha keto pasi ka ekzistuar nje kohe ne Natyre kur ZOT kishte, por Toka nuk ekzistonte. Gjithashtu ka ekzistuar nje kohe ne Token tone kur ka pasur qenie te gjalla njerezore, por fe jo. Ne kete pike vlen te permendet pikepamja e Henri Bergson, sipas te cilit “Ne te shkuaren dhe ne te sotmen, do te gjenden shoqeri njerezore qe nuk kane as shkence, as art, as filozofi, por nuk ka patur kurre shoqeri pa fe” (Burimet e Moralit dhe te fese, f. 82), e cila nenkupton ose barazine e shoqerise njerezore me fene, ose shoqeria njerezore ka nje pike fillimi vetem atehere kur formon fene. Atehere, ne kete rast, perpara se te formonte fene njeriu duhet konsideruar kope. Gjithashtu ka ekzistuar nje kohe ne Token tone kur ka pasur njerez, qe besonin ne nje fe, por institucioni fetar nuk ekzistonte. Ne te tre keto raste ekzistenca e ZOTIT nuk duhet diskutuar jo vetem pse nuk jemi te afte ta argumentojme ekzistencen apo mosekzistencen e ZOTIT, por nuk jemi te afte te percaktojme permasen teresore te Natyres ne pafundesine kohore dhe hapsinore dhe rrjedhimisht e ben te pamundur njohjen e ZOTIT, si subjekt te lidhur me Njeriu, por te barabarte me vete Natyren (ne kete rast Ligjet e Natyres dhe ZOTI njehsohen ne nje; mospranimi i kesaj teze e mohon ekzistencen e ZOTIT sipas parametrave Historike). Kjo do te thote se nga pikepamja kohore uniteti i elementave te ketij ekuacioni nuk ka ekzistuar kurre, por ai eshte formuar vetem pasi jane formuar Institucionet Fetare. Keshtu qe ne jemi te detyruar te ndjekim linjen e ketyre te fundit per problemin e shtetit qofte klasor, qofte politik. Pune eshte te zbulohet roli ne Histori i ketyre Institucioneve dhe cfare kane marre persiper te zgjidhin pergjate koheekzistences se tyre, pasi rezulton qe Institucioni i priftit ka lindur perpara shtetit klasor dhe per kete duhet kerkuar me shume prej tij. Kjo gje nuk eshte marre parasysh nga Shkenca e Historise dhe kjo per shkaqe politike; ne kete pike rezulton konflikti midis Kishes dhe Shtetit, por pa ja percaktuar asnjehere permasen reale dhe kjo per faj te fitimtarit politik. Asnjehere nuk eshte thene se cfare kane realizuar ne Historine e Njerezimit keto institucione, duke mohuar nje pune ne favor te Njerezimit dhe progresit shoqeror. Tipikisht kjo duket ne boten shqiptare duke treguar se ka nje paraardhje historike te lavdishme qe nuk i takon Popullit Shqiptar, por Races se Bardhe (prandaj behet e nevojshme analiza historike e racave njerezore ne Toke).

Gabimi eshte i fomulimeve teorike te cilat i kane te tre themelet baze jashte realitetit perfitues. Atehere rezulton qe duhet nderruar kjo teori, kjo filozofi dhe kjo metodike. Rendesia e percaktimit te rolit te institucioneve fetare ne historine e Njerezimit  paraqet nje domosdoshmeri per rastin e shtetit shqiptar pasi ne kete pike shteti shqiptar barazohet me qytet-shtetet helene dhe shtetin romak ne menyren e formimit, vetem se sfazimi hapsinor i llojit te institucioneve fetare eshte i barabarte me dy rende shoqerore nga ana kohore. Por kjo ngjarja nuk eshte vetem e shqiptareve; edhe sllavet kane ndjekur te njejten rruge, vetem se kane pasur avancen e rendit shoqeror ne planin progresiv (dy prifterinjte Cirili dhe Metodi jane autoret e alfabetit sllav ne analogji me Abatin e Mirdites Imzot Preng Doci (ne nje artikull me autore Albana Melyshi mbi kete personalitet te kultures shqiptare emri jepet Prend Doci,- “Tirana Observer”, dt 11, 12 korrik 2013), autorin e alfabetit te gjuhes shqipe). Zberthimi i ketij roli tregon se keto institucione jane autoret e alfabeteve,  shkrimeve, fjaloreve, shkollave, filozofise dhe, per rastin shqiptar, edhe te prones private, familjes e te drejtes zakonore te pashkruar. Ndertimi i ekuacioneve ne kete rast do te tregoje dhe rrugen, formen e pare dhe dinamiken hapsinore te ketyre qelizave ne planin kohor dhe ne varesi nga rendet shoqerore mbi c’baze ne i konstatojme me lehtesi. Per te mos e lodhur lexuesin do ta realizojme kete bashkesi ekuacionesh vetem per rastin shqiptar duke deklaruar se nuk ka as ndryshimin me te vogel me te gjithe rastet ne bote, vetem me nje ndryshim: ne qofte se forma klasike dhe e pare, ne Evrope, ka si autor prifterinjte politeiste, forma shqiptare ka si autor prifterinjte e Klerit Katolik Shqiptar, kushti i vetem qe e bashkon Popullin Shqiptar me Europen nga pikepamja HISTORIKE, por dhe piken qe perputh veprimtarine e Popullit Shqiptar me ligjet e Shoqerise Njerezore. Kjo eshte aresyeja e vertete perse u sulmua dhe u asgjesua Kleri Katolik Shqiptar ne menyre shtazarake nga komunizmi enverist dhe dishepujt e tij: duhej bere zevendesimi i tyre per t’i zene vendin historik.

Atehere ngelet qe te zbulojme permasen e rolit te Institucioneve Fetare ne historine e Njerezimit dhe kete mund ta realizojme duke analizuar menyren se si bota evropiane-otomane formoi shtetin politik te shqiptareve.

shenim: ky artikull eshte nje pjese e vogel e studimit mbi menyren se si eshte formuar shteti i shqiptareve per 1300 vjet nga politika evropiano-otomane (pj. 4).

                                        Tirane 22.11.2013

74 – “Tragjedia” Historike dhe Politike e Gjuhes Shqipe

              (mund të konsiderohet edhe si tragjedi reale intelektuale)

 

Depërtimi i politikës në problemet historike është një fenomen i vjëtër sa vetë shteti, por në Shqipëri ka qenë një fenomen i rëndomtë deri në atë masë sa kërkush sot në Shqipëri nuk është i aftë të trajtojë një problem historik jashtë politikës. Ky problem është bërë i rëndësishëm në fushën e gjuhësisë dhe përdoret në mënyrë abuzive duke i krijuar shqiptarëve kënaqësië e një vetlavdërimi formal pa e ditur se çfarë përfitimi kemi prej këtij veprimi politik. Duke ecur në gjurmët e idealizmit filozofik shumë studiues shqiptarë dhe te huaj u ngatërruan me këtë problem dhe tentuan të krijojnë një metodikë të re që shpjegonte gjenezën historike të popujve. Por në momentin që me këtë proçes u përfshi edhe politika (të paktën ky problem u përdor në fillim të shek. të XIX-të  në Gadishullin Ballkanik për të injektuar  tek popujt e saj një krenari kombëtare të dikurshme dhe t’i detyronte të ngriheshin kundra Perandorisë Otomane. Kësaj politike i ndihmoi Ali Pasha i Janinës, që coi ne revolucionin grek të 1821-shit). Pikërisht ky akt politik ka shumë e shumë kohë që deklaron se:

1 – Gjuha Shqipe eshte nje nder gjuhet me te vjetra te Evropes (asnje gjuhetar shqiptar, apo i huaj, nuk eshte i afte ta argumentoje nga pikepamja kohore. Me e shumta qe mund te vertetojne eshte njekohshmeria relative me Stelën e Lemnos (2700 vjet perpara dhe gjurma e pare, deri me sot, e shkrimit pellazgjik), me te cilen ka nje ngjashmeri per efekt te imponimit pellazgjik, por qe nuk eshte e mundur te percaktoje dot vjetersine kohore me metodikat e ndjekura).

2 – Gjuha Shqipe rrjedh nga gjuha e lashte e pellazgeve hyjnore dhe per kete duhet te  konsiderohet nje gjuhe hyjnore (ama dikush pretendon se gjuha shqipe eshte bije e ilirishtes, kur ilirishtja nuk njihet dhe ne kete menyre ka krijuar diskursin e pabesueshmerise shkencore!). Mbi percaktimi i gjuhes shqipe si hyjnore nga ana e shqiptareve eshte nje bllof terminologjik i huazuar, pasi shqiptaret nuk kane arritur akoma ne ate faze te religjionit shpirteror ne menyre autoktone. Prof. Çabej pretendon se fjala hyj (ne kuptimin zot, perendi) eshte nje krijim Bogdanit, pasi nuk jane krijime popullore dhe nuk dalin kerkund ne gjuhen e gjalle (Eqrem Çabej, Studime etimogjike ne fushe te shqipes, vell. IV, Tirane 1996).

3 – Gjuha Shqipe eshte nje gjuhe e paster me nje kolorit shprehimor te jashtezakonshem dhe eshte kodi zberthyes i te gjithe gjuheve te botes (ruajna Zot mos ka pretendime qe eshte gjuha e te gjithe hapsires kozmike edhe atje ku nuk ka njerez, dmth e Perendise). Ky pretendim eshte nje manipulim i hapur i parametrave ne shkencat shoqerore pasi kerkush nuk i di ligjesite e botes se relacioneve ne shoqerine njerezore (ky eshte i gjithe thelbi i Shkences se Njerezimit).

Ne parim keto nuk kane ndonje rendesi kushedi se cfare ne qofte se nuk do te kerkonim nga historia te ishte me konkrete dhe jashte influences nga politika, por nje studim i vecante i ketij fenomeni con ne zbulimin e permases se kesaj te fundit, qe perfshihet ne problemin e gjenezes se Gjuhes Shqipe per faktin me te thjeshte fare: asnjeri prej ketyre pretendimeve nuk eshte i vertete (ato jane te keqinterpretuara ne menyre te tejskajshme vetem per nje qellim: te manipulojne Popullin Shqiptar per aresye politike, dmth shqiptaret disa permasa te Gjuhes Shqipe nuk duhet t’i mesojne kurre; dhe kjo perben thelbin e tragjedise se Gjuhes Shqipe). Edhe pse nuk eshte e sakte, gjuha konsiderohet si nje nder argumentat kryesore qe verteton autoktonine e Popullit Shqiptar dhe merret per baze nga te gjithe studiuesit shqiptare te ketyre 60 viteve te fundit, duke pasur dhe nje paraardhje te lavderueshme intelektuale edhe pse shkrimi nuk ka me shume se 5-6000 vjet qe njihet ne formen me te pare te tij (thuhet qe Epi i Gilgameshit eshte vepra e pare e shkruar ne Historine e Njerezimit), ndersa ajo shqipe me pak se nje gjysem mijevjecari (Meshari i Gjon Buzuku – 1555).

Pas 1992-shit ne Shqiperi plasi nje levizje me pamje nacionaliste dhe Gjuha Shqipe u vu ne plan te pare. Librat mbi shkrimet e vjetra te saj, te grabitura ne menyre kriminale ne emer te komunizmit enverist, neper bibliotekat e Françeskaneve,  bibliotekat e Kryegjyshates Boterore, bibliotekat e Komunitetit Musliman, Lef Nosit,  Mehdi e Mitat Frasherit, Eqerem Bej Vlores, Ernest Koliqit, Myzafer e Arshi Pipes, Mark Kakarriqit, familjes Kokalari (shpetoi vetem biblioteka dhe arkivi i Av. Dr Vasil Dilos, per merite te te birit, Av Koco Dilos, pasi shume familje qytetare ane e kend Shqiperise (nga Konospoli deri ne Kukes) i dogjen bibliotekat dhe arkivat tyre per te mos rene ne duart e krimineleve komuniste), etj, etj (e ve ne dukje kete fakt, pasi shume studiues te epokes komuniste dhe shume biblioteka te qyteteve, duke perfshire edhe Biblioteken Kombetare jane pasuruan nga ky fond; vetem ne Shqiperi ka ndodhur qe Kultura Kombetare te kete ne themel te vet krimin politik dhe kjo te paraqitet si nje argument per te krijuar nje krenari kombetare pa domethenie), filluan te shkunden nga pluhuri i harreses dhe shqiptaret u kujtuan se gjuha qe flisnin na paska pasur nenen dhe babane e vet dhe Kongresi i Manastirit vetem na paska unifikuar alfabetet e gjuhes qe ata flisnin dhe aspak krijimin e alfabetit. Por e gjitha kjo nxorri ne drite te verteten e madhe, qe diktatura enveriste ishte munduar me te gjitha format dhe mjetet ta zhdukte nga Historia e Popullit Shqiptar: Gjuha Shqipe ishte produkti historik i nje kohe te afert dhe ajo ngjasonte me simotrat e veta cilesore te Evropes; Eterit e Shenjte te Klerit Katolik Shqiptar (ky subjekt eshte autori real i formimit evropian te shqiptareve te sotem) na kishin vene bazat shkencore te saj dhe, ne gjurmet e tyre, pergjate mesit te pare te shek. te XX-te, ishte formuar nje plejade e tere studiuesish qe i kishin bere radiografine historike dhe profesionale Gjuhes Shqipe (permend me rradhe: At Gjergj Fishta, Dom Ndre Mjeda, At Shtjefen Gjeçovi, Aleksander Xhuvani, At Viktor Volaj, Eqrem Çabej, At Benedikt Dema, At Justin Rrota, Dom Nikolle Gazulli, At Donat Kurti, Tahir Disdari, At Marin Sirdani, Kole Ashta, etj, etj, – renditjes mos i jepni rendesi). Vecohej emermadhi Prof. Dr. Eqrem Çabej, vepra madhore e te cilit (Studime etimologjike ne fushe te shqipes) e kishte vulosur perfundimisht karakterin Evropian te saj. Por keto gjera nuk na i paskan pelqyer produktit biologjik dhe intelektual te komunizmit enverist, atehere filloi lufta kundra gjuhes dhe levruesve te saj (kjo perben anen e dyte te tragjedise reale politike te gjuhes shqipe). Per te realizuar sa me shume mbeshtetes te pikepamjeve te tyre, te Marret e Madheshtise Shqiptare e kishin te domosdoshme te hidhnin poshte punen fondamentale te Klerit Katolik Shqiptar (kete e kishte realizuar diktatura komuniste e enverizmit politik me kohe) dhe te Prof. Çabejt, pasi vepra e tyre ishte e afte te tregonte permasat e ndikimit jashteshqiptar mbi Gjuhen Shqipe (ja perse une pretendoj qe te Marret e Madheshtise Shqiptare po vazhdojne punen antishqiptare te baballareve te tyre kriminele ne fusha te tjera; edhe ne qofte se nuk kane lidhje biologjike, me e pakta kane lidhje arsimore). Kush ka pasur rast te merret me kete pune e kuptonte me lehtesi se Profesori i Nderuar e kishte percaktuar te gjithe thelbin hapsinor te Gjuhes Shqipe dhe emertimi hyjnor i saj kishte tjeter qellim nga ai i deklaruari. Sipas punes se Profesorit rezultonte qe Gjuha Shqipe te ishte me e reja ne Evrope (eshte tjeter pune vjetersia historike e  bazamentit  themelor i saj) dhe ndikimi pellazgjik mbi te, te ishte me vlerat me minore, deri ne padukshmeri,  se ndikimet e tjera gjuhesore historike. Atehere cfare fshihet mbas pikepamjeve mbi prejardhje pellazgjike te Gjuhes Shqipe? Por perpara se t’i pergjigjem kesaj pyetje deshiroj te ve ne dukje mendimin e Prof. Çabej per metodiken ne te cilen ndodhen perkrahesit e kesaj prejardhje, problem te cilin ai e kishte ezauruar me kohe. Sipas Profesorit tone:

Nje problem te vecante perben lidhja etilologjike e nje fjale. Natyrisht, nga sa u tha me siper, prejardhja e saj mund te jete ne vete gjuhen e sotme ose ne shkallen pararendese te kesaj por ne qofte se kemi te bejme me nje fjale te lashte te trasheguar, atehere nje barazim me nje gjuhe te aferme mund te quhet si nje perputhje me konkrete, po qe se ajo eshte ne rregull edhe nga pikepamja e fonetikes historike dhe meriton te parapelqehet ne pergjithesi ne krahasim me nje barazim me te pergjithshem te rrenjeve. (Studime per fonetiken historike te Gjuhes Shqipe, f. 85)

Na fakt ne kete pike Profesori yne gjendet ne pozicionin e monogjenistit dhe nuk ka se si ta dije qe bota e relacioneve eshte e varur kryekeput nga rendi shoqeror, por edhe te Marret e Madheshtise Shqiptare nuk kane dale nga ky istikam keshtu qe pretendimi eshte i barasvlefshem dhe kritika eshte ne adrese te tyre duke na treguar se autori i ketyre rreshtave e njihte situaten teorike mbi prejardhjen e gjuhes shqipe nga pellazgjishtja. Kjo duket edhe nga pikepamja botekuptimore, qe perkrahesit e kesaj teze e vendosin ne pozicionin matematikor te propabilitetit. Keshtu vepron autorja e studimit: “Prona gjuhesore dhe gjenetike”, mbi ç’baze ajo nderton kapitullin pikepyetes: Monogjeneze embrionale e gjuheve? (Nermin Vlora Falaski, Prona…..f. 30-45). Ndryshimi qendron vetem ne nje pike: kerkohet te ndryshohet pikefillesa e kesaj monogjeneze duke e anashkaluar parimin natyror te lindjes se njeriut ne Toke. Ne qofte se nga kendveshtrimi filozofik materialist problemi eshte i qarte (kjo lloj filozofie nuk njeh perseritje; dmth big-bengu e ka ezauruar fillesen nga nje pike dhe ne parim asgje nuk mund te linde me nga ky pozicion) nga kendveshtrimi shkencor problemet jane krejt te ajer dhe ato, tani per tani, duhen pranuar me marreveshje duke treguar se jane thjeshte forma botekuptimore. Ne kete pike gjerat duhen ripare nga fillimi, por kapercimi i teorise monogjeniste te gjuheve eshte shume me i lehte se parimi monogjenist i lindjes se njeriut ne Toke, pasi ne kete rast merret per baze procesi i zhvillimit social te bartesve te gjuheve dhe jo procesi i perputhjes se tyre, nga pikepamja e produktit  gjuhesor.

Pikepamjet e studiuesve te kahershem te huaj dhe shqiptare mbi pellazgjishten, gjuhet e vjetra te zhdukura dhe gjuhen shqipe (permend me rralle: J. G. von Han, Zaharia Manjani, Gustav Meyer, Spiro N. Konda, Norbert Jokli, Franc Miklosici, Dhimiter Pilika, Xhyzepe Krispi, Xhyzepe Katapano, Panajot Kupidori, Franc Bopp, Iakovo Thomopulos, William Martin-Leake, Holger Pedersen, Dhimiter Kamarda, Paul Kretschmer, Frang Bardhi, Sami Frasheri, Eduard Shnaider, Kostandin Kristoforidhi, Louis Benloew, Milan Shuflai, Pjeter Bogdani, KarlH.T.Reinhold, Marko La Piana,  Maksimilian Lamberci etj, etj, – renditjes mos i jepni rendesi), qofte edhe te sotem (permend me rralle: Mathieu Aref, Nermin Vlora Falaski, Shaban Demiraj, Luftullah Peza, Liliana Peza, Elena Kocaqi, A.F.Kocaqi, Arsim Spahiu, Aristidh Kola, Petro Zheji, Niko Stylos, Ali Eltari-Lapi, Leonard Prifti, Mal Berisha, Perloc Margilaj, Ilir Mati, Gjete Ndoi, Fiqret Barbullushi, Eva Brinja, Musa Tartari, Muharrem Abazaj, Fatbardha Dema, etj, etj, – edhe ketu renditja nuk ka rendesi) ne asnje rast te vetem nuk vertetojne dot varesine biologjike e shoqerore te shqiptareve dhe ilireve (edhe varesine biolologjike e shoqerore nga iliret historiografia shqiptare nuk eshte e afte ta argumentoje dot me metodikat qe perdor) nga pellazget, ose anasjelltas, por mbi bazen e ngjashmerise se gjuhes pretendojne se ata rrjedhin nga njeri-tjetri (kjo do te ishte e pranueshme po te argumentohej me perpara qe gjuhet formojne ne menyre shkakesore popujt dhe kombet nga ana kohore jashte karakterit historik dhe jo e kunderta, sic eshte ne realitet). Ne fakt une pretendoj, nga kendveshtrimi filozofik, se gjuhetaret i kane hypur kalit per se mbrapshti dhe kerkojne te ecin perpara pa i ditur fundin rruges qe kerkojne. Ne vend qe mbi bazen e gjuhes te percaktonin permasat e botes se relacioneve historike, ku fillon tendenca e karakterit globalist te Njerezimit, ata shpejtuan qe mbi kete baze te nxirrnin konkluzione mbi gjenezen e Popujve dhe Racave. Realisht kjo eshte nje pune e deshtuar qe ne fillese perpara 200-300 vjeteve dhe nuk i takon studiuesve shqiptare, qe rreken te ndjekin pikerisht keto gjurma me fillese te gabuar dhe fund te dyshimte te lidhur me politiken, te japin konkluzione mbi nje pune qe nuk eshte e tyre ne asnje permase.

Por pas asaj permbysje formale sociale me 1991, ne Shqiperi filloi nje levizje e cuditshme ne funksion te gjuhes shqipe dhe mbi kete baze filluan te formulohen teori nga me fantastiket deri ne ate shkalle sa paraardhesit e larget te shqiptareve u konsideruan themeluesit e qyteterimit boteror. Duke ecur ne gjurmet e racizmit ne menyre te pandergjegjshme, fantazistet e gjuhes shqipe e lidhen vjetersine me shkallen e larte te zhvillimit shoqeror edhe pse kjo binte ne kundershtim real me faktin historik dhe interpretimet e derisotshme te ketyre fakteve (nuk po them qe eshte ne kundershtim flagrant me ligjet e Natyres perderisa Materializmi Filozofik nuk njihet ne asnje permase dhe shihet akoma me dyshim ketu ne Shqiperi). Kjo gje vuri ne siklet perfaqesuesit e historise moderne (te tille jo si permbajtje, por si kohe) te shek. XX-te qe nuk arrinin te kuptonin se si nje popull i prapambetur te kishte lidhje me iliret e lavdishem (ne realitet iliret jane pompuar ne menyre artificiale ne drejtim te shkalles se zhvillimit social, pasi permbajtja e jetes se tyre eshte krejt tjeter per tjeter nga ajo qe paraqitet pas 1991-shi)  dhe pershpejtuan te deklaronin se shqiptaret nuk rridhnin nga iliret, por nga thraket (thraket e kane njohur politeizmin, kurse iliret dhe epirotet jo vetem qe nuk e njihnin, por dhe shume me vone pasardhesit e tyre arberor dhe shqiptare vazhdonin te vegjetonin brenda kultit te natyres duke e avancuar kultin e tyre nga bota e kafsheve ne ate te botes kozmike duke na dhuruar nje nder argumentet me kryesore te vazhdimesise iliro-shqiptare edhe pse komshinjte e tyre te lavdishem e parakaluan jo vetem politeizmin, por ndertuan edhe monoteizmin duke qene dy rende shoqerore perpara shqiptareve). A nuk fshihet ketu sekreti i gjenezes se popujve dhe racave jashte kontekstit gjuhesor, por brenda shkalles se zhvillimit shoqeror? Pikerisht kete rruge te fundit nuk ka ndjekur historia boterore, te pakten prej 150 vjetesh, kur u hodhen per here te pare piketat per kete problem.

1 – Ne te vertete permasa reale e gjuhes shqipe, jo vetem nga permbajtja, por dhe nga koha, eshte shume-shume e re. Pervec Formules se Pagezimit (1462), qe ka 11 fjalet e para te njojteshme te Gjuhes Shqipe, ekziston nje fjalorth (Dokumenti i dyte i Gjuhes Shqipe) i Von Harff-it, i vitit 1497, i cili permban  26 fjale, 8 shprehje e 12 numerore (gjithsej 59 fjale). (Prof. Dr. Kole Ashta, Leksiku historik i Gjuhes, I, f. 61). Por edhe nje dokument i trete: Anonimi “Perikopeja ungjillore”, per kohet e te cilit ka disa mendime: sipas Imzot Mercati e te tjereve ky dokument mund te jete i gjysmes se dyte ose i fundit te shekullit XV ndoshta edhe i fillimit te shekullit XVI. Ka edhe ndonje mendim tjeter. Historiani grek S.Lambros dhe teologu freng S. Salaville thone se dokumenti shqip u shkrua ne shekullin XVII – XVIII. Ndersa studiuesi grek L.Kurilas eshte i mendimit se i perket shekullit XVIII-XIX (po aty, f.83). Analiza qe Prof. Ashta i ka bere ketij dokumenti deshmojne lidhjen e tij me shqipen e moçme te shek. XVI me Matrengen (rreth 1560-1619) (po aty, f. 84). I gjithe ky dokument permbledh rreth 80 fjale, nyje, përemra, lidhëse, numratorë të shkruara me alfabet grek te perbere prej 14 rreshtash prej te cilave 12 jane shkruar shqip (po aty, f. 73, 95-108).

Praktikisht i vetmi dokument qe permbledh kete gjuhe dhe e paraqet perpara Njerezimit eshte fjalori i Frang Bardhit (1635) qe kishte 2544 fjale shqipe perballe 4500 fjaleve latine (Francesco Maria da Lecce, Dittionario Italiano – Albanese (1702), f. 69).  Por ekziston nje saktesim i metejshem i ketij fakti. Sipas nje autori tjeter “Frang Bardhi ka gjithsejt 2492 fjale ne pjesen shqipe, duke hequr huazimet, mendojme se pasuria vendase te kapet gjer mbi 1300 fjale, pra sa gjysma e numrit te fjaleve shqipe te “Fjalorit latin-shqip” i Bardhit (Prof. Dr. Kole Ashta, Leksiku historik i Gjuhes, III, f. 77). Pretendimet qe keto ishin fjalet me te pergjithshme dhe te perdorshme nga popullata autoktone, pasi duhet te kishte edhe te tjera, jane te pavlefshme per nje gje shume elementare: padija nuk eshte argument. Po realisht, ne keto 1300 fjale qendron zanafilla historike dhe vjetersia e jashtezakonshme e gjuhes shqipe, por ama duhet pranuar (une nuk e kam pare asnjehere me sy fjalorin origjinal te Frang Bardhit, le ta kem studiuar qe ishte e pamundur; e vetmja mundesi ka qene studimi i Prof. Ashtes mbi kete fjalor) qe ne kete numer pershihen ndikimet pellazge. Si qendrojne ne raport me fjalet e tjera te perdorura nga popullata shqiptare, meqenese viti 1635 na e jep te drejten te jemi brenda kontinumit kohor-hapsinor shqiptar?

Me 1702 Gjuha Shqipe kishte 11 200 fjale dhe shprehje (sipas fjalorit Italisht-Shqip te Francesko Maria da Lecce).

Ne fillim te shek. te XX-te Gjuha Shqipe, sipas fjalorit te Kristoforidhit (1904) dhe numerimit te Aleksander Xhuvanit, permbante 11 675 fjale; ndersa sipas fjalorit te “Bashkimit” (1908) kufizohej ne rreth 11 000 fjale.

Me 1954 botohet Fjalori i Gjuhes Shqipe (numri i fjaleve nuk jepet) qe nuk i permbante fjalet e dialekteve te arberesheve te Greqise dhe Italise, por qe me 1966 e detyroi gjuhetarin At Benedikt Dema te permblidhte ne nje studim te vecante fjalet e rralla te Gjuhes Shqipe, te cilin Instituti i Shkencave nuk e botoi duke e kycur ne Arkivin e Shtetit pasi i kishin grabitur thelbin (u botua me 2005 nen kujdesin e Dom Nike Ukgjinit dhe redaktim te Kolec Topallit). Po te krahasojme fjalorin e J.G.Hanit te vitit 1854 me fjalorin e 1954 do te gjykohet mbi pasurimin e fondit popullor te leksikut te gjuhes shqipe pergjate nje shekulli, ide kjo e hedhur nga Profesori i Gjuhes Shqipe (Eqrem Çabej, Studime per fonetiken historike te Gjuhes Shqipe, f. 81).

Ne fund te shek. te XX-te (1980) Fjalori i Gjuhes Shqipe te Sotme kishte rreth 41 000 fjale; ndersa ne fillim te shek. XXI-nji konstatohet se Gjuha Shqipe kishte edhe 41 000 fjale te tjera qe nuk gjendeshin ne FGJSSH te marra nga mbi 40 autore qe nga Gj. Fishta, A. Pashku e I.Kadare, nga Kanuni i Lek Dukagjinit, Visaret e Kombit,  thesare popullore te tjera (Fjalori i Mehmet Elezit, Tirane 2006). Por sipas Kartotekes se Leksikut te Shqipes (te deshmuara e te zberthyera ne rreth tre milion skeda) rezulton qe sot Gjuha Shqipe te kete mbi 150 000 fjale te shkruara dhe te folura.

Me 2008 botohet Fjalori themelor i Gjuhes Shqipe dhe per shkollaret, me autor Pavli Qesku, qe kishte 11 000 fjale baze dhe 22 500 fjale te prejardhura e te perngjitura 10 000 barasvleres te gegerishtes ne bashkepunim me Zef Simonin, si dhe krahinorizma arbereshe, came e kosovare.

Krahasimi i te gjithe ketyre te dhenave te botuara ne paratheniet e fjaloreve perkates dhe studimet e vecante qe i shoqeron ato,  nuk te con ne asnje menyre ne perfundimin qe Gjuha Shqipe eshte nder gjuhet me te vjetra ne Evrope. Sipas ketyre te dhenave (pra duke vene perballe njera-tjetres 1300 fjalet me prejardhje shqip dhe 150 000 fjalet qe disponon Kartoteka e Leksikut te Shqipes) rezulton qe Gjuha e sotme Shqipe te jete vetem rreth 400 vjecare dhe rezultat i bashkeveprimit me popujt e Evropes. Ne kete menyre ajo eshte gjuha me e re ne Evrope dhe veper e saj.

2 –Problemi i dyte eshte ai i prejardhjes se Gjuhes Shqipe, por lexuesi duhet te jete i sigurte se qe te gjithe ata gjuhetare qe e kane studiuar kete pretendim (pamvaresisht ne e pranojne ose jo lidhjen pellazgo-ilire) jo vetem qe nuk e argumentojne dot ne asnje permase, por ata realisht nuk e njohin paraardhesen me te pare te Gjuhes Shqipe; le pastaj qe nuk njohin as ligjesine e permasave ndikuese qe rrjedhin nga bota e relacioneve. Ne kete pike ata jane fund e krye jashte shinave, pasi kane vene ne funksion fantazine e tyre dhe aspak faktin real (ne te vertete gjuhetaret e epokes komuniste jane me konkrete dhe te sakte se amatoret e gjuhesise postkomuniste). Pa e njohur paraardhesen me te pare te Gjuhes Shqipe, por duke njohur gjuhen e sotme te shqiptareve dhe disa mbeturina te gjuhes pellazge te para 2500 – 3000 vjeteve (ketu krijohen disa pika takimi) arrihet ne konkluzionin se Gjuha Shqipe rrjedh nga pellazgjishta. Ne te vertete e gjitha kjo eshte nje mashtrim ne interpretim neqofte se do te marrim per baze studiues te mirefillte te pellazgjishtes. Te tille kam vetem dy: Panajot Kupidorin (1821-1881), i cili ka lene nje studim prej 1172 faqesh doreshkrim, dhe Iakovo Thomopulosqe ka botuar vepren “Pellazgjika” me 1912, prej 870 faqesh, por fotokopja e librit te tij ka plot 1069 faqe ku pershihen edhe harta e foto te ndryshme. Pa dashur te nxjerr ne drite emrin e njeriut qe i solli ne Shqiperi, per te cilen duhet falenderuar pa fund, pasi nuk e di pasojen qe mund ta perndjeke ate, fotokopja e doreshkrimit te Panajot Kupidorit ka nje “hile” te vogel: nuk ka 28 faqet e para. Cfare fsheh kjo? Por ekziston nje punim, ne pamje te pare modest, por me konkluzionet e veta specifike jo rralle permbys edhe veteveten duke dhene ndoshta nje nder zgjidhjet me sinjifikative te gjenezes se shqiptareve te sotem, qe i permbledh te dy keto libra studimore (nga i njejti burim) dhe qe na jep, me shume mundesi, ate qe eshte botuar ne 28 faqet e munguara te vepres se Kupidorit. Asnje nga keto dy libra nuk thote qe gjuha shqipe rrjedh nga pellazgjishtja, por pellazgjishtja ka ndikim mbi gjuhen greke te vjeter (helenishten) dhe ate shqipe (por jo mbi te gjithe shqipen dhe kjo eshte fshehur me djallezi tipike nga anetaret e Klubit te te Marreve te Madheshtise Shqiptare). Mbi bazen e ketyre dy librave, pikerisht permasen e perputhjes se gjuhes greke te vjeter me shqipen na jep autori i librit “Shqipja Pellazge”, sipas te cilit: “dialekti gege eshte dialekt Pellazg, i vertetuar me ane te mbishkrimeve eteokretane te Presos te botuara nga Thomopulo 1912” dhe “karakteri gege ekzistonte ne Greqi qe nga kohet me te lashta, me ane te ketyre mbishkrimeve, te cilat pranohen si mbishkrime te autoktoneve” (A.F.Kocaqi, Shqipja Pellazge, f. 69, 70).

Po e gjitha kjo nuk te con ne perfundimin qe gjuha shqipe rrjedh nga pellazgjishtja dhe ketu interpretimi eshte i paragjykuar jashte realitetit. Se pari, nuk eshte e vertete qe ato shkrime konsiderohen autoktone, por ato jane shkrimet e para qe njihen ne Evrope. Se dyti, gegerishtja nuk eshte dialekt, por eshte vete thelbi i Gjuhes Shqipe; per aresye politike para 200 vjetesh, per te krijuar unitetin e shqiptareve, u emertua  dialekt i barasvlefshem me toskerishten. Se treti, pellazget nuk jane autoktone, por te ardhur ne Evrope dhe nuk i takojne races se bardhe. Se katerti, pellazget nuk jane ndertuesit e asnje bote, por perfaqesuesit e nje bote te vdekur dhe e nje rendi te zhdukur ne historine evropiane,  qe vazhdonte te ekzistente ne brendesi te popullates shqiptare (perpara se te pretendohet mbi varesine e Gjuhes Shqipe nga Pellazgjishtja, duhet thene qe rendi shoqeror i parardhesve te shqiptareve, perpara se ata te binin ne kontakt me pellazget, ishte shume me i prapambetur se rendi ku jetonin ndertuesit e mureve gjigande), mbi cbaze argumentohet ne te vetmen menyre autoktonia absolute e ketyre te fundit. Por bota pellazge ka meriten e pakundershtueshme te aplikimit,  ne menyre te pandergjegjshme,  te nje eksperimenti qe nuk mund te realizohet me dhe qe con ne nje perfundim: ekzistencen e paradoksit te kohes ne racen njerezore dhe jo ne boten e fizikes (teorizimi i A. Ajnshtajnit ne kete drejtim ka vlera vetem per boten e njeriut dhe fenomeni ka ndodhur realisht ne marredheniet parailire – bote pellazgjike mbi cbaze linden popuj (fise) me zhvillim te ndrysherm shoqeror, por me prejardhje biologjike vetem nga keto dy popullata (fiset ilire dhe fiset epirote nga popullata autoktone dhe fiset thrake, maqedonase, parahelene, etj. nga popullata pellazge me prejardhje aziatiko-perendimore). Nga shkalla e relacioneve hapsinore pergjate disa mijevjecareve percaktohet dhe bota cilesore e popujve ne gadishullin tone deri ne fillimet e Epokes se Krishtere, perpara ardhjes se sllaveve, me nje “ndotje”  nga bota kelte. Por mbi kete baze ekziston menyra per te diferencuar pellazget nga iliret dhe shqiptaret e mevonshem ku gjuha eshte vetem pasqyrim i ketyre relacioneve pa pasur asnje gjurme trashegimie biologjike apo shoqerore neper shekuj. Me e pakta e kesaj gjurme, ne qofte se do te ishte e vertete qe iliret rridhnin nga pellazget, duhej te ndodhej ne besimin fetar pasi deri ne pragun e lindjes se monoteizmave huazimi fetar eshte i pamundur edhe ne qofte se dy grupfiset jetojne prane njeri-tjetrit pa lidhje gjenetike (eshte mosperputhja e shpejtesive te zhvillimit shoqeror qe nuk e lejon kete huazim). Per te kuptuar fenomenin eshte e domosdoshme te analizohen shkaqet e lindjes se ideve fetare ne nivel boteror dhe atehete do te shihet pasoja. Duke mos e bere kete ne asnje permase studiuesit shqiptare te te gjithe koherave e humbasin te drejten per te dhene mendim konkret mbi dinamiken e gjuhes shqipe. Me vjen per te qeshur kur kujtoj tendencen e disa studiuesve te sotem per t’u paraqitur si dashamires te gjuhes sone me pretendimin se ajo duhet mbajtur e paster, kur ne gjuhen e sotme shqipe nuk ka asnje fjale te vetme qe te jete shqip mirefilli. Pranimi i tezes sikur gjuha shqipe rrjedh nga pellazgjishtja ja heq te drejten se pares per te qene nje gjuhe autoktone.

3 – Problemi i trete eshte i lidhur me pretendimin sikur gjuha shqipe eshte kodi zberthyes i gjuheve te botes; ne mos qofte nje lajthitje e rastit, me se paku eshte shprehje e nje megalomanie e individeve inferiore qe kerkojne ta trajtojne bashkesine ku jetojne si superiore kundrejt komshinjve (ne te vertete ketu fshihet krimi komunist, pasi perkrahesit e kesaj ideje jane femijet dhe niperit e krimineleve komuniste te djeshem). Ne fakt ky pretendim ka tjeter qellim nga ai i deklaruari, por ne do te ecim sipas kesaj linje. Kete gabim e paten bere edhe racistet e kohes se Hitlerit duke pretenduar se ishin race ariane, me te vjetrit e me te zhvilluarit, pa cka se para nje shekulli e gjysem ndodheshin akoma brenda kornizave te fazes se fundit te feudalizmit evropian. Nuk habitem aspak qe ky pretendim mund te jete nje loje e shemtuar politike me adresim shqiptar per qellime te se ardhmes.                                                                                                                                                                   

Kur flitet per bote relacionesh ne shoqerine njerezore, procesi nuk mund te analizohet sipas menyres mekanike duke u nisur nga nje qender me tendence shperqendrimi. Parimi poligjenetik i lindjes se Njeriut ne Toke na jep te drejten te kerkojme dicka me shume nga shkenca dhe ta mohojme mundesine e ezistences se nje kodi gjuhesor qe zberthen gjuhet e Njerezimit. Kjo eshte e pamundur te ndodhe dhe te pranohet, te pakten sipas parimeve te materializmit filozofik. Ligjesia qe vepron ne kete rast rrjedh nga bashkimi i tre mendimtareve dhe studiuesve gjermane te shek XVIII-XIX-XX, i cili duke vepruan ne Boten Njerezore e suprimon te gjithe Natyren. Bashkimi i Hegelit me Marksin dhe Ajnshtajnin con ne formulimin e Raportit Kohor-Hapsinor qe vendos rregullat baze te botes se relacioneve duke filluar nga me e thjeshta lendore (kuanti energjitik) deri tek me e komplikuara (Bota Njerezore), e cila gjate procesit te zhvillimit nuk ka asnje perjashtim te vetem, por per cdo rast fsheh vecorite perkatese. Duhet thene qe Dialektika Hegeliane ka qene gjithmone nje hap me perpara se marksizmi i proletareve dhe relativiteti ajnshtajnian duke mos u cenuar ne asnje pike me dyshimet e lindura.

Gjetja e karakterit dualist te shkakut te levizjes (thelb i relacioneve midis sasioreve e cilesoreve) coi ne lindjen e dyshimeve per teorine e Karl Marksit dhe te Albert Ajnshtajnit, por, ne funksion te Dialektikes Hegeliane, ky shkak e perforcoi edhe me teper ligjesine tripermasore te saj. Rrjedhimet kryesore te Raportit Kohor-Hapsinor ishin te lidhura pikerisht me boten e njeriut dhe pikerisht me pasojen e botes se relacioneve midis fiseve, grupfiseve, popujve, kombeve, racave ne baza te ciles shkakesia dypermasore e ngjarjes ishte anashkaluar perjetesisht (kjo eshte pika e pare qe duhet revizionuar ne mendimin filozofik boteror). Rrjedhimi me i para e ketij raporti ishte pozicioni i zhdrejte i koheekzistences me shkallen e zhvillimit duke e hedhur ne ere perfundimisht pikepamjen e racizmit (kjo eshte pika e dyte qe duhet revizionuar ne mendimin filozofik boteror) dhe, ne funksion te gjuhes shqipe, nuk e pranon dot vjetersine biologjike te mbartesve te saj ne raport me shkallen e larte (shume relativisht, pasi nuk eshte e sakte dhe krejt e ndryshme nga niveli i zhvillimit me boten Inkase e Maja ne pozicion inferior) te zhvillimit te pellazgeve. Ne kete pike konkluzioni i pare eshte lidhja e shpejtesive te zhvillimit me boten e huazimeve sociale dhe ne kete drejtim bota shqiptare dhe parashqiptare e ka te pamundur t’i kete dhene kujtdo populli ne Evrope nga vetvetja (sipas kendveshtrimit hapsinor). Parimi i relacionit ne Boten Njerezore eshte ky: Popujt me shpejtesi te vogel zhvillimi nuk mund t’i imponohen popujve me shpejtesi te madhe zhvillimi ne asnje permase hapsinore. Pretendimi i kundert eshte i pasakte dhe spekulativ. Por shqiptaret dhe paraardhesit e tyre u kane dhene komshinjve KOHEN, duke perfituar prej tyre elemente sociale ne aspektin hapsinor (kjo eshte aresyeja perse Bota Helene eshte neperkembur nga Historia duke mos pasur rilindje). E thene me shkoqur marredheniet sociale midis shqiptareve dhe paraardhesve te tyre i kane lene prapa ne kohe relatoret duke u pershpejtuar nga ana e vet. Kjo eshte aresyeja perse bota shqiptare paraqet here pas here shkendija te nje zhvillimi social te barasvlefshem me boten helene, romake, bizantine apo otomane duke qene ne realitet nje paradoks i hapsires (ajo qe con ne kete zbulim eshte teresia e grupkanuneve shqiptare te Mesjetes se Mesme dhe asaj te Vone Evropiane qe kane sunduar ne brendesi te Popullit Shqiptar – pasi jane te kunderta ne kohe dhe regres kundrejt njera-tjetres).

Ndersa te mund t’i pergjigjesh problemit te kodifikimit te gjuheve dhe zgjidhjeve qe mund te jape nje gjuhe, me perpara duhet percaktuar raporti i shkrimit me shkallen e zhvillimit social te bartesve te saj. Ne kete drejtim, per te pershpejtuar pune, duhet te shihet raporti midis shtetin dhe e tulles me te pare te tij: prones private. Analiza e botes shqiptare dhe parashqiptare e hedh te ere te gjithe pretendimin pasi shqiptaret nuk e kane njohur kurre pronen private, por vetem nen politiken e Mbretit te tyre, Zogu I-re, e trajtuan ate per here te pare dhe ne menyre te perforcuar, pasi ne fshat ekzistonte mungesa e prones private mbi token (ne fshatin shqiptar ka ekzistuar dhe vazhdon te ekzistoje domosdoshmerisht prej qindra vjetesh prona fisnore, si e vetmja shkalle e zhvillimit maksimal te prones). Ky fakt e ben te pamundur ekzistencen e shkrimit nder shqiptare ne menyre autoktone, le per paraardhesit e tyre as qe mund te behet fjale. Atehere cfare mund t’i kene dhene botes se qyteteruar Gjuha Shqipe? Ky pretendim eshte thjeshte nje fantazi dhe produk i emocioneve shfajesuese te nje shtrese shoqerore qe i ka lare duart me gjakun e shqiptareve dikur dhe, bijte e tyre, sot kerkojne t’i riabilitojne duke fantazuar ne ekstrem mbi dukuri qe nuk ka gjasa te ekzistojne ndonjehere.

Megjitheate, ne saje te punes se studiuesve dhe arkeologeve shqiptare eshte krijuar mundesia qe te percaktohet dinamika e Gjuhes Shqipe pergjate 3000 vjeteve te fundit, qe rezulton te jete shume e thjeshte, po te mbeshtetemi tek gjendja shoqerore e shqiptareve (ne fakt studiuesit e fushave te ndryshme dhe arkeologet shqiptare kane bere te mundur percaktimin e permasave te botes se relacioneve ne kete segment kohor, duke bere nje pune tej mases lavderuese, qe nuk mund te hidhet poshte me kaq lehtesi sa pretendojne te Marret e Madheshtise Shqiptar, pasi eshte e vetmja pune pozitive qe kane bere pergjate diktatures komuniste institucionet shkencore shqiptare).

E vetmja menyre qe mund te percaktoje DINAMIKEN e Gjuhes Shqipe eshte mbeshtetja mbi boten e relacioneve universale qe eshte realizuar nga shqiptaret dhe paraardhesit e tyre, qe per ta ka qene gjithmone e rastit dhe domethenia e tyre gjen vlera shprehese vetem me 28 nentor 1912, kur u formua per here te pare Shteti i Shqiptareve. Por paraprakisht duhet vene ne dukje mungesa e shkrimit nder paraardhesit e larget te shqiptareve sipas te gjithe alfabeteve ekzistuese te kohes deri ne momentin kur ata bien ne kontakt me pellazget. Ky kontakt nuk ka qene gjithperfshires dhe asnjehere nuk ka arritur shkallen e domosdoshmerise. Te pakten kjo e fundit kuptohet nga shkallet e diferencuara te zhvillimit te fiseve autoktone ku jo te gjitha arriten shkallen e fiseve te njohura ilire dhe sivellezerve te tyre (gjetja e objekteve njerezore ne shpellen pa emer  ne Kanionin e Langerices, te datuara rreth 3500-4000 vjecare na jep te drejten e ketij perfundimi).

Procesi i relacioneve vendas autoktone – pellazge duhet te kete zgjatur per mijera – mijera vjet dhe eshte bota autoktone ajo qe e ka “coroditur” boten pellazgjike ne drejtim te zhvillimit shoqeror te saj, duke e vonuar ne raport me prejardhjen. Vetem atje ku keto relacione jane nderprere eshte krijuar mundesia e perparimit shoqeror te te ardhurve duke i shpetuar kurthit te paradoksit te kohes dhe kjo, me sa duket, ka ndodhur vetem ne Peloponez. Eshte kjo aresyeja perse pellazget konsiderohen barbare nga ana e heleneve, pasi pjesa e mbetur e tyre nuk e arriti asnjehere shkallen e civilizimit. Edhe aty ku dallohen strukturime mbreterore nder fiset autoktone, merita eshte e supremacise pellazge qe i ka dhene ate pamje (ardianet, epirotet, enkelejte, etj). Eshte kjo aresyeja perse bashkesite autoktone nuk kane vazhdimesi strukturore te metejshme dhe suprimimi i botes autoktone mbi boten pellazgjike i ka zhdukur nga historia (te tille jane thraket, maqedonasit, dardanet e Trojes). Eshte kjo aresyeja perse shkrimi pellazgjik lind disa mijera vjet me vone se shkrimi i shumereve (prej nga duhet ta kene prejardhjen pellazget) dhe ka ngjashmeri midis tyre ne interpretimin e fjaleve. Por ketu fshihet nje dukuri, qe te Marret e Madheshtise Shqiptare nuk duan ta marrin parasysh: perse ekzistojne tek shqiptaret mbeturinat e botes pellazgjike, ndersa tek popujt qe e kane pasur dikur gjuhe te tyre ajo nuk ekziston? Problemi fsheh pikerisht permasen e dukurise qe percakton gjenezen e popujve dhe racave: shpejtesine e zhvillimit shoqeror. Por gjuha autoktone, prej nga e kane prejardhjen shqiptaret e sotem, ka nje dukuri qe gjuha pellazge nuk mund ta kishte dot, pasi eshte nje gjuhe e re ne themelin e saj. Karakteri monosilabik i gjuhes duhet te jete karakteristike e popujve te vjeter dhe krahasimi midis tyre con fare lehte ne percaktimin e moshes se racave ne planin boteror. Ne kete menyre gjuhe pellzgjike eshte e mbihypur mbi gjuhen vendase prej nga e ka zanafillen e shkruar gjuha shqipe, por kjo nuk do te thote kurrsesi qe gjuha shqipe rrjedh nga gjuha pellazge. Ne ato kohera, te themi para 3000 vjetesh ka shume mundesi qe elementet pellazge te kene qene mbizoteruas ne gjuhen e re qe perkrahen vendasit, fenomen ky qe nuk mund te ndiqet dot me per efekt te ndryshimeve kohore dhe ketu fillon tragjedia reale e gjuhes vendase, qe nuk eshte mesuar kurre dhe nuk do te mesohet.

Vazhdimi i relacioneve historike e vendasve te tjetersuar nga pellazget con ne formimin e nje sere fisesh, qe ne jemi mesuar t’i quajme ilire per efekt te abuzimit politik (Perandoria Romake). Koha e formimit te ketyre fiseve duhet te jete me e hershme se koha e tjetersimit thelbesor te pellazgeve ne helene jo vetem per efekt te ardhjes veriore te pellazgeve, por dhe aresyes se konsolidimit te tyre ne Peloponez nga nje teresi fisesh te epokes heroike (ne kete pike dardanet e Trojes nuk jane dardanet e Ilirise) ne popullate helene, proces i cili eshte i barabarte me kalimin nga rendi fisnor ne ate shteteror skllavopronar (qytet – shtetet helene). Por ne kete pike dardanet e Trojes e humbasin karakterin e tyre dhe zhduken nga historia (menyra se si emri i tyre eshte marre nga dardanet e Kosoves eshte nje problem krejt me vete – per kete shih artikullin: “Dardanet e Ilirise apo Trojes, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Vetem pas ketij momenti ne histori cfaqen epirotet, te cilet jane rezultat i marredhenieve te metejshme te heleneve me vendasit e tjetersuar nga pellazget. Ne kete menyre ne gadishullin Ilirik ne mijevjecarin e pare Pa. Kri. ekzistonin tre popullata te perziera, por dhe te tjetersuara; fiset autoktone te tjetersuara, fiset pellazge te tjetersuara (ketu futen edhe Daket) dhe helenet, ku ligjin ne jugun e gadishullit e benin keta te fundit.

Ne kete gjendje i gjeti Roma Perandorake ne shek. III Pa. Kri. ku gjuhet mbizoteruese ishin nje perzierje e gjuhes autoktone me pellazgjishten, te pakten per vendasit autoktone kjo duhet te kete qene keshtu, dhe helenishtja qe rrjedhte ne menyre te drejteperdrejte nga pellazgjishtja. Ekzistenca e asimilimeve te perbashketa greko-shqiptare (gjenden ende ne fuqi tek shkrimtaret e mocem dhe dialektet e Greqise e te Italise – Eqrem Çabej, “Studime per fonetiken historike te Gjuhes Shqipe”, f. 440) ketu duhet ta kete burimin dhe jo ne boten e relaconeve te mevonshem midis popullatave, pasi pranohet qe shqipja e Greqise eshte shkeputur nga trungu i shqipes nene njeqind vjet perpara shqipes se Italise (po aty f. 401). Megjitheate marredheniet e popullates jugshqiptare kane pasur ndikim te mevonshem nga prapashtesat me burim grek si – at, – it (Jusuf Shpuza, Persiatje onomastike, f. 25). Por huazime te fjaleve greke ne gjejme edhe tek dokumenti i trete i Gjuhes Shqipe (Prof. Dr. Kole Ashta, Leksiku historik i Gjuhes Shqipe, I, f.97). Nga greqishtja Gjuha Shqipe kishte te huazuar deri ne shek XV edhe nyjen o (po aty, f. 103). Por ekzistojne edhe pikepamje qe pranojne huazime te shqipes nga greqishtja e vjeter  dhe ajo mesjetare e qe jane prezente tej fjalori i Bardhit (po aty, III, f. 77, 78). Ekzistojne edhe pak huazime nga greqishtja e re pas shek. XIV dhe qe ndihen me teper ne toskerishten jugore (po aty).

Me ardhjen e romakeve gama e gjuhes vendase zgjerohet edhe nje hallke me tej, duke u pasuruar ne drejtim te leksikut, fonetikes, onomastikes te vet. Eshte Prof. Eqrem Çabej qe pranon ekzistencen e fjaleve autoktone perpara se ato te nderroheshin nga huazimet latinishte (po aty f. 441). “Latinishtja, qe u zgjat gjer ne shekullin V, la mjaft huazime ne shqipen, te cilen e morem natyrisht nga latinishtja popullor (e folur) e jo nga latinishtja klasike (e shkruar)” (Prof. Dr. Kole Ashta, Leksiku historik i Gjuhes, III, f. 61).  Vlen te permendet qe banoret e treves ku sot banojne shqiptaret kane perdorur alfabetin latin ne shkrimet e tyre edhe perpara se te shkruhej Formula e Pagezimit – behet fjale per vitin 1332 (po aty,  I, f.34). Pranohet qe ne Fjalorin e Bardhit huazimet latine bashke me ato neolatine te marra nga italishtja dalin me shume se sa huazimet e tjera (po aty, III, f. 80).

Me depertimin e sllaveve brenda Perandorise Romake te Lindjes (ne Thrake 493, ne Maqedoni 517 dhe brenda Shqiperise se sotme, shek X (bullgaret) e shek. XIV (serbet)) krijohen huazimet e toponimeve dhe fjaleve. Sllavishtja e vjeter kapet gjer ne shek. IX-XI dhe gjendet edhe tek Bardhi, ku ne kete te fundit ka edhe huazime nga sllavishtja e sotme e Ballkanit (po aty, f. 83-84).

Me hollesisht gjejme:

Prapashtesa – e ka burimin te prapashtesa sllave – aç, – aça, qe kane funksione te peraferta me te shqipes.

Prapashtesa – AK sipas Majerit eshte e gurres sllave, ndersa sipas Bariçit eshte e burimit sllav ne emrat etnike, por thjeshte shqipe ne fjalet e tjera.

Prapashtesa – AR, qe Jokli e konsideron te burimit sllav.

Prapashtesa – ÇAR…. duket qarte se kjo eshte e burimit sllav (Jusuf Shpuza, Persiatje onomastike, f. 16,17,18).

Fillimi i shek. XIV (1330) dhe vazhdimi ne shek. XV shenon edhe kontaktet e para me otomanet dhe huazimet nga turqishtja, ku pranohet qe me te vjetrat jane ato te sferes ushtarake te marra ne shek. e mesiperm, ku pershihet edhe huazimet nga arabishtja e persishtja (Prof. Dr. Kole Ashta, Leksiku historik i Gjuhes, III, f. 84-85).

Ekzistojne percaktime me te hollesishme te ketij procesi, si:

Prapashtesa – LLl, Ll e turqishtes hyri ne gjuhen shqipe se pari me fjalet e fondit leksikor te turqishtes qe depertuan ne gjuhen shqipe dhe pastaj edhe ne pak fjale shqipe, duke shenuar emra qe tregojne prejardhje ose cilesi.

Prapashtesa – XHI ne fillim hyri ne shqipe bashke me fjalet perkatese turke (Jusuf Shpuza, Persiatje onomastike, f. 19,22).

“Gjuha shqipe, si gjuhe indoevropiane, takohet me persishten qe ne lashtesi, por kontaktet me te medha me kete gjuhe ajo i pati pas shekullit XV, nepermjet veprimtarise se organeve administrative dhe ushtarake te osmanllinjve, kur ne gjuhen shqipe depertoi nje fond i konsiderueshem fjalesh nga gjuha persishte, cka solli si rrjedhoje edhe perdorimin e tij ne procesin e fjaleformimit te shqipes…..Persizmat qe u futen ne gjuhen shqipe nepermjet te turqishtes, ruajne, shpesh here, gjurmet e ndryshimeve fonetike, qe kishin pesuar ato gjate procesit te pershtatjes me natyren e turqishtes (Jusuf Shpuza, Persiatje onomastike, f.46-47, 48-49). Shume emra familjesh e patronima e kane origjinen pikerisht nga ky proces; permend me radhe: Hoshafi, Pekmezi, Sheqeri, Çardaku, Kafazi, Perdja, Qoshja, Qilimi, Rafti, Bostani, Gonxhe, Pambuku, Sheboja, Vishnja, Beli, Çiraku, Beqari, Çallaku, Nishani, Pehlivani, Qorraj, Xhani, Xhymerti, Çorapi, Meshini, Qyrku, Tabaku, Bostanxhiu, Terezi, Mazija, Myshku, Çezma, Dervishi, Hoxha, Bajraktari, Dilaveri,  Bilbili, Çobani, Çakalli, Kumrija, etj, etj. (po aty, f. 51-60).

Pranohet se “Perhapja e kristianizmit dhe e islamizmit ne vendin tone u shoqerua nga nje sere ndryshimesh ne jeten shoqerore dhe ne kulturen materiale e shpirterore te te pareve tane, cka solli si rrjedhim, midis te tjerash, edhe ndikime te rendesishme gjuhesore nga latinishtja, greqishtja, sllavishtja e, me pastaj, nga arabishtja, persishtja e turqishtja” (po aty, f. 27).

Por analizen historike te Gjuhes Shqipe e gjej saktesisht ne nje punim tipik per kete problem ne studimin e Prof. Shaban Demiraj (Gjuha Shqipe dhe historia e saj, Tirane 1988), prej nga mora postulatin lapidar te Franc Bopp: Gjuha Shqipe “me te vertete i perket ne menyre te sigurte familjes indoevropiane, por ne elementet e saj themelor nuk ka ndonje lidhje me te ngushte, ose, aq me pak, ndonje lidhje prejardhjeje me asnjeren nga motrat sanskrite (=indoevropiane) te kontinentit tone” (f. 25)

 

Perfundime

- I gjithe thelbi teorik i prejardhjes nga pellazgjishtja e Gjuhes Shqipe eshte mohimi i nenes dhe babait te saj dhe imponimi i njerkes. Aq me teper zgjerohet ky thelb kur tentohet te percaktohet qe toskerishtja duhet te rrjedhe prej estruskishtes edhe pse banoret e Toskerise se sotme e kane prejardhjen nga Gegeria e djeshme. Bartesit e Kanunit te Laberise nuk mund te jene me origjine nga Toskana, pasi zhvillimi i shoqerise nuk vjen nga me e zhvilluara drejt primitives (te pakten ky eshte raporti i Kanunit te Lek Dukagjinit me Kanunin e Laberise; – nuk po e ve ne raport me ligjet e 12 tabelave te epokes Romake pasi eshte e pamundur ), por e kunderta.

- Analiza e Gjuhes Shqipe na con ne nje rizbulim qe perben thelbin e shkences se historise, parametrin dallues te popujve, kombeve dhe racave: shpejtesine e zhvillimit shoqeror. Dhe ketu merr fund cdo gje, pasi mbeshtetet ne nje nga tre tullat baze te mendimit filozofik materialist (koha – hapsira – levizja)! Eshte kjo aresyeja perse problemet historike te Njerezimit duhen ripare nga fillimi dhe me tjeter qellim nga ai i imponuar nga politika. Per rastin shqiptar eshte e pamundur te veprohet ndryshe, deri ne absolutizem.

- Qe te mund te pranosh gjenezen e Gjuhes Shqipe nga pellazgjishtja ne fillim duhen hedhur poshte te gjitha keto studime te parapara dhe te ndertohet nje metodike e re duke percaktuar ne hapsire shkak – pasojen sociale dhe te gjithe elementet sociale qe kane shoqeruar procesin ne fjale. Vetem pasi te jete bere kjo krijohet mundesia per te ngritur (ose jo) nje teori te re mbi prejardhjen e Gjuhes Shqipe. Pikerisht kete rruge nuk kane ndjekur te Marret e Madheshtise Shqiptare, por jane munduar fare shkurt t’i krijojne vetes aureolen e te qenit shkencetar ne fushen e gjuhesise teorike pa marre parasysh asnje pasoje ne fushen e teorise se Historise.

 

Shenim – Ky artikull mbeshtetet ne dy studime themelore: ate mbi gjenezen e shqiptareve dhe interpretimin filozofik te gjuhes shqipe, keshtu qe referencat, shpesh here edhe pse nuk jane dhene si emertime, e kane nje autor. Vecanerisht dua te falenderoj vajzen e Dr. Jusuf Shpuze-s, Rozafa Shpuzen per ndihmen konkrete te dhene ne evidentimin e huazimeve nga gjuhet ballkanike, latinishtja dhe persishtja.

 

 

Tirane 18.10.2013                                                                                                                                                                                                          

                

 

 

 

                                                                                                                                                                                                                                                                                              

73-Si e formatoi Historia Evropiano-Otomane shtetin politik te shqiptareve per 1300 vjet.

Pjesa e 3
                            Cfare ndodhi me 2012?
permbajtja
a) – Cfare u tha gabim nga padija intelektuale me 2012?
1-problemi i formimit te shtetit nder shqiptare dhe paraardhesve te tyre.
2-problemi i prejardhjes historike te shqiptareve.
b) – Cfare u tha gabim me dashje me 2012?
1-lista e delegateve ne Kuvendin e Vlores.
2-kryengritjet e armatosura te Popullit Shqiptar.
3-si ka qene forma e flamurit e dt. 28 Nentor 1912 ne doren e Ismail Qemalit.
4-fondet e qeverise se Vlores dhe roli ndihmes, ndoshta me kryesori, i nje personazhi te “zhdukur” nga historia.
c) – Cfare nuk u tha nga padija intelektuale me 2012?
1-roli i Selise se Shenjte ne ruajtjen e identitetit iliro-epirot te popullates autoktone te gadishullit Ballkanik.
2-uniteti i krahinave shqiptare nuk ka ekzistuar perpara 1912, por kane ekzistuar qeverite paralele.
3-zhvillimi i forcave ekonomiko-shoqerore te shqiptareve.
4-festimet e 25 vjetorit te Pavaresise.
d) – Cfare nuk u tha me dashje me 2012?
1-permbajtja e Kongresit te Tristes.
2-roli i Klerit Katolik Shqiptar ne arsimimin e shqiptareve.
3-roli i Klerit Katolik Shqiptar ne Pavaresine e Shqiperise.
e)  – Cfare nuk u be me 2012?
1-analiza historike e 100 vjetorit; mos botimi i kolanes se vepres te Ismail Qemalit.
2-zbulimi i subjektit qe e detyroi Popullin Shqiptar te mbetet evropian.
3-dhenia e statusit Hero i Kombit Klerit Katolik Shqiptar.
———————————-
Janari i 2012 shenoi fillimin e festimeve propogandistike te 100 vjetorit te themelimit te shtetit shqiptar edhe pse banoret e ketij shteti akoma edhe sot nuk e dine permasen reale te zhvillimit te tyre social dhe masen e perputhjes se ketij zhvillimi me shtetin klasor (teorikisht Shoqeria Njerezore nuk njeh forme tjeter te shtetit pervec shtetit klasor edhe pse forma me e pare e organizimit te Shoqerise Njerezore nuk ka pasur lidhje me klasat shoqerore; ato u krijuan pergjate rendit fisnor ne menyre instiktive dhe u konsideruan ligjore ne zhvillimin e Shoqerise Njerezore; por praktikisht kjo e fundit, ne shumicen e rasteve, njeh edhe nje forme tjeter shtetformimi dhe kjo i eshte mbajtur e fshehte shqiptareve). Na pelqen apo nuk na pelqen kjo dukuri Shoqeria Njerezore ka ecur sipas kesaj rruge, por duke e mbajtur te fshehte ekzistencen e politikes instiktive per mbijetese (ne realitet une e konsideroj politiken nje forme marredheniesh instiktive per te realizuar mbijetesen sociale pa prishur ekuilibrat e vendosur nga historia). Nen kete kendveshtrim duhet konstatuar hapsira sociale e formimit te shtetit nder shqiptare paralel me ekzistences e shtetit ne kontinentin europian; dmth eshte e pamundur teorikisht e praktikisht te kemi tendencen drejt shtetit te shoqerise parashqiptare (shume parashqiptare) jashte ekzistences se shtetit ne racen e bardhe duke filluar qe nga qytet-shtetet helene. Eshte mire qe studiuesit shqiptare perpara se te shkruajne dhe te teorizojne mbi formimin e shtetit nder shqiptare te mesojne formen klasike te formimit te shtetit, te pakten, ne kontinentin evropian. Eshte mire te mesohet se nga cfare ndertohet shteti perpara se ai te dale ne driten e historise dhe, pasi te kene mesuar te gjitha keto, te bejne ballafaqimet me dinamiken e shoqerise shqiptare dhe parashqiptare. Atehere ata do te zbulojne ligjin themelor te zhvillimit te Materies dhe te Shoqerise Njerezore, qe do te thote se do te zbulojne parametrin: Shpejtesi Zhvillimi. Ne fakt ky parameter permbys te gjithe pjesen hipotekore te shkences (dmth anen idealiste te saj) dhe nderton themelin me te pare te shkences materialiste. Vetem ne kete pike ne jemi te afte te ndertojme kritiken e pikepamjeve mbi shtetin shqiptar, qe perben thelbin e asaj qe ndodhi ne Shqiperi pergjate vitit 2012 ne fushen e teorise dhe te propogandes.
Teorikisht klasa e intelektualeve dhe politikaneve shqiptare eshte e formuar sipas shkolles bolshevike dhe detyrimisht gjitheshka e prodhuar prej tyre ne fushen e teorise propogandistike, qe konsiderohet si shkence e historise, ka pamjen e nje formalizmi teorik pa asnje domethenie per jeten sociale te shqiptareve te sotem. Dhe me sa kam kuptuar kjo ka qene forma kryesore e mashtrimit te perdorur ne Shqiperi pergjate 47 vjeteve te diktatures enveriste. Ajo qe u be dhe nuk u be, ne kete pervjetor, i grupova ne pese nenkapituj ku permbajtja e tyre sherben per te zberthyer me sakte Aktin e Madh te Pavaresise se Shtetit te Shqiptareve te sotem nga pikepamja hapsinore. Por paraprakisht dua te ve ne dukje faktin se shume gjera u thane gabim nga dija dhe padija, shume gjera nuk u thane nga dija dhe padija, bashkesia e te cilave eshte e afte te argumentoje dhe qellimin perse ekzistojne levruesit e mendimit historik e shkencor shqiptar, qe perbejne klasen e sundimit politik pa prejardhje klasore, por me prejardhja nga epoka antishqiptare enveriste. Ne fakt ky grup problemesh nuk ben gje tjeter vecse diskretiton shkollen shqiptare pergjate periudhes se diktatures, por dhe paaftesine e produktit te saj per te zgjidhur problemet sociale qe dalin pergjate zbatimit te politikave, qe gjithmone paraqiten progresive kundrejt dinamikes historike te Popullit Shqiptar edhe pse lidhja midis kesaj dinamike dhe qelizave materiale te shoqerise shqiptare eshte akoma e panjohur duke perbere piken e pare shkakesore te shembjes se shkences se sotme te historise ne nivel boteror. Dmth zberthimi i ketyre problemeve me hir apo me pahir do te nxjerre ne skene formen e re te manipulimit historik qe perdoret pas 1991-shit ne Shqiperi dhe tentativen per te fshehur thelbin historik te formimit te shtetit te shqiptareve. Padija ne kete rast ka qene nje shans per historiografine enveriste per te shpetuar nga bataku ku e futi shkencen shqiptare, por qe levruesit e saj nuk kane ditur te perfitojne nga kjo padije per t’u justifikuar perpara Popullit Shqiptar mbi manipulimin e perdorur, te pakten formalisht. Dhe ketu duhet kerkuar perse ndodhi keshtu; dmth perse klasa intelektuale shqiptare nuk shpalos bagazhin e vet informativ, por i nenshtrohet botes jashteshqiptare, qe ajo e ka nenvleresuar gjithmone duke anashkaluar paraardhesen e vet, dhe duke e “poshteruar” formalisht kete bote. Cfare fsheh kjo dukuri ne realitet? Mos valle pa pergatitjen e saj, apo keqarsimimin historik? Mos valle ne kete pike duhet filluar cdo gje nga e para? Mos valle ketu fshihet edhe subjekti historik qe formoi Shtetin dhe edukoi Kombin Shqiptar me Kulturen Politike Evropiane, qe klasa politike shqiptare e sotme nuk i njeh vepren e saj? Mos valle ketu fshihet cdo gje e panjohur qe shqiptaret e mijevjecarit te ri nuk dine per veten e tyre.
a/Cfare u tha gabim nga padija intelektuale (2012)?
Mund te duket e cuditshme, por ka dhe gjera qe u thane gabim (ne fakt permasa e saj eshte me e vjeter se vete shkolla komuniste) pasi e gjithe shkolla shqiptare nuk njeh ligjet e zhvillimit te shoqerise njerezore, rrjedhoje kjo jo vetem e shkolles enveriste. Dmth faji nuk eshte i te sotmes politike, por i te kaluares diktatoriale e pertej saj dhe per te ndrequr kete duhet ndertuar kritika ndaj te kaluares dhe jo te vazhdojme rrugen e saj, duke e kopjuar, sidomos te periudhes 1945-1991, sic po veprohet akoma (1991-2011). Te pakten analiza e historise se shtetit te shqiptareve na e perligj kete pretendim.
1 - Ne natyre ekzistojne pozicione hapsinore te lidhura me pamundesine e ekzistences per efekt te botes se relacioneve (ne thelb te te gjithe problemit qendron KOHA e lindjes se ngjarjes), por dhe dukuri te pamundura per te pergjithshmen, por krejtesisht reale per te vecanten e krijuar perseri per efekt te botes se relacioneve universale. Te pakten raca e shqiptareve permban te dy rastin e mesiperme qe per popujt e Europes duket si perjashtim, por qe perputhet ne pasojen e saj me aktin klasik te zhvillimit social. Eshte nje problem qe lidhet me kohe-hapsiren perkatese (kur kemi pranuar qe ky kontinum eshte konstant) dhe vetem ndertimi i ekuacioneve perkatese krijon mundesine e njohjes se fenomenit. Por cfare ka ndodhur pergjate vitit 2012? Pjesa me e madhe e studiuesve shqiptare dhe jo shqiptare shpalosen pikepamjet e tyre pa i shkuar ndermend se ato nuk perputheshin me realitetin historik te perjetuar nga shqiptaret, te pakten ne keto 500 vitet e fundit, qe jane dhe me kryesoret e Historise se Popullit Shqiptar; pasi ne keto 500 vjet ra ne sy ndikimi i domosdoshem i Perandorive Mesjetare me te medha te Historise se Njerezimit mbi Popullin Shqiptar dhe qe historiografia shqiptare nuk ka qene e afte t’i evidentoje dot (ne fakt nuk ka dashur dhe mbi kete baze ka lindur padija, pasi e pane me nje urrejtje te paragjykuar ndikimin sllav (ketu kishin te drejte duke formuar te vetmin rast ne historine e tyre ku ndergjegjja individuale u perputh me realitetin historik duke mos pasur asnje ndikim te drejteperdrejte pervec zhdukjes se nje pjese te paraardhesve te afert te tyre) dhe ate otoman (ketu nuk kishin te drejte pasi ndikimi otoman eshte i vetmi ndikim i dukshem pozitiv, por qe te kuptohet ky ndikim kerkon ndryshimin e metodikave shpjeguese dhe zberthyese ne shkencen e historise, pasi ndikimi i botes otomane mbi Popullin Shqiptar eshte shume permasor: si ne marredheniet e njeriut me natyren, formen e prones dhe ne idete fetare te pakten).
E njejta gje ndodhi ne fillim dhe mes te shekullit te XX-te nder shqiptare, atehere kur ja themeluan te tjeret dhe e konsoliduan vete shtetin e tyre? Te pafundem jane studiuesit shqiptare, te periudhes zogiste, komuniste e post enveriste, qe pretendojne se paraardhesit pak te larget (iliret dhe epirotet) te shqiptareve kane qene te organizuar ne shtet. Kjo pikepamje ishte e domosdoshme per te argumentuar ekzistencen e shtetit perpara se Ismail Qemali ta shpallte ne Vlore dhe e gjitha kjo si nje strumbullar qe rrethonte shkencen shqiptare te sotme me themele komunisto-enveriste per t’ju kundervene pretendimeve te shkolles jugosllave mbi pamundesine e ndertimit te shtetit nga ana e shqiptareve dhe praktikave historike shume shekullore te subjektit qe udhehoqi Popullin Shqiptar drejt rruges evropiane, por qe ky subjekt kishte luftuar gjithe jeten kundra armiqve biologjike te popullin te vet. Pa asnje diskutim te gjitha studimet ne fushen e historise sot mbeshteten ne ato themele qe kur krahasohen me teorine e formimit te shtetit klasik argumentojne jo vetem kalbesine e tyre, por mbi te gjitha pavlefshmerine teorike e praktike te shkences shqiptare qe lindi ne mesin e dyte te shekullit te XIX-te dhe te XX-t. Prej kesaj pike e kane burimin te gjitha pikepamjet mbi shtetin e shqiptareve dhe te paraardhesve te larget dhe te afert te tyre, analiza e te cilave tregon se keta studiues nuk ja kane haberin teorise se formimit te shtetit dhe te se drejtes. Permend me rradhe (i kam permendur me pak ndryshime tek artikulli “Dardanet e Ilirise apo te Trojes”, shih albanovaonline.com, www.genchoti.com):
 Ismet Elezi, Mbi disa tipare te se drejtes zakonore, ne Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 209
Zef Mirdita, Studime Dardane, f. 55
F. Drini, Bibliografi e arkeologjisë dhe historisë së lashtë të Shqipërisë 1972-1983, f. 37
Ali Hidri, Historiografia jugosllave mbi shtetin ilir, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 350
Skender Anamali, Te dhena mbi elementin ilir ne qytetet antike Epidamn dhe Apolloni ne  Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp II, f. 318
Skender Aliu, Një qytezë e re ilire në Shqipërinë Juglindore; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të shqipërisë, disp. II, f. 512
Neritan Ceka, Diskutim mbi çështjen numismatike, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 527
Skender Anamali, Myzafer Korkuti, Problemi ilir dhe e gjenezes se shqiptareve ne driten e kerkimeve arkeologjike shqiptare, ne Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f. 153 – 162.
Aleks Buda, rreth disa çështjeve të historisë së formimit të popullit shqiptar, të gjuhës e të kulturës së tij; Shqiptarët dhe trojet e tyre, f. 29
Neritan Ceka, Apollonia e Ilirisë, f. 65
Neritan Ceka, Qyteti ilir pranë Selcës së Poshtme, f. 6
Dhimosten Budina, Disa rezultate te gjurmimeve ne vendbanimet e lashta ilire te Kaonise: Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. II, f. 550
Hasan Ceka, Veprimtaria monetare ne qendrat e tjera te Ilirise se Jugut;  Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp III, f. 582
Gjerak Karaiskaj, Butrinti dhe fortifikimet e tij, f. 25
Selim Islami, Shteti ilir, vendi dhe roli i tij ne boten mesdhetare, ne Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 85 – 105.
Jusuf Buxhovi, Kosova, pjesa e pare, Antikiteti-Mesjeta, f. 183-210
Qemal Velia, Mbreteri dhe mbreter Ilire.
Nikolle Loka, Dinastite iliro – shqiptare me fame boterore
Qazim Lleshi, Perandoret Ilire (249 – 392)
Ekzistojne dhe shume autore te tjere, te rinj e te vjeter, shqiptare dhe jo shqiptare, te lashte e moderne (shih Literaturen) qe jane marre me studime te jetes shoqerore te shqiptareve dhe paraardhesve te tyre, jane marre me studimet arkeologjike ne Bylis, Apolloni, Durres, Orikum, Klos, Butrint, Lezhe, Shkoder, Maliq, Selce e Poshtme, Pellgu i Korces, Amantia, Kanine, etj, etj te cilet nuk e kane ndare jeten shoqerore te banoreve te atyre aneve nga organizimi shteteror prej 3000 vjetesh pa asnje lloj argumenti filozofik e shkencor (ka vetem nje perjashtim nga ana e nje prej drejtuesve te punimeve arkeologjike ne Kanine). Ata pranojne ekzistencen e qelizave materialo-shpirterore te permasave primitive dhe i konsiderojne ne unitet me formen e organizimit shteteror pa i shkuar ndermend se kjo eshte e pamundur te realizohet, por qe fsheh pikerisht ate qe shpjegon gjenezen, ekzistencen e races shqiptare dhe karakterin e ballkanasve te sotem te lidhura fort me paradoksin e kohes. Per ta pare te zberthyer kete proces e shoh te aresyeshme te marr nga studimi mbi gjenezen e Popullit Shqiptar (vell. 4 i Tjetersimi….) nenkapitullin mbi kritiken e pikepamjeve te studiuesve te ndryshem per shtetin hipotetik ilir me permbajtjen e meposhtme:
Pika e parafundit e kritikës sonë, përsa i përket organizimit shoqëror të ilirëve, janë pikëpamjet mbi organizimin shtetëror të ilirëve, që në realitet është kulmi analitik dhe konkluziv i të gjithë historiografisë shqiptare te epokes enveriste mbi këtë problem.
Edhe pse kostatojmë se të gjitha qelizat që ndërtojnë shtetin si: klasat, familja, qytetet, idetë politike e juridike, ato fetare, organizimi i skllavërisë (rënditja nuk paraqet interes dhe rëndësi tanë për tani) ishin tepër larg formës që duhej të kishin ato për rastin e një shteti eventual, jemi të detyruar të merremi veçmas me të duke ju shmangur rrugës analitike nga poshtë për të ndërtuar kritikën tonë, por tashmë nga lart.
Duke supozuar se kemi shtet ilir, produkt të zhvillimit shoqëror të atij populli, kemi të drejtë ta shtrojmë problemin në drejtim të kontradiktave që duhet të mbartë shoqëria në këtë rast. Të mos harrojmë se në këtë rast fjala nuk është për një shtet të izoluar në kohë dhe hapësirë nga format paraardhëse dhe pasardhëse të tij, por fjala është për një shoqëri mbi të cilën është ngritur hipoteza se para 2 500 vjetësh, krahas botes helenike dhe asaj romake ne planin kohor, ka pasur shtetin e vet dhe në sajë të rastësive politike, që nuk vareshin prej saj, e ka humbur rolin e vet historik duke ju nënshtruar këtyre rastësive. Kështu shkruajnë dhe mendojnë këto kohët e fundit (25 vjet) për ilirët duke harruar që kjo duhet vërtetuar në planin filozofik hapsinor dhe aspak sipas një plani ideologjik, siç kane vepruar  studiuesit e epokes enveristo-komuniste. Sepse kur themi “shtet kemi”, dmth dinamika evolutive e një populli ka mbërritur deri tek shteti, është e papranueshme të gjejmë tek ky popull qeliza në formën e tyre më të parë, atëhere kur ato shoqëronin komunën primitive qoftë edhe në fazën gjysëm shtetërore të saj (ne fazen fisnore). Është e natyrshme, për gjëndjen ku ndodhet sot historiografia  botërore, që zbërthimi i dukurisë në fjalë të jetë i panjohur për studiuesit e epokes enveristo-komuniste, por jo për materializmin historik, të cilin këta studiues e kane pranuar vetëm në letër dhe per kete kane marre titujt shkencore dhe shtesat mbi te ardhurat financiare.
Ja përse ne duke e parë problemin me këtë sy, kostatojmë se pikëpamja mbi shtetin ilir janë infinit të dyshimta, por që na shërbejnë për të zbuluar përfundimisht organizimin real të ilirëve, arbërve dhe shqiptarëve.
Këndvështrimi i parë i yni, përsa i përket pranimit ose jo të shtetit ilir, është i lidhur me “faktin” se si duhet të ketë ekzistuar ky shtet fantazem, të paktën 2 300 – 2 500 vjet përpara. Si i tillë, po të ketë ekzistuar, ai duhet të jetë karakterizuar, të paktën, nga dy forma të tij si dhe nga kontradikta midis forcave prodhuese dhe marrëdhëmieve në prodhim. Kjo gjëndje hapsinore e shtetit duhet të jetë absolute meqënëse nuk kemi asnjë rast, në kohë, të kundërt në historinë botërore. Mirëpo kjo kontradiktë është për disa elementë pasojë dhe për disa shkak, dhe në të dy këto raste forma e këtyre elementëve është e lidhur me zhvillimin e forcave prodhuese dhe marrëdhënieve të reja të prodhimit. Por nga materializmi marksist (me nocionin marksizëm ne kuptojmë gjithmonë veprën teorike të K.Marksit dhe aspak marksizmin e shekullit të XX-të të trumbetuar në B.Sovietik dhe të shpërndarë në të gjithë botën) dimë se “Asnjë formacion shoqëror nuk vdes përpara se të zhvillohen plotësisht të gjitha forcat prodhuese, të cilave ai u lë mjaft fushë të lirë; dhe marrëdhëniet e reja më të larta të prodhimit nuk lindin kurrrë përpara se të piqen kushtet materiale të ekzistencës së tyre në vetë gjirin e shoqërisë së vjetër” (Karl Marksi, Rreth kritikës së ekonomisë politike, f. 12). A eshte e sakte apo jo kjo ide eshte tjeter pune, por ne planin historik eshte e domosdoshme te shihen raportet sasiore te zhvillimit te strukturave shoqerore ne rang boteror per te pare perputhjen me kete proces. Me fjale te tjera: a eshte e pergjithshem kjo ide, apo nje rast i vecante i praktikes historike te Njerezimit?
Në të vërtetë, per kete rast dhe ne funksion te botes intelektuale shqiptare, te gjithe studiuesit shqiptare këtë përfundim duhet ta konsiderojme si një postulat të mirëfilltë kështu që duhet te pranojmë se ky është thelbi i  formës së shkatërrimit të sistemeve ekonomiko-shoqërore perpara se te mendojme te ndertojme teorine e Shtetit te Shqiptareve. Studiuesit tanë përpara se të na shpjegojnë formimin e shtetit ilir, duhet të na shpjegojnë këtë dukuri thelbësore në gjirin e shoqërisë ilire pasi nuk mund të pohohet ekzistenca e asaj që nuk ekziston kërkund. Në qoftë se deri në shekullin VI Pa. Kr. Ne shoqerine iliro-epirote pranojme se nuk ka pasur skllevër dhe befas në shekullin e IV pa. Kr. skllavi ekziston në kete shoqërinë, sipas pikëpamjes së studiuesve tanë, lind pyetja: si ka mundësi të zhvillohen kaq vrullshëm një pjesë e forcave prodhuese autoktone? Le të na e thotë ndonjë studiues materialist shqiptar, pasi keshtu e kane mbajtur veten duke marre ne qafe nje pafundesi idealistesh qe nuk i kishin pikepamjet instiktive te tyre, se si dreqin lindin marrëdhëniet e reja dhe si u zhdukën të vjetrat brënda 200 vjetëve, te themi? Ku e kanë gjetur të vetmin rast në pafundësinë e historisë së njerëzimit këtë dukuri? Ja se sa pak e kanë kuptuar Marksin njerëzit tanë këtu në Shqipëri dhe sa antimaterialiste janë studiuesit e shkollave shqiptare të shekullit XX-XXI. Është e drejta e gjithseicilit të pyesë se cila është masa hapsinore e zhvillimit të forcave prodhuese ilire kur ato e lanë komunën primitive, dmth gjysëm shtetin komunar, për të organizuar marrëdhëniet e reja skllavopronare. Duke qënë në mes të zhvillimit helen dhe atij romak nuk do dhe shumë mënd në kokë të kuptohet, sipas mënyrës klasike të analizave historike, se forcat prodhuese ilire duhet të ishin midis zhvillimit të atyre popujve. Po ku kanë qënë në realitet ato? Si nacionalistë ne duhet të heshtim, por si materialistë që pretendojmë të jemi në histori, nuk e kemi për gjë të themi sa zhvillimi i forcave prodhuese ilire kanë qënë shumë më mbapa se ai i heleneve dhe romakëve, dhe vetëm për këtë ata nuk e kanë arritur atë fazë të zhvillimit të vet që të mund të futeshin në kontradiktë me marrëdhëniet ekzistuese të prodhimit. Se çfarë rrjedh prej kësaj për një përkrahës të raportit kohor-hapsinor është e qartë si drita e diellit, por studiuesit tanë në mënyrë arbitrare, spekulative dhe jashtë çdo teorie materialiste ngulin këmbë se shoqëria ilire njihte shtetin. Duke pasur për qëllim të godasim metodikën idealiste që përdorin disa prej tyre, ne sot kërkojmë ta shtrojmë problemin, përsëri, për zgjidhje të shtetit ilir në planin ekzistues nëpëmjet kohëekzistencës së tij dhe, sidomos, dinamikën hapsinore, kuptohet në qoftë se ka ekzistuar, dmth nëqoftë se nuk është thjeshtë një shtet hipotetik, akoma me tej nje mashtrim politik i mirefillte.
Pika e parë ku kapemi ne për të ndërtuar teorinë e shtetit ilir është shkaku më i parë i themelimit të tij, që është ndarja e punës. Por vetë ndarja e punës është e lidhur me fillimin e ideve juridike, duke e quajtur kërë ndarje si fillesën më të parë të tyre. Dialektika e mendimit njerëzor, edhe pse tani për tani është e panjohur për ne tërësisht, na tregon se formacionet e ndryshme shoqërore e kanë filluar rrugën e vet historike pikërisht me këto ide (komuna primitive bën përjashtim jo sepse është e tillë, por puna ka lindur më përpara se ideja, qofte dhe instiktive ) dhe ato, format e ideve juridike, kanë përsëritur njëra-tjetrën gjithmonë në një shkallë më të lartë dhe për këtë është e papranueshme për popullin helen apo romak që mbas Likurgut dhe Solonit, apo mbas ligjeve të dymbëdhjetë tabelave, të prodhojnë dhe të përdorin të drejtën zakonore juridike të pashkruar si ato të Skëndërbeut apo Lekë Dukagjinit (qe jane te nje faze me te hershme kohore se Kanuni i Laberise, ai i Dibres dhe i “Karareve te Dheut” te Lures, por permbajtja e tyre eshte shume-shume me e komplikuar se e ketyre te fundit). Ja përse ne e quajmë tërësisht të gabuar mendimin e hedhur nga autori i kumtesës “Mbi disa tipare të së drejtës zakonore” ku sipas tij “E drejta e çdo vëndi pra edhe e drejta zakonore shqiptare, si element përbërës i superstrukturës, ka lindur në kushte të caktuara historike; me lindjen e pronës private, të ndarjes së shoqërisë në klasa dhe të shtetit, është zhvilluar e ndryshuar me ndryshimin e këtyre kushteve dhe është përcaktuar në fund të fundit nga baza ekonomike përkatëse”( Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 209).
Që autori gënjen vehten e tij kjo nuk vihet në dyshim nga ana e jonë, por që të tentosh të gënjesh edhe lexuesin është pak e vështirë të pranohet kur edhe më bufi e di se institucioni juridik (i cili përmbledh të drejtën zakonore) është i lidhur në kohë me ndarjen e punës dhe rrjedhimisht kohëekzistenca e tij është e lidhur me aktin e parë juridik në historinë e njerëzimit. Zhvillimi i saj konform lindjes së pronës private, lindjes së klasave dhe shtetit është tjetër gjë. Por edhe mbi këtë bazë autori gabon shumë rëndë duke e lidhur të drejtën zakonore shqiptare me ekuacionin pronë private ? klasë ? shtet. Sepse shumë qeliza ndërmjetëse jo vetëm që janë të panjohura për autorin, por ato kanë munguar tërësisht tek populli shqiptar. Çka do të thotë se jo vetëm shtet që nuk ka pasur, por edhe klasat janë tepër larg formimit të tyre. Sa për bazën ekonomike që përcakton ndryshimet e të drejtës zakonore shqiptare është pak e vështirë të argumentohet me pikëpamjet  e autorit. Po ta shikojmë problemin në kompleks me shtetin na del se kanunet e Skëndërbeut apo Lek Dukagjinit janë produkt i shtetit feudal shqiptar; meqënëse paraardhësit e arbërve, ilirët, njihnin shtetin dhe për këtë tregojnë se janë produkte juridike të klasës sunduese feudale shqiptare për të mbajtur nën dhunën shtetërore pjesën më të madhe të popullatës. Të paktën ky është konkluzioni kur analizojmë institucionet juridike që janë në varësi të klasave dhe shtetit. Por cila është përmbajtja e këtyre kanuneve dhe cila është distanca që i ndan nga juridiksioni shtetëror?
Për të përcaktuar përmbajtjen e njërit prej këtyre kanuneve ne nuk u mbështetëm në dukurinë hapësirë, por muarëm atë më të mëvonshmin ne trojet shqiptare meqënëse kanunet e Skëndërbeut dhe Lekë Dukagjinit ishin tepër “afër” botës ilire. I tillë është kanuni i Lurës, i quajtur nga popullata vëndase “Kararet e Dheut”, gjurmët e të cilit kanë ekzistuar deri në shekullin tonë (XX-të), ndërsa ndryshimet në përmbajtjen e tij janë më së fundi fill mbas shpalljes së Lidhjes së Prizrenit.
Sipas autorëve të kumtesës “Mbi karakterin shoqëror të karareve të dheut në Lurë”:
 “Me fjalën “karare të dheut” kuptojmë asgjë më tepër se vendime të “vegjëlisë” dmth vendime ligjore që përfaqësojnë vullnetin e masës së gjërë të popullit, për probleme të caktuara të jetës, kryesisht me karakter shoqëror, politik, ekonomik, moral. Kararet janë një disiplinë e kodifikuar në mëndjen e zemrën e malësorit. Qëllimi i “karareve të dheut” ishte në radhë të parë ai i vetëqeverisjes së krahinës sipas vullnetit të popullit në kushte të caktuara historike. Kushtet më të vona që solli fillimi dhe mesi i shekullit të XIX e theksuan edhe në këtë nevojë jetike për një vetëqeverisje shekullore juridike, që vështirë që besohet se ka edhe ndonjë shëmbëll tjetër krahasues. Me qëllimin kryesor shprehet dhe sintetizohet gjithë ideja për të ruajtur të paprekur bazën e unitetit krahinor në luftë kundër armiqve të atdheut dhe për normalizimin e një jete pa ngatërresa, pa mërira dhe padrejtësira shoqërore. Specifikë e karareve të dheut qe ajo që këto vendime të pashkruara juridike ishin për mbarë popullsinë vëndase. Ndaj këtyre vendimeve ishin të detyruar të nënshtroheshin pa asnjë konditë kushdo qoftë ashtu si vegjëlia dhe paria, bajraktari dhe kleri fetar katolik apo musliman pa asnjë përjashtim”( Dibra dhe dibranët, f. 87).
Puna lavdëruese e autodidaktëve të Lurës na dha ne dy materiale të tjera të çmuara, njëra prej të cilave ishte e lidhur me përcaktimin e raportit të “karareve të dheut” me kanunin e Lekë Dukagjinit, ku i pari del më demokratik se i dyti (po kjo kumtesë), por nga kjo del diçka shumë interesante, e cila u ka shpëtuar autorëve të kumtesës. Po të pranojmë karakterin më demokratik të karareve të dheut në raport me kanunet e mesjetës, atëhere arrihet në konkluzionin se të parat, për nga përmbajtja, duhet të jenë paraardhëse të të dytave edhe pse ndryshimi i tyre është bërë 400 vjet mbrapa në favor të demokratizimit.
Këtë njoftim të fundit na e jep autori i kumtesës “Mbi disa elementë të së drejtës së pashkruar të krahinës së Lurës” ku sipas autorit “për të treguar rëndësinë e “karareve të dheut” dhe pushtetin shpirtëror që kishin në masën e vegjëlisë, këtu poshtë po përmëndim disa nga këto karare: a) Të mos shtihet pushkë në besë, b) Muaji i majit i të mbjellave të ishte muaji i besës, c) Nuk shtihet pushkë mbi qetë e punës dhe në bagëti, ç) Nuk vritej djali që ende nuk kishte vënë pushkë në krah.    d) Nuk vritej gruaja dhe as hyzmeqari (këto të vendosura fill mbas lidhjes së Prizrenit – nënvizimi me bold i imi, GH.).
Nuk na ngelet gjë tjetër veçse të sqarojmë se produkte të kujt janë kanunet e Skëndërbeut dhe të Lekë Dukagjinit. Në qoftëse ne do t’i konsiderojmë ato rezultate të shtetit arbëror, atëhere është e papranueshme që “kararet e dheut” janë të drejta zakonore të vegjelisë në krahinën e Lurës. Mirëpo ec dhe vërteto që këto të fundit kanë pasur karakter klasor, kur autorët e kumtesave të mësipërme vërtetojnë se atyre u nënshtroheshin të gjithë pa dallim shoqëror. Çfarë mund të thonë studiues e epokes komuniste për këtë kontradiktë? Kush eshte ai qe genjen: ai qe pranon shtetin apo ai qe nuk pranon klasat?
Një zgjidhje ky problem e ka po të ndiqet rruga e analizës relativiste, e cila në këtë rast, duke marrë për bazë të drejtën zakonore shqiptare të mesjetës dhe duke e krahasuar me atë të gjermanëve, tregon se kanunet shqiptare janë një formë juridike paraardhëse të juridiksionit klasor dhe për këtë tregojnë gjëndjen shoqërore të popullit shqiptar i cili në të vërtetë nuk ka shkuar më larg se e drejta zakonore e pa shkruar e vegjëlisë (problemi i ideve juridike ne brendesi te popullates autoktone te gadishullit Ballkanik eshte shume-shume me e kompikuar se kjo analize, por ajo eshte e vetmja qe zbulon paradoksin e kohes ne menyre te kompletuar nder shqiptare dhe ne menyre te njeanshme tek te gjithe popujt e tjere ballkanike).
Nga ana tjetër e drejta zakonore shqiptare tregon se zhvillimi shoqëror i tyre nuk ka ndjekur një rrugë të përveçme nga forma klasike, përkundrazi, rrugëzhvillimi i shoqërisë iliro-shqiptare është  shëmbëlli më i përkryer i zhvillimit klasik të çdo populli në botë; me kushtin e vetëm të merret për bazë dukuria: shpejtësi e zhvillimit shoqëror. Domethënë dinamika shoqërore e popullit tonë nuk njeh përjashtim edhe pse përfaqësuesit e shkollave antihistorike e kanë akuzuar atë si popull inferior. Ne na jepet mundësia dhe rasti të vërtetojmë se populli shqiptar është populli më superior i popujve të Europës, sipas këndvështrimit kohor, por duke qene populli me inferior ne kontinent nga pikapmja hapsinore.
Duke ardhur më konkretisht tek organizimi i ilirëve dhe epiroteve, meqënëse këta na interesojnë më tepër, vëmë re se studiuesit e epokes enveriste, dhe të huaj, tregohen shumë të paqëndryeshëm në analizat e tyre ku mbizotëron oportuniteti. Difekti bazë i tyre qëndron në marrjen e informacionit të lashtësisë pa bërë asnjë filtrim materialist të saj, por e paraqesin atë të një saktësie absolute dhe tentojnë të vërtetojnë në rrugë të tjera idenë e hedhur para 2 000 e kosur vjetësh. Autori i studimeve dardane, duke u mbështetur tek një autor i lashtësisë, shkruan se “popullata ilire është e madhe, nga e cila disa jetojnë në brëndësi duke punuar tokën, kurse të tjerët në brigjet e Adriatikut. Disa prej tyre i nënshtrohen pushtetit të bazilejve, disa monarkëve, kurse të tjerët vetëqeverisen” (Zef Mirdita, Studime Dardane, f. 55).
Anonimi i lashtësisë as që ja ka haberin se çfarë organizimi shoqëror përmbledh ekzistenca e bazilejve, monarkëve dhe prania e vetëqeverisjes; – çka tregon difektet e tyre në planin hapsinor teorik. Kjo vihet re edhe në mënyrën se si i zbërthejnë problemet e organizimit shoqëror studiuesit e kohës së sotme të cilët konkluzionet e botës së relacioneve i konsiderojnë rezultate të zhvillimit autokton. Pa marrë parasysh fare shkaqet që çojnë në format e organizimit në bazileus, monarki apo vetëqeverisje, ato kënaqen me përcaktimet e historianëve të lashtësisë duke harruar se të tre këto forma drejtimi shoqëror kanë ndryshueshmëri cilësore midis tyre dhe nuk mund të bashkërendohen dot si forma ekzistuese të një populli të vetëm në planin biologjik siç ishin ilirët; jo se ata nuk mund t’i arrinin këto shkallë, por sepse është e pamundur që një popull të ndodhet njëkohësisht në të tre këto forma organizimi me varësi kohore nga njëra-tjetra dhe t’i perkasin nje boshti biologjik te vetem. Shëmbujt që mund të jepen në kërë rast nga historia botërore (psh thuhet se në territorin rus gjatë shekullit të XIX kanë jetuar të gjithë format e organizimit shoqëror që njihte historia e atëhershme, përveç kapitalizmit, por për këtë rast historiani duhet të jetë i sigurtë që nuk kemi të bëjmë me popullin rus që i përmbledh të gjithë ato forma organizimi shoqëror) nuk duhet të jenë të sakta. Dhe për këtë historisë i del mjaft punë për të zbuluar format e diferencimit shoqëror e prej këtej hartën e kohëlindjeve të popujve dhe fiseve.
Por historiani ynë, duke vazhduar me formën e tij klasike, përsa i përket analizave historike, kërkon të vërtetojë heterogjenitetin shoqëror të ilirëve duke harruar se harxhon kohën kot dhe më së fundi ndërton një godinë hipotetike pa asnjë domethënie konkrete. Me këtë ai nuk bën gjë tjetër veçse kthehet plot 2 500 vjet mbrapa përsa i përket metodikës analitike, në vënd që të shkojë 2 500 vjet edhe më përpara, kur kërkon të vërtetojë dhe të na nxjerrë shkaqet e diferencimit të krahinave të Ilirisë, ku sipas tij: “Duke pasur parasysh të gjitha këto që thamë më sipër është e kuptueshme pse fiset në brëndësi të Ballkanit dhe ato mbi Naronë (Neretvë), nuk kanë qënë të organizuar në formën shtetërore, siç ishin, psh ardianët” (po aty, f. 95).
Nuk mund të vësh dallimin cilësor midis fiseve ilire përsa i përket organizimit të tyre shoqëror, siç bën ky autor. Karakteri kohor nuk mund ta lejojë kurrsesi këtë diferencim cilësor. Është e papranueshme për të dy pjesë të së njëjtës hapësirë të kemi diferencim të këtij karakteri, në të kundërtën dialektika përmbyset meqënëse faktori sasi e humbet rolin e vet. Ja përse ne ngulim këmbë që heterogjeniteti i ilirëve është i paqënë, sepse ne e konsiderojmë popullin ilir një bashkësi njerëzish me kohëlindje kohoro-hapsinore të njëjtë dhe për këtë, në bazë të teorisë së absolutizmit, nuk mund të kemi përshpejtim, të tillë, të njërit grup nga ky popull, që të mund të formojë ndryshueshmëri cilësore në zhvillimin autokton. E kundërta e kësaj nuk tregon për një gabim ose pasaktësi të teorisë, por ajo tregon se populli, ose grup i tij, është asimiluar nga një popull tjetër duke humbur zhvillimin specifik autokton të tij; – gjë që duhet të çfaqet me ndryshimin e shpejtësisë së zhvillimit shoqëror. Raste të tilla historia duhet të ketë shumë dhe nuk duhet të jetë e vështirë të zbulohet roli i botës së relacioneve në zhvillimin universal të njerëzimit jo vetëm për kohëra të shkuara, por edhe për të ardhmen.
Përfundimisht ne e quajnë të papranueshme tërësinë e analizave që i konsiderojnë ilirët të diferencuar shoqërisht vetëm për shkak të pranimit të organizimit shtetëror të tyre. Puna është e tillë sa ne ose duhet të pranojmë homegjenitetin e ilirëve dhe praninë e shtetit tek të gjithë ata njëkohësisht, ose në kohë shumë të përafërta; ose krahina të ndryshme, ku banonte një popullsi e ndryshme përsa i përket organizimit, nuk ka qënë një krahinë ilire. Ja se deri ku të çon arësyetimi i këtij historiani dhe i gjithë atyre që duan t’i organizojnë ilirët në shtet. Tendenca e këtyre arësyetimeve është kryekëput antihistorike dhe ka një karakter të dyanshëm nacionalist. Pranimi i shtetit ilir, në kuadrin e heterogjenitetit shoqëror ka dy qëllime: së pari për të treguar nivelin kulturor të tyre dhe jetën qytetare që kanë bërë ilirët, gjë e cila kundërshton akuzat e bëra në adresë të tyre mbi paaftësinë për një jetë të tillë, sepse në të kundërtën pasardhësve të tyre, pas 2 000-2 500 vjetëve nuk do t’i hahet buka dhe nuk do t’i flihet nga kjo akuzë politike dhe poshteruese; së dyti (kjo është më kryesorja) pranimi i shtetit ilir i nxjerr banorët e trevave, që nuk e kanë njohur këtë organizim, jo ilirë dhe për këtë serbët e hershëm mund të justifikohen për pushtimet e bëra, e sidomos për politikën antishqiptare që ndjekin sot në Kosovën martire.
Historianët tanë mund të nxjerrin shumë  hipoteza për organizimin e ilirëve, por idetë e tyre përgjithësisht nuk duhet të jenë reale, konform objektivitetit historik.
Pikëpamjet dhe idetë e historianëve, por problemin e organizimit të ilirëve, janë të kundërta dhe kritika që ato i bëjnë njëri-tjetrit ka karakter oportunist dhe gjysmak. Kështu psh “vlerësohet pozitivisht libri i Zef Mirditës për analizën e të dhënave arkeologjike mbi formimin e popullsisë dardane në epokën e bronxit dhe zhvillimin ekonomik e shoqëror të tyre në kohën antike. Duke e parë si një punim të thelluar mbi probleme të ndryshme të historisë dardane, kritikohen edhe disa pikëpamje të huazuara prej autorit nga historiografia jugosllave mbi karakterin fisnor të shtetit ilit” (F. Drini, Bibliografi e arkeologjisë dhe historisë së lashtë të Shqipërisë 1972-1983, f. 37).
Ne e pamë dhe do ta shohim në vazhdim këtë libër, por kritika e autorëve shqiptarë është krejt pa baza dhe në kundërshtim me rrugë formimin e shtetit në përgjithësi. Sa për huazimin që autori i bën historiografisë jugosllave nuk na e merr mëndja që të jetë krejt ashtu, -gjë të cilën e pamë konkretisht se si mendonin disa përfaqësues të saj. Kryesorja nuk duhet të qëndrojë në këtë huazim se sa në emërtimin që i japin karakterit të shtetit ilir. Shteti asnjëherë nuk ka pasur këtë karakter, por gjithmonë ai ka qënë vegël në duart e klasës sunduese dhe për këtë ka pasur kurdoherë karakter klasor, por ekziston varianti i pergjithshem i shtetit politik te cilin studiuesit shqiptare te te gjithe koherave nuk kane qene te afte ta evidentojne, le pastaj ta analizojne. Çfarë do të thotë karakter fisnor i shtetit përveç se ai nuk është i qënë? Këto janë thjeshtë lodra fjalësh, sepse sot kërkohet të dihet në ka pasur shtet ilir dhe përse mbas 2 500 vjetësh shoqëria shqiptare e shekullit të XIX-XX paraqitet me ngjyra të gjysëm shtetit komunar (rendit fisnor). Pikërisht këtë duhet të na paraqesin historianët tanë dhe jo të na bëjnë kritika pa vlerë ndaj refleksioneve të historiografisë jugosllave.
Është po ky autor, në po të njëjtin studim, që na jep disa ide për organizimin e ilirëve, ku spikat oportuniteti midis organizimit fisnor gjysëm shtetëror dhe atij shtetëror, ku ne muarëm esencën në 11(njëmbëdhjetë) faqe të këtij punimi:
“Të gjithë këto të dhëna flasin për ruajtjen e rendit fisnor te ilirët edhe pas pushtimit të vëndit nga romakët (f64)….institucioni i gjinisë, apo i farefisnisë te shqiptarët është njëri nga më të lashtët, kurse sipas disa të tjerëve dukuritë janë vëllezëri të vogla dhe se pesë ose gjashtë dekuri formojnë një katoikia….këto dekurie janë një dëshmi e pakontensueshme që flasin për ekzistencën e organizimit politik fisnor te ilirët gjatë tërë kohës së historisë së tyre të shkruar, dhe ky organizim ka vazhduar të funksionojë edhe gjatë sundimit romak të vëndit të tyre(f.65)
……..Struktura të tilla politiko-administrative kanë vazhduar të funksionojnë gjer në shekullin e V e.s. (f.66)
“..…a është shteti ilir i tipit mesdhetar”, ose “a është ajo organizatë fisnore apo mbifisnore”, apo sundim i ndonjë bashkësie fisnore (siç ishte te maqedonët)?” ose “ky nuk është kurrfarë shteti, por vetëm lidhje fisnore? Pse atëhere nuk flitet për shtetin e dalmatëve ose të desidiatëve? Edhe ata kanë luajtur të njëjtin rol, megjithëatë, ato na paraqiten si fise” (f 56).
……dilemat e cekura më sipër rreth formës dhe karakterit të shtetit ilir na duken të tepruara (f.57)……
Përsa i përket strukturës politike të fiseve, të dhënat e autorëve të lashtë, duke i plotësuar me ato të materialit epigrafik, na bëjnë të mundëshme, që të tërë trevën e banuar me fiset, të cilat në kohërat historike njihen  me  emrin e përbashkët “ilirët”, t’i ndajmë në dy pjesë politiko-territoriale. E  para është ajo që përfshin territorin e Ilirisë së Jugut dhe një pjesë të madhe të trevës së dardanëve, pra e cila është në afërsi imediate të botës kulturore e politike helenistike, kurse pjesa tjetër që përfshin atë të Ballkanit Veriperëndimor në pjesën tjetër bregdetare, duke përfshirë trevën prej Naretvës në veri dhe një pjesë të Ballkanit Qëndror (f.57)……
Edhe pse duhet të kemi parasysh faktin se Iliria e Jugut dhe Dardania kanë qënë në kontakte të përhershme me botën helenistike, prapëseprapë ato i kanë ruajtur edhe vetitë e tyre të caktuara si në jetën politike, ashtu edhe në dukuritë e tjera shoqërore dhe ekonomike…..
Që në shekullin V pes forma bazë e strukturës politike te tesprotët, molosët, taulantët dhe kaonët ishte koinoni, nocion i cili te autorët e lashtë i përgjigjet lidhjes fisnore në krye të së cilës ishte demokracia ushtarake, kurse te Molosët dhe antintanët përmëndet kujdestari i mbretit, te paranejt madje edhe mbreti….(f. 58)
Proçesi i formave politike te ilirët në mbarim të shek. V dhe në fillim të shek IV pes ka qënë i ngjashëm me të popujve fqinjë, që ka qënë karakteristikë për rendin fisnor….., që për nga forma janë identike me ato të botës greke, edhe pse nuk është e domosdoshme të përputhen plotësisht për nga përmbajtja……(f.59)
……..pushteti politik i mbretërve ilirë jo vetëm që ka qënë i kufizuar, por edhe struktura e pushtetit të tyre të brëndëshëm ka qënë rregulluar në sistemin federativ…..Vetë fakti i ekzistencës nga një anë e dualizmit në pushtet, dhe nga ana tjetër prania e dinastëve dhe të “principum gentis” tregon qartë se kemi të bëjmë me një unitet shtetëror formal, të cilin e karakterizonin antagonizmat, lufta për pushtet dhe vrasjet…..” (f.61, 61-62).
Jo pa qëllim kemi filluar nga fundi dhe dolëm tek vazhdimi dhe fillimi.
Të thuash se Ilirët, sipas kësaj analize, kanë pasur shtet do të thotë të jesh antihistorik dhe kundërshtar i materializmit. E fillojmë për së mbari, sipas autorit:
Pyetjet e autorit nuk janë bërë sipas këndvështrimit të drejtë materialist, sepse në të kundërtën pyetjet do të fillonin për së mbrapshti.
Bashkëekzistenca në kohë e Ilirëve me helenet bën që organizimi shoqëror i tyre të mos shkojë më larg se ai i grekëve, sidomos kjo për ilirët me banim në trevat jugore të Ilirisë, të cilët në bazë të relacioneve me të dytët, në qoftë se mbartin një shpejtësi më të vogël zhvillimi duhet të barazohen me to, ose t’i përafrohet në vlerë deri atje sa ilirët të kenë një kulturë qytetare të përafërt. Dhe e kundërta duhet të bëjë që ilirët të sundojnë mbi helenet, siç ndodhi më vonë me romakët kur nenshtruan te gjitha qytet-shtetet helene.
Në të vërtetë organizimi i ilirëve nuk duhet të ketë qënë as shtet dhe as komunë e mirefillte primitive, por ata duhet të kenë qënë në gjysëm shtetin komunar dhe, në bazë të shpejtësisë së vogël të zhvillimit që mbartin mbi vehte, e kanë pasur këtë fazë ndërmjetëse shumë-shumë më të gjatë në kohë se grekët dhe romakët; prej ku del se ata janë shumë-shumë më të vjetër se ata në këto treva të sotme. Por ky organizim, nga ana tjeter, shtron si pikepyetje aresyet perse ka ndodhur kjo dhe kujt duhet t’ia dedikojme kete pasoje. Nuk eshte i mjaftueshem konstatimi, por, ne kete rast procesi historik i ndodhur pasi kalohet ne nje faze tjeter.
Sa për  ngjashmërinë në formë që paraqet organizimi fisnor ilir me atë grek (e marrë nga H.Ceka – N.Ceka) duhet ndalur veçmas, sepse këtu kemi të bëjmë me një gabim shumë të rëndë të studiuesve tanë. Forma ilire me atë helene mund të jetë e ngjashme sipas sensit sasior dhe kjo ndodh nga që forma ilire është në fillim të etapës jetësore të vet, kur ajo greke është në fund fare dhe për këtë paraqet ndryshueshmëri sipas vijës kohore (ne te vertete ketu ka ndodhur dicka krejt tjeter per tjeter te lidhur me fillesen e procesit, por dhe me imponimin e botes se relacioneve mbi boten ilire dhe ate helene me ane te botes pellazgjike; ne qofte se per te paret mund te themi nje bote relatash midis cilesoreve, per te dytet bote e relatave eshte brenda te njejtes cilesi me ndikim mbi kohen specifike) pikërisht këtu duhet mbështetur prej ku del ndryshimi në përmbajtje midis formës helene dhe asaj ilire (këtu duket sikur formohet një kontradiktë me raportin kohor-hapësinor pasi ngjashmëria midis dy ekstremeve të një forme organizimi nuk duhet të ekzistojë për asnjë rast të vetëm, por këtu duhet parë me kujdes kjo ngjashmëri e cila sado e vogël qoftë çon në shuarjen e kësaj kontradikte; pamja kaq shumë e afërt duhet pranuar edhe nga fakti teoriko-praktik se e para është më e thjeshtë dhe për këtë përbashkohen në shumë pika edhe kur ndryshueshmeria e shpejtësive  te zhvillimit specifik është ekstreme).
Ekzistenca e antagonizmave, luftërave për pushtet, dhe vrasjet nuk presopozojnë praninë e shtetit, por ato nënkuptojnë që shoqëria është në antagonizëm me vetveten dhe shteti është në prag të sistemit ekzistues nga ana hapsinore, por jo kohore (ketu qendron e fshehta e organizimit shoqeror te ilireve). Këtë gjë historiani dhe arkeologu nuk mund ta dinë po nuk mohuan një pjesë të botëkuptimit dhe pikëpamjeve më të rëndësishme të tyre.
Ruajtja e rendit fisnor tregon se pikëpamja mbi ekzistencën e shtetit ilir është plotësisht e gabuar. Aq më tepër duhet pranuar kjo po të pranojmë ekzistencën e organizimit fisnor gjatë tërë pushtimit romak deri në shekullin e V pas.Kr.
Nuk e dimë a kënaqet dhe a e kupton lexuesi këtë përmbledhje që bëmë nga ky autor, por për ne kryesorja kosiston në faktin përse shoqëria ilire është kaq e thjeshtë në organizimin e saj në raport me helenet dhe me romakët edhe pse gjëndet njëkohësisht ne kohe me qytet shtetet helene dhe përpara shtetit romak. Në mënyrë të përmbledhur ne do të thonim për këtë libër se mungon tendenca materialiste dhe konkluzionet e tij janë në kundërshtim me materializmin historik, pamvarësisht nga domethëniet e atyre konkluzioneve. Kjo vihet re në rrugën që ndjek autori për t’i shpëtuar kontradiktave me realitetin historik të ilirëve. Ai kërkon të dalë në selamet duke ndryshuar nocionet që përdoren për shtetin dhe duke ja përshtatur ato organizimit ilir edhe pse dallimi është i karakterit cilësor.
Ec e merre vesh arësyetimin e mëposhtëm:
“Në dritën e kësaj që u tha deri tani vetvetiu shtrohet pyetja a mund të aplikohen edhe në fiset ilire këto nocione me domethënie të ndryshme juridiko-politike e sociale? Me fjalë të tjera a është e plotfuqishme kjo terminologji edhe për strukturat politike, sociale e ekonomike të fiseve ilire, organizimi fisnor i të cilëve, edhe përkundrejt formës së jashtme shtetërore-politike, ishte realitet gjatë tërë kohës së historisë së tyre të shkruar? S’do mënd se jo! Kërë na dëshmon edhe shqyrtimi i strukturave të tyre politike. Duke pasur këtë parasysh kuptohet pse është më se i gabuar çdo përgjithësim i përmbajtjes që na japin termat e sipërpërmëndura” (Zef Mirdita, Studime dardane, f. 88).
Kete studiues e ka gjetur belaja nga vetja! Duke dalë jashtë këndvështrimit materialist të problemeve mbi etnogjenezën dhe gjenezën e popullit shqiptar, konkretisht të dardanëve, dhe pasi sorrollatet për një kohë të gjatë sipas këtij antimaterializmi kërkon të bëhet i kundërt pasi ka pështytur sipas metodologjisë jugosllave. Por është e kotë, atij i duhet të rikthehet edhe një herë prej fillimit që të pranojë përkufizimin e mësipërm. Është afër mëndsh që nocionet e përmbajtjes ndryshojnë nga ato të formës, por ama nuk mund të arrijnë tek përmbajtja pa kaluar nëpër formën. Po ta bënte këtë autori nuk do të pranonte ne asnje forme shtetin ilir, le pastaj si një formë të ndryshme nga ajo e grekëve. Duke vepruar në të kundërtën autori pranon përmbajtjen e organizimit të ilirëve sipas organizimit klasor shtetëror dhe pastaj kërkon të zbulojë format e organizimeve juridiko-politike sipas metodës relativiste. Kjo e fundit vihet re kur ai thotë se “Forma e jashtme e këtyre organizimeve juridiko-politike, së paku për sa u përket trevës së Ilirisë së Jugut dhe asaj dardane, nuk mund të kuptohen jashtë kuadrit të botës helenistike e më vonë edhe të asaj romake” (f.89). E gjitha kjo do te thote qe autori yne ka marre per baze boten helene dhe ate romake dhe kete kerkon t’ja perbashkoje botes ilire ne kuadrin e shtetit, por harron qe iliret kane pasur pasardhesa dhe keta te fundit kane qene teper-teper larg organizimit shteteror deri ne fillim te shekullit te XX-te dhe kete ne saje te nje ndikimi shumepermasor te botes evropiane dhe asaj otomane per mbi 1300 vjet.
Për të dytën herë duhet të themi: qe ky studiues ngaterrohet me kembet e veta. Në qoftë se kemi me të vërtetë organizime juridiko-politike të ilirëve në përgjithësi dhe atyre të jugut në veçanti, ne nuk duhet të mbështetemi tek bota helenistike dhe ajo romake. E kundërta e asaj që thotë autori, në qoftë se duam të zbulojmë dialektikën e formimit të organizimeve juridiko-politike të grekëve dhe romakëve, bën të domosdoshme atë që ne duhet të ribulojmë paraprakisht: formën ilire te organizimit shoqeror, e cila është më e hershme në kohë dhe hapësirë, por që nuk i intereson të sotmes ta zbulojë, sepse do të tregonte paaftësinë e saj historike, por dhe mashtrimin e perdorur nga historiografia enveriste per te mbuluar diellin me shoshe.
E përse duhet ta kritikojmë ne këtë autor për huazimet që  bën ai nga historiografia jugosllave kur ai nuk mund ta kuptojë dot organinizimin e ilirëve jashtë botës heleno-romake? Në të vërtetë për një përkrahës të absolutizmit analitik kjo botë ka domethënien e vet të madhe mbi pamjen e gënjeshtërt që na ka krijuar, por për autorin kjo botë nuk ka asnjë vlerë thelbësore përsa i përket organizimit shoqëror të ilirëve; forma e të cilëve është parakaluar me kohë nga bota helene e pastaj romake – këtë nuk e ka kuptuar dot ky autor dhe historianët tanë këtu në Shqipëri. Arësyeja e këtij moskuptimi është e lidhur me mënyrën se si e kuptojnë KOHEN te vetequajturit historianë në Europë. Për ta KOHA mbetet gjithmonë një kostante absolute; dhe në qoftë se bota heleno-romake ka qënë një botë skllavopronare, të njëkohëshmit nga ana  e lindjes, me këtë botë duhet të jenë të tillë, ose, në qoftë se janë më të mëvonshëm e kapërcejnë këtë botë duke hedhur rendin me një kapërcim huazues, direkt tek ajo feudale. Ky arësyetim, mbi kohën absolute për të gjitha dukuritë i përket të kaluarës, sepse mbas mesit të shekullit të XIX kjo botë na u bë relative.
Megjithëatë ka nga ata autorë që duke përmbledhur mendimin e historiografisë jugosllave shkruajnë se : “ky mendim nuk njeh në mënyrë eksplicite ekzistencën e shtetit ilir. Si shkallë më të lartë të jetës politike ilire pranon vetëm lidhjet fisnore. Kurse Kostandin Jiriçek si shkallën më të lartë të jetës politike ilire pranon një formë të tillë që qëndron midis shtetit dhe lidhjes fisnore, duke anuar më tepër nga lidhja fisnore”(Ali Hidri. Historiografia jugosllave mbi shtetin ilir, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 350).
Ky është një arësyetim më tepër oportunist se sa një mendim konseguent mbi strukturën shoqërore të ilirëve. Pastaj dëshira për ta paraqitur shoqërinë ilire si pjestare në një organizim as shtetëror dhe as fisnor është një mungesë serioziteti për një shkencëtar materialist. Koha ka ardhur e tillë që studiuesit duhet të jenë të prerë në përcaktimet hapsinore jo për gjë, por vetëm për të treguar saktësinë e hipotezave të tyre meqënëse shkenca historiografike nuk ka shkuar më larg se mënyra hipotetike e arësyetimit. Të thuash se ekziston një formë organizimi midis shtetit dhe lidhjes fisnore pa vënë më përpara në dukje dialektikën e shtetit në funksion të lindjes së këtij të fundit për ne do të thotë të tallesh me historinë në përgjithësi dhe historinë e ilirëve në veçanti; kështu që çdo kritikë tjetër në adresë të K.Jiriçekut do të ishte e tepërt. Në përgjithësi idetë e hedhura për organizimin e ilirëve ka qënë kurdoherë thjeshtë ide të pa vërtetuara dot në planin historik. Historianët e kanë akoma të paqartë se çfarë do të thotë komunë primitive dhe çfarë do të thotë shtet; ata akoma nuk e dinë se si ka qënë e organizuar kjo komunë dhe sot nuk dinë ndryshimin midis shtetit të sotëm me atë të djeshëm. Është afër mëndsh që pa ditur këto nuk ka se si të dihet se çfarë organizimi përfaqëson lidhja fisnore. Po të vesh re idetë e hedhura për organizimin fisnor të ilirëve do të dallosh me lehtësi kontradiktën që ato formojnë me materializmin.
Duke gabuar njëherë në fillim të karierës së tyre shkencore, nga që nuk e kanë njohur kurrë materializmin historik, studiuesit shqiptarë sot, të ndeshur me literaturën e këtij materializmi, e kanë parë pozicionin e tyre të djeshëm dhe kërkojnë ta mbulojnë atë me një gabim të dytë duke krahasuar gjëndjen shoqërore të ilirëve në mes të mijëvjeçarit të parë para Krishtit me atë të paraheleneve në fund të mijëvjeçarit të dytë para Krishtit. Në këtë pozicion gjëndet autori (Skender Anamali)i artikullit “Të dhënat mbi elementin ilir në qytetet antike Epidamn dhe Apolloni” kur deklaron faktin “se aty gjejmë një mbret vëndas të quajtur Epidamn, e marrur me kuptimin homerik të Bazileusit, ndofta Taulant, mbasi taulantët banonin në atë krahinë, nuk duhet të na çudisë” (Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp II, f. 318).
Jo! Ekzistenca e bazileusit nuk na çudit aspak, por na çudit tendenca e autorit për t’i quajtur ato shtete. Prania e bazileusit homerik mund të quhet i saktë nga ana hapsinore, por krahasime me atë homerik lë nënkuptime kohore dhe nuk jmund të pranohet si një barazi hapsinore. Edhe sikur të ketë ekzistuar, bazileusi ilir është tepër larg nga ai hemerik nga ana kohore. Ato me të vërtetë bëjnë pjesë në një mënyrë të vetme organizimi shoqëror, por janë të diferencuara në kohë kaq shumë sa mund të përcaktohen vetëm mbi bazën e ideve fetare. Politeizmi homerik është shumë i mëvonshëm se kulti i natyrës të ilirëve. Dhe për këtë arësye organizimi shtetëror tek ilirët ka munguar. Domethënë faza e “mbretit” Epidamn është shumë më e hershme se bazileusi homerik Priam edhe pse gjëndet 700 vjet mbas të dytit. Jo më kot ecuri e kohës është relative për dy ngjarje, pasojë e së cilës është koha absolute në total. Me të vërtetë parahelenet homerikë (ose greket e epokave heroike) dhe ilirët e autorit ndodhen në fazën që ndan komunën primitive të mirëfilltë nga shteti, por ndërsa të parët janë në fund të kësaj faze, të dytët janë në fillim të saj dhe kjo ne saje te nje ndikimi akoma te pakonstatuar shkencerisht. Ky është kuptimi relativ i kohës historike të njerëzimit dhe vetëm për këtë arësye, sipas këtij arësyetimi, helenet janë shume më të mëvonshëm në historinë reale (dmth pa shkrim) se ilirët, per aresyen me te thjeshte fare: paraardhesit e heleneve (pellazget) jane ata qe i nxorren parailiret nga shpellat dhe i dhane emrin me te pare ne histori duke u transformuar ne bashkesine helene, por me nje ndikim vendimtar nga bota autoktone, dmth parailire.  Mbi kete baze fillestare fillon historia e njohur e ilireve, ku paraqitja e tyre perpara historise duket sikur ka pamjen e fiseve parahelene, e me vone helene.
Autorit të studimeve dardane nuk i ka vajtur ndërmënd aspak fakti i emërtimeve të ndryshme që kanë marrë fiset ilire ku “në të njëjtin vënd ai (Straboni, GH) tregon se “dardanë janë edhe galabrët, tek të cilët (….) (mungon teksti) është një qytet i vjetër (….)”. Nga kjo shihet se dardanët kanë qënë të organizuar në jetën politike, ekonomike dhe shoqërore, dhe si duket ky “polis arhaia” ka qënë një qëndër e rëndësishmje e fisit dardan, të njohur me emrin galabroi……” (f 101), ndërsa nga ana tjetër edhe vetë dardanët quhen ilirë. Çfarë tregon trinomi emërtues galabër-dardan-ilir në planin kohor, psh rreth viteve 2 000 pa. Kr.? Kjo gjë për këtë autor është e pakuptueshme dhe e paditur, por ai ka meritën të na japë lidhjen hapsinore të duetit galabër-dardan përsa i përket emërtimit. Për këtë ai shkruan: “Nga aspekti i strukturës sociale dhe politike, dardanët me nocionin e të cilëve nënkuptohet aleanca e shumë fiseve siç janë: thumatët, galabrët e shumë të tjerë të paidentifikuar, – se emri dardan është emër i përbashkët i shumë fiseve ilire që shtriheshin në zonën qëndrore të gadishullit Ballkanik, -na paraqiten shumë të shtresuar, ushtarakisht të organizuar, në marrëdhëniet ndërfisnore me një anatomi të gjërë në kuptimin e plotë të fjalës, kurse në marrëdhëniet e jashtme, apo në marrëdhëniet me fqinjët përfaqësoheshin nga mbretërit (regas, reguti dhe bazilejtë) ose kryekrerët apo kapedanët (principes). Megjithëqë këto terma të institucioneve politike për dardanët na i kanë sjellë autorët grekë dhe romakë, ne nuk dimnë se sa mund të identifikohen në mënyrë adeguate me institucionet ilire në përgjithësi, pra edhe me dardanët” (f.127)(nënvizimet e autorit).
Pikërisht mbi arësyen e fundit ne nuk mund të marrim sot për bazë si të vërteta absolute, thëniet dhe deduksionet e të lashtëve. Raporti absolut mund t’i konsiderojë dardanët me hapësirat e sipërthëna nga autori në unitet midis tyre, por përfundimisht ai nuk i konsideron dardanët të zhvilluar në shkallën e shtetit të mirëfilltë. Bile akoma më tej ai i konsideron dardanët, dhe bashkë me ta të gjithë ilirët, ende tepër larg asaj periudhe që ndan gjysëm shtetin komunar nga shteti i mirëfilltë klasor si edhe larg komunës së mirëfilltë primitive, por kjo e fundit ne saje te ndikimit pellazgjik.
Duke u rikthyer tek trinomi galabër-dardan-ilir, raporti kohor-hapsinor duhet të vërtetojë se emërtimi galabër është emër i fisit të lidhur me lindjen dhe zhvillimin shoqëror të tij, gjatë gjithë komunës primitive fill mbas ndarjes së punës. Ky emër tregon se masa e relacioneve të komunës primitive nuk e ka kaluar dot hapësirën e fisit, dhe, kur ne e gjejmë këtë emër deri në shekullin e analizuar nga Straboni, nuk kemi si të arrijmë në konkluzionin se ilirët janë të organizuar në shtet. Në qoftë se këtë shumëllojshmëri e gjejmë edhe tek helenet e analizuar nga Tuqididi tek “Lufta e Peloponezit” ka ardhur koha të sqarohet ndërtimi i shoqërisë helene (apo greket e epokave klasike). Ndërsa emërtimi dardan nuk duhet të tregojë vetëm aleancën e shumë fiseve, por kryesorja, përsa i përket organizimit, duhet të kosistojë në praninë e disa komunave (fiseve) pranë njëra-tjetrës ku lufta duhet të ketë luajtur rolin e saj në konsolidimin e dardanëve në planin politik komunar. Ky emërtim duhet të tregojë se organizimi i  mirëfilltë komunar tek ilirët kishte marrë fund përfundimisht njëherë e mirë dhe shoqëria dardane në sajë të ndarjes së punës, i ishte futur shkatërrimit të marrëdhënieve komunare të prodhimit dhe ndërtimit të marrëdhënieve të reja shtetërore, të cilat nuk mund të realizohen dot me urdhër të peshkut brënda disa qindra vjetëve, siç pretendon historiografia moderne; sidomos për ilirët ky hop kalimtar nga rendi më i thjeshtë dhe i parë në rendin e parë shtetëror duhet të ketë zgjatur disa herë më gjatë se tek popujt e tjerë europianë dhe per kete praktikisht ka qene e pamundur
Meritë për praninë e fiseve të ndryshme në brëndësi të Dardanisë, nga pikëpamja e analizës statistikore historike, duhet t’i takojë historiografisë helene dhe romake. E themi këtë sepse bindja e jonë është që si veshtire qe dardanët (duhet saktesuar me perpara se cfare perfaqeson ky emertim nder ilire, per kete shih artikullin: “Dardanet e Ilirise apo te Trojes” tek albanovaonline dhe www.genchoti.com) të kishin dijeni, përpara grekëve dhe romakëve, për ekzistencën e fiseve të tjera dhe aq më tepër për fiset epirote apo taulante. Vetëm në sajë të botës së relacioneve me parahelenet, helenet dhe romakët, dardanët duhet të kenë marrë vesh se ekzistojnë edhe vëllezër të tjerë biologjike rreth e rrotull. Përshpejtimi i dhënë nga kjo botë ka bërë që këta vëllezër një ditë prej ditësh të dilnin përpara historisë me emrin ilir, ndoshta përpara kohës specifike. Për ne nocioni ilir nuk duhet të përmbledhë bashkësinë e grupfiseve të hyrë në relacione politike, le pastaj shtetërore, por kryesisht ky nocion përmbledh të gjithë ato fise dhe grup fisesh të lindura në të njëjtën kohë (relativiteti i kohës nuk duhet të merret parasysh në këtë rast pasi është një pasojë tepër e stërzgjatur nga pikëpamja kohore formimi i paraardhësit antropomorf të ilirëve; aq më tepër duhet pranuar kjo po të kemi parasysh karakterin parësor racor të ilirëve në raport me popujt e tjerë të Europës nga ana kohore) anë e kënd Ballkanit sipas realitetit relativ pa dhënë dot një ndryshueshmëri cilësore përsa i përket ecurisë së zhvillimit shoqëror. Domethënë ne me emrin ilir nuk kuptojmë botën e relacioneve midis grup fiseve ilire në planin njerëzor si psh dardanë, ardianë, pirust, enkelejd, epirot etj, etj, sepse shpejtësia e avashtë e zhvillimit që mbartnin ato grup fise si zor që ta lejonte bashkëpunimin shoqëror të tyre. Ja përse grekët gënjehen kur pretendojnë se epirotët janë grekë dhe jo ilirë dhe ja përse ne themi se bota ilire ka qënë larg organizimit shtetëror.
Studiuesit tanë duke mos marrë fare parasysh unitetin e qënies me ndërgjegjen, por duke e futur këtë duet në kontradiktë midis elementëve të tij, përshpejtojnë tmerrësisht zhvillimin shoqëror të ilirëve duke e kaluar gjëndjen fisnore të kësaj shoqërie në një shtet brënda një kohe kaq të shkurtër sa edhe drita historike e ka tepër të vështirë ta përshkruajë të tërë këtë distancë kaq shpejt. Ata me kurajo të tepruar shkencore ngritën një godinë idesh mbi ndërtimin e shtetit ilir, ku edhe studiuesit e huaj nuk ngelën pa futur shkopinj në rrotat e historiografisë shqiptare duke e realizuar shtetin ilir jo para 2 500 vjetëve në jetën reale, por vetëm sot në botën me jetë “SHKENCORE”.
Idetë e hedhura për organizimin hipotetik shtetëror ilir janë shumë kontradiktore me dialektikën e shtetit dhe ato, nga ana tjetër, kundërshtojnë njëra-tjetrën dhe vetveten në planin kohor. Duke pasur karakter thjeshtë ideologjik (nocioni ka karakter përmbajtës sipas Engelsit dhe jo sipas gjuhëtarëve sovietikë), dmth jashtë realitetit objektiv, nuk është e vështirë të kuptohet që ato nuk mund të shërbejnë për një udhëheqje teorike konseguente në ndërtimin e shtetit ilir jo vetëm pse ato janë ide të pamaterializueshme, por edhe sepse shtet ilir as që ka pasur ndonjëherë e as që ka për të pasur sa kohë ekziston materializmi historik. Për të kuptuar informacionin fals që na imponon ideologu historian ne më përpara do të analizojmë idetë e hedhura për këtë organizim për të kuptuar edhe botën e kalbur të idealizmit historik.
Pa e kuptuar aspak rolin e individit në histori, përsa i përket raportit midis masës hapsinore të tij dhe masës hapsinore të shoqërisë, studiuesi nga Polonia, autori (W. Pajakovski) i kumtesës: “Mbretëria e Bardhylit nga historia politike e Ilirisë në gjysmën e parë të shek. IV Para erës sonë” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 333) na jep sihariqin e madh se Bardhyli deri në kohën kur u bë mbreti i ilirëve duhet të ketë qënë në krye të ndonjë lidhjeje fisnore.
Në të vërtetë ky autor as që ja ka haberin dialektikës së shtetit dhe në këtë drejtim ka boshllëqe të mëdha. Po të ketë qënë Bardhyli në krye të ndonjë lidhjeje fisnore (dhe ashtu duhet të ketë qënë) atëhere ai nuk ka qënë kurrë një mbret në krye të shtetit (dhe kështu është). A e kupton vallë lexuesi materialist se sa e pamundur është për një njeri që të jetojë njëkohësisht, gjatë jetës së tij, edhe në organizimin fisnor edhe në atë shtetëror? Po të pranohet kjo që thotë ky autor, atëhere postulati materialist  që thotë se është qënia ajo që përcakton ndërgjegjen, bie poshtë duke u mohuar nga supermaterialisti idealist i kohëve moderne. Si ka mundësi që Bardhyli, produkt i organizimit fisnor, të bëhet pastaj mbret, produkt i organizimit shtetëror? A nuk janë vallë njerëzit ata që duke hyrë në marrëdhënie të pandërgjegjshme dhe në sajë të zhvillimit maksimal të forcave të tyre  prodhuese, përmbysin marrëdhëniet ekzistuese? Cili është roli i Bardhylit në këtë revolucion të paqënë? Me këtë këndvështrim Bardhyli nuk ka qënë aspak pjestar i atij organizimi që quhet shtet.
Autori, i kumtesës, në fjalë i pari e kupton që stonon me teorinë e lindjes së shtetit në përgjithësi, por sidomos me atë të Engelsit në veçanti, dhe për të qëndruar sa më drejtë mbi patericat e tij kërkon të hidhet në sulm me anë të një autokritike krijuese, duke harruar se kjo gjuhë ka kohë që përdoret nga spekullatorët e historisë.
Pa e kuptuar se në vazhdim ai e thellon gabimin e tij, është po ky autor që nuk e kupton se midis zhvillimit ilir dhe atij helen nuk ka asnjë lidhje me karakter kohor dhe hapsinor, por ngjarjet e ndodhura njëkohësisht me luftën e Peloponezit janë ngjarje me ndryshueshmëri cilësore sipas shkakut primar të tyre. Këtë ndryshim polaku nuk mund ta honepsë dot edhe pse është i dukshëm. Kjo kuptohet kur ai deklaron gjithë madhështi se “1.Në shek VI dhe V ilirët në aspektin politik qenë të ndarë në fise të veçanta. Në këtë kohë shfaqet epërsia e papërcaktuar mirë e enkelejve. Ne vihemi në dijeni të kësaj hegjemonie nga lidhjet me luftërat greko-persiane. 2. Duke filluar nga lufta e Peloponezit vërehet një rritje e aktivitetit të fiseve ilire, të cilët në gjysmën e parë të shek IV u bashkuan nën udhëheqjen e brygëve në një strukturë të përcaktuar politike. Brygët nënshtruan taulantët dhe fiset e tjera ilire dhe fqinje dhe pushtuan Epidamnin. Mbi brygët printe Bardhyli. Duke i bashkuar fiset ilire ai krijoi mbretërinë ilire që me sa duket, ishte mbretëria e parë helenistike në histori. Teoria e jonë mbi lindjen e mbretërisë së Bardhylit është në kundërshtim me teoritë e tjera, por ajo përpiqet të jetë në përputhje me burimet (këtu qëndron “madhështia” e autorit, GH)” (po aty, f. 338).
Nga i gjithë ky mish mash përcaktimesh ne nxjerrim dy hapsira shoqerore konkluzive:
1-Autori na u nxjerr ilirët të organizuar në fise dhe mbas 100 vjetëve në shtet i cili nuk formohet sipas ligjeve shoqërore të zbuluara nga filozofia materialiste, por të luftërave që kreu Bardhyli,-këto janë ligje të zbuluara nga ai vetë. Nga ana tjetër këtë shtet ai e quan si rezultat të zhvillimit të shoqërisë greke dhe një evoluim nga  qytet-shteti në shtet.
2-Autori pretendon për ndërtimin e një teorie të re e cila mjafton të barazohet me burimet dhe për këtë ai pretendon se ndjek një metodikë të rregullt dhe të arësyeshme.
Kjo, me pak fjalë të tjera, do të thotë të mos ecësh përpara, por të shkosh mbrapa, bile shumë mbrapa. Sot ka ardhur koha që teoria nuk duhet të përputhet me burimet e lashta meqënëse ato burime kanë më tepër karakter intuitiv fantastik se sa karakterin e mirëfilltë hapsinor. Sipas këtij përcaktimi kostatues ato nuk duhen marrë aspak parasysh në planin hapsinor, por vetëm si një ngjarje kohore e cila kërkon një interpretim të ri, dmth materialist.
Po të veprohet kështu dhe të dalë siç thotë autori ynë mik, atëhere ai ka nderin të na e pasurojë historinë e ilirëve me luftërat imperialiste të kryera nga ana e tyre; ai duhet të na e pasurojë botën shpirtërore të ilirëve me politeizmin e tyre origjinal, si e gjithë bota europiane; së fundi, ai duhet të ketë dijeni (këtë duhet ta ketë sekret të përjetshëm profesional) për alfabetin origjinal ilir dhe duhet të njohë ligjvënësit e famshëm ilirë, si e gjithë bota skllavopronare, e cila nuk njeh asnjë rast në histori që të ketë shtet pa shkrim dhe shkrim pa juristin individual.
Difekti i historiografisë së sotme botërore qëndron edhe në mos kuptimin e materializmit dialektik dhe mos lidhjen e kategorisë dialektike çfaqje-thelb me zhvillimin shoqëror të një populli kur ky bie nën influencën politike të një populli tjetër. Nuk e dimë a është marrë ndokush me relacionet e popujve kur organizimet e gjithseicilit kanë qënë me ndryshueshmëri cilësore midis tyre, por ne kemi bindjen se edhe ai që duhet të jetë marrë me këtë nuk duhet të ketë dhënë një zgjidhje materialiste përderisa koha është konsideruar gjithmonë absolute në zhvillimin e popujve. Raporti absolut, edhe në këtë gjëndje të historisë, jep ndihmesën e vet në zgjidhjen e pikëpyetjeve që dalin për këtë rast, që është më universali në historinë botërore.
Duhet të jetë e qartë për lexuesin se veprimtaria e çdo shteti në historinë botërore, në kulmin e fuqisë së vet shtypëse ka aplikuar luftërat pushtuese,-gjë e parë hollësisht në pjesën e dytë (vëll III i Tjetersimi i…..) “Lufta dhe njerëzimi”. Me metodikat e sotme historike asnjeri nuk mund të na shpjegojë dot përse dakët u romanizuan (mund te jete edhe e kunderta, dmth daket i kane dhene gjuhen latineve dhe kjo shpjegon ndikimin e gjuhes pellazge mbi latinishten, ne qofte se i konsiderojme daket si dyndjen e fundit pellazgjike), ndërsa ilirët jo; e pra influenca e gjuhës romake në gjuhën ilire ka qënë e padiskutueshme, por asimilim gjuhësor e kulturor nuk ka pasur. Masa e relacioneve të romakëve me ilirët ka qënë shumë më e madhe sa na duket neve, e megjithëatë ilirët qëndruan si alpet mbi re. Përse? Historianët tanë janë munduar me të gjitha forcat të shpjegojnë këtë fakt lavdërues me një sërë termash subjektiviste si: i papërkulur, popull i etur për liri, popull i pathyeshëm etj, etj pa e ditur se qëndronin tepër larg të vërtetës së madhe që po të zbulohej do të ishte zgjidhja më e shkëlqyer e etnogjenezës së popullit shqiptar, e nuk do të sorollateshin albanologët e sotëm për rreth 45 vjet punë këmbëngulëse e plot pasion, po, për ne, të frutshme në konkluzionin e saj përfundimtar. Arësyeja, si gjithmonë, është e lidhur nga fakti se koha e lindjes së popujve për historianin ka mbetur një karakteristikë e parëndësishme dhe krejt formale në zhvillimin e popujve dhe të çdo specifike tjetër lëndore. Por ne duke u mbështetur tek ky faktor, në bazë të raportit kohor-hapsinor, zbërthejmë dukurinë në fjalë sipas kësaj hapësire që nuk duhet të jetë e vështirë të vërtetohet ndonjëherë.
Për dy popuj me kohëlindje të afërt asimilimi është i mundëshëm në favor të më të zhvilluarit, i cili në këtë rast rrit shpejtësinë e zhvillimit të asimiluarit, në qoftë se ky është më e hershëm se asimiluesi (por duhet pasur parasysh se shpejtësia e zhvillimit të asimiluesit ulet duke i zgjatur jetën rendit shoqëror aplikues). Kur shpejtësia është e kundërt, proçesi i asimilimit duhet të ndërrojë kohë gjatë ecurisë së kohës (ky rast duhet të jetë shumë i rrallë në histori, ndofta i pamundur si akt historik). Ndërsa për dy popuj me kohëlindje të largët, siç ishin ilirët dhe romakët, asimilimi është i pamundur dhe arësyeja duhet kërkuar tek shpejtësia e zhvillimit shoqëror që është shumë e diferencuar dhe për këtë e bën të pamundur atë që u ndodhi dakëve, të cilët duhet të kenë pasur një shpejtësi të përafërt me atë të popullit romak. Nga ana tjetër mungesa e mundësisë së asimilimit të një populli bën që ai të jetë në kontradiktë të perherëshme me pushtuesit, dhe “paqja” që mbretëron midis tyre është në realitet një fuçi baruti me plasje të vonshme. Të tillë duhet të jenë baskët në Spanjë, lëkurkuqtë në Amerikë, kosovarët në Jugosllavi dhe të tillë kanë qënë të gjithë ballkanasit në kuadrin e perandorisë osmane. E vetmja mënyrë që të mund të realizohet një asimilim i këtyre popujve “kryeneçë”, në kuadrin e shtetit klasor, është një bashkim trashëgues në nivelin e marrëdhinieve shoqërore e pastaj biologjike, gjë kjo e parealizueshme dot sot e deri në të ardhmen e afërt. Megjithëatë historia duhet të ketë pasur raste të tilla që sot duken si të padukshme, por që ajo nuk i ka harruar; psh asimilimi i dyanshëm kelt-sakson apo sakson-norman që të dyja në ishujt britanikë, asimilimi ilir-sllav pjesërisht në pjesën më të madhe të Ballkanit nga ku dualën popujt e  Jugosllavisë si malazesët, serbët e pse jo në një masë të parëndësishme edhe bullgarët. Ky proçes mund të kuptohet vetëm duke vënë në raport sllavët midis tyre ku duhet të dalë që sllavët e jugut kanë humbur shumë nga shpejtësia e tyre e zhvillimit shoqëror që duhet t’i ketë falur natyra në erën autoktone.
Vetëm një organizim internacional i prodhimit mund të realizojë një asimilim universal të popujve, ku të mos ketë më diferencime shoqërore midis tyre. Ja përse shërben kjo midisthënie; për t’i bërë të qartë politikanëve të mbarë botës së sotme të mbarsur me kontradikta antagoniste se shtypja e popujve do të jetë kurdoherë një armë kundër tyre, të paktën teorikisht.
Duke u kthyer tek pamundësia e asimilimit të ilirëve nga ana e romakëve (në të vërtetë ky asimilim është i mundur plotësisht vetëm atëhere nëqoftë se romakët do ta kishin pushtuar Ilirinë përgjithmonë dhe në Iliri do të mbizotëronte rendi shoqëror i imponuar nga pushtuesit), është i papranueshëm mendimi i hedhur nga një autor i huaj sikur “si shumë shtete të tjera kufitare të botës klasike, monarkia ardiane adoptoi shpejt rolin e një mbretërie kliente brënda sferës romake të interesave, dhe nën Pleuratin ajo e shfrytëzoi me sukses” (F. W. Waibank, Iliria e Jugut në shekujt III-II p.e.sonë, Kuvendi i I i studimeve ilire,  vëll. I, f. 339)
Kjo duhet të jetë thjeshtë në çfaqje dhe jo në thelb, sepse vetë roli nuk mund të justifikojë dot qënien. Ky është difekti më kryesor i këtij autori, i cili si shumë shokë të tjerë të vet kujton se ka në dorë frenat e zhvillimit historik të botës.
Po puna me Ilirinë nuk ka mbetur me kaq; ka shumë hipoteza teorike pa domethënie konkrete që na shërbejnë ne për të zbuluar difektin e historianëve tanë dhe për të saktësuar ndërtimin e organizimit shoqëror të ilirëve.
Historiani ka harruar se për të qënë materialist konseguent duhet që çdo hipotezë që ngrihet të vërtetohet jo nga burimet historike, por kryesisht nga ana e qelizave pjesmarrëse në organizimin hipotetik. Psh kur thuhet se “Fakti që disa historianë antikë e përmëndin fisin ilir të dasaretëve njëherë si fis Taulant dhe një herë si Enkelej tregon se ata duhet të jenë përfshirë radhazi në shtetin e Enkelejve dhe në atë të Taulantëve” (S. Aliu, Një qytezë e re ilire në Shqipërinë Juglindore; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të shqipërisë, disp. II, f. 512), atëhere duhet pranuar se midis taulantëve dhe enkelejve ekzistenca e një lufte, bile një lufte disa variantëshe, meqënëse pranohet kalimi nga njëra anë në tjetrën (per te analizuar kete proces eshte e domosdoshme te zbulohet dialektika e formave te luftes, vell. 3 i Tjetersimi….),-gjë që duke mos qënë e vërtetë tregon se sa pak e kanë kuptuar materializmin historik studiuesit tanë. Pastaj ku na e gjejnë të drejtën këta historianë që çdo grup fisesh ilire, si enkelejtë apo taulantët, t’i konsiderojnë në shtet, kur në vitet 430 pa. Kr. kaonët e tesprotët nuk sundoheshin nga mbretër (Tuqididi, Lufta e Peloponezit, f. 96)
Koha që ndan dy periudhat në fjalë është kaq e paktë sa ne mund të themi që është e pamundur të evoluojë një shoqëri nga mospasja e mbretit në atë me mbret pa pasur asnjë formë lufte, të paktën atë civile, mungesa e së cilës tregon se problemi është parë nga historiani ynë me tendencë e cila në fakt mohon parimet teorik të gjenezës së ilirëve.
Duke mos e kuptuar këtë grup parimesh historike, arkeologët tanë po grupohen, përsa i përket teorisë së shtetit, dhe po e përmbysin me plot kuptimin e fjalës realitetin historik të ilirëve; dhe duke e paraqitur atë kaq fals e bën të pamundur përcaktimin e gjenezës së ilirëve dhe të popullit shqiptar pa hequr dorë, më përpara, prej të tërë materialit hipotetik teorik që na imponojnë këta studiues Të thuash se: “Në këtë periudhë të dytë të marrëdhënieve të veta me botën mesdhetare, treva ilire, kryesisht ajo iliro jugore, përbën një njësi politikisht dhe ekonomikisht të pavarur. S.Islami ka sqaruar rolin që luajti shteti ilir në Ballkan dhe ne mund të tërheqim vërejtjen në një aspekt me interes në marrëdhëniet ekonomike. Shekulli IV fillon me një shpërngulje të interesave dhe lidhjeve ekonomike të trevës ilire drejt bregut perëndimor të Adriatikut” (N. Ceka, Diskutim mbi çështjen numismatike, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 527) do të thotë ose të fshehësh, ngaqë nuk di të shpjegojë rolin thelbësor të botës së relacioneve dhe përse treva iliro-jugore paraqitet një njësi politikisht dhe ekonomikisht të pavarur (le të na gjejë ky autor një trevë ilire të varur për kohën që bën fjalë), dmth paditurinë tënde, ose të shpikësh dukuri e shkaqe që vërtetojnë në mënyrë false atë që sikur ilirët kanë populluar jugun e gadishullit Apenin. Për sqarim i themi këtij autori se interesat ekonomike të një populli janë të lidhura pazgjidhshmërisht dhe të varura nga zhvillimi ekonomik i tij, ndërsa masa hapsinore e këtyre interesave është e paracaktuar nga sistemi shoqëror i organizimit të forcave prodhuese në drejtim të marrëdhënieve prodhuese, te cilat nga ana e tyre jane te percaktuara rigorozisht nga shpejtesia e zhvillimit shoqeror, ose, sic quhet ndryshe, oferte – kerkesa. Kur kemi të bëjmë me të njëjtin sistem, relativiteti i këtyre interesave është i paracaktuar nga shpejtësia e zhvillimit shoqëror, e cila nga ana e sajë përcaktohet absolutisht nga kohëlindja vetiake e atij populli. Dhe për një popullatë të pa organizuar në shtet është pak si e pamundur që të ketë interesa kontinentale jashtë territorit të komunave të veta. Nuk është njeriu që përcakton këto interesa, por janë marrëdhëniet ekonomike të një populli ato që përcaktojnë këto të fundit. Pastaj a e di ky autor se interesat e një shteti jashtë territorit të vet çfaqen edhe me vazhdimësinë e politikës me mhjetet e dhunës dhe për këtë nevojitet ushtria e pushtetit civil. Ku e kanë pasur ilirët, qoftë dhe arbërit, këtë ushtri; apo di ky autor ndonjë formë tjetër lufte ku ushtria nuk ekziston?! Ne e pamë mënyrën se si e ndërtoi shtetin ilir S.Islami dhe në qoftë se, për hipokrizi, duhet pranuar ajo teori, është tjetër punë, por të nisesh për të ndërtuar një teori mbi shtetin nga idetë tendencioze është pak e pamundur të pranohet nga koha historike e zhvillimit të shkencës materialiste historike. Ne nuk u nisëm të kundërshtojmë këtë autor ose shokët e tij, por kur shikojmë se rruga e raportit absolut, që kërkon të vërtetojë gjenezën e popullit shqiptar, ndërpritet nga pikëpamje të tilla nuk mund t’i kalojmë në heshtje pa ja nënshtruar  rkitikës sonë; por kjo të mos merret si tendencë keqdashëse nga ana e jonë në adresë të studiuesve tanë.
Të njëjtin gabim bën dhe autori (Frano Prendi) i kumtesës “Urbanizimi i Ilirisë së Jugut në dritën e të dhënave arkeologjike” kur shkruan se “ilirët e kësaj krahine, desaretët, të cilët, siç duket, luajtën dhe një rol të rëndësishëm në formimin e shtetit ilir në shek VI dhe fillimin e shek V p.e.sonë i kishin intensifikuar mjaft marrëdhëniet tregëtare me botën greke” (po aty, f. 110-111).
Kjo është plotësisht e mjaftueshme për të treguar pamjen e gënjeshtërt të organizimit shoqëror të ilirëve sipas shtetit. Ne nuk do ta kishim edhe aq të thjeshtë të vërtetonim të kundërtën, por arma më e fortë e jona (KOHA) na jepet nga vetë autori. Përse çfaqet kjo pamje pikërisht pas marrëdhënieve me helenet dhe jo më përpara ose më vonë? Pastaj duke lexuar Tuqididin (e parapamë) është shumë i ndjeshëm fakti që në fund të shekullit V pa. Kr. disa fise ilire janë të paorganizuar në mbretëri. Pikërisht faktori kohë e bën të pamundur këtë tezë e cila na jep dorë të zbulojmë shkakun e vërtetë dhe të vetëm përse organizimi shoqëror tek ilirët e jugut merr pamjen e një shteti empirik. Roli i botës së relacioneve ka qënë kaq i madh tek ilirët e Jugut sa historianët, pa e kuptuar, kanë rënë në kurthin që i ka ngritur Historia Nënë. Përsëri theksojmë se është e papranueshme një heterogjenitet cilësor i ilirëve dhe të pranojmë që brënda 200 vjetëve kemi evoluimin e shoqërisë ilire nga jo shtet në shtet pa qelizat e domosdoshme të këtij të fundit. Këtë gjë asnjë historian nuk e merr për bazë kur fillon të tjerrë të kaluarën e popullit shqipotar. Në vënd që autori i mësipërm të thellohej në botën e madhe të relacioneve duke përcaktuar masën e influencës si dhe hapësirën kryesore ku vepron ajo, endet rreth e rrotull duke i atribuar desaretëve një rol të paqënë në krijimin e një shteti të tillë.
Ne mund të heshtnim përpara një lajthitje të tillë, por janë vetë studiuesit tanë ata që, të dehur nga ideja e pranisë së shtetit ilir, e kundërshtojnë në një farë mënyre këtë autor me një gabim tjetër edhe më ekstrem. Janë dy autorët tanë të vjetër (Skender Anamali dhe Myzafer Korkuti) që në po të njëjtën kohë me këtë thënie të autorit të mësipër, vënë re se “Në këtë kohë (shek VI dhe V pa.Kr. GH) ne kemi dy shfaqje jo pa rëndësi: federatat fisnore ilire (në fund shtetet ilire) dhe ngulimet e helenëve në Dyrrah, Apolloni, Orik e gjetkë” (Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f. 162). Në fakt këtu ka diçka të sinqertë nga ana e këtyre dy autorëve, sepse dy shfaqjet e vëna në dukje nga ana e tyre nuk kanë karakterin e realitetin historik, por, sidomos e para, janë të lidhura me subjektivitetin individual që shprehin ata me fjalën ne. Por historia e ilirëve nuk pyet shumë për pikëpamjet që kemi ne për ta. Zhvillimi i tyre autokton është me të vërtetë i habitshëm dhe është shëmbulli më i shkëlqyer për popujt e Europës  dhe tregon se si ka qënë ndërtuar shoqëria e popujve të saj përpara qytet-shteteve, bile shumë-shume më përpara tyre, dhe kete gje Evropa nuk e di akoma
Përfundimisht ne i konsiderojmë pikëpamjet mbi organizimin shtetëror të ilirëve një teori ireale pa asnjë bazë historike, e cila, edhe pse duket sikur ka një tendencë pozitive, është bërë sot pengesa më kryesore për vërtetimin dhe konkretizimin e gjenezës së popullit tonë. Ne shqiptarët, dhe kërkush tjetër, nuk mund të lidhë dot hallkat, nëpërmjet qelizave shoqërore, midis ilirëve dhe arbërve, midis arbërve dhe shqiptarëve, pa realizuar më përpara një shtrëmbërim të gjithseicilës po të pranojmë se ilirët kanë qënë të organizuar në shtet. Ja përse ne përpara se të tregonim hapësirën shoqërore të ilirëve dhe lidhjen që kanë ato me arbërit dhe shqiptarët, na u desh të vinim në pah dhe të kritikonim të gjitha ato pikëpamje që hedhin dritën fallso në organizimin shoqëror të ilirëve ku sipas tyre spikat prania e shtetit ilir.
Për të parë më konkretisht gabimin e historiografisë sonë dhe rrjedhimet që dalin nga ky gabim, tani po analizojmë hapësirën sipas ideve të studiuesve të shteteve ilire, sepse ato, dmth shtetet, kanë qënë të shumtë në këtë plan sipas këtyre studiuesve. Kjo hapësirë do të përmbledhë të gjithë kohën që përfshihet midis shekujve VI-II pa. Kr. ku kemi edhe relacionet me helenet dhe pushtimin ushtarak nga Roma Konsullore.
Informatat ideore që na servirin studiuesit e epokes enveriste janë shumë kontradiktore midis tyre dhe një zbërthim i mëtejshëm i këtyre informatave i nxjerr ato në kundërshtim edhe me materializmin historik. Pikërisht këto dy forma kontradiktore, që është karakteristikë për shkencën e sotme historike, do të vëmë në pah në vazhdim, krahas hapësirës mbi shtetin ilir.
Mënyra se si kërkohet prania ose jo e shtetit ilir tek banorët e Ilirisë gjen zbatim sipas të gjitha metodave ekzistuese që janë aplikuar në Shqipëri si dhe tek përfaqësuesi më kryesor i historiografisë shqiptare, i cili për të saktësuar praninë e shtetit ilir kërkon një ndarje nga zhvillimi i shoqërisë ilire. Për të thjeshtuar këtë problem (ne fakt ketru fillon dhe manipulimi i historise reale) ai shkruan se: “Duke lënë mënjëanë tematikën lidhur me gjenezën e ilirëve dhe zhvillimin e shoqërisë dhe të kulturës së tyre, në krye të problemit të etnogjenezës së shqiptarëve qëndron teza se Iliria e Jugut, me të cilën përputhen pak a shumë trevat e sotme shqiptare (edhe kjo nuk eshte e vertete, dhe kjo e ka pasur nje manipulim politik kur eshte deklaruar, GH), është karakterizuar nga një nivel ekonomik shoqëror e kulturor i zhvilluar qysh para pushtimit romak; këtu ishte zhvilluar formacioni politik skllavopronar më i rëndësishëm i ilirëve i cili, duke bashkuar për disa shekuj fiset dhe krahinat më të përparuara ilire në një shtet i hapi shtegun një proçesi konvergjence, i cili veproi më tej edhe pas pushtimit romak. Me këtë brënda difersitetit të gjërë ilir, ishte krijuar në një trevë të përcaktuar një unitet me tipare etno-gjuhësore dhe kulturore të diferencuara, të veçanta. Në këtë truall zhvillohet proçesi i etnogjenezës së shqiptarëve” (A. Buda, Rreth disa çështjeve të historisë së formimit të popullit shqiptar, të gjuhës e të kulturës së tij; Shqiptarët dhe trojet e tyre,f. 29).
Përsëri kemi arbitraritet për emërtimin e shtetit skllavopronar ilir. Pastaj autori duhet t’i përgjigjet pyetjes përse pikërisht në Jug të Ilirisë pati organizim shtetëror, sipas tij, dhe përse veriu i Ilirisë nuk ndoqi këtë rrugë. Çfarë fshihet pas kësaj rruge zhvillimi? Përse kemi heterogjenitet tek ilirët (sipas këtij autori), dhe pastaj, cili është raporti kohor dhe hapsinor i tyre me grekët dhe romakët? Teorikisht autori e ka të pamundur t’i përgjigjet këtyre pyetjeve dhe për këtë ne nuk do t’i vëmë faj në qoftë se nuk do të pretendonte se mbështetej në shkencën materialiste si udhërrëfim. Por ne nuk do të kufizohemi me kaq në kritikën tonë, sepse ne kërkojmë të dimë “diçka” më tepër nga autori ynë. Së pari: si mund të përcaktohet niveli ekonomik shoqëror e kulturor jashtë zhvillimit të shoqërisë ilire? Së dyti: Si mund të përcaktojmë ne formacionin politik të ilirëve jashtë këtij zhvillimi? Pastaj si mund të pranojmë ne se 300 vjetët e saktësuar nga autori ynë tek ilirët formojnë më të rëndësishmen e jetës së tyre? Së treti: Pranimi i bashkimit të fiseve dhe krahinave më të përparuara ilire në një shtet duhet të përjashtojë krijimin e disa shteteve në këto treva, praninë ideore të të cilëve ne e pamë më sipër. Këtu autori formon kontradiktën me shokët e tij më të rinj dhe pse jo nxënës të tij. Së katërti: Tiparet etnogjuhësore dhe kulturore të diferencuara nuk përcaktojnë praninë e shtetit, sepse ato kanë ekzistuar gjithmonë përpara tij dhe formojnë qelizat sasiore paralele që shoqërojnë lindjen e shtetit. Këtu ky autor formon kontradiktën me materializmin historik ku ai ka pretenduar gjithmonë se mbështetej. Së pesti: Mund të jetë e saktë që në këtë truall të sotëm zhvillohet proçesi i etnogjenezës së shqiptarëve, por kjo është shumë e mangët. Ne kërkojmë të dimë përse territori ilir është shumë më i gjërë se ai shqiptar dhe përse pikërisht në Ilirinë e Jugut i krijuan kushtet historike për mbijetimin e shqiptarëve ilirë dhe evoluimin e tyre në shqiptarët e sotëm (ne fakt kete pjese gjeografike ne kohen e Romes Perandorake (shek. IV pas Kri.) Selia e Shenjte e kishte emertuar Epiri i Ri; – keshtu qe mbetet per te zbuluar perse historiografia komuniste e epokes enveriste ka ngulur kembe si mushka qe emertohej Iliri i Jugut). Proçesi i zhdukjes dhe evoluimit të ilirëve është me të vërtetë një ngjarje me domethënie deçizive në përcaktimin e etnogjenezës të shqiptarëve të sotëm. Ne mendojmë dhe vërtetojmë  se këto kërkesa, nga ky autor, japin një panoramë shumë më të plotë dhe saktësojnë jashtë mase problemin e etnogjenezës së popullit tonë pikërisht në kohën kur antishkenca  shqiptare vjell nga goja e saj akuzat më cinike dhe sadiste në adresë të popullit tonë.
Pastaj kërkesa e jonë për një plotësim të mëtejshëm dhe më të plotë të problemit me themelor të shkencës së albanologjisë, nuk është thjeshtë e varur nga ky autor. Ka autorë që, duke marrë nga të tjerët djathtas e majtas, bëjnë një analize filozofike shumë jashtë karakterit materialist për këtë problem duke formuar një hapësirë organizimi as shtet dhe as komunë, por diçka midis tyre. Është autori ynë i vjetër i studimeve dardane që pa marrë parasysh domosdoshmërinë kohore të zhvillimit të shoqërisë kur kalon nëpër elementët sasiorë të saj dhe sidomos kur kalohet nga një sistem në tjetrin, tjerr një analizë konglomerate të mbushur më tepër me hipoteza se sa me fakte. Pa marrë parasysh aspak faktorin kohë, vëndin ku ndodhën ngjarjet që përshkruan ai, zhvillimin shoqëror të popullatës si dhe pa ditur aspak raportin e organizimit fisnor, si dhe masën e tij, me fazën historike që ndan komunën primitive nga shteti skllavopronar, ky autor shkruan se
“Organizimi fisnor, i cili paraqitet që në shekullin V pes dhe përforcimi i tij politik e ekonomik dhe marrëdhëniet e tij në një anë me të nënshtruarit e tij e nga ana tjetër me qytetet autonome, duke filluar prej shek IV pes, madje edhe në kohën e sundimit të Platorit, Agronit dhe Teutës merr një formë të rregullt federative. Kjo formë do të vazhdojë të funksionojë edhe në kohën e sundimit absolutist të Gencit. Në këtë unitet të imagjinuar shprehet qartë jo vetëm pavarësia politike, por edhe ekonomike e  “principium Gentis”….Dhe pikërisht në këtë  vështrim na duket se M.Garashanini, me plot të drejtë e ka karakterizuar këtë produkt politik si organizim mbifisnor. Së fundi, nga e gjithë kjo që u tha deri më tash, po ashtu na duket se me plot të drejtë ka kostatuar F.Papazoglu, kur thotë se struktura politike e shtetit ilir është “një përbërje e qyteteve dhe e bashkësive të mëdha apo të vogla fisnore”” (Zef Mirdita, Studime dardane, f. 90,91).
Jo vetëm autori ynë, por edhe të cituarit, nga ana e tij, as që ja kanë haberin dialektikës së formimit të shtetit dhe elementëve përbërës të tij. Sa më thellë që po futemi në brëndësi të punimit të tij, aq më shumë boshllëqe po gjejmë dhe aq më të mëdha janë pasaktësitë. Organizimi fisnor tek ilirët mund të gjëndet qysh në shekullin V pa. Kr., por kur ai gjëndet në popullatën e atij vëndi edhe në shekullin e XX pas Kr., nuk kemi të bëjmë thjeshtë me një kostatim gjysmak, por ne themi se kemi të bëjmë me një analizë formaliste në histori. Pranimi i këtij organizimi qysh në shekullin e V pa. Kr. tregon se ai ka qënë në fillim të moshës së vet (kemi parasysh edhe shekullin tonë) dhe për këtë nuk mund të quhet i zhvilluar deri në fund që të mund të japë kontradiktën midis forcave prodhuese dhe marrëdhënieve në prodhim. Forma federative, që mund të marrë ky organizim gjatë jetës së vet, edhe në qoftë e vërtetë, është e lidhur me një përshpejtim zhvillimi paradoksal në sajë të botës së relacioneve me helenet dhe romakët dhe për këtë, kur nuk është i vazhdueshëm, tregon se është një hiç përsa i përket ndonjë organizimi tjetër. Pastaj çfarë janë këto qytete autonome dhe përse marrëdhëniet me to nuk shikohen me një sy më zhbirues? A e di vallë autori se çfarë përfaqëson absolutizmi i Gentit dhe deri ku shtrihet ai? Prania e fiseve tek arbërit dhe shqiptarët tregon se absolutizmi individual tek ilirët ka qënë një imponim artificial dhe për këtë përbën një falsitet në histori. Sa për saktësim banorët e hershëm dhe të vonë të këtyre trevave nuk e kanë njohur absolutizmin as në formën më fillestare dhe jo më përmbajtjen e tij (me absolutizëm ne kuptojmë shënjën e pasojës së fundit historike të pranisë së kontradiktës themelore të sistemit). Imagjinata që imponon autori është e vlefshme edhe për formën e organizimit që presupozon M.Garashanini, mendimi i të cilit është sa për të thënë meqënëse duhet thënë diçka, dmth i pavlefshëm. Së fundi F.Papazoglu duhet të kishte nevojë të mësonte, përpara se të shprehej, se përmbajtja e strukturës politike të një shteti nuk është përbërja e tij nga qytetet dhe e bashkësive të mëdha apo të vogla fisnore, por është bashkësia e klasave, institucioneve juridiko-politike, ushtrisë, policisë, dhe e paralelizuar, në kushtëzimin përkatës reciprok, nga idetë e ndryshme juridike, politike, fetare, artistike, letrare, shkencore, etj, etj. Ajo për të cilën bën fjalë kjo autore është kaq shumë relative dhe varet nga shpejtësia e zhvillimit shoqëror, sa ne do të thonim se përbërja e qyteteve, dhe e bashkësive të fiseve nuk përfaqëson aspak një hapësirë kaq të domosdoshme për shtetin. Me fjalë të tjera këto qeliza mund të lindin dhe jetojnë edhe jashtë shtetit, sidomos në formën e tyre më të parë. Pastaj nuk ka dhe shumë rëndësi prania ose jo e një qyteti se sa zhvillimi autokton i një popullate dhe sidomos masa sasiore e tij, e nevojshme për përmbysjen e organizimit ekzistues. Kështu që ne e quajmë të papranueshme mendimin se gjëndja rastësore e një qyteti të përgjithësohet për të tërë popullatën siç ben autori ynë në punimin “Apollonia e Ilirisë”, ku mendimi i tij shprehet me fjalët e Aristidhit. Domethënë për vërtetimin e idesë së tij shërben filozofia e lashtësisë dhe jo materializmi i shekullit të XX-të. “Në veprën “Politika” Aristoteli shkruan se “kemi demokraci kur të lirët, megjëthëse më të pakët, sundojnë mbi shumicën jo të lirë të popullatës, sikurse ngjan në Apolloni, që është në detin Jon” (Neritan Ceka, Apollonia e Ilirisë, f. 65) thotë ky autor në veprën e tij pa u thelluar aspak në raportin real të Apollonisë me popullatën epirote përsa i përket zhvillimit autokton. Po ta marrim këtë si një të vërtetë absolute, atëhere duhet të arrijmë në konkluzionin se Apolonia arriti në këtë gjëndje vetëm në sajë të relacioneve me qytet-shtetet helene dhe jo si rezultat i vetëzhvillimit të pavarur. Por kjo nuk do të thotë se Apolonia ka qënë i gjithe Epiri (per autorin tone Iliria). Sepse Apollonia, qoftë dhe Dyrrahu, janë rezultat i relacioneve dhe ato nuk përfaqësojnë Ilirinë e mirëfilltë në zhvillimin e saj autokton (ne te vertete ato perfaqesojne jugun e Epirit te Ri) . Përgjithësimi që kërkon të bëjë ky autor duhet të përputhet me dialektikën e zhvillimit të shoqërisë në të gjithë hallkat e veta dhe jo të përmbajë qeliza që ndryshojnë cilësisht midis tyre, siç janë  ato të Apollonisë nga ato të popullatës rrethuese. Edhe ky autor përsërit gabimin e historiografisë botërore që e merr kohën absolute, veçse tani ai thellohet edhe më shumë duke e shtrirë këtë gabim edhe në planin hapsinor.
Kjo bie në sy kur saktëson, sipas tij, përfundimisht praninë e qytet-shtetit në Apoloni pa e ditur aspak se çfarë rrjedh po të kishte qënë kështu mirëfilli për të gjithë Ilirinë. Nuk e dimë në ka historia ndonjë rast të tillë, por sikur të pranojmë se në oqeanin autokton çfaqet një qelizë e tillë dhe e ndryshme cilësisht me këtë oqean, nuk kemi si të pranojmë se gjithëshka e autoktonisë është si kjo qelizë. Prania e kësaj të fundit duhet konsideruar patjetër rastësore në ekstrem dhe vazhdimësia e formës së saj në të përgjithshmen e këtij oqeani tregon se kjo rastësi nuk është e aftë të bëhet e domosdoshme përderisa edhe forma nuk arrin dot deri tek përmbajtja specifike. Po të shikohet problemi sipas kategorisë sasi-cilësi dhe përmbajtje-formë, ky autor nuk do të arrinte në përfundimin sikur “Në këtë periudhë të hershme që përfshin shek VI-V pes Apolonia përbënte një polis, një qytet-shtet skllavopronar. Territori i saj ishte mjaft i kufizuar dhe jeta politike përmblidhej e tëra brënda mureve të qytetit….Në marrëdhëniet e tij me botën tjetër, polisi apoloniat ende i pafuqishëm, mbështetej fort në Korinthin konservator dhe në Kërkyrën demokratike skllavopronare” (po aty, f. 67).
Ekzistenca e qytet-shtetit ilir Apolonia nuk mund të vërtetohet dot për ato kohëra, por shumë më vonë, atëhere kur popullata epirote i shkëputet botës helene. Dhe mbi këtë bazë kuptohet roli i relacioneve me qytet-shtetet helene skllavopronare. Apolonia ka “fatin e mirë” se pas heleneve ajo ra në duart e romakëve dhe pas veprimit të tyre në këtë qytet çdo gjë humbet së bashku me politikën pushtuese të Romës së famshme. Kështu që vërtetimi i pranisë së një qytet-shteti në trojet ilire si rezultat i zhvillimit autokon praktikisht bëhet e pamundur me Apoloninë e Epirit. Bile forma e jetës së saj mund të tregojë diçka më shumë po të vihet në raport me Dyrrahun e stërlashtë. E marrë krejtësisht e shkëputur nga bota ilire analiza e mësipërme mund të konsiderohet e saktë, por po nënkuptove me këtë zhvillim edhe botën ilire, atëhere e ke përmbysur vetveten dhe ja sepse: në shekujt që autori imponon polisin apoloniat si qytet-shtet skllavopronar, shoqëria tjetër ilire, psh Dardania, nuk e njihta skllavërinë si element të domosdoshëm për thellimin e klasave. Tendenca e autorit për të kufizuar territorin apoloniat si dhe jetën politike brënda mureve nuk është e lidhur me ndonjë fakt kuptimplotë si: paaftësinë e zhvillimit brënda Apollonisë për tu shtrirë jashtë sajë si Athina dhe Sparta, por ajo është e lidhur (kufizimi i territorit) me dinamikën e Apollonisë, e cila, sipas autorit tonë, ndjek zhvillimin nga e thjeshta drejt së komplikuarës dhe nga e pakta drejt së shumtës. Me këtë tendencë ky autor kërkon të realizojë përgjithësimin e qytet-shtetit apolloniat, që duhet të jetë në çfaqje, në shtet ilir, a thua se prej këtij fakti varet jeta dhe problemi etnogjenetik i popullit shqiptar sot. Kritika e jonë bëhet e vlefshme dyfish në vërtetimin e saj nga kontradikta ku e fut veten autori duke pranuar se marrëdhëniet me botën tjetër janë krejtësisht të dobëta nga pafuqia e zhvillimit. Lidhja që ky autor i bën Apolonisë me borën korintiane dhe korkyrase nuk tregon gjë tjetër veçse varësinë lindëse të sajë dhe faktin që Apolonia në formën e qytet-shtetit skllavopronar nuk ka asnjë lidhje me botën ilire. Po a prish dhe a ndryshon gjë në gjenezën dhe etnogjenezën e popullit tonë mungesa e kësaj lidhjeje? Aspak po të kemi parasysh se forma e organizimit shoqëror në Apoloni ka qënë, në vazhdim, e shkëputur nga metropoli grek dhe për këtë ky qytet i lavdishëm epirot mbeti qytet-shtet vetëm në çfaqjen e tij embrionale dhe aspak më tutje. Lidhjet me Korintin konservator dhe Korkyrën demokratike-skllavopronare (masa nuk dihet) kanë bërë që Apolonia të mbijetojë deri në epokën romake, ku dhe ra pas kësaj nën influencën e kësaj të fundit. Mbijetimi i Apolonisë, sipas formës helene, duhet të na japë bazën e mbështetjes tek bota korinto-korkyrase, gjë që nuk përbën gjë tjetër veçse një pjesë të botës së relacioneve, në mos pjesën më të madhe dhe kryesore të saj. Ne pa i hyrë fare studimit në vënd të Apolonisë, vërtetojmë se bota apoloniane nuk është kërkund me botën athinase apo spartane (dhe të çdo qyteti tjetër helen të shekullit VI-V pa. Kr.) gjë që duhet të bjerë në sy nga mungesa e luftërave imperialiste të sajë. Përpara se të vërtetojmë praninë e shtetit në qytetin e Apolonisë, autori duhet të na vërtetojë praninë e qelizave shoqërore aq të domosdoshme për themelimin e tij.
Po si e vërteton ky autor praninë e organizimit shtetëror në Apoloni?
Brënda kuadrit të ndërtimit të qytetit, autori na tregon se sterat e mëdha të ujit me përmasa gjigande kanë qënë pronë shtetërore, sepse disa gërma në gurët e murit, në anën lindore të qytetit, zbërthehen, nëpërmjet fjalës damosis, në atë që do të thotë shtetëror (f.38). Së dyti, në Apoloni kishte shumë punishte, ku nga një pasazh i Aristotelit për qytetin e Durrësit (Dyrrahut) mësohet se kishte punishte që i përkisnin shtetit skllavopronar, dhe vetëm për këtë edhe në Apolloni punishtet e gurgdhëndësve që merreshin me ndërtimet shoqërore ishin pronë shtetërore (f.38). Së treti, forca e gjallë njerëzore që punonte në ato punishte ishin mijëra skllevër të zënë në luftë, ose të blerë (f.38). Pika e fundit e tërësisë së vlerave vërtetuese është një akrobaci universale e autorit. Po të ziheshin në luftëra, atëhere bujrum ku janë ato, dhe po të bliheshin, siç është fjala në aparencë, gjë që duhet vërtetuar paraprakisht, atëhere konkluzioni mbi karakterin shtetëror të Apolonisë vetëm në çfaqje, dhënë nga ana e jonë, është i saktë përfundimisht.
Por a është ky një vërtetim i autorit mbi karakterin qytet-shtet të Apolonisë së Ilirisë? Në vënd që të japë dinamikën e qytetit ilir në përgjithësi dhe masën e influencës helene mbi këtë qytet, ku analiza sipas këtij këndvështrimi do të tregonte se mungesa e njërës prej tyre do të mjaftonte për të vërtetuar se qyteti ka qënë thjeshtë epirot ose grek, ndërsa prania e të dyjave duhet të tregojë se kemi një ardhje të heleneve dhe ndryshim në zhvillimin autokton epirot. Autori zbukuron dhe zgjat punimin e tij jo vetëm pa vërtetuar asgjë, por realizon një shtrëmbërim të dinamikës reale të shoqërisë ilire duke e fshehur gjenezën reale të popullit tonë (karakterin epirot te tij) pas teorizimeve intelektuale që tashmë duhet t’i konsiderojmë bajate.
Duke marrë shkas nga interpretimet e shkollave antihistorike mbi inferioritetin e popullsisë ilire karshi nivelit shoqëror të zhvillimit, i njëjti autor për kundërvënie ndaj antimaterializmit historik të këtyre shkollave, ngre tezën mbi lulëzimin e shtetit dhe sidomos karakterin e përparuar të shoqërisë skllavopronare në vëndbanimin e Selcës së Poshtme, rreth viteve të shekullit IV pa. Kr. Vini re se si asgjëson ai, me anë të fantazisë së tij, sulmin antihistorik të idiotizmit skolastik: “Në mënyrë më të moderuar kjo shprehet me dyshimin që ngrihet për karakterin e përparuar të shoqërisë skllavopronare dhe të shtetit tek ilirët dhe për rolin e veçantë që i jepet në urbanizimin e Ilirisë elementit të huaj…..ai (vëndbanimi i Selcës së Poshtme, GH) lulëzoi në një territor ku ndeshet për herë të parë formacioni me i hershëm shtetëror ilir” (N. Ceka, Qyteti ilir pranë Selcës së Poshtme, f. 6).
Ne tani nuk do të marrim për bazë as interpretimet dhe as konkluzionet mbi shtetin ilir, por , së fundi, do të mbështetemi tek faktori kohë, i lindjes së gjithseicilit, sipas ideve të studiuesve duke i paralelizuar me dinamikën e gjithseicilit element shoqëror sipas ekuacionit kohor dhe hapsinor: ide fetare ? pronë private ? skllavëri ? luftë ? familje monogame ? klasa. Në këtë ekuacion mungojnë shumë qeliza të tjera, por që ne do t’i nxjerrim në vazhdim si: idete juridike, format e pronës etj, etj; të cilat veçanërisht kompletojnë praninë ose jo të shtetit tek ilirët.
Duke u rikthyer tek banorët e vëndbanimit pranë Selcës së Poshtme duhet sqaruar se a janë po ata banorë që brez pas brrezi popullojnë atë krahinë. Po të jetë kështu, atëhere autori ka shumë mangësira dhe një kontradiktë me përmbajtjen e shtetit në kompleksitetin materialo-shpirtëror. Kur analizuam idetë fetare të ilirëve treguam se banorët e atyre anëve akoma dhe sot kishin gjurma të kultit të natyrës në besimin e tyre fetar (Shkenca dhe jeta 4/85, f. 74). Le të na gjejë një rast të vetëm në histori autori ynë ku të kemi qoftë edhe një formë të shtetit ku si ndërgjegje fetare të kemi kult të natyrës në mënyrë që ne të detyrohemi të pranojmë shtetin si organizim të mundëshëm të banorëve të atyre trevave. Pastaj ku janë idetë juridike të atij shteti; ku janë format e luftës; ku janë format e skllavërisë; ku është familja monogame karakteristikë për qytetërimin shtetëror? Pa e përfunduar kritikën mjaftohemi të marrim vetëm kohën e ekzistencës së këtij shteti hipotetik për ta bashkërenduar me krahinat e tjera të Ilirisë apo Epirit.
Pa pasur nevojë të thellohemi në zbërthimin e analizës së shtetit tek ilirët ne ndeshemi, tek autorët e huaj, në përcaktime hapsinore mbi lindjen e shtetit sipas fazave të tij dhe sidomos në përcaktimin hapsinor të formës së qytetërimit, – gjë që duhet të formojë direkt një antihistorizëm pa pasur nevojë për një krahasim me ekuacionin tonë. Kështu p.sh. autori (Milutin Garasanin) i kumtesës “Ilirët në Mal të Zi në dritën e kërkimve arkeologjike” e përcakton në këtë mënyrë gjëndjen e organizimit më të lartë të ilirëve: “Etapa e fundit e epokës së hekurit, periudha IV, është me të vërtetë etapë e fillimit të periudhës historike në kuptimin e mirëfilltë të kësaj fjale. Kjo është periudha e shteti ilir, qëndra e të cilit gjatë fazës së dytë të tij duhet kërkuar në Mal të Zi dhe në Shqipërinë Veriore. Qytetërimi i kësaj periudhe karakterizohet para së gjithash nga helenizmi pothuajse i plotë, që manifestohet para së gjithash në qeramikë dhe argjendari” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 405).
Dy gjëra kanë rëndësi për ne në këtë analizë formale. Ideja se shteti ilir na paska pasur faza zhvillimi, megjithëse këtu duhet sqaruar në është fjala për shtetin ilir në përgjithësi apo për shtetin e krahinës së lartpërmëndur në veçanti; si dhe përcaktimi që qytetërimi ilir i asaj krahine na që[nka karakterizuar nga një helenizën pothuajse i plotë. Autori i këtyre rreshtave harron se cilësimë i formës së shtetit ilir sipas fazave është më i domosdoshëm të bëhet pasi të përcaktohet forma e qytetërimit vëndas para se të bëhet helenizimi i tij. Kjo do të kisghte interes dhe jo përcaktimi hapsinor i helenizimit të qytetërimit si dukuri, i cili, edhe në rast se ka ndodhur realisht, nuk ka asnjë rëndësi jetike. Bile ne do të shtonim se ky konkluzion, pra e pranojmë helenizimin, është tepër sipërfaqësor si dukuri dhe përcaktimi i bërë nga ky autor ka tendenca arbitrare. Në qoftë se ilirët do të ishin gjëndur me të vërtetë nën një ndikim të tillë, atëhere ata duhet të kishin reflektuar sipas një vceprimtarie krejt tjetër: si ajo që përshkruan Tuqididi tek “Lufta e Peloponezit; por mungesa e reflekseve greke nga hapësira ilire tregon se ose influenca greke është e parëndësishme dhe tepër empirike, ose ajo është totalisht e paqënë me përmbajtjen e sajë. Në qoftë se autori me sygjerimet e tij niset nga gjetjet arkeologjike të qeramikës dhe argjendarisë duhet të përcaktojmë në kemi të bëjmë me import ilir apo eksport grek, ku ne anojmë mga e dyta (në këtë rast importi dhe eksporti nuk janë e njëjta gjë edhe pse nga pikëpamja e ekonomisë politike nënkuptohet e njëjta hapësirë mallrash).
Ndërsa pika e parë e hapësirës së shtetit ilir duhet të jetë e lidhur me botëkuptimin dhe nivelin filozofik të këtij autori mbi shtetin në përgjithësi. Pa ja pasur haberin se si ndërtohet shteti, fazat nëpër të cilat parakalon ai, ky autor merr guximin të emërtojë një shtet hipotetik të ndërtuar nga faza të ndryshme. Ne pa ja ditur qëllimin domethënës të autorit do të analizojmë sipas dy këndvështrimeve të mësipërme nocionin: “fazë e dytë e shteti ilir”. Po të pranojmë se shteti ilir ka pasur faza zhvillimi përsa i përket hapësirave gjeografike, dmth një herë kemi fazën e parë me shtetet jugore ilire, pastaj të dytën me shtetet veriore, arrihet në përfundimin që shoqëria ilire ka qënë cilësisht heterogjene dhe këtë hapësirë nuk mund ta japë dinamika e një populli i cili ka qënë unik ne kohëlindjen e njerëzve anë e kënd krahinave ku banon ai. Domethënë sipas këtij autori ilirët nuk janë një popullsi homogjene përsa i përket zhvillimit (nënkuptimi për ne është i qartë), por heterogjene;-gjë e cila në një farë mënyre përputhet me pikëpamjet e disa studiuesve tanë dhe të huaj. Ndërsa po të pranojmë fazën e dytë të shtetit ilir me qëndër në Mal të Zi dhe Shqipëri Veriore, problemi mund të kishte një këndvështrim më të drejtë me kushtin e vetëm që të kemi realisht një shtet ilir në ato treva. Mirëpo prania e një shteti të tillë me shkallë zhvillimi përtej fazës së parë (kjo është enigmatike për ne), në fazën e dytë duhet të ketë qënë se s’bën e shoqëruar me luftëra civile, ato pushtuese etj, etj; mungesa e të cilëve tregon se ky shtet është një iluzion dhe përfundim hipotetik i mikut nga Jugosllavia.
Në qoftë se autori i mësipërm niset nga përcaktimet hapsinore (të etapave të zhvillimit të përpunimit të metaleve) për të dalë tek koha, një autor polak, i paraparë si autori i tezës mbi rolin e rëndësishëm apo të parëndësishëm që luajnë popujt në histori, e përcakton ekzistencën e shtetit ilir në trojet e përcaktuara nga studiuesit jugosllavë, qysh në shekullin IV pa. Kr. duke ja hequr të drejtën e zhvillimit heterogjen shtetit hipotetik ilir. Por ky autor bie në pozitat e gabuara pikërisht nga padituria e tij mbi dialektikën e shtetit dhe zhvillimit të shoqërisë. Vini re se si e tregon paditurinë e tij ky autor: “….me interes duhet quajtur mendimi i hedhur që në shekullin e kaluar i mbrojtur dhe i zthvilluar tani prej F. Papazoglut, sipas të cilit Bardhyli nuk qe prijës i ndonjë fisi, por mbret i ilirëve. Këtë mendim e sygjeron edhe konkluzioni se duke filluar nga Bardhyli e deri tek Genti një sërë krerësh sikur formojnë një dinasti” (po aty, f. 327-328). Ne jemi të detyruar t’i përgjigjemi këtij autori me zbërthimin e ekzistencës së absolutizmit njerëzor; sidomos tek ilirët ai ka qënë tepër formal dhe i parëndësishëm. Por një gjë duhet pasur parasysh: Komuna e mirëfilltë primitive nuk ka pasur fundin e saj jetësor me anë të absolutizmit individual. Pra shoqëria ilire, edhe nga kjo pikëpamje, e kishte kaluar me kohë këtë formacion të zhvillimit shoqëror ne saje te nje procesi qe ka qene vendimtar, por qe nuk eshte marre parasysh asnjehere nga studiuesit shqiptare te te gjithe koherave
Asnjeri deri më sot nuk ka qënë i aftë të na thotë ngjarjet historike të ndodhura në fund të jetës së komunës primitive, përpara se të bëhej ndarja e punës. Vetëm një Karl Marks zbuloi dhe vërtetoi se thelbi i fundit të çdo sistemi ekonomiko-shoqëror është kontradikta midis forcave prodhuese dhe marrëdhënieve ekzistuese të prodhimit (ne fakt ketu fshihet nje proces i panjohur nga shkenca e politikes akoma edhe sot: kontradikta midis forcave prodhuese primitive dhe marredhenieve me te zhvilluarit; ose e thene ne menyre filozofike: kontradikta midis qenies dhe ndergjegjes, – te cilen Marksi e kufizoi vetem ne percaktimin hapsinor pa i shkuar ndermend se kjo ishte nje fuci baruti ne brendesi te shoqerise ku aplikohej). Në këtë mënyrë mohohet prania e absolutizmit në fund të komunës së mirëfilltë primitive, por jo në fund të gjysëm shtetit komunar, ku duhet të jetë çfaqur abolutizmi individual në formën e trashëgimisë familjare, meqënëse prona private kishte lindur dhe organizimi shoqëror kishte pësuar shtresëzimin e vet. Është ky shtresëzim që përcakton lindjen e absolutizmit individual. Por ky absolutizëm duhet të jetë në përmbajtje i barabartë në çdo sistem dhe e vetmja mënyrë për të vënë dallimin cilësor midis tyre është forma e ideve fetare (të paktën duke filluar me këtë gjysëm shtet e duke mbaruar me feudalizmin) dhe masa hapsinore e luftës imperialiste (psh është e pamundur lufta imperialiste midis Romës dhe perandorisë Kineze jo vetëm pse kanë qënë me rende të ndryshme shoqërore, por edhe largësia tepër e madhe gjeografike nuk mund të mbulonte seicilin sistem shoqëror respektiv). Nga të dy këto veçori e para ka pozicionin shumë më të dukshëm se lufta. Sidomos tek ilirët kjo ka domethënien e vet të madhe, sepse janë pikërisht idetë fetare (kulti i natyrës) ato që vërtetojnë se absolutizmi individual në Iliri nuk ka karakter shtetëror jo vetëm në thelb, por as në çfaqje. Mirëpo vetë kulti i natyrës nuk është ndërgjegjja fetare e fundit në organizimin gjysëm shtetëror të komunës as dhe e pjesës fundore të asaj faze ndërmjetëse që ndan dy rende cilësore midis tyre, por e pjesës më dinamike të kësaj faze. Kështu që e ashtëquajtura dinamikë ilire, që fillonkërka me Bardhylin dhe mbaronkërka me Gentin (393 pa.Kr. – 168pa. Kr.) nuk ka asnjë lidhje me absolutizmin individual të organizuar ilir, siç mundohet të na mbushë mëndjen autori, sepse “mbretërit” ilirë ishin krejt ndryshe nga “mbretërit” grekë të epokave heroike apo faraonët e Egjiptit. Dhe për këtë arësye autori polak nuk ka asnjë të drejtë kur e emërton organizimin ilir si organizim shtetëror.
Ka nga ata autorë që duke marrë, pa dashje dhe në mënyrë krejt intuitive, një ndër karakteristikat më të dukshme të zhvillimit shoqëror: atë të përshpejtimit të zhvillimit shoqëror; mundohen të krijojnë kushte artificiale të transformimit të shoqërisë ilire deri në formimin e marrëdhënieve skllavopronare të prodhimit. Me të tilla rrugë autori (Dhimosten Budina) i artikullit “Disa rezultate të gjurmimeve në vëndbanimet e lashta ilire të Kaonisë” mundohet të injektojë tek ilirët mundësinë shoqërore të krijimit të shtetit. Ja mënyra e arësyetimit të tij: “…nëpërmjet këtyre kontakteve (ato me botën helene, GH.) tek kaonët u shpejtua shthurja e rendit fisnor dhe si pasojë u vendosën marrëdhëniet skllavopronare në prodhim” (Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. II, f. 550)
Nuk ka të drejtë ky autor ta përshpejtojë zhvillimin shoqëror deri atje sa të pranohet se tek kaonët na paska pasur shtet skllavopronar vetëm se atje na qënkërka shkatërruar rendi fisnor. Këtu autori injekton në mënyrë artificiale një qelizë e cila edhe mund të jetë pjesë përbërëse e shtetit, por ama po nuk u paralelizua me të tjerat tregon se sasia nuk është kthyer akoma në cilësi, dmth organizimi gjysëm shtetëror i komunës nuk është kthyer akoma në shtet domosdoshmërisht. Pastaj a e di ky autor se përshpejtimi i zhvillimit shoqëror ka ligjet e veta dinamike. Mund të ndodhë që dhuna shtetërore të aplikohet mbi një popull të organizuar në gjysëm shtetin komunar dghe ta detyrojë atë të gjunjëzohet përpara organizimit shtetëror kapitalist, siç është rasti i inkasve dhe actekëve në Dy Amerikat; por a është i sigurtë historiani që paskëtaj popullsitë e mësipërme, gjatë zhvillimit të tyre shoqëror do të kenë të njëjtin zhvillim si ato të popujve që organizimin kapitalist të prodhimit e kabnë rezultat të zhvillimit autokton të tyre? Po të pranonim pozitivitetin e kësaj ngjarjeje, atëhere idealisti do të hidhej përpjetë nga gëzimi, sepse nuk është materia ajo që përcakton ndërgjegjen, në kuptimin e qënies shoqërore, por është ndërgjegjja ajo që përcakton vetveten tek një popull tjetër dhe në këtë mënyrë mohon tërësisht rrugën e shkencës së sotme. Arësyeja e mos barazimit të ndërgjegjes së dy popujve që i nënshtrohen të njëjtit organizim nuk duhet kërkuar kërkund tjetër veçse tek kohëlindja e seicilit popull, prej nga rrjedh vlera e shpejtësisë së zhvillimit shoqëror. Po të mbështetemi tek raporti absolut kohor-hapësinor, këtë problem do ta saktësonim në këtë mënyrë. Për rastin kur përshpejtimi vjen nga një popullatë që mbart një shpejtësi zhvillimi më të madhe, atëhere influenca duhet të jetë gati e përjetshme, sepse një ndërprerje e këtyre relacioneve do të bënte që shpejtësia të zbriste përsëri, më e madhe se ajo që kishte në fillim, por më e vogël se e popullsisë imponuese (kjo e fundit do të humbasë në shpejtësinë e sajë pikërisht pse dikush tjetër fiton nga këto relata; – këtu qëndron gabimi i A. Ajnshtajnit kur teorizon mbi ngadalësimin e ecurise se kohës tek një grimcë që lëviz me V˜C; – mos vallë bota e njeriut ka një zhvillim të ndryshëm nga ajo e botës materiale tjetër? Këtu, dhe vetëm këtu, qëndron zgjidhja e unitetit të materies dhe ky është problemi më themelor i filozofisë). Për rastin kur përshpejtimi vjen nga një popullatë me shpejtësi me të vogël zhvillimi (e gjithë influenca e europianëve mbi indianët e Dy Amerikave ka pasur këtë sens; këtu kemi një paradoks të vërtetë interesant, sepse në realitet europianët në atë kohë kanë pasur shpejtësinë e zhvillimit shoqëror më të madhe se të indianëve, por nuk duhet harruar se gjithëseicili ndodhej në rendin e vet shoqëror dhe vetëm për këtë arësye europianët suprimuan lëkurkuqtë. Për sisteme të barabarta shoqërore indianët e dy Amerikave e kanë pasur shpejtësinë e zhvillimit shoqëror më të lartin në botë), gjë e rrallë dhe e ndodhur në shkallë me përmasa  të mëdha në rastin e mësipërm dhe, në Europë, kur Roma sundoi popujt barbarë të kontinentit përveç ilirëve, bota e relacioneve nuk është e domosdoshme të ekzistojë. Ndërprerja e saj do të bënte që popullsia vëndase mbas iks vjetësh të ndodhej në po atë organizim kur veproi bota e relacioneve veçse në një masë hapsinore më të lartë se imponuesit, por më të vogël se hapësira ku duhej të ndodhej kjo popullatë nëqoftë se bota e relacioneve nuk do të kishte vepruar. Organizimi në fjalë do të vinte pas një kohe më të gjatë, psh dy iks vjetësh, meqënëse është gjithmonë kjo botë që mund të realizojë përshpejtimin e zhvillimit shoqëror i cili është i ndryshëm për popuj të ndryshëm, por edhe për sisteme të ndryshme shoqërore (ndoshta për popuj me datëlindje ekstreme, siç mund të jenë zezakët me lëkurkuqtë, shpejtësia e zhvillimit gjatë një rendi të prapambetur është më e madhe se për rastin e një rendi më të avancuar, sidomos kur rendet janë njëri pas tjetrit. E themi këtë pasi produktet shoqërore të lëkurkuqërve të Amerikës nuk kanë krahasim me produktet e grekëve të apokave heroike edhe pse inkasit, apo actekët ishin më mbrapa se grekët e epokave heroike te Homerit).
Duke u rikthyer tek kaonët,  hapësira shoqërore e tyre nuk mund të jetë ajo që thotë ky autor dhe ja përse: bota e relacioneve me të vërtetë mund të ketë realizuar një përshpejtim të shthurjes së rendit fisnor (në fund të fundit ne nuk dimë se ç’është ky rend fisnor, pas dimë se ç’është rendi i komunës primitive, ai skllavopronar etj, por rend fisnor ne nuk dimë të ketë pasur ndonjëherë. Ky është një modifikim i organizimit komunar, por duke qënë se ai përmban elementë të shtetit, për ta dalluar nga organizimi i mirëfilltë komunar e kanë quajtur të tillë pa e studiuar dialektikën e shtetit. Ky organizim ndërmjetës është quajtur nga ana e jonë gjysëm shtet komunar pasi paraqet karakteristika të përbashkëta për të dy rendet duke anuar në fillim nga komuna dhe pastaj nga shteti, studiuesit tanë nuk kanë ditur të bëjnë diferencimet e nevojshme (për ndërtimin e tij shih kapitullin e parë të, pjesës së dytë: “Lufta dhe Njerëzimi”, vell. 3 i Tjetersimi…)), por duke ditur se si vepron përshpejtimi është paraprakisht e nevojshme të përcaktohet hapësira shoqërore mbi të cilën ka vepruar ky përshpejtim. Ta supozojmë se ai ka vepruar mbi të gjithë popullatën kaone, por si shpjegohet që në truallin shqiptar mbas 2 000 vjetësh çfaqen gjurmët e organizimit fisnor. Tani përpara nesh shtrohet problemi ose ta quajmë të pasaktë mendimin e hedhur nga ky autor (dhe kështu është) ose kaonët nuk kanë qënë ilirë meqënëse ata na paskan pasur një përshpejtim që nuk ka nevojë për grekët, dmth shpejtësia e zhvillimit shoqëror të tyre ka qënë jo vetëm më e madhe se e ilirëve, por edhe nga ajo e grekëve (gjë që nuk duhet të jetë kështu).
Edhe pse muarëm faktorin kohë si kusht analitik për të analizuar pikëpamjet hapsinore mbi shtetin ilir, nuk do të ishte e mundur ta analizonim plotësisht bashkësinë e këtyre pikëpamjeve pa kontradiktën midis kohëlindjes dhe kohëzhvillimit të fiseve ilire, kontradiktë kjo gjithmonë teorike. Eshte autori (Hasan Ceka) i artikullit “Veprimtaria monetare ne qendrat e tjera te Ilirise se Jugut”  që deklaron se: Bylisarët hyjnë në radhën e fiseve të para ilire, ku shoqëria e komunitetit primitiv pëson shumë herët, të paktën qysh nga shek IV p.e.sonë shthurje të plotë dhe i lëshon vëndin sistemit skllavopronar. Në përshtatshmëri me mënyrën e re të prodhimit organizimi fosnor u zëvëndësua gradualisht me një administratë të ndërtuar sipas tipit të poliseve greke të bregdetit, në radhë të parë të Apollonisë fqinje” (po aty, disp III, f. 582).
Bylisin kemi pasur fatin e mirë ta shohim në vënd edhe vetë (nje ekip gjeofizik punoi atje per nje vit, 1983-84). Muret qiklopike nuk janë karakteristikë e shtetit skllavopronar. Pastaj shthurja e komunës primitive tek ilirët ka ndjekur një rrugë shumë të gjatë dhe të ndryshme nga ajo e grekëve. Në këtë pikë autorët huazojnë nga mënyra greke për të vërtetuar se qytetet ilire kanë qënë qytet-shtete. Por nuk është vetëm ky huazim që imponojnë këta autorë. Si ka mundësi që një bashkësi fisesh në shek IV pa. Kr. të jenë ndër të parët fise që të kenë shkallmuar tej marrëdhëniet komunare të prodhimit kur këto pikëpamje bëjnë fjalë për veprime të njëjta qysh në shekullin e V pa. Kr.? Pra bylisarët nuk janë të parët, kur sipas autorëve tanë ata janë ndër të parët që kanë hyrë në marrëdhënie skllavoipronare, dhe sipas të tjerëve mbretëria e bardhylit filloi në fillimk të shekullit të V pa. Kr. etj, etj. Kjo është një kontradiktë midis studiuesve pa ndonjë rëndësi vendimtare, por me një domethënie të vonë. Pasaktësia më e madhe e kësaj teze është e lidhur me raportin kohor midis kohëlindjes së qytetit dhe kohëlindjes së shtetit, gjë që më hollësisht e pamë tek kritika e qytetit. Por tani duam të vëmë në pah pasaktësinë e autorëve mbi emërtimin e bylisarëve si popullatë që ka njohur organizimin skllavopronar të prodhimit. Qyteti ilir Bylis e fillon jetën e vet në shekullin e IV pa. Kr., të paktën ky është mendimi i N. Cekës (shih Fjalorin Enciklopedik Shqiptar), por si ka mundësi që bylisarët në të njëjtën kohë na paskan themeluar qytetin dhe në po atë kohë na paskan  themeluar shtetin? Kjo është thjeshtë një pasaktësi botëkuptimi dhe jo një gabim metodik. Njeriu nuk mund të kollitet duke marrë frymë, ashtu si njerëzimi që nuk mund të krijojë në të njëjtën kohë dy qeliza të njëpasnjëshme me ndryshueshmëri në përmbajtje. Pikëpamja që bylisarët kanë pasur shtet, nga këndvështrimi i zhvillimit autokton, nuk gjen përkrahje edhe nga prania e dy kishave paleokristiane (ose një bazilikë e tillë sipas N. Cekës) të shekullit V, çka tregon se në atë qytet determinuese nuk kanë qënë forcat prodhuese ilire, por ato të borës heleno-romake, të paktën në shekujt pas Krishtit. Por problemet që dalin për qytetin e Bylisit nuk mund të gjejnë zgjidhje të saktë me anë të praktikave aktuale. Studimet e kryera nga ana e jonë, me anë të metodave gjeofizike (1984), kanë treguar se ndërtimet romake gjënden ngjitur me ndërtimet epirote midis të cilave ka ndryshueshmëri cilësore; bile studimi teorik i materialit gjeofizik na tregon se poshtë teatrit dhe skajit perëndimor të shkallëve të stadiumit (në lindje të fushës) duhet të ndodhet një ndërtim i mirëfilltë epirot (në pikën e dhënë topo-gjeografike duhet të ndodhet një masë e konsiderueshme ndertimore me permbajtje silicore), por arkeologu i ynë nuk mund të prishë bukurinë romake për të zbuluar formën primitive te ndërtimit epirot, qoftë edhe orvajtje. Megjithëatë qyteti epirot i Bylisit nuk ka asnjë shënjë që të mund të vërtetojë sadopak praninë e shtetit tek banorët e tij dhe fshatrave që e rrethonin.
Faktori kohë na ndihmon, kësaj rradhe, për të zbuluar pasaktësinë mbi emërtimin e shtetit tek prasaibët. Autori i punimit “Butrinti dhe fortifikimet e tij” e quan ndër përfundimet kryesore argumentin e ekzistencës së një shteti të pavarur të Prasaibëve që nga mesi e shek. II pa. Kr. pa ju kundërvënë formës së argumentit i cili në asnjë mënyrë nuk mund të vërtetojë praninë e një shteti në një popull që ka pozitën e gruas sundimtare në familje (Gjerak Karaiskaj, Butrinti dhe fortifikimet e tij, f. 25). Tek Engelsi pamë se sundim të gruas në familje do të thotë familje komuniste dhe vëtem për këtë prania e shtetit tek prasaibët është e pamundur.
Duke lënë mënjëanë këtë pasaktësi “të vogël” ne rikthehemi tek zhvillimi i ilirëve në tërësi. Nga analiza me sens pozitiv të pikëpamjeve të studiuesve tanë dhe të huaj mbi shtetin ilir na del ase kemi një diferencim prej tre shekujsh në disfavor të fiseve që kanë jetuar më afër grekëve dhe kanë pasur relacione shumë më të mëdha se fiset e “përparuara” ilire që në sajë të “frymës së shenjtë” e ndërtuan shtetin përpara fiseve të cilët në sajë të relacioneve me grekët edhe mund të kenë pasur mundë[si përshpejtimi në zhvillimin e tyre,gjë që në çfaqje mund të jepte një material sipasfaqësor për një farë argumentimi të shtetit ilir (pikërisht këtë material shfrytëzon autori kur argumenton praninë e shtetit tek prasaibët). Me këtë autor historiografia shqiptare fut në brëndësi të vet, në formë argumentimi material, zhvillimin heterogjen të popullsisë ilire,-gjë e cila mohon ose unifikimin e popullsisë ilire në zhvillimin dialektik të saj (lindje-zhvillim-vdekje) ose autoktoninë e sajë, që është e njëjta gjë. Në formë përmbledhëse këtë do ta shohim pak më poshtë pasi të shohim “mbretërinë” e fundit ilire: atë të gentit, pasardhësin e fundit të Bardhylit.
Në qoftë se deri më tani ne kemi kostatuar se analizat historike, të cilat flasin për shtet ilir, kanë qënë krejtësisht të shkëputura nga qelizat që e ndërtojnë atë; më së fundi ne kemi një analizë që pretendon se shteti i Gentit ishte i ndërtuar pikërisht nga ato qeliza të cilat marrin pjesë në ndërtimin e një shteti sipas formës klasike të tij. Është autori (Selim Islami) i kumtesës “Shteti ilir dhe roli i tij në botën mesdhetare” i cili për ne është i vetmi që jep për herë të parë një panoramë hapësinore reale të një shteti ilir, por që edhe mund të mos jetë krejtësisht ashtu nën udhëheqjen e Gentit. Sipas tij “E mbështetur në ekonominë skllavopronare të qyteteve mbretëria e gentit na paraqitet me tipare të qarta të një monarkie të tipit helenistik. Mbreti përqëndronte në duart e tij një pushtet të gjërë që e realizonte nëpërmjet përfaqësuesve të tjerë të klasës skllavopronare “miqve”. Shohim tek shteti ilir i kësaj periudhe ato tipare që karakterizojnë shtetin në kuptimin klasik: ndarjen administrative në bazë të qyteteve ku sundojnë dinastët, forcën politike të përfaqësuar nga ushtria, flota, burgjet, prezencën e një aparati administrativ me nëpunës për mbledhje taksash, diplomatë etj” (.Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 105)
Sipas kësaj hapësire autori ka plotësisht të drejtë: shteti ilir duhet konsideruar i qënë në kohën e Gentit (181-168 pa. Kr.). Megjithëatë janë disa gjëra për tu vënë në dukje. Cili është raporti shoqëror midis këtij shteti (qelizat përbërëse të tij) me pjesën tjetër të popullatës jashtë qytetit? Cila është ndërgjegjja fetare e këtij shteti? Cili është raporti hapësinor i kërij shteti me atë epirot (hipotezë), kur dimë më së miri se mbreti më me zë i epirotëve, Pirroja ( 307-302, 297-272 pa. Kr.), ka qënë më i hershëm se Genti, por më i vonë se paraardhësi i parë i këtij të fundit, Bardhyli (393-359 pa. Kr.)?
Zbërthimi kohor-hapësinor i këtyre pyetjeve tregojnë (po ta pranojmë hipotezën e mësipërme si të vërtetë) për një zhvillim pjesor të ilirëve so rezultat i marrëdhënieve me romakët dhe aspak një vetëzhvillim të brëndëshëm të tyre, siç pretendon autori. Problemi i formës së organizimit shoqëror të ilirëve nuk mund të përcaktohet dot me metodat analitike ekzistuese. Pretendimi për një njëhsim unik me analizën materialiste është krejt pa baza dhe i gënjeshtërt. Jo vetëm ky autor, por përgjithësisht edhe të tjerët, as që ja kanë haberin mënyrës klasike të formimit të shtetit dhe le pastaj të pretendojnë për një zbërthim organizimi ilir. Gjithkush ka të drejtë të vërë në dyshim pretzencën e qelizave në këtë shtet, sidomos të ushtrisë. Le të na gjejë ky autor një rast të vetëm në histori ku shteti të ketë ushtri, por të mos e përsorë atë për luftëra pushtuese, aq më tepëlr ku në sajë të kësaj analize, mbretëria e Gentit del shumë e konsoliduar. Problemi që hapet me këtë analizë është i lidhur me dëshirën historike për të analizuar këtë shtet qysh nga koha e Bardhylit (393 pa. Kr.) deri tek Genti ( 168 pa. Kr.). Po të kënaqnim pretendimin e këtij autori, duke pranuar këtë shtet, nuk do të kënaqnim ndërgjegjen tonë me kërkesën: ku është shkrimi i këtij shteti 225 vjeçar? Historia nuk njeh asnjë rast të vetëm në botë ku të ketë ekzistuar shteti skllavopronar pa shkrimin e vet origjinal. Pretendimi se shtei ilir e kishte huazuar këtë nga bota greko-romake (ashtu si shtetet feudale të Europës pas vitit 475, gjë që duhet duhet të jetë e lidhur me përhapjen e dogmës së krishterimit monoteist nëpër Europë) është i pavlefshëm kur shohim se “shteti” ilir e ka fillimin pas qytet-shteteve greke dhe para shtetit romak. Raporti kohor-hapësinor e quan të pamundur pretendimin sipas këtyre raporteve reale, vetëm në qoftë se mbretërinë e Gentit nuk e quajmë një vazhdim të asaj të Bardhylit, dhe është një rastësi në detin ilir.
Pastaj ku i gjen informatat mbi qelizat përbërëse ky autor kur monton shtetin ilir dhe për se duhet të ketë karakterin e tipit helenistik e jo të shtetit romak, meqënësae gjëndet më afër këtij jo vetëm në kohë, por edhe si hapësirë topogjeografike? Nuk e dimë se sa të sakta kanë qënë ato informata, por për autorin e “Studime Dardane”: “Edhe pse Apiani ishte i pakujdesshëm në shfrytëzimin e burimeve, prapëseprapë si prokurator provincial i Perandorisë Romake, kishte njohuri për mbretin e fundit ilir Gencin, me thyerjen e të cilit i ishte dhënë grusht vdekjeprurës formacionit shtetëror të ilirëve të jugut” ( f. 38).
Këtu nuk ka shumë vlerë pranimi i formacionit shtetëror ilir se sa fakti që Apiani duke qënë prokurator duhet të ishte njëkohësisht edhe një historian i “madh” materialist që të mund të përcaktonte karakterin helenistik të asaj mbretërie të paqënë.. Por për atë kohë kjo ka qënë krejtësisht e pamundur në planin teorik ashtu siç ka qënë e pamundur përcaktimi i karakterit real të dritës dhe përcaktimi i shpejtësisë së sajë në fushën fizike.
Përfundimet që mund të nxirren nga pikëpamjet e ndryshme të autorëve tanë dhe të huaj për problemin e shtetit tek ilirët (tek arbërit dhe shqiptarët ky problem do të ndiqet në veçanti nga këndvështrimi hapësinor) për ne janë vetëm dy:
Së pari; pranimi i shtetit tek Ilirët fsheh karakteristikën më tipike të tyre, pikërisht shpejtësinë e vogël të zhvillimit shoqëror prej nga del vjetërsia e ilirëve në Europë sipas parimit poligjenetik të lindjes në raport jo vetëm me të “përparuarit” e sotëm të saj, por edhe me të “përparuarit” e djeshëm të saj (helenet dhe romakët). Vetëm në sajë të kësaj shpejtësie ne mund të saktësojmë raportin që kanë popujt e Europës përsa i përket lindjes së gjithseicilit dhe pikërisht kjo lindje duhet të shërbejë si argumenti më i fortë në përcaktimin e autoktonisë të një populli. Pra pranimi i shtetit tek ilirët fsheh pikërisht këtë autoktoni sipas këndvështrimit absolut kohor-hapësinor.
Së dyti; pranimi i shtetit sipas hapësirës që na imponojnë studiuesit e huaj, apo tanët, na çon në një përfundim të paraparë, por që tani të saktësuar përfundimisht nëpërmjet faktorit kohëformim të gjithseicilit shtet. Në hartën nr. 1 jepet panorama e vendndodhjes së shtetit ilir konform idesë të një autori të huaj. Kjo hartë e kopjuar nga W. Pajakovski (jo pa qëllim e muarëm nga ky autor), tregon se popullata me emrin iliri nuk është një popullsi homogjene përsa i përket zhvillimit shoqëror. Duke u mbështetur në dukurinë zhvillim shoqëror, sipas kësaj harte, na del se ilirët janë një bashkësi popujsh me zhvillim të ndryshëm për kohëra të ndryshme, dmth për raportin kohor-hapësinor ato kanë datëlindje të ndryshme. Në të njëjtin përfundim arrin edhe analiza e bërë sipas hartës nr. 2  të marrë nga Fjalori Enciklopedik Shqiptar. Nuk është e vështirë të kuptohet se midis dy hartave ka një ndryshim thelbësor, por që të dyja paraqiten kontradiktore me pikëpamjet e studiuesve tanë dhe ato që nënkupton raporti kohor-hapësinor.

clip_image002                                                                       Harta Nr. 1
Vendndodhja e fiseve dhe shteteve ilire sipas autorit polak W. Pajakovski, ku bie ne sy zhvillimi diferencues i popullates ilire

Duke bashkuar, me të dy hartat, pikëpamjet mbi përcaktimet hapësinore të shteteve, tek ilirët, janë si më poshtë:
-Vëndbanimi pranë Selcës së Poshtme shek IV pa. Kr. (shteti më i hershëm ilir).
-Vëndbanimet pranë Pizonit, Ulqinit, shtet në shek. IV-III pa. Kr. (faza e dytë e shtetit ilir).
-Mbretëria e Bardhylit (shek IV pa.Kr.)
-Shteti i kaonëve (shek VI-V pa. Kr.)
-Shteti i Bylisarëve (shek IV pa. Kr.)
-Shteti i prasaibëve (shek II pa. Kr.) (përpara ishin epirotë, sipas disa të tjerëve).

clip_image002                                                  Harta Nr. 2
Vendndodhja e fiseve dhe shteteve ilire sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, ku bie ne sy heterogjeniteti i popullates ilire, prej nga duhet te dale perfundimi se ato jane te lindur ne kohera te ndryshme

Sipas kësaj na del se heterogjeniteti i zhvillimit shoqëror, vetëm mbi bazën e shtetit, e kap shifrën katër shekuj diferencim kohor, të cilin as romakët nuk e kanë me grekët. Aq më tepër ky diferencim ka vlera kritike kur prezenca e tij ndodhet tek dy fise (kaonët dhe prasaibët) në një distancë gjeografike as 50 kilometra, por që e kanë diferencimin kohor të ndërtimit të shtetit rreth 4 shekuj. Në fjalorin enciklopedik shqiptar thuhet sikur prasaibët dikur kanë qënë fis i Kaonisë dhe në shekullin II pa. Kr. dalin më vete. Ne nuk na intereson fort ky saktësim se sa fakti që studiuesit tanë pretendojnë se kaonët në shekullin VI-V pa. Kr. shkatërrojnë organizimin fisnor dhe formojnë shtetin
e tyre, ndërsa prasaibët na e formojnë këtë shtet në shekullin e II pa. Kr. Si ka mundësi të arrihet kjo shkallë zhvillimi në dy vënde të ndryshme të së njëjtës popullatë? Këtu dalin dy gjëra: ose shteti ilir është një dukuri false (kështu është), ose ilirët janë një bashkësi popujsh me kohëlindje të ndryshme, por në sajë të rastësive ekstreme dhe të panjohura janë bashkuar nën një emër (kështu nuk është dhe është e pamundur të vërtetohet).
Ndërsa krahasimi i dy hartave të çon në konkluzionin suplementar të cilin le ta nxjerrë vetë lexuesi, si pikëpamje mbi zhvillimin e teorisë, se sa për ne shtojmë:
Përveç këtyre dy përfundimeve mbi praninë e shtetit ilir kemi edhe “diçka” tjetër që nga pikëpamja materialiste është më e rëndësishmja: shtetet ilire nuk përbëhen nga qelizat shoqërore objektivo-subjektive (sipas kategorisë shkak-pasojë) dhe ato nuk përkojnë kërkund me teorinë materialiste të formimit të shtetit në përgjithësi dhe veçanti. E thene me fjale te tjera shteti hipotetik ilir nuk eshte as sipas formes klasike dhe as shtet politik i imponuar. Ne shoqerine iliro-epirote te asaj kohe ekziston nje forme drejtimi shoqeror sipas nje forme te papare ne asnje popull evropian te mevonshem dhe ketu fshihet nje nga pikat zbuluese te gjenezes historike te tyre.
Ja përse ne, në kompleks, kërkojmë që të hiqet përgjithmonë nga letaratura ideja se ilirët kanë qënë të organizuar në shtet. Gjithsesi të ndodhë pranimi i ekzistencës së shtetit tek ilirët çon ose në mohimin e autoktonisë së tyre ose në shtrëmbërimin e kësaj autoktonie. Akoma me tej ka pretendime se shqiptaret e sotem nuk rrjedhin nga iliret, por nga thraket (gje kjo e pamundur pasi thraket e kane njohur politeizmin sipas formes helene).
Por ne do te shohim ne vazhdim, ne kuadrin e botimeve te vitit 2012, se pikepamjet mbi shtetet ilire jane te pranishme edhe tek studiuesit, apo njerezit e kultures shqiptare edhe perpara vitit 1945, keshtu ne nje fare menyre shpjegohet edhe “trimeria” e studiuesve te epokes enveriste. Por keta te fundit jashte cdo karakteri shkencor e kane pranuar ekzistencen e shtetit tek iliret per te vetmen aresye: te justifikojne ekzistencen e revolucionit socialist sipas fantazive te diktatorit.
Jo vetem kaq, por eshte tentuar, dhe po punohet akoma, per t’i mbushur mendjen shqiptareve qe edhe ne kohen e Gjergj Kastriotit (bile edhe perpara tij) ka pasur shtet, keshtu qe ishte i padiskutueshme nenkuptimi qe platforma shoqerore e shoqerise shqiptare me 1945 ishte shteti kapitalist qe duhej permbysur me ane te shtetit socialisto-komunist te Enver Hoxhes, per ta detyruar shoqerine shqiptare te ecte perpara me nje ritem tjeter dhe me “progresiv” se ai i kapitalit (ne realitet ketu fillon antihistoricizmi komunist). Ne kemi mundesi te ndjekim pasojen intelektuale te shkolles enveriste ne kete drejtim dhe fati e do te mbeshtetemi tek nje studiues qe permbledh te dy shkollat europiane te shekullit te XX-te: ate bolsheviko-komuniste dhe ate evropiano-perendimore, por asnjera prej tyre brenda kuadrit te materializmit historik dhe rrjedhimeve qe dalin prej saj. Shkolle evropiane e sotme mund te krenohet per zhvillimin e kapitalizmit sipas nje vije autoktone, por ajo e ka te veshtire te argumentoje te njejten gje per permasen e shkencave te natyres dhe, sidomos, per ate shoqerore. Spekullimet qe behen me emrin e Nices, Kantit, Shopenhauerit, Frojdit e shume e shume te tjereve qe vine pas tyre, jane tendenca per te mbuluar karakterin idealist te epokes ku kane jetuar ata. Suprimimi i idealizmit filozofik mbi nivelin e forcave prodhuese eshte teper – teper heret te cfaqet per etapen qe po jetojme. Rendi i kapitalit sapo e ka filluar rrugen e tij historike dhe eshte teper larg fundit te vet hapsinor. Keshtu qe marrja ne konsiderate e nje produkti intelektual shqiptar me evicence te shkollave evropiane eshte analog me vete keto shkolla. Sipas ketij autori, qe i permbledh ne nje fraze te vetme te gjitha nenkuptimet e shkolles komuniste per kete problem, kemi:
“Nga ana e tyre, sovranet e Perendimit, qe here pas here u bene zoter te Shqiperise ose e pjeseve te saj ne shek. XI-XIV, u angazhuan qe te gjithe qe te linin te paprekura privilegjet e vjetra e “zakonet e mira” (bonus usus) te vendit, si dhe lirite e autonomite e qyteteve te zhvilluara, si Durresi, Shkodra, Ulqini, Vlora, etj. Shprehje me e arrire e ketyre fillesave te para te organizimit e mevetesimit politik te shqiptareve u bene Principata e Arberit e Progonit dhe e Dhimitrit (shek. XII-XIII), e me vone, ne shek XIV, zoterimet e principatave shqiptare te Topiajve, Arianiteve, Balsheve, Muzakeve, Dukagjineve, Gropajve, Zenebishteve e Shpatajve te Epirit, qe i hapin rruge te parit shtet te vertete kombetar te shqiptareve ne Mesjete, atij te Gjergj Kastriotit Skenderbeut.” (Pellumb Xhufi, Dilemat e Arberit, f. X-XI).
Se sa i sakte eshte kjo permbledhje idesh, do te dale kur te bejme konkluzionet e te gjitha pikepamjeve te studiuesve shqiptare mbi “shtetin” iliri, epirot, ate arber apo te Skenderbeut. Por per nje historian qe pretendon te kete perfunduar shkollat me te mira evropiane te historise eshte e palejueshme qe ne nje liber prej 628 faqesh te mos kete asnje ekuacion te qelizave shoqerore jo vetem te Popullit Shqiptar, por dhe te vete shtetit klasor si forma me e larte e organizimit te nje shoqerie. Autori pranon ekzistencen e influences se sovraneve te Perendimit, por nuk eshte i afte te analizoje menyren dhe permasen e kesaj influence mbi Popullin Shqiptar nga shek. XI deri ne te XV. Brenda kuadrit te thashe-themeve te te vetequajturve historiane te Evropes se koheve te shkuara, autori eshte munduar me te gjitha menyrat t’i rreshqase percaktimit te subjektit qe udhehoqi Popullin Shqiptar, te pakten ne ato vite qe ai pretendon, drejt rruges evropiane. Me sa kam kuptuar qellimi i botimit te ketij libri, sipas kesaj menyre analitike, eshte bere per te vetmen aresye politike: te mbulohej me hirin e harresen Subjekti njerezor qe formoi shoqerisht Popullin Shqiptar sipas konfigurimit evropian duke i dhene prioritet subjekteve bizantine si bashkeshoqeruese te jetes shpirterore e artistike te shqiptareve te atyre koherave (f. 471-566); prej nga nuk ishte e veshtire aspak te kalohej  tek subjekti otoman. Eshte teper e veshtire, gati e pamundur, te konstatosh pasojen bizantine ne brendesi te Popullit Shqiptar sot qe themelisht eshte mohuar nga marredheniet me boten otomane pas 500 vjeteve, kur dhe vete botes bizantine nuk i ka mbetur asnje gjurme; keshtu qe ortodoksizmit shqiptare nuk i ka mbetur asgje te krenohet me veprimtarine e vet historike, pervec se lidhjes me ortodoksine greke, qe si zor t’i sherbeje shqiptareve ne planin politik e historik. Une kete liber e kam konsideruar si nje pergjigje flake per flake (edhe pse ka nje permbajtje thellesisht te pasakte) perkundrejt Simpoziumit Nderkombetar: “Krishterimi nder Shqiptare”, te mbajtur ne Tirane me 16-19 Nentor 1999 dhe te organizuar nga Konferenca Ipeshkvore e Shqiperise, ku autori yne mbajti kumtesen: “Krishterimi Roman ne Shqiperi, shek. VI-XVI”. Jo vetem tek ky autor, por tek te gjithe studiuesit shqiptare te sotem, mungon percaktimi hapsinore i ndikimit shume permasor ne kohe i relatoreve jashte shqiptare me banoret e vetem autoktone te Gadishullit Ilirik e Ballkanik. Pastaj mungon percaktimi i formimit hapsinor te ketyre relatoreve jashteshqiptar mbi popullin tone. Dhe prej mungeses se ketyre dy pikave nuk ka se si te nxirret pasoja e zhvillimit te popullit shqiptar (prej ketej rrjedh defekti kryesor i historise se popullit tone kur nuk dime se ky ndikim eshte i mire apo i keq. Dmth cfare te mire dhe cfare te keqe kane pasur per Popullin Shqiptar teresia e boteve universale te relacioneve. Une pretendoj se kjo e ka nje aresye dyfishe te lidhur me metodiken e shkences se Historise (defekt ne nivel boteror) dhe me politiken e arsimimit te detyrueshem pergjate epokes enveriste ku eshte kerkuar ne menyre absolute te fshihet Subjekti qe formoi dhe vete Popullin Shqiptar sipas ndikimit Evropian (defekt i shkences shqiptare). Ne kete pike dhe vetem ne kete pike fillon Historia reale e Shtetit te Shqiptareve dhe Pavaresia reale e tyre pergjate gjithe kohes se ekzistences se Races se Bardhe ne Historine biologjike e shoqerore te Njerezimit.
Per mua ishte pak e veshtire, per kohen e shpejte qe duhej perfunduar ky studim, te permblidhja idete e studiuesve shqiptare dhe te huaj per problemin e shtetit hipotetik te Gjergj Kastriotit edhe pse dikur kisha bere nje studim kritik mbi figuren e Gjergj Kastriotit (per kete shih artikullin: “Triumfi arberor i Kastriotit”, publikuar ne albanovaonline.com  dhe www.genchoti.com) po te mos ishte nje veper qe i permblidhte te gjithe keta autore. Keshtu qe nuk me mbetej gje tjeter vecse te verifikoja ate qe ishte shkruar nga Prof. Dr. Petrika Thengjilli ne studimin: “Skenderbeu, arritje, mangesi, pikepamje te ndryshme” ne kreun XX  dhe XXI “Rreth natyres se shtetit, rruget e ndjekura” dhe “Shtrirja dhe simbolet e shtetit” (f. 737-828). Sipas ketij autori kane ekzistuar dhe ekzistojne dy pikepamje mbi formen e organizimit shoqeror te arberve ne ate kohe. Ne grupin e pare perfshihen Marin Barleti, Dhimiter Frengu, Frang Bardhi, Naim Frasheri, Fan Noli, Athanas Gegaj, Abas Ermenji, K. Jerecek, M. Shuflai, A Dyselie, J. Ferluga qe kane pretenduar se Skenderbeu ndertoi nje shtet; dikush si principate feudale, dikush si shtet ne formen primitive e dikush ne formen fillestare. Ndersa ne kuadrin e studiuesve te sotem permenden emrat e Aleks Budes, Kristo Frasherit, Kasem Bicokut, Aleks Luarasit, ku ky i fundit i ka kushtuar nje desertacion per graden e “Kandidatit te shkencave” duke e trajtuar kete problem me hollesi sa ne asnje liber tjeter dhe per me teper nga nje jurist (f. 737-740). Por ekziston edhe nje grup tjeter te cilet nuk e pranojne organizimin e shoqerise arberore sipas pamjes se shtetit, ku pershihen: Zef Valentini dhe Oliver Jens Schmitt, por per kete te fundit autori yne pretendon se ai nuk e pranon shtetin, por ne vazhdim tregon kufijte e kesaj hapsire qe perputhen me kufijte e shtetit te tij. Ne fakt autori ka bere nje spekullim te vogel pasi Oliver Jens Schmitt e ka mohuar ne menyre kategorike organizimin e shtetit nder arber e shqiptare nga rreth vitit 1500 deri ne fillim te shekullit te XX-te (“Kosova, histori e shkurter e nje treve qendrore ballkanike”, f. 74). Ndoshta pikepamjet e tij kane nevoje per nje ritrajtim filozofik, por thelbi i tyre eshte i sakte per temen tone: arberit e kohes se Gjergj Kastriotit, me shkallen shoqerore te zhvillimit, e kane pasur te pamundur te kene pasur shtet. Studiuesit shqiptare te te gjithe koherave tregojne deshiren per te shtremberuar nje realitet historik nga padija dhe aspak si nje kunderveprim shkencor. Eshte tjeter gje deshira individuale e heroit (po te jete e dokumentuar), por specifikisht eshte e pamundur te kemi nje perputhje midis deshirave individuale dhe shkalles se zhvillimit shoqerore te popullates. Ketu qendron thelbi i te gjithe filozofise materialiste, te cilin studiuesit shqiptare nuk e njohin ne asnje permase. Nga pikepamja historike ky duhet te jete nje problem mijeravjecar qe i ka ngaterruar me dashje studiuesit, sidomos ata shqiptare, duke filluar qe nga koha e Trojes e deri me sot.
E gjithe historia e marredhenieve universale midis popullates autoktone dhe relatoreve jashte saj ka kete pamje prej 3000 vjetesh ku pershihet roli i individit per te sunduar politikisht mbi kete popullate dhe pamundesise se shoqerise vendase per t’ju pershtatur ketij roli. Eshte kjo aresyeja perse shoqeria vendase ka here pas here pamjen e shtetit (permend me radhe: Pirron e Epirit, Agronin, Teuten, Gentin e Ardianeve, Bardhylin e Enkelejve, Epidamnin, Glaukun, Monun e Taulanteve (marre nga libri i Qemal Velise: “Mbreteri dhe Mbreter Ilire”) ne relata me pellazget dhe helenet, romaket e bizantinet (ketu kam parasysh librat: e Pellumb Xhufit: “Nga Paleologet te Muzakajt”; e Dhimiter S. Shyteriqit: “Aranitet”; e Tonin Cobanit: “Leke Dukagjini”; e Jahja Drancollit: “Arberit ndermjet Perendimit dhe Lindjes gjate Mesjetes”; e Akademise se Shkencave e RPSH: “Burime tregimtare bizantine per Historine e Shqiperise (shek. X – XV)”; e Ylli Polovines: “Gjon Muzaka i Beratit perballe Skenderbeut”; romanin historik te Pjeter Gjonit: “Leke Zaharia”), me evropianet perendimore e otomanet (ketu kam parasysh nje seri studimish mbi Bushatllinjte e Shkodres dhe mbi Ali Pashen e Janines, -shih literaturen) dhe te gjitha keto nga shek. X Para Krishtit deri ne te XIX-tin Pas Krishtit. Kete pamje studiuesit shqiptare te sotem me qellim dhe dashje, i kane konsideruar si forma shteterore te organizimit shoqeror te shqiptareve dhe paraardhesve te tyre pa e ditur formen klasike te formimit dhe permbajtjes se Shtetit. Eshte kjo aresyeja qe une e konsideroj problemin e themelimit te shtetit shqiptar nga ana e Ismail Qemalit, nga pikepamja e zberthimit historik, te deklaruar me 2012 gabim nga padija intelektuale te shkolles shqiptare te historise. Jo vetem pse ai nuk formoi shtet, por ne raport me popullaten shqiptare, ai nuk ka qene shteti i te gjithe shqiptareve.
Kritika historike e shtron problemin krejt ndryshe, pasi asnje nga keta autore nuk ka shpjeguar faktin se perse ne kohen kur Shteti i shqiptareve u shpall (1912), po formohej (1920-1944) dhe konsolidohej (pas 1944), shoqeria e tyre kishte:
1-Familje patriarkale, krahas familjes monogame.
2-Besime fetare pagane, krahas monoteizmave te kohes, por asnjehere politeizem dhe ne kete pike ndahet ne menyre konstatuese bota iliro-epirote prej pellazgeve dhe heleneve
3-Pronen fisnore, krahas prones private. Por dinamika e prones private ne territorin e banuar nga epirotet nga shek. VII deri ne shek. XV-te eshte e afte te argumentoje qe kjo dinamike nuk eshte ne perputhje me dinamiken dialektike te formave te prones. Ato kane kaluar nga forma me e komplikuar ne me te thjeshten duke fshehur jo vetem gjenezen e Popullit Shqiptar, por dhe dinamiken specifike te zhvillimit te tij. Dhe eshte kjo prone me dinamiken e saj qe argumenton se shteti nder shqiptare eshte nje fantazi e te vetequajturve historiane se sa nje realitet historik i perjetuar.
4-Te drejta zakonore te pashkruar ne pese kanunet zbatuese: Kanuni i Skenderbeut, Kanuni i Lek Dukagjinit, Kanuni i Dibres, Kanuni i Lures (Kareret e dheut) dhe Kanuni i Laberise (te cilat ne realitet rrjedhin nga nje pike duke e permbysur ate ne favor te primitivizmit. Pikerisht kjo qelize eshte bere shkaku me i pare i zbulimit te gjenezes historike te shqiptareve te sotem dhe aspak zbulimet arkeologjike, qe ne rastin me te mire tregojne boten e relacioneve universale, por jo prejardhjen. Duke pasur kete rokade historike une nuk e kam marre per baze ne elementet ekuacionale te zhvillimit te shoqerise shqiptare edhe pse eshte qeliza me kryesore qe con ne zbulimin e paradoksit te binjakeve nder shqiptare), krahas Statuteve te Qyteteve dhe legjislacionit bizantin dhe atij otoman. Por realisht kesaj teme kam ndermend t’i kushtoj nje studim te vecante (vell. 10 i Tjetersimi….) qe e kam filluar prej kohesh ne bashkepunim me studiuesin Daniel Gazullin, qe tashme nuk jeton me.
Duhet theksuar qe qelizat shoqerore primitive ishin aktuale ne fshat, kurse qelizat shoqerore moderne ne qytet. Kesaj gjendje kerkush nuk ka tentuar t’i jape nje shpjegim, por eshte anashkaluar duke pranuar shtetin nder paraardhesit e afert dhe te larget te shqiptareve pa kuptuar se cfare kishte bere Nena Histori mbi ta. Ne qofte se do te pranohet se paraardhesit e shqiptareve dikur paskan pasur shtet, atehere shqiptaret nuk rrjedhin prej tyre; dhe e kunderta, ligjet e zhvillimit te shoqerise njerezore nuk perkojne me dinamiken e zhvillimit te Popullit Shqiptar dhe ky i fundit nuk i perket botes njerezore. Atehere si eshte e verteta e shtetit te shqiptareve, pasi as mua dhe asnje prej shqiptareve te sotem nuk i pelqejne perfundimet e mesiperme. Pikerisht kjo perben thelbin e asaj qe u tha gabim nga nje kompleks padijesh intelektuale, rrjedhoja te nje shkolle pa themel, qe nuk ka lidhje me shkollen komuniste te epokes se diktatures, por qe kjo e fundit e shfrytezoi per te realizuar permbysjen e madhe ne fushen e historise shkencore. Por kjo nuk me pengon te realizoj krahasimin me nje ngjarje analoge me parametra krejt te tjere, gje qe sherben per te kuptuar se cfare ka ndodhur realisht. Dmth Populli Shqiptar ndodhet kundrejt Shtetit, ne formen e organizimit shoqeror, krejt njesoj si popullata autoktone e Dy Amerikave sot kundrejt shteteve ku jetojne. Ndryshimi i ngjarjeve ndodh vetem kur shihet nen kendveshtrimin e parametrit shpejtesi zhvillimi, mbi c’baze raca e kuqe ndryshon nga ajo e bardhe, por dhe te kohes se veprimit te Shtetit mbi ta per te dy rastet. Jane keto dy parametra qe krijojne diferencen sociale midis races se kuqe, ne pergjithesi, dhe shqiptareve; sa per te tjerat ngjashmeria nuk duhet diskutuar.
Qe te flasesh per rrugeformimin e shtetit te shqiptareve ne radhe te pare duhet percaktuar se nga rrjedhin ata shoqerisht. Po te pranojme se dikur paraardhesit e shqiptareve, iliret dhe arberit, kane pasur shtet, atehere shoqeria e sotme shqiptare nuk ecen konform ligjeve te natyres shoqerore dhe perkrahesit e ketyre pikepamjeve kerkojne medoemos ta shfrytezojne Popullin Shqiptar ne menyre shtazarake pasi jo vetem fshehin mashtrimin e dikurshem, por kerkojne t’i imponojne shqiptareve menyren antihistorike te te jetuarit, – konform asaj qe projektoi dhe zbatoi komunizmi enverist. Ne kete pike duket domosdoshmeria e teorise se Historise dhe Filozofise. Duke mohuar mundesine e ekzistences se shtetit nder shqiptare perpara 1912-es eshte shume e lehte t’i pergjigjemi pyetjes se ku po shkojme dhe cfare po bejme. Pra pika e pare qe duhet pranuar pa doreza dhe pa frike eshte mosekzistenca e shtetit nder shqiptare dhe cfare duhet zbuluar per te shpjeguar kete mungese dhe cfare duhet bere qe te kemi shtet si e gjithe bota (tentativa per te pranuar shtetin nder paraardhesit e shqiptareve, per aresyen e mospranimit te mundesise se ndertimit te shtetit nga ana e shqiptareve, sic pretendon shkolla serbe, ne mos qofte nje budadallek, eshte te pakten shprehje e antihistoricizmit nder shqiptare). Kete detyre duhet te zgjidhte Akademia e Shkencave atehere kur u themelua , por edhe sot; gje qe nuk ka ndodhur ne asnje element te problemit duke lene te hapur llojin e politikes qe duhet ndjekur per drejtimin social te shqiptareve te sotem. Eshte pikerisht pika ku perplasen politikat europiane me interesat e Popullit Shqiptar jo vetem sot. Eshte nje popull i tere qe ka nevoje te mesohet per te qene njerez ne rralle te pare dhe pastaj europiane. Eshte nje popull i tere qe i imponohet Kohes Europiane per te mare prej saj kushtin shoqeror te te jetuarit. A eshte e sigurte Europa se duke pranuar ne gjirin e saj Popullin Shqiptar sot i ben mire te gjithe europianeve? Nuk e di a ja kane bere vetes kete pyetje politikanet e sotem te Europes, por praktika e globalizimit ekonomik e kerkon edhe kete pergjigje.
Nuk e di se sa e dine pasojen e Historise europianet e sotem, por paraardhesit e larget dhe te afert te shqiptareve kane marre ne qafe shume popuj dhe shume kultura, jo per faj te tyre. Pellazget e lashte u muaren ne qafe masivisht duke mos e arritur nivelin e heleneve per faj te relacioneve me vendasit autoktone, atehere kur i mesuan gjuhen dhe ndarjen e punes. Prej kesaj u ndane ne dardane (nuk duhen ngaterruar me dardanet e Ilirese), maqedonas, thrake e ne fund u zhduken nga historia. Edhe vete helenet u frenuan ne zhvillimin e tyre shoqeror pergjate kohes qe ishin ne relata me vendasit autoktone, atehere kur keta vendas po tjetersoheshin ne epirote. Maqedonasit dhe thraket, te pakten, e humben krejtesisht etnicitetin e tyre ne saje te relatave te sterzgjatura me vendasit autoktone. Ketij pozicioni nuk i shpetuan dhe Dardanet e lashte te Troades deri ne ate pozicion sa vendasit ilire i grabiten edhe emrin. Historiografia e sotme greke nuk ka zgjidhur dy probleme te rendesishme per historine e popullit te vet: 1-nuk shpjegon dot perse helenet e epokave klasike mbeten dymije vjet prapa popujve nga e kishin prejardhjen (shumeret) dhe 2-perse Populli Helen nuk ka rilindje ne formen greke, si Populli romak ne formen italiane (edhe vete italianet kane nje problem: Jugu ndryshon ne shkallen e zhvillimit shoqeror me Veriun; -mos valle per efekt te botes arbereshe qe invadoi gadishullin Apenin pergjate tre shekujve (XV-XVIII). Te dy keto probleme jane te lidhura dhe me aresyet perse popullata iliro-epirote nuk ka pasur kurre shtet jo vetem ne koherat klasike (shek V Pa. Kri. – shek II Pas Kri.), por as ne mesjeten e mesme e te vone europiane (shek XI – XV).
Gabimi qendronte kryesisht ne mos lidhjen e gjenezes historike te shqiptareve me Shtetin Klasor dhe nxjerrjen krye te nje hibridi te ri shteteror: Shtetit Politik, qe eshte forma kryesore sot ne Bote pa i ditur aresyet e transformimit dhe shmangjen nga rruga klasike (ne kete drejtim teoria e Marksit mbi revolucionin ka nevoje per nje modifikim permbyses). Ne qofte se i pari vinte si rezultat i zhvillimit te qelizave shoqerore konform dinamikes kohoro-hapsinore, duke u perbashkuar perseri sipas nje dinamike te tille (teoria e Marksit kete forme te Shtetit ka parasysh ne te gjithe procesin e zhvillimit historik te Njerezimit; – gje qe nuk perputhet me realitetin Politik te sotem), i dyti vinte si rezultat i imponimit politik te ketyre qelizave, duke e perjashtuar zhvillimin klasik te tyre, por duke realizuar nje perbashkim social, fillimisht te rastit dhe ne fund domosdoshmerisht te nevojshem per krijimin e formes se re shteterore sipas parimit te Paradoksit te Kohes (ne kete pike teoria marksiste peson deformimin e vet thelbesor dhe pamundesine e mos aplikimit real, por kjo nuk do te thote te mos marresh prej saj metodiken materialiste te zberthimit te Historise dhe pikerisht kete nuk kane bere studiuesit shqiptare te epokes enveriste, qe e kane perdorur filozofine materialiste thjeshte per koperture), ku ndikimi i dyanshem mbi kohen dhe hapsiren permbyste te gjithe perfytyrimin e krijuar nga zhvillimi klasik. Ky rast, qe per ekonomine politike paraqitet si i pamundur, ka ndoshur realisht me Popullin Shqiptar duke na cuar ne zbulimin e objektit mbi te cilin ndodh ndryshimi i KOHES per efekt te botes se relacioneve (ne kete pike teoria e A.Ajnshtajnit mbi “paradoksin e binjakeve” eshte fund e krye idealiste, dmth jo ne perputhje me praktiken).
Por eshte e nevojshme te thuhet qe problemi i inicimit te shtetit te shqiptareve, duke mos ecur sipas formes klasike, ka ndjekur nje rruge krejtesisht te vecante dhe kete studiuesit shqiptare, edhe pse te arsimuar ne shkollat me te mira te Botes, nuk kane ditur ta shpjegojne. Gjitheshka ka ecur si nje reaksion kundra shkolles jugosllave, qe  pretendonte se shqiptaret nuk dine te bejne shtet, por pa e zgjidhur problemin perfundimisht jo vetem si rast, por edhe si nje realitet politiko-historik. Shpjegimet per kete teme kane qene shprehje e revoltes ndaj pretendimeve antishqiptare serbe dhe ne kete pike fillojne e tirren teorite mbi shtetin e ilireve, shtetin feudal shqiptar dhe kur vjen puna per shtetin e shqiptareve shihet si nje rrjedhim historik i larget, por qe nen presionin e otomaneve u pat transformuar, duke rilindur me 1912.
Te gjitha keto permbledhen ne ate qe konsiderohet nga Europa si rasti shqiptar. Tipikisht per kete rast dikush ka shkruar: “Nje numer historianesh te marredhenieve nderkombetare kane shkruar rreth kufizimeve serioze qe ka perpjekja per te perdorur qasjen e shkencave politike ne studimin e ngjarjeve historike te vecanta43. Kjo eshte vecanerisht e vertete sa here qe shqyrtohet ceshtja kombetare e nje shteti te vogel i cili nuk pershtatet ne menyre te gatshme me teori te tilla. Historiani i marredhenieve nderkombetare dhe i nacioinalizmit te shtetit te vogel do te parapelqente ta shqyrtonte rastin sipas kriterit te etnicitetit dhe marredhenieve nderkombetare qe mbizoteronin ne ate kohe dhe jo sipas teorive te vone te shekullit te njezete” (Nicola Guy, Lindja e Shqiperise, f. 21-22). Kjo nuk eshte thjeshte nje e shkrojtur, por venia ne dukje e asaj qe duket si nje perjashtim dhe pamundesine per ta shpjeguar ne menyre perfituese. Prej ketej arrihet ne perfundimin se panorama historike e paraqitur deri ne ate kohe eshte krejtesisht e pavertete, dmth e pavlefshme. Por per t’i mbushur mendjen Popullit Shqiptar se gjitheshka e thene deri atehere ishte ne perputhje me analizat e kaluara, u botuan studime te shqiptareve dhe te huaj te bera shume kohe perpara, por edhe tani, e qe shqiptaret e sotem nuk i dinin.
Me 2012 ne kete drejtim kritik u botuan disa libra, ku me kryesoret paraqiten:
Studimi i Koste Cekrezit: “Shqiperia, e shkuara dhe e tashmja”, qe konsiderohet edhe si e para histori e Shqiperise botuar ne gjuhen angleze, pasi ishte botuar ne Londer me 1919. Autori trajton pikerisht temat e mesiperme duke krijuar nje iluzion hapsinore te shoqerise shqiptare dhe parashqiptare qe si zor qe t’i qendroje kritikes historike. Sipas tij Mbreterite e Ilirise fillojne ne vitin 1225 P.K. (dmth perpara qytet-shteteve helene) dhe mbarojne ne 167 P.K. (f. 34-36). Autori pretendon se mbreti i pare ilir qe njihet edhe i dokumentuar eshte Hyllos (Ylli), vdekur me 1225 P.K. (nuk e di a ka pasur shkrim ne ate kohe qe pretendon autori, por mos kemi te bejme me nje analogji si ngjarjet ne Troje te trasmetuara brez pas brezi). Gjithashtu autori pranon se Mbreteria e Molloseve kishte nje jetegjatesi me te madhe (1270 – 168 P.K.) dhe ekzistonte ne vendin e banuar nga epirotet apo pellazget (f. 36-38). Pastaj historia e organizimit shteteror tek iliret vazhdon nen sundimin romak, ate bizantin prej nga formohen principatat e pavarura shqiptare, sic qe ajo e Despotatit te Epirit (1204 – 1358), “Mbreteria shqiptare” e Anzhuve (1271 – 1368), familja e Balshajve (1338 – 1419) deri sa vijme tek sundimi i Gjergj Kastriotit Skenderbeut (1404 – 1467) dhe qeverimi i tij feudal (f. 44-60). Cdo gje tek ky autor mbyllet me sundimin turk (1478 – 1912) i cili pati pasoja te medha tek Populli Shqiptar. Une nuk habitem qe permbajtja e ketij libri mund te jete e ndryshuar nga perkthyesi apo botuesi, pasi shoh disa elemente te shpalosura me vone nga Klubi i te Marreve te Madheshtise Shqiptare.
Por libri me afer karakterit shkencor,  te pakten si tendence, ndoshta ne raport me te gjithe librat e botuar per kete teme, per mua qendron studimi i Mehdi Frasherit (1874 – 1963): “Historia e lashte e Shqiperise dhe e Shqiptareve” (bot. 1928, ribot. 2000). Shtepia botuese Plejad, per te sqaruar lexuesin, shkruan: “Ky liber ben pjese ne historine trevellimeshe qe Mehdi Frasheri parashikonte te publikonte mbi historine e pergjithshme te popullit shqiptar. Fatkeqesisht mendimtari i njohur nuk arriti t’i nxirrte ne drite te tre vellimet duke na lene si trashegim vetem pjersen e pare “Historia e lashte e Shqiperise dhe e shqiptareve” (f. 6). Une nuk e di sa cfare shkolle te posacme, pervec Fakultetit te Shkencave Politike dhe Ekonomike ne Stamboll (1894-1898, sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, vell. 1), ka perfunduar autori, por qe ne fillim te parathenies ai percakton metodiken kerkimore te punes se tij duke arritur ne nje perfundim qe ka nevoje te avancohet dhe ta saktesohet pa ja prishur bukurine letrare e shkencore te vepres (kjo eshte nje nder aresyet perse kam qene i detyruar ta ripercaktoj nga fillimi historine e shtetit te shqiptareve ndryshe nga autoret e parapare ne kete studim); per kete ai shkruan:
“Duke kerkuar t’i gjej nje zgjidhje ceshtjes shqiptare, mendim pas mendimi, kerkim pas kerkimi, arrita te ndiej nevojen e nje historie te ketij populli, kaq te vjeter sa edhe fatzi. Te shkruarit e historise se kombi tone, eshte nje gje fort e rende, sa kombi yne s’ka pasur shkronja, prandaj s’ka pasur as nje histori kombetare, as lende ne gjuhen e vet, per te shkruar nje histori me vete. Por kjo veshtiresi nuk me ndaloi t’i hyj punes se rende; sa per te kuptuar ngjarjet e sotme me gjithe aresyet e tyre, ka nevoje te kerkojme ngjarjet e shkuara mbi krye te ketij populli, duke vazhduar fillin e puneve te shkuara pa prere, qe nga kohet me te vjetra deri ne ditet tona. Ne kete udhetim te mendjes, shfaqet psikologjia e kombit qe ka zoteruar ngjarjet.” (f. 7)
Autori, na vazhdim pranon se ligjet e natyres mbizoterojne dhe ne historine e kombeve dhe mbi kete baze pretendon te ndertoje historine qe po analizojme (f. 9). Karakteri shkencor i studimit fillon me veprimin e vendit gjeografik permbi shqiptare, pasi ka realizuar percaktimin e emrit Shqiperi dhe Arberi, vazhdon me veprimin historik mbi shqiptaret dhe i jetes se ketyre mbi kombin, menyren e te kuptuarit te familjes, fisit dhe atdheut deri sa vime tek fete dhe identiteti i tyre (f. 10-22). Ne fakt tendenca shkencore dhe kufizimi botekuptimor perbejne kontadikten zhvilluese te kesaj teme ne kete studim duke i dhene prioritet; pasi i ka analizuar perciptas krishterimin (f. 25-33), katolicizmin (f. 33-34) dhe ortodoksine (f. 35-38); luftes se mendjes dhe diturise ne gji te islamizmit (f. 38-47) ku perfshiu dhe bektashizmin (f. 44-47). Libri vazhdon me imponimin e lidhjes Arber – Arberi, shqiptar dhe Shqiperi, me boten pellazgjike duke e shoqeruar me kritiken e teorise pellazgjike. Vlen te permendet metodika e autorit per lidhjen e mundeshme pellazgo – ilire ku sipas tij:
“Duke marre parasysh jeten e pellazgeve qe shohim te pershkruar ne historianet dhe veprat e shkrimtareve te vjeter, shohim se jeta e ketyre ka qene e kundert me jeten e shqiptareve, se keta banonin ne vende te buta dhe kane qene te qete e te rrufikeshme. Perkundrazi, shqiptari, qe ne fillim eshte dukur si nje popull individualist, indipendent dhe i pashtruar” (f. 59).
Me pas libri vazhdon me analizat historike te banoreve vendas sipas ndarjes se sotme ne Gege e Toske, duke kapercyer ne marredheniet e shqiptareve me greket dhe me historine e mbreterve te Ilirise ne relacion me Greqine, Maqedonine dhe me Romen. Libri mbyllet me luften e Cezarit me Pompeun ne Shqiperi. Por ne kapakun fundor te librit shtepia botuese ka pasfrazuar idene filozofike te autorit me permbajtjen e meposhtme:
“Veprimet qe veprojne permbi kombet, kaq te shumta jane, te largeta e te mpleksura, sa shume here, shkoqitja e ketyre eshte e pamundeshme. Por megjithekete, kjo gje s’na ndalon dot te mejtohemi per shkoqitjen e tyre. Se historia e kombeve te sotem dhe ajo e kombeve te shkuar qe kane ardhur mbi faqen e dheut, (psychologia, sociologia), studimi i klimes, i vendit, mbi njerezit, mbi kombet, na kane zbuluar mjaft te verteta, per te dhene kurajo te shkoqitim keto ngjarje. Ne te zgjidhurit e ceshtjeve qe vume perpara, lipsemi te marrim ne sy token qe rri kombi shqiptar, te shkuarat e tij, psikologjine e tij, veprimet qe kane vepruar mbi te dhe te tjera gje. Po heren e pare na lipset te dime, se kombi shqiptar ku rri? Deri ku ka qene Shqiperia? E gjer ku eshte sot. Arberi e vjeter. – Meqenese fjala Shqiperi eshte fjale e re, ndaj vjetersise se kombit tone, per Shqiperine e vjeter perdorim fjalen Arberi; se kjo fjale i kap te gjitha viset qe kane pase ndenjur qemoti, gjithe vellazerite arbnore. Arberia ndahet ne tri pjese te medha: Iliria, Epiri, Maqedonia”.
Nuk eshte e veshtire te kuptohet se metoda filozofike e autorit ka nje mangesi te “vogel” qe shoqeron te gjithe historianet e kahershem dhe te mevonshem. Autori nuk ka qene ne gjendje te kuptoje e konstatoje rolin e KOHES ne dinamiken e historise se shqiptareve dhe per kete vepra e tij nuk ka se si te jete e plote dhe e sakte.
Pastaj u botuan kujtimet e Ali Kelcyres nen okelion: “Shkrime per historine e Shqiperise” me shenimin: “Kujtime politike, si dhe shkrime te tjera e leterkembimi, te hulumtuara nder arkiva prej Tanush Frasherit”. Eshte nje nder ato libra ku kerkohet te rritet shkalla e besueshmerise ndaj studiuesve te vjeter te epokes komuniste, ku per temen tone ne 13 faqe jepen kujtimet politike te Ali Kelcyres te shkruara dhe interpretuara nga Tanush Frasheri dhe qe jane ne perputhje te plote me ate qe kishte pretenduar diktatori shqiptar pergjate 40 vjeteve. Eshte me te vertete per t’u habitur se si ka mundesi qe Ali Kelcyra te jete shprehur ne kete menyre duke nenkuptuar se e njihte situaten historike te Shqiperise? Nuk e di se si do t’i kuptoje lexuesi keto shkrime, por per nje gje te jete i bindur: origjinalet nuk i ka pare kerkush; keshtu qe mbetet te besojme se jane pretendimet e Tanush Frasherit dhe jo te Ali Bej Kelcyres.
Ne kuader te formimit te shtetit shqiptar (1912-1920), kapitulli fillon me kete pretendim:
“Lidhje e Prizrenit, e mbledhur me 10 qershor 1878, e udhehequr prej apostullit te madh te Rilindjes sone Kombetare, Abdyl Frasherit dhe e kryesuar prej Ilias pashe Dibra – Cokut, eshte shfaqja e pare e reaksionit te shpirtit shqiptar kunder padrejtesive te diplomacise evropiane”. (f. 33)
Pas analizes siperfaqesore qe ne i beme kesaj Lidhje ne kuader te perplasjes se ideve te diktatorit shqiptar me ato te “historianeve” shqiptare te epokes komuniste del e panevojshme interpretimi i ketij pretendimi, por gjeja e re qe jep autori eshte qe e konsideron Lidhjen si nje reaksion kunder padrejtesive te politikes evropiane, gje qe jo vetem qe nuk eshte e vertet, por dhe lidhja me figuren e Abdyl Frasherit nuk eshte e sakte. Lidhja e Prizrenit filloi si nje reaksion jo kunder Evropes, por kunder Serbise duke i kerkuar ndihme sidomos Perandorise Austro-Hungareze e pastaj asaj Otomane. Kjo e fundit coi emisarin e saj Abdyl Frasherin per t’i kopsitur problemet sipas interesave te Perandorise dhe jo sipas interesave te shqiptareve. Dhe eshte kjo aresyeja perse Lidhja e Prizrenit u transformua nga nje reaksion kunder Serbise ne nje lufte kunder Otomanise dhe me kete veprim shqiptaret u paraqiten si kundershtare te te gjitheve. Problemi i Lidhjes Shqiptare te Prizrenit permban brenda ngjarje te paditura nga lexuesi shqiptar dhe rrjedhimisht nuk kane pasur se si ta dine qe roli i Abdyl Frasherit nuk ka qene si udheheqes i Lidhjes, por si pajtues i interesave te shqiptareve me ato otomane, gje, qe duke mos pasur mundesi qasje, coi ne nje reaksion kundra Turqise Otomane. Keshtu qe pretendimi i Ali Kelcyres jo vetem qe nuk ka baze historike, por ne nuk dime a eshte i atij. Une pretendoj se mendimet e shprehura ne kete liber nuk duhet te jene te Ali Kelcyres, por te Tanush Frasherit, pasi ato shpesh here jane ne kundershtim me realitetin e ndodhur dhe ne perputhje me idete e manipulatoreve te historise se Popullit Shqiptar.
Ne nenkapitullin e dyte te kreut te pare (kujtime politike) shkruhet:
“Brenda pak diteve, pothuaj e gjithe Turqia evropiane u zu e u pushtua nga ushtrite ballkanase, me perjashtim te kater qendrave te rendesishme: nga njera ane tre kalate e rrethuara, Adrianopoje (Edrenea), Janina e Shkodra dhe nga ana tjeter Vlora me prapatoken e saj te shpallur zone asnjanese. Kjo krahine ishte caktuar nga Fuqite e Medha, me kembenguljen e Italise dhe te Austro-Hungarise, per t’u bere berthama e shtetit te ri shqiptar. Ne kete qoshe, djepi i jetes sone kombetare, me 28 Nentor 1912 u ngrit flamuri kombetar, pas pothuajse kater shekuj e gjysme erresire. Organizatori kryesor i kesaj ngjarje historike ishte shtatedhjetevjecari Ismail Qemal Vlora, nje luftetar i kahershem i pavaresise shqiptare. Fati ia kishte ruajtur atij kete nder dhe ia pat mohuar te tmershmit Ali Pashe Tepelena, si dhe apostullit ti Rilindjes Kombetare Abdyl Frasherit, ashtu edhe kaq e kaq deshmoreve te rene per idealin e pavaresise shqiptare.” (f. 34-35)
Historiografia komuniste ka pasur nje qellim te vetin kur mori pushtetin me 1945: te eleminonte nga kujtesa e Popullit Shqiptarit cdo ngjarje qe t’i kujtonte te kaluaren historike. Per te realizuar kete praktike u shpiken lloj ngjarjesh duke e shtremberuar historine ne thelbin e saj. Te pakten rreshtat e mesiperm na tregojne menyren se si eshte realizuar ky eleminim. Fakti qe autori ve ne plan te pare te ngjarjes se Vlores 1912 ngritjen e Flamurit dhe jo shpalljen e Shtetit Shqiptar nuk tregon vetem padijen historike, por dhe tendencen per te fshehur faktin qe flamuri per here te pare pas vdekjes se Heroit tone Kombetar nuk eshte ngritur ne Vlore, por ne Decic te Hotit me 06 prill 1911 dhe pat bere nje buje te madhe ne Europe sa korespondentet e gazetave jo kryesore e paten transmetuar nga Stambolli (gazeta e Triestes “IL Piccolo” e dt 16 prill 1911) ngjarjen me hollesite me te vogla. Ngjarja kryesore e Vlores eshte shpallja per here te pare e Shtetit te shqiptareve dhe formimit i te pares Qeveri Kombetare (provizore) ne historine e popullit tone dhe kjo i duhet dedikuar Ismail Qemal Vlores, qe e mori persiper si nje veprim qe nuk mund ta bente kushdo dhe ne ate menyre. Gjerat duhet thene sic kane ndodhur dhe jo sic na pelqen ne t’i propogandojme, pasi ne kete rast krijohet mundesia per te fshehur segmente te tera te ngjarjes dhe me sa kuptoj ky ka qene qellimi i autorit tone. Autori nga padija nuk ka permendur emrin e nje subjekti qe ka qene shume me madhor se Italia dhe Austro-Hungaria te marra se bashku, pa ja ulur vlerat ketyre te fundit ne ate proces, dhe qe kishte luftuar per krijimin e shoqerise shqiptare sipas modelit europian per nje kohe shume-shume me te gjate se ajo qe njeh autori yne. Dhe eshte ky subjekt qe e shpetoi me vone edhe vete shtetin e krijuar nga Ismail Qemal Vlora me 1920. Une e kuptoj shume mire qe shkolla shqiptare e historise e urren deri ne qelizen me te vogel Seline e Shenjte, por fakti mbetet fakt dhe kete shqiptaret nuk duhet ta harrojne kurre rolin shekullor qe Papet e Selise se Shenjte kane luajtur ne favor te ceshtjes shqiptare. Edhe vete periudha e Heroit tone Kombetar eshte e pavlefshme pa Seline e Shenjte te Romes dhe vetem ne lidhjen e Gjergj Kastriotit-Skenderbe me Papet e Shenjte te Romes formohet historia e Heroit dhe Kombit Shqiptar (ne kete pike eshte pjesa e dukshme e historise se formimit te shtetit te shqiptareve, sado te mundohesh ta fshehesh ate). Ne epoken e Gjergj Kastriotit duhen kerkuar rrugezhvillimet e qelizave shoqerore vendase deri ne momentin qe arrijne pjekurine e domosdoshme per te fituar aftesine e pjesmarrjes ne shtetin politik te imponuar nga Evropa, gje te cilen studiuesit shqiptare te te gjithe koherave nuk kane qene te afte ta zbulojne.
Por autori (behet fjale gjithmone per hulumtuesin Tanush Frasherin) eshte ngaterruar me kembet e veta kur pranon ndihmen e Fuqive te Medha, sidomos te Italise dhe Austro-Hungarise, dhe nga ana tjeter percakton Ismail Qemalin si organizator i ngritjes se Flamurit. Ne do ta shohim ne kapitullin tjeter se edhe organizimin e ngritjes se Flamurit e kishte marre persiper Selia e Shenjte ne bashkeveprim me Italine  dhe Perandorine e Danubit, por permasat e ngjarjes jane te panjohura per autorin tone keshtu qe nuk ka se si ta dije mbi presionin qe Selia e Shenjte beri mbi kleriket shqiptare (imzot Nikolle Kacorrin) per te ngritur dhe drejtuar Popullin Shqiptar ne lufte kundra Perandorise se shembur Otomane, qofte dhe formalisht. Roli i Ismail Qemalit qendron diku tjeter dhe kete historianet shqiptare nuk kane mundur ta thone dot, edhe ne qofte se do ta dinin.
Pastaj autori yne ben nje deklarate kaq te cuditshme dhe antihistorike sa i nxjerr vetes bojen duke na argumentuar se keto rreshta jane te tijat dhe aspak te Ali Bej Kelcyres. Nuk mund te krahasohet Ismail Qemali as me Ali Pashen e Janines dhe as me Abdyl Frasherin, bile as me te gjithe te ashtequajturit rilindas te marre sa bashku. Se pari Ali Pasha i Janines nuk eshte i Tepelenes, por ate e bene te ashtequajturit rilindas per t’i dhene nje fare identiteti krahinave qe kerkoheshin te rrembeheshin nga Greqia ne fundin e shek. XIX-te; ndersa Abdyl Frasherin e beri rilindas Enver Hoxha per t’i krijuar histori krahines pa histori dhe rol ne ceshtjen kombetare shqiptare, por me nje rol ndihmes ne fushen e historise se diktatures komuniste shqiptare (kongresi famekeq i Permetit legjitimoi antihistoricizmin nder shqiptare).
Ne keto 13 faqe kuptohet edhe tendenca perse u botuan keto materiale ne kete forme si kujtime te Ali Bej Kelcyres. Udhezimet e diktatorit gjejne zbatim edhe ketu duke u mjaftuar me krahasimin qe ne i beme ideve te historianeve shqiptare me orientimet e dhena nga i pari. “Cuditerisht” ato perputhen edhe me idete e shpalosura si te Ali Bej Kelcyres, qe formojne dy te panjohura te madhe per Popullin Shqiptar dhe qe diktatori i kishte kthyer per se mbrapshti per interesat e veta antishqiptare. Autori ka marre persiper ta paraqese mendimin e diktatorit shqiptar te barasvlefshem me ato te Ali Bej Kelcyres dhe une mendoj se kjo perben nje mashtrim ne katror. Sipas tij:
“Mund te thuhet pa e tepruar se sundimi pothuajse 450-vjecar osman nuk qe gje tjeter vecse nje pushtim ushtarak. Gjate gjithe kesaj kohe vendi yne jo vetem qe nuk beri asnje perparim ne te gjitha shfaqjet (aspektet) e jetes kombetare, perkundrazi mbeti prapa.” (f. 37)
Autori yne nuk ka se si ta dije qe kjo teorikisht eshte e pamundur ne dy drejtime edhe pse ai eshte munduar t’i kanalizoje ne nje te vetme. “Pushtimi ushtarak” dhe “perparimi i jetes kombetare” jane dy permasa cilesisht te ndryshme jo vetem ne permbajtje e tyre, por dhe ne aplikimin hapsinor, ku nuk kane asnje lidhje te mundeshme. Pastaj eshte e pamundur qe te relatohen dy popuj me shpejtesi krejt te ndryshme zhvillimi dhe popullata me shpejtesi me te madhe te lere prapa popullaten me shpejtesi me te vogel. Pikerisht ketu duket falsiteti i pretendimit dhe ajo qe nuk kane kuptuar historianet e epokes komuniste. Ne realitet nga marredheniet otomano-shqiptare (1400-1900) ai qe e ka pesuar ne drejtim te prapambetjes se zhvillimit ka qene popullata otomane dhe jo ajo shqiptare, por ky eshte nje problem i pakapshem per mendjet e historianeve shqiptare te epokes qe po jetojme. Pikerisht pse nuk kane ditur raportin midis pushtimit dhe zhvillimit (ndryshe kategoria liri-domosdoshmeri), pikerisht pse nuk kane ditur terminologjine e fjales “pushtim” (per kete shih artikullin: Populli shqiptar dhe pushtuesi antikombëtar, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), pikerisht pse nuk kane ditur qe zhvillimi i shoqerise njerezore eshte i lidhur kryekeput me shpejtesine e ketij zhvillimi (per kete shih artikullin: Raporti kohor–hapsinor ose teoriae absolutizmit, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), eshte arritur ne perfundimin se pushteti otoman e kishte pushtuar boten shqiptare dhe nuk e kishte lene te zhvillohej. Mjafton te zberthehet pyetja: kundrejt kujt nuk eshte realizuar ky zhvillim? –dhe kuptohet me lehtesi qe cdo pretendim i shqiptareve mbi pazhvillimin e tyre eshte i pasakte dhe i kundert me pretendimet aktuale. E verteta eshte krejt ndryshe dhe studiuesit shqiptare te epokes komuniste kane dashur te justifikojne politiken e diktatorit shqiptar kundrejt zhvillimit te pretenduar. Shqiptaret e harruan shume shpejt filozofine materialiste (edhe pse ajo ishte tipikisht bolshevike) dhe nuk kuptuan se baza analitike e zhvillimit te Botes Njerezore ishte rendi shoqeror dhe qelizat materialo-shpirterore qe shoqeronin kete rend. Marrja per baze e ketyre te fundit tregon se shqiptaret ishin prapa gjithe botes dhe, ne saje te relacioneve 3000 vjecare me komshinjte, u bene baraz me ta ne agimin e shekullit te XX-te. E duke ditur se ata kishin shpejtesine e zhvillimit me te vogel ne kontinent duhet te merret me mend se cfare kapercimi kane bere ne histori shqiptaret duke u nisur nga gjeneza autoktone e tyre. Kete gje nuk keni ditur ta shtjelloni kurre edhe pse baza terike ka mbi 150 vjet qe ekziston. Vetem se duhet ditur qe lidhja e zhvillimit te Popullit Shqiptar me relatoret e tij historike, ne lidhje me prapambetjen apo perparimin, kerkon permbysjen e te gjithe metodikave te perdorura deri me sot nga njerezimi ne fushen e te ashtequajtures “shkence e historise” (me duket se ky ka qene i gjithe thelbi i teorise marksiste e jo perrallat mbi revolucionin apo segmentin ekonomik). E sa per permasen e perparimit te Popullit Shqiptar pergjate aplikimit te pushtetit otoman ne te 450 vitet e aplikimit ajo ka qene plot 400 ton monedha floriri, vleren e se ciles e grabiti komunizmi enverist (ketu mbetet per te zberthyer kategorine: paraja dhe shqiptari dhe do te kuptohet permasa e perparimit historik te tij).
Nga padija e tij universale, autori ka nxjerre edhe nje perfundim tjeter jo vetem te pasakte, por e kunderta e saj perben thelbin praktik te shpalljes se shtetit te shqiptareve. Sipas tij:
“Megjitheate gazetet dhe librat shqip shtypeshin nga bashkeatdhetaret tane ne mergim dhe futeshin ne vend fshehurazi. Fatkeqesia me e madhe per popullin tone, ne kohen e sundimit osman, qe ndarja e tij ne fe te ndryshme, kleriket e te cilave ishin bere vegla te verbra te propogandes politike e vareshin prej shteteve te huaja.” (f. 37)
Ne te vertete ne kete pike qendron lumturia qe e ka shoqeruar historine e Popullit Shqiptar pergjate ketij 2000 vjecari ne fushen e fesa dhe kete filozofet dhe historianet shqiptare nuk e kane zberthyer kurre sakte, tipikisht nga padija, por ecen ne gjurmet e diktatorit duke e perforcuar mashtrimin e tij (te pakten kjo kuptohet nga perfundimet e pjeses se pare).  Ne kete pike autori ka shtremberuar te verteten ne dy pika dhe qe te dyja thjeshte nga padija per problemet qe ka trajtuar.
Se pari nuk eshte e vertete qe gazetat dhe librat shqip shtypeshin nga bashkeatdhetaret tane ne mergim. E gjitha kjo duhet percaktuar se e kujt kohe i perket dhe e kujt subjekti. Kleri Katolik Shqiptar pergjate shekullit te XIX-XX kishte shtypshkronjat, gazetat, librat dhe shkollat e veta (me hollesisht per kete shih artikullin: “Populli Shqiptar, kultura kombetare dhe shkolla e pare shqipe, te publikuara ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), e ne qofte se behet fjale per popullaten jugshqiptare ortodokse dhe ate muslimane duhet te kete te drejte.
Se dyti, roli i klerikeve shqiptare te te gjitha besimeve nuk ka qene kunder ceshtjes shqiptare (kjo ka qene nje genjeshter e Enver Hoxhes per te sfumuar rolin e Klerit Katolik Shqiptar ne favor te ceshtjes kombetare). Por ne kete pike fshihet nje nder problemet me te paditura te Historise Boterore te te gjithe koherave per nje aresye shume te thjeshte: nga pikepamja kohore kjo histori e fillon analizen e vet thelbesore me racen e bardhe dhe me shoqerine helene te qytet shteteve duke lene pas dore institucionet fetare politeiste, roli i te cilave eshte shume-shume me revolucionar nga cdo gje qe njeh Njerezimi. Kalimi ne institucionet monoteiste ja ka fshehur rolin te parave duke u konfrontuar me shtete evropiane kur Selia e Shenjte u perfshi ne politikat evropiane mesjetare (shek. XII-XV). Problemi eshte krejt tjeter per tjeter dhe filozofet dhe historianet shqiptare genjejne popullin e tyre per probleme qe nuk dine t’i trajtojne nga padija dhe keqformimi arsimor. Eshte tjeter pune pse nga tre format institucionale fetare njeri vecohej nga te tjeret  per aresyen me te thjeshte fare: mbrohej nga Selia e Shenjte dhe shtetet e tjera Evropiane. Ishte ky institucion qe lidhi vendin e shqiptareve me Evropen pergjate 1300 vjeteve dhe kete gje ja kini fshehur Popullit Shqiptar me nje poshtersi te tejskajshme. Ne kete pike fillon realisht lufta per formimin e Shtetit te Shqiptareve ku do te flasim ne kapitullin pasardhes.
Ne nenkapitullin e peste: “-Gjendja e brendeshme politike e Shqiperise ne fillim te jetes se pavarur kombetare”, autori merr persiper te percaktoje personazhet qe mund t’i imponoheshin skenes politike shqiptare te asaj kohe (ne realitet kjo lloj politike as qe ka ekzistuar ndonjehere duke qene thjeshte nje fantazi e autorit tone), te cilet sipas tij jane:
“Prenk Bibe-Dode pasha…
Esat Pashe Toptani…
Ismail Qemal Vlora ishte pa dyshim personaliteti intelektual me interesant, me me shume popullaritet e ndikim ne Shqiperine e Jugut e pa dyshim me nje autoritet ne te gjithe vendin (perseri autori ve ne funksion fantazine e tij, pasi nuk na thote i kujt vendi. Shqiperi perpara 28 Nentorit 1912 nuk ekzistonte dhe ishte thjeshte nje shprehje gjeografia. Pra ketu fillon dhe tirret mashtrimi mbi ngjarjet e atij viti, GH). I caktuar prej qeverive te Vjenes e te Romes per te kryer gjestin historik te ngritjes se flamurit, nuk ishte as njeriu i besuar i tyre, e ca me pak agjent i tyre. Ne qarqet turke shihej si anglofil. Ismail Qemali iu imponua qeverive te dy fuqive te medha adriatike (ne kete pike ka kopjuar prof. Arben Puton, GH) me famen e madhe qe kishte fituar ne Shqiperi pas gjestit te tij te doreheqjes ne fillim te shekullit (XX), nga detyra e governatorit te Tripolit e te Cirenajkes, titull i barabarte me ate te mekembesit te mbretit, dhe u hodh me vrull te madh ne zhvillimin e nje veprimtarie te gjere patriotike, ne te gjitha viset evropiane.” (f. 39)
Te percaktosh tre figurat politike te asaj kohe konform pozicionit gjeografik te Shqiperise se sotme me kete permbajtje do te thote se ky mendim eshte i pasmesit te shek. XX-te dhe aspak i Ali Bej Kelcyres te para 1945-ses. Roli i Preng Bibe-Dodes eshte me permasa krejt te tjera dhe eshte e pamundur per Ali Bej Kelcyren qe t’i dinte, por nje gje Ali Beu duhet ta kishte thene pasi kete duhet ta kete ditur. Pas largimit te Imzot Nikolle Kacorit nga qeveria e Ismail Qemalit pretendohet se zv.kryeminister behet pikerisht Preng Bibe-Doda (sipas Fjalorit Encikpopedik Shqiptar, vell. 1, 2008). Keshtu qe eshte e pamundur qe konfigurimi i karakterit te tij te jete i asaj permase qe pretendohet ne kete liber. Sa per Esat Pashe Toptanin autori nuk na thote se ai u propozua per t’u bere pjese e qeverise se Ismail Qemalit, pamvaresisht nga tendenca politike e mepastajme. Mos t’i kete ditur valle te gjitha keto Ali Bej Kelcyra, po te ishte autori i ketyre rreshtave me kete permbajtje?
E njejta gje eshte edhe per figuren e Ismail Qemal Vlores. Per figuren e tij nuk thuhen shume gjera dhe vihen ne dukje shume te tjera te dyshimta. Gjeja kryesore e figures se Ismail Qemalit eshte pergatitja individuale dhe ne kete drejtim ishte i vetmi qe mund te lidhte politiken nderkombetare, sipas kater skalioneve te kunderta midis tyre, me dinamiken e Popullit Shqiptar dhe afrimitetin me udheheqesit krahinore te vendit te shqiptareve. Pikerisht ne kete pike qendron fillesa e shtetit me emrin Shqiperi dhe kete nuk mund ta bente asnjeri pervec tij. Merita kryesore e Ismail Qemalit duhet konsideruar bashkeveprimi me keta udheheqese dhe aspak lidhja me Austro-Hungarine, Italine apo Turqine. Ne kete pike qendron interesi i Popullit Shqiptar dhe kete duhet te marrim per baze kur flasim per figuren e Ismail Qemalit dhe aspak politikat nderkombetare, qe perbejne shkakun me te pare te formimit te Shqiperise. Problemi analitik i figures se Ismail Qemalit eshte edhe me i gjere, pasi ka zera me te tjera pretendime dhe do te ishte mire te sqarohej figura e patriarkut te shtetit te shqiptareve (per kete shih: Elena Kocaqi Levanti: “Si e krijoi Austro-Hungaria shtetin shqiptar”, f. 53-60. Ne te vertete ky liber titullin e ka te pasakte, rrjedhoje kjo e paditurise intelektuale te shkolles shqiptare, e cila akome edhe sot nuk e di ekuacionin e formimit te shtetit klasik, pasi ne te kunderten titulli i librit duhet te ishte: “Si e shpalli Austro-Hungaria shtetin shqiptar”. Ka nje te vertete krejt tjeter per tjeter qe lidhet me figurat e atyre qe formuan realisht shtetin e shqiptareve, ku roli i Austro-Hungarise eshte i vlefshem ne dy shekujt e fundit dhe ne menyre indirekte).
E vetmja gje e sakte ne kete liber (Ali Bej Kelcyres) eshte lidhja e figures se Ismail Qemalit me Levizjen Vorio Epirote, pasi pretendohet se drama e “Vorio Epirit” ngjau ndersa ai ishte kryetari i qeverise shqiptare (f. 40), kur deri me tani, sic e kemi pare, pranohet vetem viti 1914. Cfare fsheh levizja Vorio Epirote ne lidhje me qeverine e Ismail Qemalit? Mos valle doreheqjen e tij perfundimtare? Apo mos valle ortodoksia e Jugut te Shqiperise se Sotme kishte te tjera plane ne lidhje me vazhdimesine e shtetit te shqiptareve ne ato ane per ato kohera?
Por ne thelb te te gjithe problemit qendron pranimi i shtetit si nje produkt i shoqerise parashqiptare dhe shqiptare, gje e cila nuk perputhet me fomen klasike te formimit te shtetit, por duke mos u analizuar sakte ajo edhe fsheh gjenezen historike te shqiptareve te sotem dhe cfare ka ndodhur ne trojet ku jetojne sot shqiptaret. E bukura eshte se vendi ku jetojne sot shqiptaret nuk eshte zhvilluar konform te gjitha siperfaqeve ku kane shkelur evropianet historikisht. Eshte i vetmi vend ne bote qe i eshte nenshtruar influences historike shumepermasore te evropianeve pergjate te gjitha rendeve shoqerore, por ka mbetur po aq primitiv sa paraardhesit me te pare te tyre. Perse nuk eshte realizuar perputhja dhe ndryshimi konform kesaj influence i popullates autoktone? Cfare e ka detyruar relatorin jashteautokton te relatohet me vendasit, te bashkejetoje per nje fare kohe dhe te largohet prej tyre duke lene gjurme vetem ne ndertimet kohore te ekzistences se ketyre relatave dhe emrat e vendeve (permend me rralla: pellazget, helenet, romaket, keltet, maqedonasit, thraket, bizantinet, otomanet, greket, austrohungarezet, italianet)?
Pranimi i ketyre pikepamjeve nuk do te kishte asgje te keqe per shkencen e historise ne qofte se nuk do te mbulonte tre problemet me te rendesishme te kesaj shkence per shqiptaret. Se pari, ajo mbulon gjenezen historiko-biologjike milionavjecare te tyre; se dyti, ajo mbulon karakteristiken natyrore te shqiptareve kundrejt popujve te tjera evropiane; se treti, ajo mbulon thelbin e shkences se historise pasi nuk nxjerr ne pah ndikimet reciproke te relatoreve historike sipas kohes dhe hapsires.
Por ka edhe probleme te tjera qe nxjerrin koke kur analizohet shoqeria shqiptare e sotme duke formuar parametrin: pamundesine hapsinore te veprimit shoqeror nder shqiptare.
Profesoresha e historise (Elena Kocaqi) duhet te lidhe teorite e saja mbi prejardhjen e ilireve dhe shqiptareve me pamundesine e ketyre te fundit per te formuar shtetin me 1912 te vetem (dmth pa ndikimin e boteve evropiane dhe otomane) dhe perse pseudohistorianet serbe e shtrojne gabim problemin e zhvillimit te shqiptareve (edhe shteti i tyre nuk ka pamjen e formimit sipas formes klasike). Ja perse profesioni e historianit ne Shqiperi, e kudo, eshte jo vetem inekzistent, por ai, kryesisht, ka pamjen e primitivizmit analitik mbi cbaze ndertohen strukturat teorike te Popullit Shqiptar. Lidhja e teorive te saja me formimin e shtetit te shqiptareve nga ana e Austro-Hungarezeve e ben te pamundur pranimin e te gjithe perfomances shpjeguese ne ate liber duke na cuar ne kerkesen per te zbuluar qellimin perse eshte shkruar ai liber me ate permbajtje.  Ndryshimi i metodikes eshte detyra e pare e studiuesit ne fushen e historise, e meqenese kete nuk e ka bere kerkush ne Shqiperi mbetet t’i konsiderojme punimet e studiuesve shqiptare me ngjyra politike. Teorikisht eshte e pamundur qe te jesh fillesa e races se bardhe ne kontinent dhe te jesh shtetformuesi i pare (vetem ne qofte se shteti lind me Njerezimin!!). Ne kete menyre lidhja me boten pellazgjike eshte jo vetem e deshtuar, por realisht antihistorike. Nuk mjafton mohimi i lidhjes, por te gjitha qelizat shoqerore qe marrin pjese ne ndertimin e shtetit, qe tek pellazget jane te pranishme, kur tek bota ilire mungojne teresisht, ndersa tek ajo arberore ato sapo kane celur si rezultat i botes se relacioneve, kur tek shqiptaret ato jane te shperthyera plotesisht dhe te gatshme te pajtohen me shtetin e imponuar politik. Shpjegimi i te gjithe ketij procesi kerkon permbysjen e te ashtequajtures shkence e historise, gje qe perfshihet ne teresine e padijes intelektuale te studiuesve shqiptare te te gjithe koherave.

b/Cfare u tha gabim me dashje (2012)?
Por viti jubilar shekullor tregoi se Historia e Popullit Shqiptar shkruhet me qellim gabim dhe e gjitha kjo per te mbuluar mashtrimin e djeshem ku, me sa kuptoj, te sotmit paskan gisht ose kerkojne te mos i nxjerrin lakrat miqve te tyre qe vazhdojne te vegjetojne ne funksion te shkences se Historise. Problemet qe u shtruan dhe u publikuan gabim me dashje ne kete pervjetor shekullor jane te shumta, por une mora ne konsiderate ato ngjarje ku dokumentacioni qe disponoja ishte me diskretituesi dhe manipulime dallohej qarte.
1- Gjeja me e pasakte ne historiografine e asaj kohe, e cila i kishte te gjitha mundesite te propogandohej sakte, ka qene lista e te ashtequajturve delegate ne Kuvendin e Vlores. Them te ashtequajtur pasi nuk ka asnje mundesi, teorike e praktike, qe ata te kene qene te zgjedhur realisht per kete proces. Une kam rast te vertetoj se per raste paralele historike, psh ne Kongresin e Durresit 1918 (sipas Av. Dr. Vasil K. Dilo ne studimin “Italia dhe Shqiperia” ku ai ka qene pjestar dhe pretendon se nuk ka pas qene i zgjedhur prej Popullit), procesi i zgjedhjes ka qene inekzistent. Kjo pranohet edhe nga historianet e sotem ku sipas njerit prej tyre: “Asnjeri nga personalitetet qe u tubuan ne Kuvendin e Vlores, nuk kishte marre nga krahina e vet mandatin e nevojshem per te perfaqesuar ne kete tubim popullin dhe vullnetin e tij” (Valentina Duka, Histori e Shqiperise 1912-2000, f. 23). Ne disa studime dhe permbledhje ngjarjesh historike autoret e mepastajme kane dhene emra te ndryshem dhe ato asnjehere nuk perputhen midis tyre. Por duhet pranuar qe ky problem ka qene me defekt qe perpara vitit 1945 dhe “fajtor” per kete duhet te kene qene disa nga pjesmarresit e atij kuvendi. Ketu poshte eshte tabela permbledhese e listave te delegateve ne Kuvendin e Vlores sipas disa studiuesve, qe konsiderohen nder me pretendentet e te qenurit historiane dhe staticiene te kesaj fushe, duke perfshire edhe artikullin ne internet.
Lista e delegateve ne Kuvendin e Vlores 1912 dhe firmetareve te Aktit te Pavaresise sipas studiuesve te ndryshem.
nr emri mbiemri      autori/       1    2   3    4   5   6    7   8   9
1Ahmet Dakli                           +
2Abaz Efendi Celkupa            +    +.  +.   +   +.  +    +   +   +
3Abdi Bej Toptani                    +    +.  +    +.  +.  +    +   +   +
4Abdyl Aziz Vehbi                          +.         +.
5Aristidh Ruci                                +.  +.   +   +.  +    +   +   +
6Ali Shahini                                         +                               +
7Ahmet Myftar be’Zogolli                    +               +    +   +   +
8Ahmet Myftar beu                                         +
9Avni Delvina                                      +         +          +        +
10Aziz Tahir Aidonati                                      +   +    +   +   +
11Aziz Efendi                                                       +    +   +   +
12Bektash Bej Cakrani            +   +
13Bedri Pojani                              +.   +.    +   +.  +    +   +   +
14Dom Nikolle Kacorri             +  +.   +.    +   +.  +    +   +   +
15Dervish Bej Mitrovica           +
16Dhimiter Zografi                    +  +.   +.    +   +.  +    +   +   +
17Dhimiter Tutulani                   +  +.   +.    +   +.  +    +   +   +
18Dhimiter Mborja                                            +   +    +   +   +
19Dhimiter Ilua                          +        —         +   +    +   +   +
20Dh. Berati                                   +.   +.    +   +.  +    +   +   +
21D. Emmanuel                             +.   +.    +   +.
22Dervish bej Bicaku                            +         +   +    +   +   +
23Dervish bej Ipeku                              +          +   +    +   +   +
24Dervish Hima                                                +   +    +   +   +
25Elmaz Efendi Boce               +   +.   +.    +   +   +    +   +   +
26Elmaz Mece                                      +.         +.
27Eqrem bej Vlora                    +         —         +   +    +   +   +
28Feim Mezhgorani                              +               +    +   +   +
29Feim Efendi                                                  +
30Hamdi Bej Ohri ose Bicaku   +         +          +   +    +   +   +
31Hamid Toptani                        +
32Hajdin Bej Draga                    +        +          +   +    +   +   +
33Hajdar Blloshmi                      +       —         +  —    +        +
34Hajredin Cakrani                    +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
35Dr. H. Myrteza                             +.         +   +.  +    +   +   +
36Haziz Gjirokastra                              +                                +
37Hysen Hoxha                                     +              +               +
38Hysen efendi Gjinokastra                             +   +         +    +
39Ismail Mahmut Qemali           +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
40Iljaz Bej Vrioni                         +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
41Isa Boletini                              +        +          +   +    +   +   +
42Ibrahim Efendi                                               +         +
43Jorgji Karbunara,Babe Duda  +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
44Jani Minga                               +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
45Jani Papadhopulli                              +           +   +    +   +   +
46Jahja Ballhysa                                   +           +   +    +   +   +
47Kristo Meksi                            +        +           +   +    +   +   +
48Kurt Aga                                            +           +   +    +   +   +
49Luigj Gurakuqi                         +   +.  +.    +    +.  +    +   +   +
50Lef Nosi                                   +   +.  +.    +   +.   +    +   +   +
51Mit’hat Frasheri                       +   +.   +.         +.   +    +   +   +
52Mustafa Merlik Kruja               +          +.    +               +   +
53Mustafa Asim Kruja                      +.               +.   +               +
54Murat Bej Toptani                   +     +.  +.     +   +.  +    +   +   +
55Myfit Bej Libohova                  +          +           +   +    +   +    +
56Myfit Vehbi Efendiu (Dibra)     +                       +         +
57M. Ferid Vokopola                         +.  +.    +    +.   +    +   +   +
58Mehmet Pashe Derralla                     +            +   +    +   +   +
59Dr. Myrteza Ali Struga                        +.           +                    +
60Mahmut Kaziu                                    +            +   +    +   +   +
61Mustafa Hanxhiu                                 +            +   +    +   +   +
62Mustafa Barotciu                                +            +    +    +   +   +
63Nebi Sefa                                +    +.   +.   +     +.   +    +   +   +
64Nuri Sojliu                                      +.   +.   +     +.   +    +   +   +
65Petro Poga                             +           +           +    +    +   +   +
66Pandeli Cale                           +    +.   +.    +    +.   +    +   +   +
67Namik Qemal Karaosmani     +    +.   +.   +    +    +     +   +   +
68Qazim Kokoshi                             +.   +.   +    +.   +     +   +   +
69Qerim Bej Begolli (Ipeku)                                 +    +     +   +   +
70Qemal Bej Mullaj                                 +.   +    +.    +    +   +   +
71Rexhep Bej Mitrovica              +   +.   +.          +.    +    +   +   +
72Rexhep Demi                          +          +          +     +    +   +   +
73Rexhep Beu                                               +
74Riza Bej Gjakova                                 +          +           +         +
75Riza Beu (Zogolli)                                +          +     +    +   +    +
76Semi Bej Vrioni                        +          +          +     +    +   +    +
77Salih Gjuka                              +    +.   +.    +   +.   +     +   +    +
78Shefqet Daiu                           +    +.   +.    +   +.    +    +    +   +
79Spiro T. Ilo                                      +.   +.   +    +.   +     +    +   +
80Syrja bej Vlora                                      +          +    +     +    +   +
81Sherif Langu                                         +                +     +    +   +
82Sherif Efendi                                                     +
83Shahin Efendiu                                                        +           +
84Tahir Mete                                             +                                   +
85Thanas Floqi                            +   +.    +.    +   +.   +     +    +   +
86Thamo Papapano                    +
87Veli Bej Kelcyra                        +          +           +    +     +    +   +
88Vehbi Dibra Agolli                                 +                               +   +
89Veli Harci                                        +.   +.    +   +.           +         +
90Vesel Margelleci (Jakupi)                      +          +     +     +   +   +
91Veli Gerra                                              +          +     +     +   +   +
92Veli Efendi                                                         +
93Ymer Bej Delialliu                           +.   +     +   +.    +     +   +   +
94Ymer Sallaku                                                                   +
95Xhelal Bej Skrapari Kopren.     +    +.   +.    +    +.   +     +   +   +
96Xhelal Bej Daliallisi                                             +                      +
97Xhemal Bej Deliallisi                       +.   +.    +    +.   +     +   +   +
98Zyhdi Ohria                                     +.   +.    +    +.   +     +   +   +
99Zihni Abas Kanina                           +.   +.    +    +.   +     +   +   +
100Zenel bej Begolli                                  +                         +        +
101Myfit Bej Gjirokastra                            +                                    +
102Qemal Bej Elbasani                                         +                                                                                            Shuma   42   40   73   37   82  70  76  72  82
                                                                (38)       (40)

                                     autori/   1      2     3     4     5    6    7    8    9

1– sipas: Dokumenta mbi veprimtarine e Qeverise se perkoheshme te Vlores, Tirane, 1963
2– sipas: Prof. Dr. Kristo Frasheri, Shpallja e pavaresise se Shqiperise, Tirane 2008
3– sipas: Prof. Dr. Aleksander  Meksit dhe Xhevahir Lleshit, 100 vjet Pavaresi Kombetare, 2012
4– sipas: Ndricim Kulla, 100 vjet Pavaresi, Tirane 2012
5– sipas: Shqiperia 1927. Ne tabelen perkatese jepen emrat e delegateve te te gjithe kuvendeve dhe kongreseve politike shqiptare deri ate vit, per firmetaret e Aktit te Pavaresise jepet numri 42, kurse emrat jane 40
6– sipas: Kastriot Dervishi, Historia e shtetit shqiptar 1912-2005, Tirane 2006
7– sipas: ne internet 2012
8– sipas: Gazmend Bakiu, Shqiperia Politike (artikuj dhe fotografi), Tirane 2010
9– sipas:Bardhosh Gace, Ata qe shpallen Pavaresine Kombetare, Tirane 1997,2002, 2012. Edhe pse  ne f. 266 (bot. 1997), f.210 (bot. 2002), f. 194 (bot. 2012) autori pretendon per 63 kongresare ne fakt kur lexon librat e tij rezultojne rreth 82, ku ka futur edhe Ahmet Zogun dhe Hysen Hoxhen, ku kete e quan edhe Hysen Ef. Gjirokastra. Por dallimi bie ne sy kur krahasohen tre botimet midis tyre. Botimi i 1997 nuk e ka Ahmet Zogun, kur i 2002 e permban ne f. 197-199 dhe i 2012 ne f. 182-184.
Shenim: – me pika (+.) jane firmetaret e Aktit te Pavaresise, ndersa me kllapa (38) numri i firmetareve dhe me (—) pranohet se nuk ka qene. Lexuesi duhet te me fale, pasi duke u mare e stermare me kete liste edhe mund te kem bere ndonje gabim pergjate perpunimit kompjuterik dhe numerimit. Psh kuptohet qe Hysen Hoxha dhe Hysen ef. Gjinokastra konsiderohet i njejti person edhe pse nuk eshte keshtu, ose Sherif Langu dhe Sherif Efendi mund te jete i njejti person, po keshtu Rexhep Demi me Rexhep Beun, po keshtu Mustafa Asim Kruja me Mustafa Merlik Kruja (ne kete rast ekziston e botuar edhe menyra se si Mustafa Merlika Kruja u be me dy emra, Mustafa Asim Kruja, qe ekziston ne dokumentin e Pavaresise;- Mustafa Merlika Kruja, Kujtime vogjlie e rinije, f. 174-175, Tirane 2007), Feim Mezhgorani me Feim Efendi, Ahmet Myftar be’Zogolli me Ahmet Myftar Beu por une kam qene i detyruar t’i ve sipas emertimeve te dhena nga studiuesit pa e ditur ne e kane kuptuar ata kete gje.                    ———————
10 – Por  historiografia komuniste kishte dhene te tjera shifra pa dhene burimin e informacionit. Me 1984 Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise ribotoi pas afro 20 vjetesh (pasi ishte mbeshtetur ne botimin e vitit 1965) “Historia e Shqiperise”, vell. i dyte (vitet 30 te shek. XIX – 1912) ku per temen tone kishte shkruar: “Me 28 Nentor 1912, ne oren 14, u hap ne Vlore Kuvendi Kombetar ne te cilen merrnin pjese 37 delegate…” (f. 497).
11 – Ndersa ne librin e tij Tajar Zavalani: “Histori e Shqipnis”, Tirane 1998, pretendon se ne Vlore kishin mberritur 83 delegate nga te gjitha krahinat shqiptare (f. 224).
12 – Me 2002 perseri Akademia e Shkencave te Republikes se Shqiperise botoi kompleksin historik “Historia e Popullit Shqiptar” ne kater vellime, ku vellimi i dyte (Rilindja Kombetare, vitet 30 te shek. XIX-1912) kishte kete informacioni per temen tone: “Me 28 nentor 1912, ne oren 14, u hap ne Vlore Kuvendi Kombetar. Ne mbledhjen e pare te Kuvendit moren pjese 37 delegate, te cilet u shtuan gjate diteve qe pasuan duke arritur ne 63 vete qe perfaqesonin te gjitha viset shqiptare. Pjesa me e madhe e tyre ishin udheheqes e veprimtare te Levizjes Kombetare Shqiptare” (f. 510).
13 – Sipas Prof. Dr. Valentina Dukes, ne librin e saj “Histori e Shqiperise 1912-2000”, Tirane 2007, thote se fillimisht kane qene 37 delegate (kjo shifer cuditerisht  eshte e kundert me te gjithe studiuesit e tjere, por eshte e sakte dhe shtron pyetjen: perse profesoresha e historise nuk e ka  paralelizuar me emrat e pjesmarresve; perse kjo heshtje?)  pastaj me te ardhurit u bene 63 delegate (f. 23). Ne kete pike ajo ka ecur sipas historiografise zyrtare te epokes komuniste.
14 – Arben Puto, ne librin e tij: “Shqiperia politike 1912-1939”, Tirane 2009, ne gjurmet e Eqrem bej Vlores, thote: “ne mbledhjen parapergatitore te mbajtur me 28 nentor u tubuan me nxitim 40 burra nga krahina te ndryshme te Shqiperise. Ne ditet qe pasuan erdhen edhe delegate te tjere nga jugu dhe lindja e Shqiperisa” (f. 37).
15 – Ndersa gazetari Blendi Fevziu, ne librin e tij: “100 vjet (1912-2012)”, Tirane 2012, nje eskursion ne politiken e Shtetit Shqiptar shkruan: “Sali Xhuka beri vertetimin e tyre dhe gjeti se nga 84 delegate te zgjedhur, 43 prej tyre kishin arritur ne kohe dhe ndodheshin ne dhome….”; pasi flet per ngjarjen e dates 28 nendor dhe formulimin e proces verbalit te asaj dite, vazhdon: “Pas tij (nenkuptohet Ismail Qemali,GH) vijojne nenshkrimet e 40 personave. Dokumentin e firmosen vetem delegatet e dites se pare” (f. 24).
16 – Gazetari Ilir Ikonomi, ne librin e tij: “Pavaresia, udhetimi i paharruar i Ismail Qemalit”, UET Press, 2012, shkruan: “Delegatet, qe kishin mundur te arrinin, po grumbulloheshin dalengadale ne selamllek. Ata ishin rreth 40 veta dhe shume prej tyre nuk kishin qene ndonjehere ne Vlore. Ne pjesen me te madhe, kujton delegati i Bukureshtit, Dhimiter Beratti, ata nuk njiheshin me njeri-tjetrin…” (f. 216).
17 – Jusuf Buxhovi ne librin e tij Kosova, pjesa e dyte Perandoria Osmane, Prishtine, 2012, shkruan se numri i delegateve ne diten e nenshkrimit te Aktit te Pavaresise ka qene 37 dhe me vone u bene 63 delegate nga te gjithe trojet e banuara nga shqiptaret (f. 611) duke dhene disa nga emrat e tyre ku perfshihet dhe Hasan Hysen Budakova, personazh krejt i panjohur prej nesh ne kete ngjarje, por i njohur si drejtues i kryengritjeve antiosmane. Burimi i ketij informacioni eshte: “Historia e Popullit Shqiptar”, vell. II, f. 510 (shen. nr. 958)
18 – Historiania Elena Kocaqi ne artikullin e saj te botuar ne gazeten “Shekulli” (21 nentor 2012), -Austriaket mbeshteten Ismail Beun te ngrinte flamurin- , pretendon se ne Kuvendin e Vlores firmosen 40 nga 84 deputete dhe, pavaresia, nuk u arrit as me shumice te thjeshte votash. Por ne librin e saj “Si e krijoi Austro-Hungaria shtetin shqiptar” shkruan pak si me ndryshe duke cituar Miranda Vickers. Aty thuhet: “Keshtu me mbeshtetjen diplomatike te Vjenes 83 delegate te krishtere dhe muslimane, nga e gjithe Shqiperia u mblodhen ne Kongresin e Vlores, me 28 Nentor 1912” (f.131).
19 – Studiuesi Gezim H. Juka ne librin e tij “Shteti Shqiptar dhe Shkodra – 1912-2012, Shkoder 2012 shkruan se me 28 Nentor 112 u arrit te shpallej Pavaresia e Shqiperise e realizuar ne Vlore ku mes Delegateve nga gjithe trevat shqiptare, gjithsejt 80 figura te denja politike, nga….(f. 8).
20 – Me 2013 politikani dhe studiuesi shqiptar nga Kosova Dr. Jakup Krasniqi  publikoi studimin e tij “Pavaresi dhe Personalitete”, Prishtine 2012, ku ne f. 155 jep numrin e delagateve ne Kuvendin e Vlores te dates 4 dhjetor 1912 (63) dhe ne f. 317-318 emrat e delagateve te Kuvendit te Vlores me 28 Nentor 1912 ku figurojne 74 delegate. E bukura eshte qe ky autor edhe pse mundohet t’i ngreje lavde Enver Hoxhes (f. 245) mbi nje baze informative shumepermasore krejtesisht te sajuar, nuk e ka vene emri e Hysen Hoxhes ne listen e delegateve. Por kjo mund te kete ndodhur edhe per nje aresye te mbeshtetur mbi informacionin qe studiuesit kosovare kane pasur mbi Hysen Ef. Gjinokastren (vdekur ne qershor 1915) qe binte ne kundershtim me te dhenat e Fjalorit Enciklopedik Shqiptar mbi Hysen Hoxhes (sipas te cilit ky i fundit kishte vdekur me 1934), atehere ky studiues futi emrin Azis Efendi Gjirokastra, qe nuk figuron ne asnje variant te parapare, por qe eshte ne perputhje me pretendimet e Prof. Dr. Aleksander Meksit, por qe, ky i fundit, edhe pajtohet me pranine e Hysen Hoxhes. Kam frike qe politikanet dhe studiuesit kosovare jane viktima shumepermasore te veprave te publikuara nga Akademia e R.P.S.SH. ku ata mbeshteten pergjithesisht.
21 – Por në nje liber mbi figuren dhe veprimtarine e Ismail Qemalit: “Shqipëria dhe Shqiptarët”, Tirane 2008, me autor botimi, shpjegime, plotesime historike dhe grafie sternipin e tij, Darling Ismail Vlora gjejme te dhena te tjera dhe te reja. Ne kapitullin: ”Kuvendi i Vlores dhe Shpallja e Pavaresise” (f. 115-124), pervec emrave te nenshkruesve, shkruhet: “Edhe pse Kuvendi i Vlores zhvilloi 7 mbledhje (28 nëntor – 7 dhjetor) Akti i Pavaresisë u nënshkrua ne mbledhjen e parë te Kuvendit, më 28 nentor. Nga 43 delegate, që ishin prezent, Aktin e kane nenshktuar vetem 40 prej tyre” (f. 121) dhe poshte vazhdojne emrat e 40 firmetareve12. Shenimi 12  thote: Lef Nosi “Dokumenta Historike…”, Nr 6, f. 167. Ne do te kemi rast te shohim ne vazhdim nje botim te Lef Nosit me te hershem dhe me te dhena te tjera te botuara ne te njejten reviste, vetem se me Nr. 4, f. 119-121.
22 – Studiuesit Moikom Zeqo dhe Deshira Jazexhiu ne librin e tyre: “100 vjet Pavaresi, Flamuri qe ringjalli nje Komb 1912-2012”, Tirane 2012 shkruajne: “Ne mbledhjen e 41 delegateve qe kishin mberritur ne Vlore…..” (f. 145) duke mos dhene asnje reference se ku e kane marre kete shifer.
23 – Studiuesit Angjelin Shtjefni dhe Nikolle Loka ne librin e tyre: “Imzot Nikolle Kacorri, burreshtetas shqiptar ne Altarin e Atdheut” (jane te vetmit studiues qe e japin te sakte emertimin e shkalles hierarkike te personazhit historik, pasi ne ate kohe (1912) Imzot Kacorri ishte arqipeshku i Durresit dhe i te gjithe katolikeve qe jetonin ne Shqiperine e Mesme)  sipas referimit AIH. Vj. 22-8-859; 22-8-860 (HHSt.A.PA.A, Ref. I. Nr. 70), f. 151-152, shkruajne: “Sipas proces verbaleve qe u lexuan ne hapje te Kuvendit, ne mbledhjen e pare, sipas rretheve, ishin zgjedhur delegatet e Kuvendit Kombetar.
Vlora: Ismail Qemal Bej, njekohesisht kryetar i Kuvendit, Eqrem Bej Vlora (jo i pranishem, ndodhej ne Himare), Qazim Kokoshi, Zihni Nuri Efendi Kanina, mesuesi Jani Minga, Aristidh Ruci. (5 delegate, numrat i kam vendosur une, GH).
Gjirokastra: Veli Efendiu, Elmas Efendiu, Aziz Efendiu. (3 delegate)
Permeti: Veli Bej Permeti (jo i pranishem), Syrja Bej Vlora (jo i pranishem) Midhat Bej Frasheri. (1 delegat)
Korca: perkohesisht Dhimiter Zografi dhe Pandeli Cale, te dy nga Bukureshti, por te lindur ne Korce. (2 delegate).
Berati: Azis Pashe Vrioni (jo i pranishem), Iljaz Bej Vrioni, Gjergj Karbunara, Hajredin Bej Cakrani (jo i pranishem). (2 delegate)
Fieri: Sami Bej Vrioni (jo i pranishem), Qemal Bej Vrioni (jo i pranishem).
Lushnja: Qemal Beu, Ferid Beu, Nebi Efendiu. (3 delegate)
Shijaku: Ymer Beu, Xhemal Beu. (2 delegate)
Durresi: Abaz Efendiu, Mustafa Ibrahim Efendiu, Jahja Efendiu, Imzot Nikolle Kacorri (4 delegate) –jane te vetmit studiues ne Shqiperi qe e japin te sakte emertimin hierarkik te Imzot Kacorrit.
Kruja: Mustafa Asimi (Kruja). (1 delegat)
Tirana: Abdi Bej Toptani, Murat Bej Toptani. (2 delegate)
Elbasani: Shefqet Daiu, Qemal Beu, Lef Nosi, Dervish Beu (jo i pranishem). (3 delegate)
Oheri dhe Struga: Nuri Efendi Bakalli, Dr. Myrteza Efendiu, Zyhdi Beu. (3 delegate)
Dibra: Myfti Vehbi Agolli. (1 delegat)
Shkodra: Luigj Gurakuqi. (1 delegat)
Per vilajetin e Kosoves: Salih Gjuka, Bedri Beu, Rexhep Beu, Midhat Bej Frasheri, Isa Buletini (jo i pranishem), Riza Bej Gjakova (jo i pranishem), Ali Bej Draga (jo i pranishem), Mehmet Pashe Kallkandeleni (jo i pranishem). (4 delegat)
Per shoqerine “Bashkimi” ne Bukuresht: Dhimiter Zografi, Pandeli Cale, Kristo Meksi, Dhimiter Mborja, Dhimiter Berati. (6 delegate)
Po t’i mbledhesh bejne plot 40 delegate (pasi Pandeli Cale dhe Dhimiter Zografi rezultojne perfaqesues  te dy subjekteve, Midhat Bej Frasheri i dy krahinave), kur ne liber jepen edhe emrat e atyre qe ishin zgjedhur, por nuk ishin te pranishem (13 te tille)”.
24 – Kjo nuk me pengon te botoj pikerisht kete liste sipas nje varianti tjeter qe i dedikohet Fototekes “Marubi” ne nje album te botuar me rastin e 100 vjetorit te Pavaresise ku duken fare hapur shtesat e bera, jo vetem ne njerez, por dhe ne krahina duke i krijuar historine atyre (te jeni te bindur qe kjo nuk eshte veper e Marubeve). Vini re kete sajese dhe kujt ja kane dedikuar:
“Delegatet e Kuvendit te Vlores, me 1912.
Berati:  Iljaz Vrioni, Hajredin Cakrani, Xhelal Koprencka, Dude Karbunara, Dhimiter Tutulani, Sami Vrioni.
Durresi: Abaz Celkupa, Mustafa Hanxhiu, Jahja Ballhysa, Dom Nikolle Kacorri.
Dibra: Vehbi Agolli, Sherif Langu
Elbasani: Shefqet Daiu, Lef Nosi, Qemal Karaosmani, Mit’hat Frasheri
Gjirokastra: Aziz Efendiu, Veli bej Kelcyra, Elmaz Boce, Mufit Libohova, Petro Poga, Jan Papadhopulli, Hysen Efendiu
Ipeku: Rexhep Mitrovoca, Bedri Pejani, Sali Gjuka, Mit’hat Frasheri, Qerim Begolli
Kruja: Abdi Toptani, Mustafa Kruja
Lushnja: Qemal Mullai, Ferit Vokopola, Nebi Sefa
Ohri dhe Struga: Zyhdi Ohri, Dr. H. Myrtezai, Nuri Sojlliu, Hamdi Ohri, Mustafa Barutciu, Dervish Hima, Hajdar Blloshmi (nuk mori pjese per shkak te pushtimit serb).
Shijaku: Xhemal Deliallisi, Ymer Deliallisi, Shahin Efendiu.
Tirana: Abdi Toptani, Murat Toptani.
Korca: Pandeli Cale, Thanas Floqi, Spiro Ilo.
Vlora: Ismail Qemali, Zihni Abaz Kanina, Aristidh Ruci, Jani Minga, Eqrem Vlora.
Shkodra: Luigj Gurakuqi
Permeti: Veli Kelcyra, Syrja Vlora, Mit’hat Frasheri.
Kosova: Mehmet pashe Derralla, Isa Boletini, Hajdin Draga, Dervish Ipeku.
Peqini: Dervish Biekeiu, Mahmur Kaziu.
Tepelena: Kristo Meksi, Mufit Libohova, Fehim Mezhgorani, Aristidh Ruci
Kavaja: Abdi Toptani
Cameria: Veli Gerra, Vesel Margellici, Aziz Tahir Ajdonati, Rexhep Demi.
Mati: Ahmet Zogu, Riza Beu, Kurt Aga
Kolonia shqiptare ne Bukuresht: Dhimiter Zografi, Dhimiter Mborja, Dhimiter Berati, Dhimiter Ilo.                                                                  FOTOTEKA KOMBETARE “MARUBI”, SHKODER  (f. 111)“.
Perpara kesaj faqeje eshte nje fotografi pa diciture dhe pa date, por qe nenkupton emrat e mesiperm ku “cuditerisht” kane dale ne fotografi 57 personalitetet e atij Kuvendi. E bukura eshte se pretendohet se kjo fotografi i perket vitit 1912 dhe ka ne mes te tyre edhe Heroin nga Mitrovica e Kosoves Isa Boletinin. Lind pyetja: e kujt date eshte kjo fotografi, pasi pranohet vitit 1912? Pretendoj se akoma spekullohet me daten 28 Nentor 1912 duke fshehur shume te verteta te pathena qe duhen zbuluar se s’ben!
I permend te gjitha keto subjekte,  studiues dhe gazetare (24 te tille) per te argumentuar faktin se shifrat e publikuara prej shumices se tyre nuk jane reale, por deshirat e tyre pasionante pasi nuk japin referencen e burimit me te pare, me perjashtim te Darling Ismail Vlora, Angjelin Shtjefnit dhe Nikolle Loka-s, prej nga jemi te detyruar te nxjerrim nje perfundim tjeter. Ne qofte se burimi i Darling Ismail Vlores eshte i sakte, atehere rezultun qe Lef Nosi te kete dhene shifra te ndryshuara brenda nje kohe te shkurter nga vete ai, por me duket se kjo nuk eshte e vertete pasi ne nje botim te Institutit te Historise, te pergatitur per botim dhe redaktim shkencor nga Prof. Dr Marenglen Verli dhe Prof. dr. Ferid Duka, jepet nje permbledhje me dokumenta historike per t’i sherbye histories tone Kombetare, te Lef Nosit (botim i dyte) ku ne f. 176-177 jepet lista e delegateve pikerisht sipas revistes me Nr. 4, f. 191-121 pa i ndryshuar as presjen.
Por duke pare karambolet qe lindnin nga perseritja e emrave, nga ana e studiuesve te shumte qe moren pjese ne studimet e ketij problemi, dhe sidomos pas veprimtarive ceremoniale me rastin e 100 vjetorit te Pavaresise Prof. Dr. Aleksander Meksi ripublikoi ne internet emrat e pjesmarresve dhe firmetareve, duke i konsideruar perfundimtar si me poshte:
Ismail Kemal Beu, Ilias Be’ Vrioni, Hajredin Be’ Cakrani, Xhelal Be’ Skrapari (Koprencka),  Dud (Jorgji) Karbunara, Taq (Dhimitër) Tutulani,  Myfti Vehbi Efendiu (Agolli), Abas Efendi (Çelkupa), Mustafa Agai (Hanxhiu), Dom Nikoll Kaçorri, Shefqet Be’ Daiu, Lef Nosi,  Qemal Beu (Karaosmani), Midhat Be’ Frashëri, Veli Efendiu (Harçi), Elmas Efendiu (Boce), Rexhep Beu (Mitrovica), Bedri Beu (Pejani), Salih Xhuka (Gjuka), Abdi Be’Toptani, Mustafa Asim Efendiu (Kruja), Kemal Beu (Mullaj), Ferid Be’ Vokopola, Nebi Efendi Sefa (Lushja), Zyhdi Beu (Ohri), Dr. Myrtezai (Ali Struga), Nuri Efendi Sojli, Xhemal Beu (Deliallisi), Ymer Beu (Deliallisi), Zyhni Efendiu (Kanina, Mustafaraj), Aristidh Ruci, Kjazim Kokoshi, Jani Minga, Dhimitër Zografi, Dhimitër Mborja (Emanuil), Dhimitër Beratti, Pandeli Cale, Athanas Floqi, Spiro Ilua, Luis Gurakuqi (40 firmetaret).
Ndersa te ardhur me vonese per shkaqet e tyre jane:
Aziz Efendiu (Gjirokastra), Ibrahim Efendiu (Ali Shahini), këta të dy ishin të pranishëm qysh më datë 28 por nuk firmosën; Mustafa Agai (Hanxhiu),  Jahja Efendiu (Ballhysa), Mehmet Pashë Dëralla (Tetova), Isa Beg Boletini, Ajdin Be’ Draga, Dervish Be’ Ipeku (Begolli), Surrja Be’ Vlora, Sami Be Vrioni, Dervish Be’ Elbasani (Biçakçiu), Mahmut Efendi Kaziu, Kristo Meksi, Sherif Efendiu (Langu), Myfit Bej Gjirokastra (Libohova), Petro Poga, Jan Papadhopullo, Hysen Efendi Gjirokastra (Hoxha), Veli Bej Klisura, Veli Gërra Reshadia, Vesel (Jakup Vesel) Margëlliçi, Aziz Tahir Ajdonati (Tahir Mete), Rexhep Demi, Qerim Beg (Begolli), Avni Bej Delvina, Hamdi Be’ Ohri, Mustafa Efendiu (Barotçiu), Ahmet Muftar Beu (Zogolli), Riza Beu, Kurt Agai, Zenel Be Ipeku (Begolli), Riza Beg Gjakova (32 delegate).
Ndersa nuk arriten te marrin pjese 4 delegate: Ekrem Be’ Vlora, Dervish Hima, Hajdar Blloshmi dhe Dhimitër Ilo.
Sipas autorit ne total numri e delegateve ka qene 76, nga te cilat firmosen 40
Lind pyetja: perse u bene 40 qe ne diten e pare dhe 76 gjithsejt ? Mos valle nga padija apo per te barazuar shenjtoret e ortodoksise me pjesmarresit e Kuvendit te Vlores? Djallezia historike, jo vetem ne kete rast, nuk ka asnje vlere. Ata kane qene plot 37 vete qe firmosen Aktin e Pavaresise te formimit te Shtetit Shqiptar. Gjeni se kush jane ata tre vete teper ne aktin monumental perballe Hotel Dajtit! Historia nuk percaktohet nga votat e studiuesve. Te pakten ky eshte nje problem qe eshte ditur sakte, por eshte shtremberuar me nje qellim ta paracaktuar dhe te lidhur me epoken enveriste. Studiuesit e sotem i nxjerrin te palarat vetvetes dhe i tregojne Popullit Shqiptar se cfare perfaqesojne ata ne realitetin politik te sotem, por dhe nje poshtersi pasi pergjegjesine ja kane lene ne dore nje personazhi politik qe nuk i perket kesaj fushe.
Ne thelb te gjithe ketyre studiuesve dy jane emrat me te lakuar qe duheshin futur ne historine e kesaj ngjarje: Hysen Hoxha, xhaxhai i Enver Hoxhes, dhe Ahmet Zogu, Mbreti i ardhshem i Shqiptareve, edhe pse ata nuk paraqesin asnje  rendesi pervec metodikes mashtruese qe kane perdorur studiuesit. Ne shume artikuj analitike dhe kritike kam argumentuar se Hysen Hoxha nuk ka qene ne Vlore me 1912, por studiuesit kane vazhduar t’i bine fyellit ne te njejten vrime, duke vazhduar mashtrimin e Enver Hoxhes. Spekullimi qe behet me emrin e Hysen Hoxhes duke bere zevendesimin e Hysen efendi Gjinokastritit  ishte i arsyeshem brenda kuadrit llogjik duke u nisur vetem nga nje fakt: nuk gjendej kerkund ne permendjen e Hysen Hoxhes llagapi Gjinokastra ne shtypin e kohes, por dhe emri i Hysen efendi Gjinokastres ishte krejt i erret (mos valle prej kesaj kane perfituar Kristo Frasheri, Aleksander Meksi dhe Bardhosh Gace kur i shtojne emrit te Hysen Hoxhes llagapin Gjinokastra, ose anasjelltas?). Me thene te drejten kjo me revoltonte pa mase aq me teper kur kisha gjetur se Hysen Hoxha kishte vdekur me 25 janar 1916 (jo me 1934, sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar dhe Bardhosh Gaces) dhe ne lajmin e vdekjes (gazeta Ipirotiqi Amina (Mbrojtja e Epirit), Nr. 105) nuk permendej kerkund vajtja e tij ne Kuvendin e Vlores me 1912 dhe mbiemri shtese Gjinokastra nuk ekzistonte, perkundrazi permendej si zevendesues i kryetarit te Bashkise me 1915. Gjetja e shprehur mbi ekzistencen e personazhit historik me emrin Hysen Gjirokastra ka qene nje lehtesim i madh ne kerkimet e mia historike. Kete e gjeta ne librin e Jusuf Buxhovit, Kosova, pjesa e trete (Nga Konferenca e Londres deri te protektorati nderkombetar), Prishtine 2012, ku shkruhet: “Brenda disa kohesh (behet fjale pas 9 majit 1915, GH), ne Tirane dhe rrethine ai (behet fjale per Haxhi Qamilin, GH) vrau atdhetaret e njohur, si Ismail Klosi, Hajredin Fratari, Baki Gjebrea, Hysen Gjirokastra (nenvizimi i imi, GH) e te tjere73. Shenimi 73 thote: “Wilhelm Wied: “Denkschift Über Albanien”, manuskript, 1917, faqe 49” (f. 77). Por edhe per Thoma Papapanon kemi te njejtin mashtrim (mesuesi i fillores se Enver Hoxhes ne Gjirokaster, Vitet e vegjelise, f. 102)). Por fakti i vrasjes se Hysen Efendi Gjinokastres nga ana e Haxhi Qamilit me 1915 tregon se pjesmarresit ne Kuvendin e Vlores (1912) nga Jugu i Shqiperise persekutoheshin nga regjimi grek dhe per kete ishin te detyruar te jetonin larg qyteteve te tyre. Kjo eshte aresyeja perse Hysen Efendi Gjinokastra nuk ka asnje veprimtari te mepastajme ne Gjirokaster dhe perse Hysen Hoxha vazhdoi punen e tij si kryetar i bashkise pergjate kohes se pushtimit te Gjirokastres nga ana e grekeve.
Ndersa per Ahmet Zogun, mbretin e ardhshem te shqiptareve, problemi eshte shume i lehte per t’u mohuar. Ne Shqiperia 1927 jepet tabela e delegateve ne te gjitha kuvendet dhe kongreset deri ne vitin 1926 ku emri i Ahmet Zogut eshte e mbishenuar me bold kudo ku ai ka qene. Mungesa  e emrit te tij ne listen e delegateve te Kuvendit te Vlores tregon se ai nuk ka qene, kur ne ate kohe (1928) Ahmet Zogu ka qene i pari President i Republikes Shqiptare dhe, pak me vone, i pari dhe i vetmi Mbret i Popullit Shqiptar dhe ka pasur rast ta thote fjalen e Tij po te ishte e kunderta. Por kam rast t’u tregoj shqiptareve te sotem se e verteta eshte krejt tjeter per tjeter dhe te gjithe kane spekulluar ne emer te se vertetes, duke perfshire edhe “Shqiperia me 1927”. Me 1935 shtypshkronja “Gutenberg” nxorri ne shitje broshuren “Mbreti Yne ne Rinine e Tij” me autor Timo Dilo, ku ne kapitullin e III, f. 19-21 flitet per pjesmarrjen e Ahmet Zogut ne shpalljen e Indipendences si ruajtes i Kongresit me 25 matjane dhe kthimin ne Mat perpara mbarimit te tij. Po nuk thuhet ne asnje rresht se ka qene delegat i Matit. Pastaj si ruajtes i Kuvendit te Vlores ka qene Isa Bole