73-Si e formatoi Historia Evropiano-Otomane shtetin politik te shqiptareve per 1300 vjet.

Pjesa e 3
                            Cfare ndodhi me 2012?
permbajtja
a) – Cfare u tha gabim nga padija intelektuale me 2012?
1-problemi i formimit te shtetit nder shqiptare dhe paraardhesve te tyre.
2-problemi i prejardhjes historike te shqiptareve.
b) – Cfare u tha gabim me dashje me 2012?
1-lista e delegateve ne Kuvendin e Vlores.
2-kryengritjet e armatosura te Popullit Shqiptar.
3-si ka qene forma e flamurit e dt. 28 Nentor 1912 ne doren e Ismail Qemalit.
4-fondet e qeverise se Vlores dhe roli ndihmes, ndoshta me kryesori, i nje personazhi te “zhdukur” nga historia.
c) – Cfare nuk u tha nga padija intelektuale me 2012?
1-roli i Selise se Shenjte ne ruajtjen e identitetit iliro-epirot te popullates autoktone te gadishullit Ballkanik.
2-uniteti i krahinave shqiptare nuk ka ekzistuar perpara 1912, por kane ekzistuar qeverite paralele.
3-zhvillimi i forcave ekonomiko-shoqerore te shqiptareve.
4-festimet e 25 vjetorit te Pavaresise.
d) – Cfare nuk u tha me dashje me 2012?
1-permbajtja e Kongresit te Tristes.
2-roli i Klerit Katolik Shqiptar ne arsimimin e shqiptareve.
3-roli i Klerit Katolik Shqiptar ne Pavaresine e Shqiperise.
e)  – Cfare nuk u be me 2012?
1-analiza historike e 100 vjetorit; mos botimi i kolanes se vepres te Ismail Qemalit.
2-zbulimi i subjektit qe e detyroi Popullin Shqiptar te mbetet evropian.
3-dhenia e statusit Hero i Kombit Klerit Katolik Shqiptar.
———————————-
Janari i 2012 shenoi fillimin e festimeve propogandistike te 100 vjetorit te themelimit te shtetit shqiptar edhe pse banoret e ketij shteti akoma edhe sot nuk e dine permasen reale te zhvillimit te tyre social dhe masen e perputhjes se ketij zhvillimi me shtetin klasor (teorikisht Shoqeria Njerezore nuk njeh forme tjeter te shtetit pervec shtetit klasor edhe pse forma me e pare e organizimit te Shoqerise Njerezore nuk ka pasur lidhje me klasat shoqerore; ato u krijuan pergjate rendit fisnor ne menyre instiktive dhe u konsideruan ligjore ne zhvillimin e Shoqerise Njerezore; por praktikisht kjo e fundit, ne shumicen e rasteve, njeh edhe nje forme tjeter shtetformimi dhe kjo i eshte mbajtur e fshehte shqiptareve). Na pelqen apo nuk na pelqen kjo dukuri Shoqeria Njerezore ka ecur sipas kesaj rruge, por duke e mbajtur te fshehte ekzistencen e politikes instiktive per mbijetese (ne realitet une e konsideroj politiken nje forme marredheniesh instiktive per te realizuar mbijetesen sociale pa prishur ekuilibrat e vendosur nga historia). Nen kete kendveshtrim duhet konstatuar hapsira sociale e formimit te shtetit nder shqiptare paralel me ekzistences e shtetit ne kontinentin europian; dmth eshte e pamundur teorikisht e praktikisht te kemi tendencen drejt shtetit te shoqerise parashqiptare (shume parashqiptare) jashte ekzistences se shtetit ne racen e bardhe duke filluar qe nga qytet-shtetet helene. Eshte mire qe studiuesit shqiptare perpara se te shkruajne dhe te teorizojne mbi formimin e shtetit nder shqiptare te mesojne formen klasike te formimit te shtetit, te pakten, ne kontinentin evropian. Eshte mire te mesohet se nga cfare ndertohet shteti perpara se ai te dale ne driten e historise dhe, pasi te kene mesuar te gjitha keto, te bejne ballafaqimet me dinamiken e shoqerise shqiptare dhe parashqiptare. Atehere ata do te zbulojne ligjin themelor te zhvillimit te Materies dhe te Shoqerise Njerezore, qe do te thote se do te zbulojne parametrin: Shpejtesi Zhvillimi. Ne fakt ky parameter permbys te gjithe pjesen hipotekore te shkences (dmth anen idealiste te saj) dhe nderton themelin me te pare te shkences materialiste. Vetem ne kete pike ne jemi te afte te ndertojme kritiken e pikepamjeve mbi shtetin shqiptar, qe perben thelbin e asaj qe ndodhi ne Shqiperi pergjate vitit 2012 ne fushen e teorise dhe te propogandes.
Teorikisht klasa e intelektualeve dhe politikaneve shqiptare eshte e formuar sipas shkolles bolshevike dhe detyrimisht gjitheshka e prodhuar prej tyre ne fushen e teorise propogandistike, qe konsiderohet si shkence e historise, ka pamjen e nje formalizmi teorik pa asnje domethenie per jeten sociale te shqiptareve te sotem. Dhe me sa kam kuptuar kjo ka qene forma kryesore e mashtrimit te perdorur ne Shqiperi pergjate 47 vjeteve te diktatures enveriste. Ajo qe u be dhe nuk u be, ne kete pervjetor, i grupova ne pese nenkapituj ku permbajtja e tyre sherben per te zberthyer me sakte Aktin e Madh te Pavaresise se Shtetit te Shqiptareve te sotem nga pikepamja hapsinore. Por paraprakisht dua te ve ne dukje faktin se shume gjera u thane gabim nga dija dhe padija, shume gjera nuk u thane nga dija dhe padija, bashkesia e te cilave eshte e afte te argumentoje dhe qellimin perse ekzistojne levruesit e mendimit historik e shkencor shqiptar, qe perbejne klasen e sundimit politik pa prejardhje klasore, por me prejardhja nga epoka antishqiptare enveriste. Ne fakt ky grup problemesh nuk ben gje tjeter vecse diskretiton shkollen shqiptare pergjate periudhes se diktatures, por dhe paaftesine e produktit te saj per te zgjidhur problemet sociale qe dalin pergjate zbatimit te politikave, qe gjithmone paraqiten progresive kundrejt dinamikes historike te Popullit Shqiptar edhe pse lidhja midis kesaj dinamike dhe qelizave materiale te shoqerise shqiptare eshte akoma e panjohur duke perbere piken e pare shkakesore te shembjes se shkences se sotme te historise ne nivel boteror. Dmth zberthimi i ketyre problemeve me hir apo me pahir do te nxjerre ne skene formen e re te manipulimit historik qe perdoret pas 1991-shit ne Shqiperi dhe tentativen per te fshehur thelbin historik te formimit te shtetit te shqiptareve. Padija ne kete rast ka qene nje shans per historiografine enveriste per te shpetuar nga bataku ku e futi shkencen shqiptare, por qe levruesit e saj nuk kane ditur te perfitojne nga kjo padije per t’u justifikuar perpara Popullit Shqiptar mbi manipulimin e perdorur, te pakten formalisht. Dhe ketu duhet kerkuar perse ndodhi keshtu; dmth perse klasa intelektuale shqiptare nuk shpalos bagazhin e vet informativ, por i nenshtrohet botes jashteshqiptare, qe ajo e ka nenvleresuar gjithmone duke anashkaluar paraardhesen e vet, dhe duke e “poshteruar” formalisht kete bote. Cfare fsheh kjo dukuri ne realitet? Mos valle pa pergatitjen e saj, apo keqarsimimin historik? Mos valle ne kete pike duhet filluar cdo gje nga e para? Mos valle ketu fshihet edhe subjekti historik qe formoi Shtetin dhe edukoi Kombin Shqiptar me Kulturen Politike Evropiane, qe klasa politike shqiptare e sotme nuk i njeh vepren e saj? Mos valle ketu fshihet cdo gje e panjohur qe shqiptaret e mijevjecarit te ri nuk dine per veten e tyre.
a/Cfare u tha gabim nga padija intelektuale (2012)?
Mund te duket e cuditshme, por ka dhe gjera qe u thane gabim (ne fakt permasa e saj eshte me e vjeter se vete shkolla komuniste) pasi e gjithe shkolla shqiptare nuk njeh ligjet e zhvillimit te shoqerise njerezore, rrjedhoje kjo jo vetem e shkolles enveriste. Dmth faji nuk eshte i te sotmes politike, por i te kaluares diktatoriale e pertej saj dhe per te ndrequr kete duhet ndertuar kritika ndaj te kaluares dhe jo te vazhdojme rrugen e saj, duke e kopjuar, sidomos te periudhes 1945-1991, sic po veprohet akoma (1991-2011). Te pakten analiza e historise se shtetit te shqiptareve na e perligj kete pretendim.
1 - Ne natyre ekzistojne pozicione hapsinore te lidhura me pamundesine e ekzistences per efekt te botes se relacioneve (ne thelb te te gjithe problemit qendron KOHA e lindjes se ngjarjes), por dhe dukuri te pamundura per te pergjithshmen, por krejtesisht reale per te vecanten e krijuar perseri per efekt te botes se relacioneve universale. Te pakten raca e shqiptareve permban te dy rastin e mesiperme qe per popujt e Europes duket si perjashtim, por qe perputhet ne pasojen e saj me aktin klasik te zhvillimit social. Eshte nje problem qe lidhet me kohe-hapsiren perkatese (kur kemi pranuar qe ky kontinum eshte konstant) dhe vetem ndertimi i ekuacioneve perkatese krijon mundesine e njohjes se fenomenit. Por cfare ka ndodhur pergjate vitit 2012? Pjesa me e madhe e studiuesve shqiptare dhe jo shqiptare shpalosen pikepamjet e tyre pa i shkuar ndermend se ato nuk perputheshin me realitetin historik te perjetuar nga shqiptaret, te pakten ne keto 500 vitet e fundit, qe jane dhe me kryesoret e Historise se Popullit Shqiptar; pasi ne keto 500 vjet ra ne sy ndikimi i domosdoshem i Perandorive Mesjetare me te medha te Historise se Njerezimit mbi Popullin Shqiptar dhe qe historiografia shqiptare nuk ka qene e afte t’i evidentoje dot (ne fakt nuk ka dashur dhe mbi kete baze ka lindur padija, pasi e pane me nje urrejtje te paragjykuar ndikimin sllav (ketu kishin te drejte duke formuar te vetmin rast ne historine e tyre ku ndergjegjja individuale u perputh me realitetin historik duke mos pasur asnje ndikim te drejteperdrejte pervec zhdukjes se nje pjese te paraardhesve te afert te tyre) dhe ate otoman (ketu nuk kishin te drejte pasi ndikimi otoman eshte i vetmi ndikim i dukshem pozitiv, por qe te kuptohet ky ndikim kerkon ndryshimin e metodikave shpjeguese dhe zberthyese ne shkencen e historise, pasi ndikimi i botes otomane mbi Popullin Shqiptar eshte shume permasor: si ne marredheniet e njeriut me natyren, formen e prones dhe ne idete fetare te pakten).
E njejta gje ndodhi ne fillim dhe mes te shekullit te XX-te nder shqiptare, atehere kur ja themeluan te tjeret dhe e konsoliduan vete shtetin e tyre? Te pafundem jane studiuesit shqiptare, te periudhes zogiste, komuniste e post enveriste, qe pretendojne se paraardhesit pak te larget (iliret dhe epirotet) te shqiptareve kane qene te organizuar ne shtet. Kjo pikepamje ishte e domosdoshme per te argumentuar ekzistencen e shtetit perpara se Ismail Qemali ta shpallte ne Vlore dhe e gjitha kjo si nje strumbullar qe rrethonte shkencen shqiptare te sotme me themele komunisto-enveriste per t’ju kundervene pretendimeve te shkolles jugosllave mbi pamundesine e ndertimit te shtetit nga ana e shqiptareve dhe praktikave historike shume shekullore te subjektit qe udhehoqi Popullin Shqiptar drejt rruges evropiane, por qe ky subjekt kishte luftuar gjithe jeten kundra armiqve biologjike te popullin te vet. Pa asnje diskutim te gjitha studimet ne fushen e historise sot mbeshteten ne ato themele qe kur krahasohen me teorine e formimit te shtetit klasik argumentojne jo vetem kalbesine e tyre, por mbi te gjitha pavlefshmerine teorike e praktike te shkences shqiptare qe lindi ne mesin e dyte te shekullit te XIX-te dhe te XX-t. Prej kesaj pike e kane burimin te gjitha pikepamjet mbi shtetin e shqiptareve dhe te paraardhesve te larget dhe te afert te tyre, analiza e te cilave tregon se keta studiues nuk ja kane haberin teorise se formimit te shtetit dhe te se drejtes. Permend me rradhe (i kam permendur me pak ndryshime tek artikulli “Dardanet e Ilirise apo te Trojes”, shih albanovaonline.com, www.genchoti.com):
 Ismet Elezi, Mbi disa tipare te se drejtes zakonore, ne Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 209
Zef Mirdita, Studime Dardane, f. 55
F. Drini, Bibliografi e arkeologjisë dhe historisë së lashtë të Shqipërisë 1972-1983, f. 37
Ali Hidri, Historiografia jugosllave mbi shtetin ilir, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 350
Skender Anamali, Te dhena mbi elementin ilir ne qytetet antike Epidamn dhe Apolloni ne  Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp II, f. 318
Skender Aliu, Një qytezë e re ilire në Shqipërinë Juglindore; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të shqipërisë, disp. II, f. 512
Neritan Ceka, Diskutim mbi çështjen numismatike, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 527
Skender Anamali, Myzafer Korkuti, Problemi ilir dhe e gjenezes se shqiptareve ne driten e kerkimeve arkeologjike shqiptare, ne Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f. 153 – 162.
Aleks Buda, rreth disa çështjeve të historisë së formimit të popullit shqiptar, të gjuhës e të kulturës së tij; Shqiptarët dhe trojet e tyre, f. 29
Neritan Ceka, Apollonia e Ilirisë, f. 65
Neritan Ceka, Qyteti ilir pranë Selcës së Poshtme, f. 6
Dhimosten Budina, Disa rezultate te gjurmimeve ne vendbanimet e lashta ilire te Kaonise: Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. II, f. 550
Hasan Ceka, Veprimtaria monetare ne qendrat e tjera te Ilirise se Jugut;  Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp III, f. 582
Gjerak Karaiskaj, Butrinti dhe fortifikimet e tij, f. 25
Selim Islami, Shteti ilir, vendi dhe roli i tij ne boten mesdhetare, ne Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 85 – 105.
Jusuf Buxhovi, Kosova, pjesa e pare, Antikiteti-Mesjeta, f. 183-210
Qemal Velia, Mbreteri dhe mbreter Ilire.
Nikolle Loka, Dinastite iliro – shqiptare me fame boterore
Qazim Lleshi, Perandoret Ilire (249 – 392)
Ekzistojne dhe shume autore te tjere, te rinj e te vjeter, shqiptare dhe jo shqiptare, te lashte e moderne (shih Literaturen) qe jane marre me studime te jetes shoqerore te shqiptareve dhe paraardhesve te tyre, jane marre me studimet arkeologjike ne Bylis, Apolloni, Durres, Orikum, Klos, Butrint, Lezhe, Shkoder, Maliq, Selce e Poshtme, Pellgu i Korces, Amantia, Kanine, etj, etj te cilet nuk e kane ndare jeten shoqerore te banoreve te atyre aneve nga organizimi shteteror prej 3000 vjetesh pa asnje lloj argumenti filozofik e shkencor (ka vetem nje perjashtim nga ana e nje prej drejtuesve te punimeve arkeologjike ne Kanine). Ata pranojne ekzistencen e qelizave materialo-shpirterore te permasave primitive dhe i konsiderojne ne unitet me formen e organizimit shteteror pa i shkuar ndermend se kjo eshte e pamundur te realizohet, por qe fsheh pikerisht ate qe shpjegon gjenezen, ekzistencen e races shqiptare dhe karakterin e ballkanasve te sotem te lidhura fort me paradoksin e kohes. Per ta pare te zberthyer kete proces e shoh te aresyeshme te marr nga studimi mbi gjenezen e Popullit Shqiptar (vell. 4 i Tjetersimi….) nenkapitullin mbi kritiken e pikepamjeve te studiuesve te ndryshem per shtetin hipotetik ilir me permbajtjen e meposhtme:
Pika e parafundit e kritikës sonë, përsa i përket organizimit shoqëror të ilirëve, janë pikëpamjet mbi organizimin shtetëror të ilirëve, që në realitet është kulmi analitik dhe konkluziv i të gjithë historiografisë shqiptare te epokes enveriste mbi këtë problem.
Edhe pse kostatojmë se të gjitha qelizat që ndërtojnë shtetin si: klasat, familja, qytetet, idetë politike e juridike, ato fetare, organizimi i skllavërisë (rënditja nuk paraqet interes dhe rëndësi tanë për tani) ishin tepër larg formës që duhej të kishin ato për rastin e një shteti eventual, jemi të detyruar të merremi veçmas me të duke ju shmangur rrugës analitike nga poshtë për të ndërtuar kritikën tonë, por tashmë nga lart.
Duke supozuar se kemi shtet ilir, produkt të zhvillimit shoqëror të atij populli, kemi të drejtë ta shtrojmë problemin në drejtim të kontradiktave që duhet të mbartë shoqëria në këtë rast. Të mos harrojmë se në këtë rast fjala nuk është për një shtet të izoluar në kohë dhe hapësirë nga format paraardhëse dhe pasardhëse të tij, por fjala është për një shoqëri mbi të cilën është ngritur hipoteza se para 2 500 vjetësh, krahas botes helenike dhe asaj romake ne planin kohor, ka pasur shtetin e vet dhe në sajë të rastësive politike, që nuk vareshin prej saj, e ka humbur rolin e vet historik duke ju nënshtruar këtyre rastësive. Kështu shkruajnë dhe mendojnë këto kohët e fundit (25 vjet) për ilirët duke harruar që kjo duhet vërtetuar në planin filozofik hapsinor dhe aspak sipas një plani ideologjik, siç kane vepruar  studiuesit e epokes enveristo-komuniste. Sepse kur themi “shtet kemi”, dmth dinamika evolutive e një populli ka mbërritur deri tek shteti, është e papranueshme të gjejmë tek ky popull qeliza në formën e tyre më të parë, atëhere kur ato shoqëronin komunën primitive qoftë edhe në fazën gjysëm shtetërore të saj (ne fazen fisnore). Është e natyrshme, për gjëndjen ku ndodhet sot historiografia  botërore, që zbërthimi i dukurisë në fjalë të jetë i panjohur për studiuesit e epokes enveristo-komuniste, por jo për materializmin historik, të cilin këta studiues e kane pranuar vetëm në letër dhe per kete kane marre titujt shkencore dhe shtesat mbi te ardhurat financiare.
Ja përse ne duke e parë problemin me këtë sy, kostatojmë se pikëpamja mbi shtetin ilir janë infinit të dyshimta, por që na shërbejnë për të zbuluar përfundimisht organizimin real të ilirëve, arbërve dhe shqiptarëve.
Këndvështrimi i parë i yni, përsa i përket pranimit ose jo të shtetit ilir, është i lidhur me “faktin” se si duhet të ketë ekzistuar ky shtet fantazem, të paktën 2 300 – 2 500 vjet përpara. Si i tillë, po të ketë ekzistuar, ai duhet të jetë karakterizuar, të paktën, nga dy forma të tij si dhe nga kontradikta midis forcave prodhuese dhe marrëdhëmieve në prodhim. Kjo gjëndje hapsinore e shtetit duhet të jetë absolute meqënëse nuk kemi asnjë rast, në kohë, të kundërt në historinë botërore. Mirëpo kjo kontradiktë është për disa elementë pasojë dhe për disa shkak, dhe në të dy këto raste forma e këtyre elementëve është e lidhur me zhvillimin e forcave prodhuese dhe marrëdhënieve të reja të prodhimit. Por nga materializmi marksist (me nocionin marksizëm ne kuptojmë gjithmonë veprën teorike të K.Marksit dhe aspak marksizmin e shekullit të XX-të të trumbetuar në B.Sovietik dhe të shpërndarë në të gjithë botën) dimë se “Asnjë formacion shoqëror nuk vdes përpara se të zhvillohen plotësisht të gjitha forcat prodhuese, të cilave ai u lë mjaft fushë të lirë; dhe marrëdhëniet e reja më të larta të prodhimit nuk lindin kurrrë përpara se të piqen kushtet materiale të ekzistencës së tyre në vetë gjirin e shoqërisë së vjetër” (Karl Marksi, Rreth kritikës së ekonomisë politike, f. 12). A eshte e sakte apo jo kjo ide eshte tjeter pune, por ne planin historik eshte e domosdoshme te shihen raportet sasiore te zhvillimit te strukturave shoqerore ne rang boteror per te pare perputhjen me kete proces. Me fjale te tjera: a eshte e pergjithshem kjo ide, apo nje rast i vecante i praktikes historike te Njerezimit?
Në të vërtetë, per kete rast dhe ne funksion te botes intelektuale shqiptare, te gjithe studiuesit shqiptare këtë përfundim duhet ta konsiderojme si një postulat të mirëfilltë kështu që duhet te pranojmë se ky është thelbi i  formës së shkatërrimit të sistemeve ekonomiko-shoqërore perpara se te mendojme te ndertojme teorine e Shtetit te Shqiptareve. Studiuesit tanë përpara se të na shpjegojnë formimin e shtetit ilir, duhet të na shpjegojnë këtë dukuri thelbësore në gjirin e shoqërisë ilire pasi nuk mund të pohohet ekzistenca e asaj që nuk ekziston kërkund. Në qoftë se deri në shekullin VI Pa. Kr. Ne shoqerine iliro-epirote pranojme se nuk ka pasur skllevër dhe befas në shekullin e IV pa. Kr. skllavi ekziston në kete shoqërinë, sipas pikëpamjes së studiuesve tanë, lind pyetja: si ka mundësi të zhvillohen kaq vrullshëm një pjesë e forcave prodhuese autoktone? Le të na e thotë ndonjë studiues materialist shqiptar, pasi keshtu e kane mbajtur veten duke marre ne qafe nje pafundesi idealistesh qe nuk i kishin pikepamjet instiktive te tyre, se si dreqin lindin marrëdhëniet e reja dhe si u zhdukën të vjetrat brënda 200 vjetëve, te themi? Ku e kanë gjetur të vetmin rast në pafundësinë e historisë së njerëzimit këtë dukuri? Ja se sa pak e kanë kuptuar Marksin njerëzit tanë këtu në Shqipëri dhe sa antimaterialiste janë studiuesit e shkollave shqiptare të shekullit XX-XXI. Është e drejta e gjithseicilit të pyesë se cila është masa hapsinore e zhvillimit të forcave prodhuese ilire kur ato e lanë komunën primitive, dmth gjysëm shtetin komunar, për të organizuar marrëdhëniet e reja skllavopronare. Duke qënë në mes të zhvillimit helen dhe atij romak nuk do dhe shumë mënd në kokë të kuptohet, sipas mënyrës klasike të analizave historike, se forcat prodhuese ilire duhet të ishin midis zhvillimit të atyre popujve. Po ku kanë qënë në realitet ato? Si nacionalistë ne duhet të heshtim, por si materialistë që pretendojmë të jemi në histori, nuk e kemi për gjë të themi sa zhvillimi i forcave prodhuese ilire kanë qënë shumë më mbapa se ai i heleneve dhe romakëve, dhe vetëm për këtë ata nuk e kanë arritur atë fazë të zhvillimit të vet që të mund të futeshin në kontradiktë me marrëdhëniet ekzistuese të prodhimit. Se çfarë rrjedh prej kësaj për një përkrahës të raportit kohor-hapsinor është e qartë si drita e diellit, por studiuesit tanë në mënyrë arbitrare, spekulative dhe jashtë çdo teorie materialiste ngulin këmbë se shoqëria ilire njihte shtetin. Duke pasur për qëllim të godasim metodikën idealiste që përdorin disa prej tyre, ne sot kërkojmë ta shtrojmë problemin, përsëri, për zgjidhje të shtetit ilir në planin ekzistues nëpëmjet kohëekzistencës së tij dhe, sidomos, dinamikën hapsinore, kuptohet në qoftë se ka ekzistuar, dmth nëqoftë se nuk është thjeshtë një shtet hipotetik, akoma me tej nje mashtrim politik i mirefillte.
Pika e parë ku kapemi ne për të ndërtuar teorinë e shtetit ilir është shkaku më i parë i themelimit të tij, që është ndarja e punës. Por vetë ndarja e punës është e lidhur me fillimin e ideve juridike, duke e quajtur kërë ndarje si fillesën më të parë të tyre. Dialektika e mendimit njerëzor, edhe pse tani për tani është e panjohur për ne tërësisht, na tregon se formacionet e ndryshme shoqërore e kanë filluar rrugën e vet historike pikërisht me këto ide (komuna primitive bën përjashtim jo sepse është e tillë, por puna ka lindur më përpara se ideja, qofte dhe instiktive ) dhe ato, format e ideve juridike, kanë përsëritur njëra-tjetrën gjithmonë në një shkallë më të lartë dhe për këtë është e papranueshme për popullin helen apo romak që mbas Likurgut dhe Solonit, apo mbas ligjeve të dymbëdhjetë tabelave, të prodhojnë dhe të përdorin të drejtën zakonore juridike të pashkruar si ato të Skëndërbeut apo Lekë Dukagjinit (qe jane te nje faze me te hershme kohore se Kanuni i Laberise, ai i Dibres dhe i “Karareve te Dheut” te Lures, por permbajtja e tyre eshte shume-shume me e komplikuar se e ketyre te fundit). Ja përse ne e quajmë tërësisht të gabuar mendimin e hedhur nga autori i kumtesës “Mbi disa tipare të së drejtës zakonore” ku sipas tij “E drejta e çdo vëndi pra edhe e drejta zakonore shqiptare, si element përbërës i superstrukturës, ka lindur në kushte të caktuara historike; me lindjen e pronës private, të ndarjes së shoqërisë në klasa dhe të shtetit, është zhvilluar e ndryshuar me ndryshimin e këtyre kushteve dhe është përcaktuar në fund të fundit nga baza ekonomike përkatëse”( Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 209).
Që autori gënjen vehten e tij kjo nuk vihet në dyshim nga ana e jonë, por që të tentosh të gënjesh edhe lexuesin është pak e vështirë të pranohet kur edhe më bufi e di se institucioni juridik (i cili përmbledh të drejtën zakonore) është i lidhur në kohë me ndarjen e punës dhe rrjedhimisht kohëekzistenca e tij është e lidhur me aktin e parë juridik në historinë e njerëzimit. Zhvillimi i saj konform lindjes së pronës private, lindjes së klasave dhe shtetit është tjetër gjë. Por edhe mbi këtë bazë autori gabon shumë rëndë duke e lidhur të drejtën zakonore shqiptare me ekuacionin pronë private ? klasë ? shtet. Sepse shumë qeliza ndërmjetëse jo vetëm që janë të panjohura për autorin, por ato kanë munguar tërësisht tek populli shqiptar. Çka do të thotë se jo vetëm shtet që nuk ka pasur, por edhe klasat janë tepër larg formimit të tyre. Sa për bazën ekonomike që përcakton ndryshimet e të drejtës zakonore shqiptare është pak e vështirë të argumentohet me pikëpamjet  e autorit. Po ta shikojmë problemin në kompleks me shtetin na del se kanunet e Skëndërbeut apo Lek Dukagjinit janë produkt i shtetit feudal shqiptar; meqënëse paraardhësit e arbërve, ilirët, njihnin shtetin dhe për këtë tregojnë se janë produkte juridike të klasës sunduese feudale shqiptare për të mbajtur nën dhunën shtetërore pjesën më të madhe të popullatës. Të paktën ky është konkluzioni kur analizojmë institucionet juridike që janë në varësi të klasave dhe shtetit. Por cila është përmbajtja e këtyre kanuneve dhe cila është distanca që i ndan nga juridiksioni shtetëror?
Për të përcaktuar përmbajtjen e njërit prej këtyre kanuneve ne nuk u mbështetëm në dukurinë hapësirë, por muarëm atë më të mëvonshmin ne trojet shqiptare meqënëse kanunet e Skëndërbeut dhe Lekë Dukagjinit ishin tepër “afër” botës ilire. I tillë është kanuni i Lurës, i quajtur nga popullata vëndase “Kararet e Dheut”, gjurmët e të cilit kanë ekzistuar deri në shekullin tonë (XX-të), ndërsa ndryshimet në përmbajtjen e tij janë më së fundi fill mbas shpalljes së Lidhjes së Prizrenit.
Sipas autorëve të kumtesës “Mbi karakterin shoqëror të karareve të dheut në Lurë”:
 “Me fjalën “karare të dheut” kuptojmë asgjë më tepër se vendime të “vegjëlisë” dmth vendime ligjore që përfaqësojnë vullnetin e masës së gjërë të popullit, për probleme të caktuara të jetës, kryesisht me karakter shoqëror, politik, ekonomik, moral. Kararet janë një disiplinë e kodifikuar në mëndjen e zemrën e malësorit. Qëllimi i “karareve të dheut” ishte në radhë të parë ai i vetëqeverisjes së krahinës sipas vullnetit të popullit në kushte të caktuara historike. Kushtet më të vona që solli fillimi dhe mesi i shekullit të XIX e theksuan edhe në këtë nevojë jetike për një vetëqeverisje shekullore juridike, që vështirë që besohet se ka edhe ndonjë shëmbëll tjetër krahasues. Me qëllimin kryesor shprehet dhe sintetizohet gjithë ideja për të ruajtur të paprekur bazën e unitetit krahinor në luftë kundër armiqve të atdheut dhe për normalizimin e një jete pa ngatërresa, pa mërira dhe padrejtësira shoqërore. Specifikë e karareve të dheut qe ajo që këto vendime të pashkruara juridike ishin për mbarë popullsinë vëndase. Ndaj këtyre vendimeve ishin të detyruar të nënshtroheshin pa asnjë konditë kushdo qoftë ashtu si vegjëlia dhe paria, bajraktari dhe kleri fetar katolik apo musliman pa asnjë përjashtim”( Dibra dhe dibranët, f. 87).
Puna lavdëruese e autodidaktëve të Lurës na dha ne dy materiale të tjera të çmuara, njëra prej të cilave ishte e lidhur me përcaktimin e raportit të “karareve të dheut” me kanunin e Lekë Dukagjinit, ku i pari del më demokratik se i dyti (po kjo kumtesë), por nga kjo del diçka shumë interesante, e cila u ka shpëtuar autorëve të kumtesës. Po të pranojmë karakterin më demokratik të karareve të dheut në raport me kanunet e mesjetës, atëhere arrihet në konkluzionin se të parat, për nga përmbajtja, duhet të jenë paraardhëse të të dytave edhe pse ndryshimi i tyre është bërë 400 vjet mbrapa në favor të demokratizimit.
Këtë njoftim të fundit na e jep autori i kumtesës “Mbi disa elementë të së drejtës së pashkruar të krahinës së Lurës” ku sipas autorit “për të treguar rëndësinë e “karareve të dheut” dhe pushtetin shpirtëror që kishin në masën e vegjëlisë, këtu poshtë po përmëndim disa nga këto karare: a) Të mos shtihet pushkë në besë, b) Muaji i majit i të mbjellave të ishte muaji i besës, c) Nuk shtihet pushkë mbi qetë e punës dhe në bagëti, ç) Nuk vritej djali që ende nuk kishte vënë pushkë në krah.    d) Nuk vritej gruaja dhe as hyzmeqari (këto të vendosura fill mbas lidhjes së Prizrenit – nënvizimi me bold i imi, GH.).
Nuk na ngelet gjë tjetër veçse të sqarojmë se produkte të kujt janë kanunet e Skëndërbeut dhe të Lekë Dukagjinit. Në qoftëse ne do t’i konsiderojmë ato rezultate të shtetit arbëror, atëhere është e papranueshme që “kararet e dheut” janë të drejta zakonore të vegjelisë në krahinën e Lurës. Mirëpo ec dhe vërteto që këto të fundit kanë pasur karakter klasor, kur autorët e kumtesave të mësipërme vërtetojnë se atyre u nënshtroheshin të gjithë pa dallim shoqëror. Çfarë mund të thonë studiues e epokes komuniste për këtë kontradiktë? Kush eshte ai qe genjen: ai qe pranon shtetin apo ai qe nuk pranon klasat?
Një zgjidhje ky problem e ka po të ndiqet rruga e analizës relativiste, e cila në këtë rast, duke marrë për bazë të drejtën zakonore shqiptare të mesjetës dhe duke e krahasuar me atë të gjermanëve, tregon se kanunet shqiptare janë një formë juridike paraardhëse të juridiksionit klasor dhe për këtë tregojnë gjëndjen shoqërore të popullit shqiptar i cili në të vërtetë nuk ka shkuar më larg se e drejta zakonore e pa shkruar e vegjëlisë (problemi i ideve juridike ne brendesi te popullates autoktone te gadishullit Ballkanik eshte shume-shume me e kompikuar se kjo analize, por ajo eshte e vetmja qe zbulon paradoksin e kohes ne menyre te kompletuar nder shqiptare dhe ne menyre te njeanshme tek te gjithe popujt e tjere ballkanike).
Nga ana tjetër e drejta zakonore shqiptare tregon se zhvillimi shoqëror i tyre nuk ka ndjekur një rrugë të përveçme nga forma klasike, përkundrazi, rrugëzhvillimi i shoqërisë iliro-shqiptare është  shëmbëlli më i përkryer i zhvillimit klasik të çdo populli në botë; me kushtin e vetëm të merret për bazë dukuria: shpejtësi e zhvillimit shoqëror. Domethënë dinamika shoqërore e popullit tonë nuk njeh përjashtim edhe pse përfaqësuesit e shkollave antihistorike e kanë akuzuar atë si popull inferior. Ne na jepet mundësia dhe rasti të vërtetojmë se populli shqiptar është populli më superior i popujve të Europës, sipas këndvështrimit kohor, por duke qene populli me inferior ne kontinent nga pikapmja hapsinore.
Duke ardhur më konkretisht tek organizimi i ilirëve dhe epiroteve, meqënëse këta na interesojnë më tepër, vëmë re se studiuesit e epokes enveriste, dhe të huaj, tregohen shumë të paqëndryeshëm në analizat e tyre ku mbizotëron oportuniteti. Difekti bazë i tyre qëndron në marrjen e informacionit të lashtësisë pa bërë asnjë filtrim materialist të saj, por e paraqesin atë të një saktësie absolute dhe tentojnë të vërtetojnë në rrugë të tjera idenë e hedhur para 2 000 e kosur vjetësh. Autori i studimeve dardane, duke u mbështetur tek një autor i lashtësisë, shkruan se “popullata ilire është e madhe, nga e cila disa jetojnë në brëndësi duke punuar tokën, kurse të tjerët në brigjet e Adriatikut. Disa prej tyre i nënshtrohen pushtetit të bazilejve, disa monarkëve, kurse të tjerët vetëqeverisen” (Zef Mirdita, Studime Dardane, f. 55).
Anonimi i lashtësisë as që ja ka haberin se çfarë organizimi shoqëror përmbledh ekzistenca e bazilejve, monarkëve dhe prania e vetëqeverisjes; – çka tregon difektet e tyre në planin hapsinor teorik. Kjo vihet re edhe në mënyrën se si i zbërthejnë problemet e organizimit shoqëror studiuesit e kohës së sotme të cilët konkluzionet e botës së relacioneve i konsiderojnë rezultate të zhvillimit autokton. Pa marrë parasysh fare shkaqet që çojnë në format e organizimit në bazileus, monarki apo vetëqeverisje, ato kënaqen me përcaktimet e historianëve të lashtësisë duke harruar se të tre këto forma drejtimi shoqëror kanë ndryshueshmëri cilësore midis tyre dhe nuk mund të bashkërendohen dot si forma ekzistuese të një populli të vetëm në planin biologjik siç ishin ilirët; jo se ata nuk mund t’i arrinin këto shkallë, por sepse është e pamundur që një popull të ndodhet njëkohësisht në të tre këto forma organizimi me varësi kohore nga njëra-tjetra dhe t’i perkasin nje boshti biologjik te vetem. Shëmbujt që mund të jepen në kërë rast nga historia botërore (psh thuhet se në territorin rus gjatë shekullit të XIX kanë jetuar të gjithë format e organizimit shoqëror që njihte historia e atëhershme, përveç kapitalizmit, por për këtë rast historiani duhet të jetë i sigurtë që nuk kemi të bëjmë me popullin rus që i përmbledh të gjithë ato forma organizimi shoqëror) nuk duhet të jenë të sakta. Dhe për këtë historisë i del mjaft punë për të zbuluar format e diferencimit shoqëror e prej këtej hartën e kohëlindjeve të popujve dhe fiseve.
Por historiani ynë, duke vazhduar me formën e tij klasike, përsa i përket analizave historike, kërkon të vërtetojë heterogjenitetin shoqëror të ilirëve duke harruar se harxhon kohën kot dhe më së fundi ndërton një godinë hipotetike pa asnjë domethënie konkrete. Me këtë ai nuk bën gjë tjetër veçse kthehet plot 2 500 vjet mbrapa përsa i përket metodikës analitike, në vënd që të shkojë 2 500 vjet edhe më përpara, kur kërkon të vërtetojë dhe të na nxjerrë shkaqet e diferencimit të krahinave të Ilirisë, ku sipas tij: “Duke pasur parasysh të gjitha këto që thamë më sipër është e kuptueshme pse fiset në brëndësi të Ballkanit dhe ato mbi Naronë (Neretvë), nuk kanë qënë të organizuar në formën shtetërore, siç ishin, psh ardianët” (po aty, f. 95).
Nuk mund të vësh dallimin cilësor midis fiseve ilire përsa i përket organizimit të tyre shoqëror, siç bën ky autor. Karakteri kohor nuk mund ta lejojë kurrsesi këtë diferencim cilësor. Është e papranueshme për të dy pjesë të së njëjtës hapësirë të kemi diferencim të këtij karakteri, në të kundërtën dialektika përmbyset meqënëse faktori sasi e humbet rolin e vet. Ja përse ne ngulim këmbë që heterogjeniteti i ilirëve është i paqënë, sepse ne e konsiderojmë popullin ilir një bashkësi njerëzish me kohëlindje kohoro-hapsinore të njëjtë dhe për këtë, në bazë të teorisë së absolutizmit, nuk mund të kemi përshpejtim, të tillë, të njërit grup nga ky popull, që të mund të formojë ndryshueshmëri cilësore në zhvillimin autokton. E kundërta e kësaj nuk tregon për një gabim ose pasaktësi të teorisë, por ajo tregon se populli, ose grup i tij, është asimiluar nga një popull tjetër duke humbur zhvillimin specifik autokton të tij; – gjë që duhet të çfaqet me ndryshimin e shpejtësisë së zhvillimit shoqëror. Raste të tilla historia duhet të ketë shumë dhe nuk duhet të jetë e vështirë të zbulohet roli i botës së relacioneve në zhvillimin universal të njerëzimit jo vetëm për kohëra të shkuara, por edhe për të ardhmen.
Përfundimisht ne e quajnë të papranueshme tërësinë e analizave që i konsiderojnë ilirët të diferencuar shoqërisht vetëm për shkak të pranimit të organizimit shtetëror të tyre. Puna është e tillë sa ne ose duhet të pranojmë homegjenitetin e ilirëve dhe praninë e shtetit tek të gjithë ata njëkohësisht, ose në kohë shumë të përafërta; ose krahina të ndryshme, ku banonte një popullsi e ndryshme përsa i përket organizimit, nuk ka qënë një krahinë ilire. Ja se deri ku të çon arësyetimi i këtij historiani dhe i gjithë atyre që duan t’i organizojnë ilirët në shtet. Tendenca e këtyre arësyetimeve është kryekëput antihistorike dhe ka një karakter të dyanshëm nacionalist. Pranimi i shtetit ilir, në kuadrin e heterogjenitetit shoqëror ka dy qëllime: së pari për të treguar nivelin kulturor të tyre dhe jetën qytetare që kanë bërë ilirët, gjë e cila kundërshton akuzat e bëra në adresë të tyre mbi paaftësinë për një jetë të tillë, sepse në të kundërtën pasardhësve të tyre, pas 2 000-2 500 vjetëve nuk do t’i hahet buka dhe nuk do t’i flihet nga kjo akuzë politike dhe poshteruese; së dyti (kjo është më kryesorja) pranimi i shtetit ilir i nxjerr banorët e trevave, që nuk e kanë njohur këtë organizim, jo ilirë dhe për këtë serbët e hershëm mund të justifikohen për pushtimet e bëra, e sidomos për politikën antishqiptare që ndjekin sot në Kosovën martire.
Historianët tanë mund të nxjerrin shumë  hipoteza për organizimin e ilirëve, por idetë e tyre përgjithësisht nuk duhet të jenë reale, konform objektivitetit historik.
Pikëpamjet dhe idetë e historianëve, por problemin e organizimit të ilirëve, janë të kundërta dhe kritika që ato i bëjnë njëri-tjetrit ka karakter oportunist dhe gjysmak. Kështu psh “vlerësohet pozitivisht libri i Zef Mirditës për analizën e të dhënave arkeologjike mbi formimin e popullsisë dardane në epokën e bronxit dhe zhvillimin ekonomik e shoqëror të tyre në kohën antike. Duke e parë si një punim të thelluar mbi probleme të ndryshme të historisë dardane, kritikohen edhe disa pikëpamje të huazuara prej autorit nga historiografia jugosllave mbi karakterin fisnor të shtetit ilit” (F. Drini, Bibliografi e arkeologjisë dhe historisë së lashtë të Shqipërisë 1972-1983, f. 37).
Ne e pamë dhe do ta shohim në vazhdim këtë libër, por kritika e autorëve shqiptarë është krejt pa baza dhe në kundërshtim me rrugë formimin e shtetit në përgjithësi. Sa për huazimin që autori i bën historiografisë jugosllave nuk na e merr mëndja që të jetë krejt ashtu, -gjë të cilën e pamë konkretisht se si mendonin disa përfaqësues të saj. Kryesorja nuk duhet të qëndrojë në këtë huazim se sa në emërtimin që i japin karakterit të shtetit ilir. Shteti asnjëherë nuk ka pasur këtë karakter, por gjithmonë ai ka qënë vegël në duart e klasës sunduese dhe për këtë ka pasur kurdoherë karakter klasor, por ekziston varianti i pergjithshem i shtetit politik te cilin studiuesit shqiptare te te gjithe koherave nuk kane qene te afte ta evidentojne, le pastaj ta analizojne. Çfarë do të thotë karakter fisnor i shtetit përveç se ai nuk është i qënë? Këto janë thjeshtë lodra fjalësh, sepse sot kërkohet të dihet në ka pasur shtet ilir dhe përse mbas 2 500 vjetësh shoqëria shqiptare e shekullit të XIX-XX paraqitet me ngjyra të gjysëm shtetit komunar (rendit fisnor). Pikërisht këtë duhet të na paraqesin historianët tanë dhe jo të na bëjnë kritika pa vlerë ndaj refleksioneve të historiografisë jugosllave.
Është po ky autor, në po të njëjtin studim, që na jep disa ide për organizimin e ilirëve, ku spikat oportuniteti midis organizimit fisnor gjysëm shtetëror dhe atij shtetëror, ku ne muarëm esencën në 11(njëmbëdhjetë) faqe të këtij punimi:
“Të gjithë këto të dhëna flasin për ruajtjen e rendit fisnor te ilirët edhe pas pushtimit të vëndit nga romakët (f64)….institucioni i gjinisë, apo i farefisnisë te shqiptarët është njëri nga më të lashtët, kurse sipas disa të tjerëve dukuritë janë vëllezëri të vogla dhe se pesë ose gjashtë dekuri formojnë një katoikia….këto dekurie janë një dëshmi e pakontensueshme që flasin për ekzistencën e organizimit politik fisnor te ilirët gjatë tërë kohës së historisë së tyre të shkruar, dhe ky organizim ka vazhduar të funksionojë edhe gjatë sundimit romak të vëndit të tyre(f.65)
……..Struktura të tilla politiko-administrative kanë vazhduar të funksionojnë gjer në shekullin e V e.s. (f.66)
“..…a është shteti ilir i tipit mesdhetar”, ose “a është ajo organizatë fisnore apo mbifisnore”, apo sundim i ndonjë bashkësie fisnore (siç ishte te maqedonët)?” ose “ky nuk është kurrfarë shteti, por vetëm lidhje fisnore? Pse atëhere nuk flitet për shtetin e dalmatëve ose të desidiatëve? Edhe ata kanë luajtur të njëjtin rol, megjithëatë, ato na paraqiten si fise” (f 56).
……dilemat e cekura më sipër rreth formës dhe karakterit të shtetit ilir na duken të tepruara (f.57)……
Përsa i përket strukturës politike të fiseve, të dhënat e autorëve të lashtë, duke i plotësuar me ato të materialit epigrafik, na bëjnë të mundëshme, që të tërë trevën e banuar me fiset, të cilat në kohërat historike njihen  me  emrin e përbashkët “ilirët”, t’i ndajmë në dy pjesë politiko-territoriale. E  para është ajo që përfshin territorin e Ilirisë së Jugut dhe një pjesë të madhe të trevës së dardanëve, pra e cila është në afërsi imediate të botës kulturore e politike helenistike, kurse pjesa tjetër që përfshin atë të Ballkanit Veriperëndimor në pjesën tjetër bregdetare, duke përfshirë trevën prej Naretvës në veri dhe një pjesë të Ballkanit Qëndror (f.57)……
Edhe pse duhet të kemi parasysh faktin se Iliria e Jugut dhe Dardania kanë qënë në kontakte të përhershme me botën helenistike, prapëseprapë ato i kanë ruajtur edhe vetitë e tyre të caktuara si në jetën politike, ashtu edhe në dukuritë e tjera shoqërore dhe ekonomike…..
Që në shekullin V pes forma bazë e strukturës politike te tesprotët, molosët, taulantët dhe kaonët ishte koinoni, nocion i cili te autorët e lashtë i përgjigjet lidhjes fisnore në krye të së cilës ishte demokracia ushtarake, kurse te Molosët dhe antintanët përmëndet kujdestari i mbretit, te paranejt madje edhe mbreti….(f. 58)
Proçesi i formave politike te ilirët në mbarim të shek. V dhe në fillim të shek IV pes ka qënë i ngjashëm me të popujve fqinjë, që ka qënë karakteristikë për rendin fisnor….., që për nga forma janë identike me ato të botës greke, edhe pse nuk është e domosdoshme të përputhen plotësisht për nga përmbajtja……(f.59)
……..pushteti politik i mbretërve ilirë jo vetëm që ka qënë i kufizuar, por edhe struktura e pushtetit të tyre të brëndëshëm ka qënë rregulluar në sistemin federativ…..Vetë fakti i ekzistencës nga një anë e dualizmit në pushtet, dhe nga ana tjetër prania e dinastëve dhe të “principum gentis” tregon qartë se kemi të bëjmë me një unitet shtetëror formal, të cilin e karakterizonin antagonizmat, lufta për pushtet dhe vrasjet…..” (f.61, 61-62).
Jo pa qëllim kemi filluar nga fundi dhe dolëm tek vazhdimi dhe fillimi.
Të thuash se Ilirët, sipas kësaj analize, kanë pasur shtet do të thotë të jesh antihistorik dhe kundërshtar i materializmit. E fillojmë për së mbari, sipas autorit:
Pyetjet e autorit nuk janë bërë sipas këndvështrimit të drejtë materialist, sepse në të kundërtën pyetjet do të fillonin për së mbrapshti.
Bashkëekzistenca në kohë e Ilirëve me helenet bën që organizimi shoqëror i tyre të mos shkojë më larg se ai i grekëve, sidomos kjo për ilirët me banim në trevat jugore të Ilirisë, të cilët në bazë të relacioneve me të dytët, në qoftë se mbartin një shpejtësi më të vogël zhvillimi duhet të barazohen me to, ose t’i përafrohet në vlerë deri atje sa ilirët të kenë një kulturë qytetare të përafërt. Dhe e kundërta duhet të bëjë që ilirët të sundojnë mbi helenet, siç ndodhi më vonë me romakët kur nenshtruan te gjitha qytet-shtetet helene.
Në të vërtetë organizimi i ilirëve nuk duhet të ketë qënë as shtet dhe as komunë e mirefillte primitive, por ata duhet të kenë qënë në gjysëm shtetin komunar dhe, në bazë të shpejtësisë së vogël të zhvillimit që mbartin mbi vehte, e kanë pasur këtë fazë ndërmjetëse shumë-shumë më të gjatë në kohë se grekët dhe romakët; prej ku del se ata janë shumë-shumë më të vjetër se ata në këto treva të sotme. Por ky organizim, nga ana tjeter, shtron si pikepyetje aresyet perse ka ndodhur kjo dhe kujt duhet t’ia dedikojme kete pasoje. Nuk eshte i mjaftueshem konstatimi, por, ne kete rast procesi historik i ndodhur pasi kalohet ne nje faze tjeter.
Sa për  ngjashmërinë në formë që paraqet organizimi fisnor ilir me atë grek (e marrë nga H.Ceka – N.Ceka) duhet ndalur veçmas, sepse këtu kemi të bëjmë me një gabim shumë të rëndë të studiuesve tanë. Forma ilire me atë helene mund të jetë e ngjashme sipas sensit sasior dhe kjo ndodh nga që forma ilire është në fillim të etapës jetësore të vet, kur ajo greke është në fund fare dhe për këtë paraqet ndryshueshmëri sipas vijës kohore (ne te vertete ketu ka ndodhur dicka krejt tjeter per tjeter te lidhur me fillesen e procesit, por dhe me imponimin e botes se relacioneve mbi boten ilire dhe ate helene me ane te botes pellazgjike; ne qofte se per te paret mund te themi nje bote relatash midis cilesoreve, per te dytet bote e relatave eshte brenda te njejtes cilesi me ndikim mbi kohen specifike) pikërisht këtu duhet mbështetur prej ku del ndryshimi në përmbajtje midis formës helene dhe asaj ilire (këtu duket sikur formohet një kontradiktë me raportin kohor-hapësinor pasi ngjashmëria midis dy ekstremeve të një forme organizimi nuk duhet të ekzistojë për asnjë rast të vetëm, por këtu duhet parë me kujdes kjo ngjashmëri e cila sado e vogël qoftë çon në shuarjen e kësaj kontradikte; pamja kaq shumë e afërt duhet pranuar edhe nga fakti teoriko-praktik se e para është më e thjeshtë dhe për këtë përbashkohen në shumë pika edhe kur ndryshueshmeria e shpejtësive  te zhvillimit specifik është ekstreme).
Ekzistenca e antagonizmave, luftërave për pushtet, dhe vrasjet nuk presopozojnë praninë e shtetit, por ato nënkuptojnë që shoqëria është në antagonizëm me vetveten dhe shteti është në prag të sistemit ekzistues nga ana hapsinore, por jo kohore (ketu qendron e fshehta e organizimit shoqeror te ilireve). Këtë gjë historiani dhe arkeologu nuk mund ta dinë po nuk mohuan një pjesë të botëkuptimit dhe pikëpamjeve më të rëndësishme të tyre.
Ruajtja e rendit fisnor tregon se pikëpamja mbi ekzistencën e shtetit ilir është plotësisht e gabuar. Aq më tepër duhet pranuar kjo po të pranojmë ekzistencën e organizimit fisnor gjatë tërë pushtimit romak deri në shekullin e V pas.Kr.
Nuk e dimë a kënaqet dhe a e kupton lexuesi këtë përmbledhje që bëmë nga ky autor, por për ne kryesorja kosiston në faktin përse shoqëria ilire është kaq e thjeshtë në organizimin e saj në raport me helenet dhe me romakët edhe pse gjëndet njëkohësisht ne kohe me qytet shtetet helene dhe përpara shtetit romak. Në mënyrë të përmbledhur ne do të thonim për këtë libër se mungon tendenca materialiste dhe konkluzionet e tij janë në kundërshtim me materializmin historik, pamvarësisht nga domethëniet e atyre konkluzioneve. Kjo vihet re në rrugën që ndjek autori për t’i shpëtuar kontradiktave me realitetin historik të ilirëve. Ai kërkon të dalë në selamet duke ndryshuar nocionet që përdoren për shtetin dhe duke ja përshtatur ato organizimit ilir edhe pse dallimi është i karakterit cilësor.
Ec e merre vesh arësyetimin e mëposhtëm:
“Në dritën e kësaj që u tha deri tani vetvetiu shtrohet pyetja a mund të aplikohen edhe në fiset ilire këto nocione me domethënie të ndryshme juridiko-politike e sociale? Me fjalë të tjera a është e plotfuqishme kjo terminologji edhe për strukturat politike, sociale e ekonomike të fiseve ilire, organizimi fisnor i të cilëve, edhe përkundrejt formës së jashtme shtetërore-politike, ishte realitet gjatë tërë kohës së historisë së tyre të shkruar? S’do mënd se jo! Kërë na dëshmon edhe shqyrtimi i strukturave të tyre politike. Duke pasur këtë parasysh kuptohet pse është më se i gabuar çdo përgjithësim i përmbajtjes që na japin termat e sipërpërmëndura” (Zef Mirdita, Studime dardane, f. 88).
Kete studiues e ka gjetur belaja nga vetja! Duke dalë jashtë këndvështrimit materialist të problemeve mbi etnogjenezën dhe gjenezën e popullit shqiptar, konkretisht të dardanëve, dhe pasi sorrollatet për një kohë të gjatë sipas këtij antimaterializmi kërkon të bëhet i kundërt pasi ka pështytur sipas metodologjisë jugosllave. Por është e kotë, atij i duhet të rikthehet edhe një herë prej fillimit që të pranojë përkufizimin e mësipërm. Është afër mëndsh që nocionet e përmbajtjes ndryshojnë nga ato të formës, por ama nuk mund të arrijnë tek përmbajtja pa kaluar nëpër formën. Po ta bënte këtë autori nuk do të pranonte ne asnje forme shtetin ilir, le pastaj si një formë të ndryshme nga ajo e grekëve. Duke vepruar në të kundërtën autori pranon përmbajtjen e organizimit të ilirëve sipas organizimit klasor shtetëror dhe pastaj kërkon të zbulojë format e organizimeve juridiko-politike sipas metodës relativiste. Kjo e fundit vihet re kur ai thotë se “Forma e jashtme e këtyre organizimeve juridiko-politike, së paku për sa u përket trevës së Ilirisë së Jugut dhe asaj dardane, nuk mund të kuptohen jashtë kuadrit të botës helenistike e më vonë edhe të asaj romake” (f.89). E gjitha kjo do te thote qe autori yne ka marre per baze boten helene dhe ate romake dhe kete kerkon t’ja perbashkoje botes ilire ne kuadrin e shtetit, por harron qe iliret kane pasur pasardhesa dhe keta te fundit kane qene teper-teper larg organizimit shteteror deri ne fillim te shekullit te XX-te dhe kete ne saje te nje ndikimi shumepermasor te botes evropiane dhe asaj otomane per mbi 1300 vjet.
Për të dytën herë duhet të themi: qe ky studiues ngaterrohet me kembet e veta. Në qoftë se kemi me të vërtetë organizime juridiko-politike të ilirëve në përgjithësi dhe atyre të jugut në veçanti, ne nuk duhet të mbështetemi tek bota helenistike dhe ajo romake. E kundërta e asaj që thotë autori, në qoftë se duam të zbulojmë dialektikën e formimit të organizimeve juridiko-politike të grekëve dhe romakëve, bën të domosdoshme atë që ne duhet të ribulojmë paraprakisht: formën ilire te organizimit shoqeror, e cila është më e hershme në kohë dhe hapësirë, por që nuk i intereson të sotmes ta zbulojë, sepse do të tregonte paaftësinë e saj historike, por dhe mashtrimin e perdorur nga historiografia enveriste per te mbuluar diellin me shoshe.
E përse duhet ta kritikojmë ne këtë autor për huazimet që  bën ai nga historiografia jugosllave kur ai nuk mund ta kuptojë dot organinizimin e ilirëve jashtë botës heleno-romake? Në të vërtetë për një përkrahës të absolutizmit analitik kjo botë ka domethënien e vet të madhe mbi pamjen e gënjeshtërt që na ka krijuar, por për autorin kjo botë nuk ka asnjë vlerë thelbësore përsa i përket organizimit shoqëror të ilirëve; forma e të cilëve është parakaluar me kohë nga bota helene e pastaj romake – këtë nuk e ka kuptuar dot ky autor dhe historianët tanë këtu në Shqipëri. Arësyeja e këtij moskuptimi është e lidhur me mënyrën se si e kuptojnë KOHEN te vetequajturit historianë në Europë. Për ta KOHA mbetet gjithmonë një kostante absolute; dhe në qoftë se bota heleno-romake ka qënë një botë skllavopronare, të njëkohëshmit nga ana  e lindjes, me këtë botë duhet të jenë të tillë, ose, në qoftë se janë më të mëvonshëm e kapërcejnë këtë botë duke hedhur rendin me një kapërcim huazues, direkt tek ajo feudale. Ky arësyetim, mbi kohën absolute për të gjitha dukuritë i përket të kaluarës, sepse mbas mesit të shekullit të XIX kjo botë na u bë relative.
Megjithëatë ka nga ata autorë që duke përmbledhur mendimin e historiografisë jugosllave shkruajnë se : “ky mendim nuk njeh në mënyrë eksplicite ekzistencën e shtetit ilir. Si shkallë më të lartë të jetës politike ilire pranon vetëm lidhjet fisnore. Kurse Kostandin Jiriçek si shkallën më të lartë të jetës politike ilire pranon një formë të tillë që qëndron midis shtetit dhe lidhjes fisnore, duke anuar më tepër nga lidhja fisnore”(Ali Hidri. Historiografia jugosllave mbi shtetin ilir, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 350).
Ky është një arësyetim më tepër oportunist se sa një mendim konseguent mbi strukturën shoqërore të ilirëve. Pastaj dëshira për ta paraqitur shoqërinë ilire si pjestare në një organizim as shtetëror dhe as fisnor është një mungesë serioziteti për një shkencëtar materialist. Koha ka ardhur e tillë që studiuesit duhet të jenë të prerë në përcaktimet hapsinore jo për gjë, por vetëm për të treguar saktësinë e hipotezave të tyre meqënëse shkenca historiografike nuk ka shkuar më larg se mënyra hipotetike e arësyetimit. Të thuash se ekziston një formë organizimi midis shtetit dhe lidhjes fisnore pa vënë më përpara në dukje dialektikën e shtetit në funksion të lindjes së këtij të fundit për ne do të thotë të tallesh me historinë në përgjithësi dhe historinë e ilirëve në veçanti; kështu që çdo kritikë tjetër në adresë të K.Jiriçekut do të ishte e tepërt. Në përgjithësi idetë e hedhura për organizimin e ilirëve ka qënë kurdoherë thjeshtë ide të pa vërtetuara dot në planin historik. Historianët e kanë akoma të paqartë se çfarë do të thotë komunë primitive dhe çfarë do të thotë shtet; ata akoma nuk e dinë se si ka qënë e organizuar kjo komunë dhe sot nuk dinë ndryshimin midis shtetit të sotëm me atë të djeshëm. Është afër mëndsh që pa ditur këto nuk ka se si të dihet se çfarë organizimi përfaqëson lidhja fisnore. Po të vesh re idetë e hedhura për organizimin fisnor të ilirëve do të dallosh me lehtësi kontradiktën që ato formojnë me materializmin.
Duke gabuar njëherë në fillim të karierës së tyre shkencore, nga që nuk e kanë njohur kurrë materializmin historik, studiuesit shqiptarë sot, të ndeshur me literaturën e këtij materializmi, e kanë parë pozicionin e tyre të djeshëm dhe kërkojnë ta mbulojnë atë me një gabim të dytë duke krahasuar gjëndjen shoqërore të ilirëve në mes të mijëvjeçarit të parë para Krishtit me atë të paraheleneve në fund të mijëvjeçarit të dytë para Krishtit. Në këtë pozicion gjëndet autori (Skender Anamali)i artikullit “Të dhënat mbi elementin ilir në qytetet antike Epidamn dhe Apolloni” kur deklaron faktin “se aty gjejmë një mbret vëndas të quajtur Epidamn, e marrur me kuptimin homerik të Bazileusit, ndofta Taulant, mbasi taulantët banonin në atë krahinë, nuk duhet të na çudisë” (Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp II, f. 318).
Jo! Ekzistenca e bazileusit nuk na çudit aspak, por na çudit tendenca e autorit për t’i quajtur ato shtete. Prania e bazileusit homerik mund të quhet i saktë nga ana hapsinore, por krahasime me atë homerik lë nënkuptime kohore dhe nuk jmund të pranohet si një barazi hapsinore. Edhe sikur të ketë ekzistuar, bazileusi ilir është tepër larg nga ai hemerik nga ana kohore. Ato me të vërtetë bëjnë pjesë në një mënyrë të vetme organizimi shoqëror, por janë të diferencuara në kohë kaq shumë sa mund të përcaktohen vetëm mbi bazën e ideve fetare. Politeizmi homerik është shumë i mëvonshëm se kulti i natyrës të ilirëve. Dhe për këtë arësye organizimi shtetëror tek ilirët ka munguar. Domethënë faza e “mbretit” Epidamn është shumë më e hershme se bazileusi homerik Priam edhe pse gjëndet 700 vjet mbas të dytit. Jo më kot ecuri e kohës është relative për dy ngjarje, pasojë e së cilës është koha absolute në total. Me të vërtetë parahelenet homerikë (ose greket e epokave heroike) dhe ilirët e autorit ndodhen në fazën që ndan komunën primitive të mirëfilltë nga shteti, por ndërsa të parët janë në fund të kësaj faze, të dytët janë në fillim të saj dhe kjo ne saje te nje ndikimi akoma te pakonstatuar shkencerisht. Ky është kuptimi relativ i kohës historike të njerëzimit dhe vetëm për këtë arësye, sipas këtij arësyetimi, helenet janë shume më të mëvonshëm në historinë reale (dmth pa shkrim) se ilirët, per aresyen me te thjeshte fare: paraardhesit e heleneve (pellazget) jane ata qe i nxorren parailiret nga shpellat dhe i dhane emrin me te pare ne histori duke u transformuar ne bashkesine helene, por me nje ndikim vendimtar nga bota autoktone, dmth parailire.  Mbi kete baze fillestare fillon historia e njohur e ilireve, ku paraqitja e tyre perpara historise duket sikur ka pamjen e fiseve parahelene, e me vone helene.
Autorit të studimeve dardane nuk i ka vajtur ndërmënd aspak fakti i emërtimeve të ndryshme që kanë marrë fiset ilire ku “në të njëjtin vënd ai (Straboni, GH) tregon se “dardanë janë edhe galabrët, tek të cilët (….) (mungon teksti) është një qytet i vjetër (….)”. Nga kjo shihet se dardanët kanë qënë të organizuar në jetën politike, ekonomike dhe shoqërore, dhe si duket ky “polis arhaia” ka qënë një qëndër e rëndësishmje e fisit dardan, të njohur me emrin galabroi……” (f 101), ndërsa nga ana tjetër edhe vetë dardanët quhen ilirë. Çfarë tregon trinomi emërtues galabër-dardan-ilir në planin kohor, psh rreth viteve 2 000 pa. Kr.? Kjo gjë për këtë autor është e pakuptueshme dhe e paditur, por ai ka meritën të na japë lidhjen hapsinore të duetit galabër-dardan përsa i përket emërtimit. Për këtë ai shkruan: “Nga aspekti i strukturës sociale dhe politike, dardanët me nocionin e të cilëve nënkuptohet aleanca e shumë fiseve siç janë: thumatët, galabrët e shumë të tjerë të paidentifikuar, – se emri dardan është emër i përbashkët i shumë fiseve ilire që shtriheshin në zonën qëndrore të gadishullit Ballkanik, -na paraqiten shumë të shtresuar, ushtarakisht të organizuar, në marrëdhëniet ndërfisnore me një anatomi të gjërë në kuptimin e plotë të fjalës, kurse në marrëdhëniet e jashtme, apo në marrëdhëniet me fqinjët përfaqësoheshin nga mbretërit (regas, reguti dhe bazilejtë) ose kryekrerët apo kapedanët (principes). Megjithëqë këto terma të institucioneve politike për dardanët na i kanë sjellë autorët grekë dhe romakë, ne nuk dimnë se sa mund të identifikohen në mënyrë adeguate me institucionet ilire në përgjithësi, pra edhe me dardanët” (f.127)(nënvizimet e autorit).
Pikërisht mbi arësyen e fundit ne nuk mund të marrim sot për bazë si të vërteta absolute, thëniet dhe deduksionet e të lashtëve. Raporti absolut mund t’i konsiderojë dardanët me hapësirat e sipërthëna nga autori në unitet midis tyre, por përfundimisht ai nuk i konsideron dardanët të zhvilluar në shkallën e shtetit të mirëfilltë. Bile akoma më tej ai i konsideron dardanët, dhe bashkë me ta të gjithë ilirët, ende tepër larg asaj periudhe që ndan gjysëm shtetin komunar nga shteti i mirëfilltë klasor si edhe larg komunës së mirëfilltë primitive, por kjo e fundit ne saje te ndikimit pellazgjik.
Duke u rikthyer tek trinomi galabër-dardan-ilir, raporti kohor-hapsinor duhet të vërtetojë se emërtimi galabër është emër i fisit të lidhur me lindjen dhe zhvillimin shoqëror të tij, gjatë gjithë komunës primitive fill mbas ndarjes së punës. Ky emër tregon se masa e relacioneve të komunës primitive nuk e ka kaluar dot hapësirën e fisit, dhe, kur ne e gjejmë këtë emër deri në shekullin e analizuar nga Straboni, nuk kemi si të arrijmë në konkluzionin se ilirët janë të organizuar në shtet. Në qoftë se këtë shumëllojshmëri e gjejmë edhe tek helenet e analizuar nga Tuqididi tek “Lufta e Peloponezit” ka ardhur koha të sqarohet ndërtimi i shoqërisë helene (apo greket e epokave klasike). Ndërsa emërtimi dardan nuk duhet të tregojë vetëm aleancën e shumë fiseve, por kryesorja, përsa i përket organizimit, duhet të kosistojë në praninë e disa komunave (fiseve) pranë njëra-tjetrës ku lufta duhet të ketë luajtur rolin e saj në konsolidimin e dardanëve në planin politik komunar. Ky emërtim duhet të tregojë se organizimi i  mirëfilltë komunar tek ilirët kishte marrë fund përfundimisht njëherë e mirë dhe shoqëria dardane në sajë të ndarjes së punës, i ishte futur shkatërrimit të marrëdhënieve komunare të prodhimit dhe ndërtimit të marrëdhënieve të reja shtetërore, të cilat nuk mund të realizohen dot me urdhër të peshkut brënda disa qindra vjetëve, siç pretendon historiografia moderne; sidomos për ilirët ky hop kalimtar nga rendi më i thjeshtë dhe i parë në rendin e parë shtetëror duhet të ketë zgjatur disa herë më gjatë se tek popujt e tjerë europianë dhe per kete praktikisht ka qene e pamundur
Meritë për praninë e fiseve të ndryshme në brëndësi të Dardanisë, nga pikëpamja e analizës statistikore historike, duhet t’i takojë historiografisë helene dhe romake. E themi këtë sepse bindja e jonë është që si veshtire qe dardanët (duhet saktesuar me perpara se cfare perfaqeson ky emertim nder ilire, per kete shih artikullin: “Dardanet e Ilirise apo te Trojes” tek albanovaonline dhe www.genchoti.com) të kishin dijeni, përpara grekëve dhe romakëve, për ekzistencën e fiseve të tjera dhe aq më tepër për fiset epirote apo taulante. Vetëm në sajë të botës së relacioneve me parahelenet, helenet dhe romakët, dardanët duhet të kenë marrë vesh se ekzistojnë edhe vëllezër të tjerë biologjike rreth e rrotull. Përshpejtimi i dhënë nga kjo botë ka bërë që këta vëllezër një ditë prej ditësh të dilnin përpara historisë me emrin ilir, ndoshta përpara kohës specifike. Për ne nocioni ilir nuk duhet të përmbledhë bashkësinë e grupfiseve të hyrë në relacione politike, le pastaj shtetërore, por kryesisht ky nocion përmbledh të gjithë ato fise dhe grup fisesh të lindura në të njëjtën kohë (relativiteti i kohës nuk duhet të merret parasysh në këtë rast pasi është një pasojë tepër e stërzgjatur nga pikëpamja kohore formimi i paraardhësit antropomorf të ilirëve; aq më tepër duhet pranuar kjo po të kemi parasysh karakterin parësor racor të ilirëve në raport me popujt e tjerë të Europës nga ana kohore) anë e kënd Ballkanit sipas realitetit relativ pa dhënë dot një ndryshueshmëri cilësore përsa i përket ecurisë së zhvillimit shoqëror. Domethënë ne me emrin ilir nuk kuptojmë botën e relacioneve midis grup fiseve ilire në planin njerëzor si psh dardanë, ardianë, pirust, enkelejd, epirot etj, etj, sepse shpejtësia e avashtë e zhvillimit që mbartnin ato grup fise si zor që ta lejonte bashkëpunimin shoqëror të tyre. Ja përse grekët gënjehen kur pretendojnë se epirotët janë grekë dhe jo ilirë dhe ja përse ne themi se bota ilire ka qënë larg organizimit shtetëror.
Studiuesit tanë duke mos marrë fare parasysh unitetin e qënies me ndërgjegjen, por duke e futur këtë duet në kontradiktë midis elementëve të tij, përshpejtojnë tmerrësisht zhvillimin shoqëror të ilirëve duke e kaluar gjëndjen fisnore të kësaj shoqërie në një shtet brënda një kohe kaq të shkurtër sa edhe drita historike e ka tepër të vështirë ta përshkruajë të tërë këtë distancë kaq shpejt. Ata me kurajo të tepruar shkencore ngritën një godinë idesh mbi ndërtimin e shtetit ilir, ku edhe studiuesit e huaj nuk ngelën pa futur shkopinj në rrotat e historiografisë shqiptare duke e realizuar shtetin ilir jo para 2 500 vjetëve në jetën reale, por vetëm sot në botën me jetë “SHKENCORE”.
Idetë e hedhura për organizimin hipotetik shtetëror ilir janë shumë kontradiktore me dialektikën e shtetit dhe ato, nga ana tjetër, kundërshtojnë njëra-tjetrën dhe vetveten në planin kohor. Duke pasur karakter thjeshtë ideologjik (nocioni ka karakter përmbajtës sipas Engelsit dhe jo sipas gjuhëtarëve sovietikë), dmth jashtë realitetit objektiv, nuk është e vështirë të kuptohet që ato nuk mund të shërbejnë për një udhëheqje teorike konseguente në ndërtimin e shtetit ilir jo vetëm pse ato janë ide të pamaterializueshme, por edhe sepse shtet ilir as që ka pasur ndonjëherë e as që ka për të pasur sa kohë ekziston materializmi historik. Për të kuptuar informacionin fals që na imponon ideologu historian ne më përpara do të analizojmë idetë e hedhura për këtë organizim për të kuptuar edhe botën e kalbur të idealizmit historik.
Pa e kuptuar aspak rolin e individit në histori, përsa i përket raportit midis masës hapsinore të tij dhe masës hapsinore të shoqërisë, studiuesi nga Polonia, autori (W. Pajakovski) i kumtesës: “Mbretëria e Bardhylit nga historia politike e Ilirisë në gjysmën e parë të shek. IV Para erës sonë” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 333) na jep sihariqin e madh se Bardhyli deri në kohën kur u bë mbreti i ilirëve duhet të ketë qënë në krye të ndonjë lidhjeje fisnore.
Në të vërtetë ky autor as që ja ka haberin dialektikës së shtetit dhe në këtë drejtim ka boshllëqe të mëdha. Po të ketë qënë Bardhyli në krye të ndonjë lidhjeje fisnore (dhe ashtu duhet të ketë qënë) atëhere ai nuk ka qënë kurrë një mbret në krye të shtetit (dhe kështu është). A e kupton vallë lexuesi materialist se sa e pamundur është për një njeri që të jetojë njëkohësisht, gjatë jetës së tij, edhe në organizimin fisnor edhe në atë shtetëror? Po të pranohet kjo që thotë ky autor, atëhere postulati materialist  që thotë se është qënia ajo që përcakton ndërgjegjen, bie poshtë duke u mohuar nga supermaterialisti idealist i kohëve moderne. Si ka mundësi që Bardhyli, produkt i organizimit fisnor, të bëhet pastaj mbret, produkt i organizimit shtetëror? A nuk janë vallë njerëzit ata që duke hyrë në marrëdhënie të pandërgjegjshme dhe në sajë të zhvillimit maksimal të forcave të tyre  prodhuese, përmbysin marrëdhëniet ekzistuese? Cili është roli i Bardhylit në këtë revolucion të paqënë? Me këtë këndvështrim Bardhyli nuk ka qënë aspak pjestar i atij organizimi që quhet shtet.
Autori, i kumtesës, në fjalë i pari e kupton që stonon me teorinë e lindjes së shtetit në përgjithësi, por sidomos me atë të Engelsit në veçanti, dhe për të qëndruar sa më drejtë mbi patericat e tij kërkon të hidhet në sulm me anë të një autokritike krijuese, duke harruar se kjo gjuhë ka kohë që përdoret nga spekullatorët e historisë.
Pa e kuptuar se në vazhdim ai e thellon gabimin e tij, është po ky autor që nuk e kupton se midis zhvillimit ilir dhe atij helen nuk ka asnjë lidhje me karakter kohor dhe hapsinor, por ngjarjet e ndodhura njëkohësisht me luftën e Peloponezit janë ngjarje me ndryshueshmëri cilësore sipas shkakut primar të tyre. Këtë ndryshim polaku nuk mund ta honepsë dot edhe pse është i dukshëm. Kjo kuptohet kur ai deklaron gjithë madhështi se “1.Në shek VI dhe V ilirët në aspektin politik qenë të ndarë në fise të veçanta. Në këtë kohë shfaqet epërsia e papërcaktuar mirë e enkelejve. Ne vihemi në dijeni të kësaj hegjemonie nga lidhjet me luftërat greko-persiane. 2. Duke filluar nga lufta e Peloponezit vërehet një rritje e aktivitetit të fiseve ilire, të cilët në gjysmën e parë të shek IV u bashkuan nën udhëheqjen e brygëve në një strukturë të përcaktuar politike. Brygët nënshtruan taulantët dhe fiset e tjera ilire dhe fqinje dhe pushtuan Epidamnin. Mbi brygët printe Bardhyli. Duke i bashkuar fiset ilire ai krijoi mbretërinë ilire që me sa duket, ishte mbretëria e parë helenistike në histori. Teoria e jonë mbi lindjen e mbretërisë së Bardhylit është në kundërshtim me teoritë e tjera, por ajo përpiqet të jetë në përputhje me burimet (këtu qëndron “madhështia” e autorit, GH)” (po aty, f. 338).
Nga i gjithë ky mish mash përcaktimesh ne nxjerrim dy hapsira shoqerore konkluzive:
1-Autori na u nxjerr ilirët të organizuar në fise dhe mbas 100 vjetëve në shtet i cili nuk formohet sipas ligjeve shoqërore të zbuluara nga filozofia materialiste, por të luftërave që kreu Bardhyli,-këto janë ligje të zbuluara nga ai vetë. Nga ana tjetër këtë shtet ai e quan si rezultat të zhvillimit të shoqërisë greke dhe një evoluim nga  qytet-shteti në shtet.
2-Autori pretendon për ndërtimin e një teorie të re e cila mjafton të barazohet me burimet dhe për këtë ai pretendon se ndjek një metodikë të rregullt dhe të arësyeshme.
Kjo, me pak fjalë të tjera, do të thotë të mos ecësh përpara, por të shkosh mbrapa, bile shumë mbrapa. Sot ka ardhur koha që teoria nuk duhet të përputhet me burimet e lashta meqënëse ato burime kanë më tepër karakter intuitiv fantastik se sa karakterin e mirëfilltë hapsinor. Sipas këtij përcaktimi kostatues ato nuk duhen marrë aspak parasysh në planin hapsinor, por vetëm si një ngjarje kohore e cila kërkon një interpretim të ri, dmth materialist.
Po të veprohet kështu dhe të dalë siç thotë autori ynë mik, atëhere ai ka nderin të na e pasurojë historinë e ilirëve me luftërat imperialiste të kryera nga ana e tyre; ai duhet të na e pasurojë botën shpirtërore të ilirëve me politeizmin e tyre origjinal, si e gjithë bota europiane; së fundi, ai duhet të ketë dijeni (këtë duhet ta ketë sekret të përjetshëm profesional) për alfabetin origjinal ilir dhe duhet të njohë ligjvënësit e famshëm ilirë, si e gjithë bota skllavopronare, e cila nuk njeh asnjë rast në histori që të ketë shtet pa shkrim dhe shkrim pa juristin individual.
Difekti i historiografisë së sotme botërore qëndron edhe në mos kuptimin e materializmit dialektik dhe mos lidhjen e kategorisë dialektike çfaqje-thelb me zhvillimin shoqëror të një populli kur ky bie nën influencën politike të një populli tjetër. Nuk e dimë a është marrë ndokush me relacionet e popujve kur organizimet e gjithseicilit kanë qënë me ndryshueshmëri cilësore midis tyre, por ne kemi bindjen se edhe ai që duhet të jetë marrë me këtë nuk duhet të ketë dhënë një zgjidhje materialiste përderisa koha është konsideruar gjithmonë absolute në zhvillimin e popujve. Raporti absolut, edhe në këtë gjëndje të historisë, jep ndihmesën e vet në zgjidhjen e pikëpyetjeve që dalin për këtë rast, që është më universali në historinë botërore.
Duhet të jetë e qartë për lexuesin se veprimtaria e çdo shteti në historinë botërore, në kulmin e fuqisë së vet shtypëse ka aplikuar luftërat pushtuese,-gjë e parë hollësisht në pjesën e dytë (vëll III i Tjetersimi i…..) “Lufta dhe njerëzimi”. Me metodikat e sotme historike asnjeri nuk mund të na shpjegojë dot përse dakët u romanizuan (mund te jete edhe e kunderta, dmth daket i kane dhene gjuhen latineve dhe kjo shpjegon ndikimin e gjuhes pellazge mbi latinishten, ne qofte se i konsiderojme daket si dyndjen e fundit pellazgjike), ndërsa ilirët jo; e pra influenca e gjuhës romake në gjuhën ilire ka qënë e padiskutueshme, por asimilim gjuhësor e kulturor nuk ka pasur. Masa e relacioneve të romakëve me ilirët ka qënë shumë më e madhe sa na duket neve, e megjithëatë ilirët qëndruan si alpet mbi re. Përse? Historianët tanë janë munduar me të gjitha forcat të shpjegojnë këtë fakt lavdërues me një sërë termash subjektiviste si: i papërkulur, popull i etur për liri, popull i pathyeshëm etj, etj pa e ditur se qëndronin tepër larg të vërtetës së madhe që po të zbulohej do të ishte zgjidhja më e shkëlqyer e etnogjenezës së popullit shqiptar, e nuk do të sorollateshin albanologët e sotëm për rreth 45 vjet punë këmbëngulëse e plot pasion, po, për ne, të frutshme në konkluzionin e saj përfundimtar. Arësyeja, si gjithmonë, është e lidhur nga fakti se koha e lindjes së popujve për historianin ka mbetur një karakteristikë e parëndësishme dhe krejt formale në zhvillimin e popujve dhe të çdo specifike tjetër lëndore. Por ne duke u mbështetur tek ky faktor, në bazë të raportit kohor-hapsinor, zbërthejmë dukurinë në fjalë sipas kësaj hapësire që nuk duhet të jetë e vështirë të vërtetohet ndonjëherë.
Për dy popuj me kohëlindje të afërt asimilimi është i mundëshëm në favor të më të zhvilluarit, i cili në këtë rast rrit shpejtësinë e zhvillimit të asimiluarit, në qoftë se ky është më e hershëm se asimiluesi (por duhet pasur parasysh se shpejtësia e zhvillimit të asimiluesit ulet duke i zgjatur jetën rendit shoqëror aplikues). Kur shpejtësia është e kundërt, proçesi i asimilimit duhet të ndërrojë kohë gjatë ecurisë së kohës (ky rast duhet të jetë shumë i rrallë në histori, ndofta i pamundur si akt historik). Ndërsa për dy popuj me kohëlindje të largët, siç ishin ilirët dhe romakët, asimilimi është i pamundur dhe arësyeja duhet kërkuar tek shpejtësia e zhvillimit shoqëror që është shumë e diferencuar dhe për këtë e bën të pamundur atë që u ndodhi dakëve, të cilët duhet të kenë pasur një shpejtësi të përafërt me atë të popullit romak. Nga ana tjetër mungesa e mundësisë së asimilimit të një populli bën që ai të jetë në kontradiktë të perherëshme me pushtuesit, dhe “paqja” që mbretëron midis tyre është në realitet një fuçi baruti me plasje të vonshme. Të tillë duhet të jenë baskët në Spanjë, lëkurkuqtë në Amerikë, kosovarët në Jugosllavi dhe të tillë kanë qënë të gjithë ballkanasit në kuadrin e perandorisë osmane. E vetmja mënyrë që të mund të realizohet një asimilim i këtyre popujve “kryeneçë”, në kuadrin e shtetit klasor, është një bashkim trashëgues në nivelin e marrëdhinieve shoqërore e pastaj biologjike, gjë kjo e parealizueshme dot sot e deri në të ardhmen e afërt. Megjithëatë historia duhet të ketë pasur raste të tilla që sot duken si të padukshme, por që ajo nuk i ka harruar; psh asimilimi i dyanshëm kelt-sakson apo sakson-norman që të dyja në ishujt britanikë, asimilimi ilir-sllav pjesërisht në pjesën më të madhe të Ballkanit nga ku dualën popujt e  Jugosllavisë si malazesët, serbët e pse jo në një masë të parëndësishme edhe bullgarët. Ky proçes mund të kuptohet vetëm duke vënë në raport sllavët midis tyre ku duhet të dalë që sllavët e jugut kanë humbur shumë nga shpejtësia e tyre e zhvillimit shoqëror që duhet t’i ketë falur natyra në erën autoktone.
Vetëm një organizim internacional i prodhimit mund të realizojë një asimilim universal të popujve, ku të mos ketë më diferencime shoqërore midis tyre. Ja përse shërben kjo midisthënie; për t’i bërë të qartë politikanëve të mbarë botës së sotme të mbarsur me kontradikta antagoniste se shtypja e popujve do të jetë kurdoherë një armë kundër tyre, të paktën teorikisht.
Duke u kthyer tek pamundësia e asimilimit të ilirëve nga ana e romakëve (në të vërtetë ky asimilim është i mundur plotësisht vetëm atëhere nëqoftë se romakët do ta kishin pushtuar Ilirinë përgjithmonë dhe në Iliri do të mbizotëronte rendi shoqëror i imponuar nga pushtuesit), është i papranueshëm mendimi i hedhur nga një autor i huaj sikur “si shumë shtete të tjera kufitare të botës klasike, monarkia ardiane adoptoi shpejt rolin e një mbretërie kliente brënda sferës romake të interesave, dhe nën Pleuratin ajo e shfrytëzoi me sukses” (F. W. Waibank, Iliria e Jugut në shekujt III-II p.e.sonë, Kuvendi i I i studimeve ilire,  vëll. I, f. 339)
Kjo duhet të jetë thjeshtë në çfaqje dhe jo në thelb, sepse vetë roli nuk mund të justifikojë dot qënien. Ky është difekti më kryesor i këtij autori, i cili si shumë shokë të tjerë të vet kujton se ka në dorë frenat e zhvillimit historik të botës.
Po puna me Ilirinë nuk ka mbetur me kaq; ka shumë hipoteza teorike pa domethënie konkrete që na shërbejnë ne për të zbuluar difektin e historianëve tanë dhe për të saktësuar ndërtimin e organizimit shoqëror të ilirëve.
Historiani ka harruar se për të qënë materialist konseguent duhet që çdo hipotezë që ngrihet të vërtetohet jo nga burimet historike, por kryesisht nga ana e qelizave pjesmarrëse në organizimin hipotetik. Psh kur thuhet se “Fakti që disa historianë antikë e përmëndin fisin ilir të dasaretëve njëherë si fis Taulant dhe një herë si Enkelej tregon se ata duhet të jenë përfshirë radhazi në shtetin e Enkelejve dhe në atë të Taulantëve” (S. Aliu, Një qytezë e re ilire në Shqipërinë Juglindore; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të shqipërisë, disp. II, f. 512), atëhere duhet pranuar se midis taulantëve dhe enkelejve ekzistenca e një lufte, bile një lufte disa variantëshe, meqënëse pranohet kalimi nga njëra anë në tjetrën (per te analizuar kete proces eshte e domosdoshme te zbulohet dialektika e formave te luftes, vell. 3 i Tjetersimi….),-gjë që duke mos qënë e vërtetë tregon se sa pak e kanë kuptuar materializmin historik studiuesit tanë. Pastaj ku na e gjejnë të drejtën këta historianë që çdo grup fisesh ilire, si enkelejtë apo taulantët, t’i konsiderojnë në shtet, kur në vitet 430 pa. Kr. kaonët e tesprotët nuk sundoheshin nga mbretër (Tuqididi, Lufta e Peloponezit, f. 96)
Koha që ndan dy periudhat në fjalë është kaq e paktë sa ne mund të themi që është e pamundur të evoluojë një shoqëri nga mospasja e mbretit në atë me mbret pa pasur asnjë formë lufte, të paktën atë civile, mungesa e së cilës tregon se problemi është parë nga historiani ynë me tendencë e cila në fakt mohon parimet teorik të gjenezës së ilirëve.
Duke mos e kuptuar këtë grup parimesh historike, arkeologët tanë po grupohen, përsa i përket teorisë së shtetit, dhe po e përmbysin me plot kuptimin e fjalës realitetin historik të ilirëve; dhe duke e paraqitur atë kaq fals e bën të pamundur përcaktimin e gjenezës së ilirëve dhe të popullit shqiptar pa hequr dorë, më përpara, prej të tërë materialit hipotetik teorik që na imponojnë këta studiues Të thuash se: “Në këtë periudhë të dytë të marrëdhënieve të veta me botën mesdhetare, treva ilire, kryesisht ajo iliro jugore, përbën një njësi politikisht dhe ekonomikisht të pavarur. S.Islami ka sqaruar rolin që luajti shteti ilir në Ballkan dhe ne mund të tërheqim vërejtjen në një aspekt me interes në marrëdhëniet ekonomike. Shekulli IV fillon me një shpërngulje të interesave dhe lidhjeve ekonomike të trevës ilire drejt bregut perëndimor të Adriatikut” (N. Ceka, Diskutim mbi çështjen numismatike, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 527) do të thotë ose të fshehësh, ngaqë nuk di të shpjegojë rolin thelbësor të botës së relacioneve dhe përse treva iliro-jugore paraqitet një njësi politikisht dhe ekonomikisht të pavarur (le të na gjejë ky autor një trevë ilire të varur për kohën që bën fjalë), dmth paditurinë tënde, ose të shpikësh dukuri e shkaqe që vërtetojnë në mënyrë false atë që sikur ilirët kanë populluar jugun e gadishullit Apenin. Për sqarim i themi këtij autori se interesat ekonomike të një populli janë të lidhura pazgjidhshmërisht dhe të varura nga zhvillimi ekonomik i tij, ndërsa masa hapsinore e këtyre interesave është e paracaktuar nga sistemi shoqëror i organizimit të forcave prodhuese në drejtim të marrëdhënieve prodhuese, te cilat nga ana e tyre jane te percaktuara rigorozisht nga shpejtesia e zhvillimit shoqeror, ose, sic quhet ndryshe, oferte – kerkesa. Kur kemi të bëjmë me të njëjtin sistem, relativiteti i këtyre interesave është i paracaktuar nga shpejtësia e zhvillimit shoqëror, e cila nga ana e sajë përcaktohet absolutisht nga kohëlindja vetiake e atij populli. Dhe për një popullatë të pa organizuar në shtet është pak si e pamundur që të ketë interesa kontinentale jashtë territorit të komunave të veta. Nuk është njeriu që përcakton këto interesa, por janë marrëdhëniet ekonomike të një populli ato që përcaktojnë këto të fundit. Pastaj a e di ky autor se interesat e një shteti jashtë territorit të vet çfaqen edhe me vazhdimësinë e politikës me mhjetet e dhunës dhe për këtë nevojitet ushtria e pushtetit civil. Ku e kanë pasur ilirët, qoftë dhe arbërit, këtë ushtri; apo di ky autor ndonjë formë tjetër lufte ku ushtria nuk ekziston?! Ne e pamë mënyrën se si e ndërtoi shtetin ilir S.Islami dhe në qoftë se, për hipokrizi, duhet pranuar ajo teori, është tjetër punë, por të nisesh për të ndërtuar një teori mbi shtetin nga idetë tendencioze është pak e pamundur të pranohet nga koha historike e zhvillimit të shkencës materialiste historike. Ne nuk u nisëm të kundërshtojmë këtë autor ose shokët e tij, por kur shikojmë se rruga e raportit absolut, që kërkon të vërtetojë gjenezën e popullit shqiptar, ndërpritet nga pikëpamje të tilla nuk mund t’i kalojmë në heshtje pa ja nënshtruar  rkitikës sonë; por kjo të mos merret si tendencë keqdashëse nga ana e jonë në adresë të studiuesve tanë.
Të njëjtin gabim bën dhe autori (Frano Prendi) i kumtesës “Urbanizimi i Ilirisë së Jugut në dritën e të dhënave arkeologjike” kur shkruan se “ilirët e kësaj krahine, desaretët, të cilët, siç duket, luajtën dhe një rol të rëndësishëm në formimin e shtetit ilir në shek VI dhe fillimin e shek V p.e.sonë i kishin intensifikuar mjaft marrëdhëniet tregëtare me botën greke” (po aty, f. 110-111).
Kjo është plotësisht e mjaftueshme për të treguar pamjen e gënjeshtërt të organizimit shoqëror të ilirëve sipas shtetit. Ne nuk do ta kishim edhe aq të thjeshtë të vërtetonim të kundërtën, por arma më e fortë e jona (KOHA) na jepet nga vetë autori. Përse çfaqet kjo pamje pikërisht pas marrëdhënieve me helenet dhe jo më përpara ose më vonë? Pastaj duke lexuar Tuqididin (e parapamë) është shumë i ndjeshëm fakti që në fund të shekullit V pa. Kr. disa fise ilire janë të paorganizuar në mbretëri. Pikërisht faktori kohë e bën të pamundur këtë tezë e cila na jep dorë të zbulojmë shkakun e vërtetë dhe të vetëm përse organizimi shoqëror tek ilirët e jugut merr pamjen e një shteti empirik. Roli i botës së relacioneve ka qënë kaq i madh tek ilirët e Jugut sa historianët, pa e kuptuar, kanë rënë në kurthin që i ka ngritur Historia Nënë. Përsëri theksojmë se është e papranueshme një heterogjenitet cilësor i ilirëve dhe të pranojmë që brënda 200 vjetëve kemi evoluimin e shoqërisë ilire nga jo shtet në shtet pa qelizat e domosdoshme të këtij të fundit. Këtë gjë asnjë historian nuk e merr për bazë kur fillon të tjerrë të kaluarën e popullit shqipotar. Në vënd që autori i mësipërm të thellohej në botën e madhe të relacioneve duke përcaktuar masën e influencës si dhe hapësirën kryesore ku vepron ajo, endet rreth e rrotull duke i atribuar desaretëve një rol të paqënë në krijimin e një shteti të tillë.
Ne mund të heshtnim përpara një lajthitje të tillë, por janë vetë studiuesit tanë ata që, të dehur nga ideja e pranisë së shtetit ilir, e kundërshtojnë në një farë mënyre këtë autor me një gabim tjetër edhe më ekstrem. Janë dy autorët tanë të vjetër (Skender Anamali dhe Myzafer Korkuti) që në po të njëjtën kohë me këtë thënie të autorit të mësipër, vënë re se “Në këtë kohë (shek VI dhe V pa.Kr. GH) ne kemi dy shfaqje jo pa rëndësi: federatat fisnore ilire (në fund shtetet ilire) dhe ngulimet e helenëve në Dyrrah, Apolloni, Orik e gjetkë” (Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f. 162). Në fakt këtu ka diçka të sinqertë nga ana e këtyre dy autorëve, sepse dy shfaqjet e vëna në dukje nga ana e tyre nuk kanë karakterin e realitetin historik, por, sidomos e para, janë të lidhura me subjektivitetin individual që shprehin ata me fjalën ne. Por historia e ilirëve nuk pyet shumë për pikëpamjet që kemi ne për ta. Zhvillimi i tyre autokton është me të vërtetë i habitshëm dhe është shëmbulli më i shkëlqyer për popujt e Europës  dhe tregon se si ka qënë ndërtuar shoqëria e popujve të saj përpara qytet-shteteve, bile shumë-shume më përpara tyre, dhe kete gje Evropa nuk e di akoma
Përfundimisht ne i konsiderojmë pikëpamjet mbi organizimin shtetëror të ilirëve një teori ireale pa asnjë bazë historike, e cila, edhe pse duket sikur ka një tendencë pozitive, është bërë sot pengesa më kryesore për vërtetimin dhe konkretizimin e gjenezës së popullit tonë. Ne shqiptarët, dhe kërkush tjetër, nuk mund të lidhë dot hallkat, nëpërmjet qelizave shoqërore, midis ilirëve dhe arbërve, midis arbërve dhe shqiptarëve, pa realizuar më përpara një shtrëmbërim të gjithseicilës po të pranojmë se ilirët kanë qënë të organizuar në shtet. Ja përse ne përpara se të tregonim hapësirën shoqërore të ilirëve dhe lidhjen që kanë ato me arbërit dhe shqiptarët, na u desh të vinim në pah dhe të kritikonim të gjitha ato pikëpamje që hedhin dritën fallso në organizimin shoqëror të ilirëve ku sipas tyre spikat prania e shtetit ilir.
Për të parë më konkretisht gabimin e historiografisë sonë dhe rrjedhimet që dalin nga ky gabim, tani po analizojmë hapësirën sipas ideve të studiuesve të shteteve ilire, sepse ato, dmth shtetet, kanë qënë të shumtë në këtë plan sipas këtyre studiuesve. Kjo hapësirë do të përmbledhë të gjithë kohën që përfshihet midis shekujve VI-II pa. Kr. ku kemi edhe relacionet me helenet dhe pushtimin ushtarak nga Roma Konsullore.
Informatat ideore që na servirin studiuesit e epokes enveriste janë shumë kontradiktore midis tyre dhe një zbërthim i mëtejshëm i këtyre informatave i nxjerr ato në kundërshtim edhe me materializmin historik. Pikërisht këto dy forma kontradiktore, që është karakteristikë për shkencën e sotme historike, do të vëmë në pah në vazhdim, krahas hapësirës mbi shtetin ilir.
Mënyra se si kërkohet prania ose jo e shtetit ilir tek banorët e Ilirisë gjen zbatim sipas të gjitha metodave ekzistuese që janë aplikuar në Shqipëri si dhe tek përfaqësuesi më kryesor i historiografisë shqiptare, i cili për të saktësuar praninë e shtetit ilir kërkon një ndarje nga zhvillimi i shoqërisë ilire. Për të thjeshtuar këtë problem (ne fakt ketru fillon dhe manipulimi i historise reale) ai shkruan se: “Duke lënë mënjëanë tematikën lidhur me gjenezën e ilirëve dhe zhvillimin e shoqërisë dhe të kulturës së tyre, në krye të problemit të etnogjenezës së shqiptarëve qëndron teza se Iliria e Jugut, me të cilën përputhen pak a shumë trevat e sotme shqiptare (edhe kjo nuk eshte e vertete, dhe kjo e ka pasur nje manipulim politik kur eshte deklaruar, GH), është karakterizuar nga një nivel ekonomik shoqëror e kulturor i zhvilluar qysh para pushtimit romak; këtu ishte zhvilluar formacioni politik skllavopronar më i rëndësishëm i ilirëve i cili, duke bashkuar për disa shekuj fiset dhe krahinat më të përparuara ilire në një shtet i hapi shtegun një proçesi konvergjence, i cili veproi më tej edhe pas pushtimit romak. Me këtë brënda difersitetit të gjërë ilir, ishte krijuar në një trevë të përcaktuar një unitet me tipare etno-gjuhësore dhe kulturore të diferencuara, të veçanta. Në këtë truall zhvillohet proçesi i etnogjenezës së shqiptarëve” (A. Buda, Rreth disa çështjeve të historisë së formimit të popullit shqiptar, të gjuhës e të kulturës së tij; Shqiptarët dhe trojet e tyre,f. 29).
Përsëri kemi arbitraritet për emërtimin e shtetit skllavopronar ilir. Pastaj autori duhet t’i përgjigjet pyetjes përse pikërisht në Jug të Ilirisë pati organizim shtetëror, sipas tij, dhe përse veriu i Ilirisë nuk ndoqi këtë rrugë. Çfarë fshihet pas kësaj rruge zhvillimi? Përse kemi heterogjenitet tek ilirët (sipas këtij autori), dhe pastaj, cili është raporti kohor dhe hapsinor i tyre me grekët dhe romakët? Teorikisht autori e ka të pamundur t’i përgjigjet këtyre pyetjeve dhe për këtë ne nuk do t’i vëmë faj në qoftë se nuk do të pretendonte se mbështetej në shkencën materialiste si udhërrëfim. Por ne nuk do të kufizohemi me kaq në kritikën tonë, sepse ne kërkojmë të dimë “diçka” më tepër nga autori ynë. Së pari: si mund të përcaktohet niveli ekonomik shoqëror e kulturor jashtë zhvillimit të shoqërisë ilire? Së dyti: Si mund të përcaktojmë ne formacionin politik të ilirëve jashtë këtij zhvillimi? Pastaj si mund të pranojmë ne se 300 vjetët e saktësuar nga autori ynë tek ilirët formojnë më të rëndësishmen e jetës së tyre? Së treti: Pranimi i bashkimit të fiseve dhe krahinave më të përparuara ilire në një shtet duhet të përjashtojë krijimin e disa shteteve në këto treva, praninë ideore të të cilëve ne e pamë më sipër. Këtu autori formon kontradiktën me shokët e tij më të rinj dhe pse jo nxënës të tij. Së katërti: Tiparet etnogjuhësore dhe kulturore të diferencuara nuk përcaktojnë praninë e shtetit, sepse ato kanë ekzistuar gjithmonë përpara tij dhe formojnë qelizat sasiore paralele që shoqërojnë lindjen e shtetit. Këtu ky autor formon kontradiktën me materializmin historik ku ai ka pretenduar gjithmonë se mbështetej. Së pesti: Mund të jetë e saktë që në këtë truall të sotëm zhvillohet proçesi i etnogjenezës së shqiptarëve, por kjo është shumë e mangët. Ne kërkojmë të dimë përse territori ilir është shumë më i gjërë se ai shqiptar dhe përse pikërisht në Ilirinë e Jugut i krijuan kushtet historike për mbijetimin e shqiptarëve ilirë dhe evoluimin e tyre në shqiptarët e sotëm (ne fakt kete pjese gjeografike ne kohen e Romes Perandorake (shek. IV pas Kri.) Selia e Shenjte e kishte emertuar Epiri i Ri; – keshtu qe mbetet per te zbuluar perse historiografia komuniste e epokes enveriste ka ngulur kembe si mushka qe emertohej Iliri i Jugut). Proçesi i zhdukjes dhe evoluimit të ilirëve është me të vërtetë një ngjarje me domethënie deçizive në përcaktimin e etnogjenezës të shqiptarëve të sotëm. Ne mendojmë dhe vërtetojmë  se këto kërkesa, nga ky autor, japin një panoramë shumë më të plotë dhe saktësojnë jashtë mase problemin e etnogjenezës së popullit tonë pikërisht në kohën kur antishkenca  shqiptare vjell nga goja e saj akuzat më cinike dhe sadiste në adresë të popullit tonë.
Pastaj kërkesa e jonë për një plotësim të mëtejshëm dhe më të plotë të problemit me themelor të shkencës së albanologjisë, nuk është thjeshtë e varur nga ky autor. Ka autorë që, duke marrë nga të tjerët djathtas e majtas, bëjnë një analize filozofike shumë jashtë karakterit materialist për këtë problem duke formuar një hapësirë organizimi as shtet dhe as komunë, por diçka midis tyre. Është autori ynë i vjetër i studimeve dardane që pa marrë parasysh domosdoshmërinë kohore të zhvillimit të shoqërisë kur kalon nëpër elementët sasiorë të saj dhe sidomos kur kalohet nga një sistem në tjetrin, tjerr një analizë konglomerate të mbushur më tepër me hipoteza se sa me fakte. Pa marrë parasysh aspak faktorin kohë, vëndin ku ndodhën ngjarjet që përshkruan ai, zhvillimin shoqëror të popullatës si dhe pa ditur aspak raportin e organizimit fisnor, si dhe masën e tij, me fazën historike që ndan komunën primitive nga shteti skllavopronar, ky autor shkruan se
“Organizimi fisnor, i cili paraqitet që në shekullin V pes dhe përforcimi i tij politik e ekonomik dhe marrëdhëniet e tij në një anë me të nënshtruarit e tij e nga ana tjetër me qytetet autonome, duke filluar prej shek IV pes, madje edhe në kohën e sundimit të Platorit, Agronit dhe Teutës merr një formë të rregullt federative. Kjo formë do të vazhdojë të funksionojë edhe në kohën e sundimit absolutist të Gencit. Në këtë unitet të imagjinuar shprehet qartë jo vetëm pavarësia politike, por edhe ekonomike e  “principium Gentis”….Dhe pikërisht në këtë  vështrim na duket se M.Garashanini, me plot të drejtë e ka karakterizuar këtë produkt politik si organizim mbifisnor. Së fundi, nga e gjithë kjo që u tha deri më tash, po ashtu na duket se me plot të drejtë ka kostatuar F.Papazoglu, kur thotë se struktura politike e shtetit ilir është “një përbërje e qyteteve dhe e bashkësive të mëdha apo të vogla fisnore”” (Zef Mirdita, Studime dardane, f. 90,91).
Jo vetëm autori ynë, por edhe të cituarit, nga ana e tij, as që ja kanë haberin dialektikës së formimit të shtetit dhe elementëve përbërës të tij. Sa më thellë që po futemi në brëndësi të punimit të tij, aq më shumë boshllëqe po gjejmë dhe aq më të mëdha janë pasaktësitë. Organizimi fisnor tek ilirët mund të gjëndet qysh në shekullin V pa. Kr., por kur ai gjëndet në popullatën e atij vëndi edhe në shekullin e XX pas Kr., nuk kemi të bëjmë thjeshtë me një kostatim gjysmak, por ne themi se kemi të bëjmë me një analizë formaliste në histori. Pranimi i këtij organizimi qysh në shekullin e V pa. Kr. tregon se ai ka qënë në fillim të moshës së vet (kemi parasysh edhe shekullin tonë) dhe për këtë nuk mund të quhet i zhvilluar deri në fund që të mund të japë kontradiktën midis forcave prodhuese dhe marrëdhënieve në prodhim. Forma federative, që mund të marrë ky organizim gjatë jetës së vet, edhe në qoftë e vërtetë, është e lidhur me një përshpejtim zhvillimi paradoksal në sajë të botës së relacioneve me helenet dhe romakët dhe për këtë, kur nuk është i vazhdueshëm, tregon se është një hiç përsa i përket ndonjë organizimi tjetër. Pastaj çfarë janë këto qytete autonome dhe përse marrëdhëniet me to nuk shikohen me një sy më zhbirues? A e di vallë autori se çfarë përfaqëson absolutizmi i Gentit dhe deri ku shtrihet ai? Prania e fiseve tek arbërit dhe shqiptarët tregon se absolutizmi individual tek ilirët ka qënë një imponim artificial dhe për këtë përbën një falsitet në histori. Sa për saktësim banorët e hershëm dhe të vonë të këtyre trevave nuk e kanë njohur absolutizmin as në formën më fillestare dhe jo më përmbajtjen e tij (me absolutizëm ne kuptojmë shënjën e pasojës së fundit historike të pranisë së kontradiktës themelore të sistemit). Imagjinata që imponon autori është e vlefshme edhe për formën e organizimit që presupozon M.Garashanini, mendimi i të cilit është sa për të thënë meqënëse duhet thënë diçka, dmth i pavlefshëm. Së fundi F.Papazoglu duhet të kishte nevojë të mësonte, përpara se të shprehej, se përmbajtja e strukturës politike të një shteti nuk është përbërja e tij nga qytetet dhe e bashkësive të mëdha apo të vogla fisnore, por është bashkësia e klasave, institucioneve juridiko-politike, ushtrisë, policisë, dhe e paralelizuar, në kushtëzimin përkatës reciprok, nga idetë e ndryshme juridike, politike, fetare, artistike, letrare, shkencore, etj, etj. Ajo për të cilën bën fjalë kjo autore është kaq shumë relative dhe varet nga shpejtësia e zhvillimit shoqëror, sa ne do të thonim se përbërja e qyteteve, dhe e bashkësive të fiseve nuk përfaqëson aspak një hapësirë kaq të domosdoshme për shtetin. Me fjalë të tjera këto qeliza mund të lindin dhe jetojnë edhe jashtë shtetit, sidomos në formën e tyre më të parë. Pastaj nuk ka dhe shumë rëndësi prania ose jo e një qyteti se sa zhvillimi autokton i një popullate dhe sidomos masa sasiore e tij, e nevojshme për përmbysjen e organizimit ekzistues. Kështu që ne e quajmë të papranueshme mendimin se gjëndja rastësore e një qyteti të përgjithësohet për të tërë popullatën siç ben autori ynë në punimin “Apollonia e Ilirisë”, ku mendimi i tij shprehet me fjalët e Aristidhit. Domethënë për vërtetimin e idesë së tij shërben filozofia e lashtësisë dhe jo materializmi i shekullit të XX-të. “Në veprën “Politika” Aristoteli shkruan se “kemi demokraci kur të lirët, megjëthëse më të pakët, sundojnë mbi shumicën jo të lirë të popullatës, sikurse ngjan në Apolloni, që është në detin Jon” (Neritan Ceka, Apollonia e Ilirisë, f. 65) thotë ky autor në veprën e tij pa u thelluar aspak në raportin real të Apollonisë me popullatën epirote përsa i përket zhvillimit autokton. Po ta marrim këtë si një të vërtetë absolute, atëhere duhet të arrijmë në konkluzionin se Apolonia arriti në këtë gjëndje vetëm në sajë të relacioneve me qytet-shtetet helene dhe jo si rezultat i vetëzhvillimit të pavarur. Por kjo nuk do të thotë se Apolonia ka qënë i gjithe Epiri (per autorin tone Iliria). Sepse Apollonia, qoftë dhe Dyrrahu, janë rezultat i relacioneve dhe ato nuk përfaqësojnë Ilirinë e mirëfilltë në zhvillimin e saj autokton (ne te vertete ato perfaqesojne jugun e Epirit te Ri) . Përgjithësimi që kërkon të bëjë ky autor duhet të përputhet me dialektikën e zhvillimit të shoqërisë në të gjithë hallkat e veta dhe jo të përmbajë qeliza që ndryshojnë cilësisht midis tyre, siç janë  ato të Apollonisë nga ato të popullatës rrethuese. Edhe ky autor përsërit gabimin e historiografisë botërore që e merr kohën absolute, veçse tani ai thellohet edhe më shumë duke e shtrirë këtë gabim edhe në planin hapsinor.
Kjo bie në sy kur saktëson, sipas tij, përfundimisht praninë e qytet-shtetit në Apoloni pa e ditur aspak se çfarë rrjedh po të kishte qënë kështu mirëfilli për të gjithë Ilirinë. Nuk e dimë në ka historia ndonjë rast të tillë, por sikur të pranojmë se në oqeanin autokton çfaqet një qelizë e tillë dhe e ndryshme cilësisht me këtë oqean, nuk kemi si të pranojmë se gjithëshka e autoktonisë është si kjo qelizë. Prania e kësaj të fundit duhet konsideruar patjetër rastësore në ekstrem dhe vazhdimësia e formës së saj në të përgjithshmen e këtij oqeani tregon se kjo rastësi nuk është e aftë të bëhet e domosdoshme përderisa edhe forma nuk arrin dot deri tek përmbajtja specifike. Po të shikohet problemi sipas kategorisë sasi-cilësi dhe përmbajtje-formë, ky autor nuk do të arrinte në përfundimin sikur “Në këtë periudhë të hershme që përfshin shek VI-V pes Apolonia përbënte një polis, një qytet-shtet skllavopronar. Territori i saj ishte mjaft i kufizuar dhe jeta politike përmblidhej e tëra brënda mureve të qytetit….Në marrëdhëniet e tij me botën tjetër, polisi apoloniat ende i pafuqishëm, mbështetej fort në Korinthin konservator dhe në Kërkyrën demokratike skllavopronare” (po aty, f. 67).
Ekzistenca e qytet-shtetit ilir Apolonia nuk mund të vërtetohet dot për ato kohëra, por shumë më vonë, atëhere kur popullata epirote i shkëputet botës helene. Dhe mbi këtë bazë kuptohet roli i relacioneve me qytet-shtetet helene skllavopronare. Apolonia ka “fatin e mirë” se pas heleneve ajo ra në duart e romakëve dhe pas veprimit të tyre në këtë qytet çdo gjë humbet së bashku me politikën pushtuese të Romës së famshme. Kështu që vërtetimi i pranisë së një qytet-shteti në trojet ilire si rezultat i zhvillimit autokon praktikisht bëhet e pamundur me Apoloninë e Epirit. Bile forma e jetës së saj mund të tregojë diçka më shumë po të vihet në raport me Dyrrahun e stërlashtë. E marrë krejtësisht e shkëputur nga bota ilire analiza e mësipërme mund të konsiderohet e saktë, por po nënkuptove me këtë zhvillim edhe botën ilire, atëhere e ke përmbysur vetveten dhe ja sepse: në shekujt që autori imponon polisin apoloniat si qytet-shtet skllavopronar, shoqëria tjetër ilire, psh Dardania, nuk e njihta skllavërinë si element të domosdoshëm për thellimin e klasave. Tendenca e autorit për të kufizuar territorin apoloniat si dhe jetën politike brënda mureve nuk është e lidhur me ndonjë fakt kuptimplotë si: paaftësinë e zhvillimit brënda Apollonisë për tu shtrirë jashtë sajë si Athina dhe Sparta, por ajo është e lidhur (kufizimi i territorit) me dinamikën e Apollonisë, e cila, sipas autorit tonë, ndjek zhvillimin nga e thjeshta drejt së komplikuarës dhe nga e pakta drejt së shumtës. Me këtë tendencë ky autor kërkon të realizojë përgjithësimin e qytet-shtetit apolloniat, që duhet të jetë në çfaqje, në shtet ilir, a thua se prej këtij fakti varet jeta dhe problemi etnogjenetik i popullit shqiptar sot. Kritika e jonë bëhet e vlefshme dyfish në vërtetimin e saj nga kontradikta ku e fut veten autori duke pranuar se marrëdhëniet me botën tjetër janë krejtësisht të dobëta nga pafuqia e zhvillimit. Lidhja që ky autor i bën Apolonisë me borën korintiane dhe korkyrase nuk tregon gjë tjetër veçse varësinë lindëse të sajë dhe faktin që Apolonia në formën e qytet-shtetit skllavopronar nuk ka asnjë lidhje me botën ilire. Po a prish dhe a ndryshon gjë në gjenezën dhe etnogjenezën e popullit tonë mungesa e kësaj lidhjeje? Aspak po të kemi parasysh se forma e organizimit shoqëror në Apoloni ka qënë, në vazhdim, e shkëputur nga metropoli grek dhe për këtë ky qytet i lavdishëm epirot mbeti qytet-shtet vetëm në çfaqjen e tij embrionale dhe aspak më tutje. Lidhjet me Korintin konservator dhe Korkyrën demokratike-skllavopronare (masa nuk dihet) kanë bërë që Apolonia të mbijetojë deri në epokën romake, ku dhe ra pas kësaj nën influencën e kësaj të fundit. Mbijetimi i Apolonisë, sipas formës helene, duhet të na japë bazën e mbështetjes tek bota korinto-korkyrase, gjë që nuk përbën gjë tjetër veçse një pjesë të botës së relacioneve, në mos pjesën më të madhe dhe kryesore të saj. Ne pa i hyrë fare studimit në vënd të Apolonisë, vërtetojmë se bota apoloniane nuk është kërkund me botën athinase apo spartane (dhe të çdo qyteti tjetër helen të shekullit VI-V pa. Kr.) gjë që duhet të bjerë në sy nga mungesa e luftërave imperialiste të sajë. Përpara se të vërtetojmë praninë e shtetit në qytetin e Apolonisë, autori duhet të na vërtetojë praninë e qelizave shoqërore aq të domosdoshme për themelimin e tij.
Po si e vërteton ky autor praninë e organizimit shtetëror në Apoloni?
Brënda kuadrit të ndërtimit të qytetit, autori na tregon se sterat e mëdha të ujit me përmasa gjigande kanë qënë pronë shtetërore, sepse disa gërma në gurët e murit, në anën lindore të qytetit, zbërthehen, nëpërmjet fjalës damosis, në atë që do të thotë shtetëror (f.38). Së dyti, në Apoloni kishte shumë punishte, ku nga një pasazh i Aristotelit për qytetin e Durrësit (Dyrrahut) mësohet se kishte punishte që i përkisnin shtetit skllavopronar, dhe vetëm për këtë edhe në Apolloni punishtet e gurgdhëndësve që merreshin me ndërtimet shoqërore ishin pronë shtetërore (f.38). Së treti, forca e gjallë njerëzore që punonte në ato punishte ishin mijëra skllevër të zënë në luftë, ose të blerë (f.38). Pika e fundit e tërësisë së vlerave vërtetuese është një akrobaci universale e autorit. Po të ziheshin në luftëra, atëhere bujrum ku janë ato, dhe po të bliheshin, siç është fjala në aparencë, gjë që duhet vërtetuar paraprakisht, atëhere konkluzioni mbi karakterin shtetëror të Apolonisë vetëm në çfaqje, dhënë nga ana e jonë, është i saktë përfundimisht.
Por a është ky një vërtetim i autorit mbi karakterin qytet-shtet të Apolonisë së Ilirisë? Në vënd që të japë dinamikën e qytetit ilir në përgjithësi dhe masën e influencës helene mbi këtë qytet, ku analiza sipas këtij këndvështrimi do të tregonte se mungesa e njërës prej tyre do të mjaftonte për të vërtetuar se qyteti ka qënë thjeshtë epirot ose grek, ndërsa prania e të dyjave duhet të tregojë se kemi një ardhje të heleneve dhe ndryshim në zhvillimin autokton epirot. Autori zbukuron dhe zgjat punimin e tij jo vetëm pa vërtetuar asgjë, por realizon një shtrëmbërim të dinamikës reale të shoqërisë ilire duke e fshehur gjenezën reale të popullit tonë (karakterin epirot te tij) pas teorizimeve intelektuale që tashmë duhet t’i konsiderojmë bajate.
Duke marrë shkas nga interpretimet e shkollave antihistorike mbi inferioritetin e popullsisë ilire karshi nivelit shoqëror të zhvillimit, i njëjti autor për kundërvënie ndaj antimaterializmit historik të këtyre shkollave, ngre tezën mbi lulëzimin e shtetit dhe sidomos karakterin e përparuar të shoqërisë skllavopronare në vëndbanimin e Selcës së Poshtme, rreth viteve të shekullit IV pa. Kr. Vini re se si asgjëson ai, me anë të fantazisë së tij, sulmin antihistorik të idiotizmit skolastik: “Në mënyrë më të moderuar kjo shprehet me dyshimin që ngrihet për karakterin e përparuar të shoqërisë skllavopronare dhe të shtetit tek ilirët dhe për rolin e veçantë që i jepet në urbanizimin e Ilirisë elementit të huaj…..ai (vëndbanimi i Selcës së Poshtme, GH) lulëzoi në një territor ku ndeshet për herë të parë formacioni me i hershëm shtetëror ilir” (N. Ceka, Qyteti ilir pranë Selcës së Poshtme, f. 6).
Ne tani nuk do të marrim për bazë as interpretimet dhe as konkluzionet mbi shtetin ilir, por , së fundi, do të mbështetemi tek faktori kohë, i lindjes së gjithseicilit, sipas ideve të studiuesve duke i paralelizuar me dinamikën e gjithseicilit element shoqëror sipas ekuacionit kohor dhe hapsinor: ide fetare ? pronë private ? skllavëri ? luftë ? familje monogame ? klasa. Në këtë ekuacion mungojnë shumë qeliza të tjera, por që ne do t’i nxjerrim në vazhdim si: idete juridike, format e pronës etj, etj; të cilat veçanërisht kompletojnë praninë ose jo të shtetit tek ilirët.
Duke u rikthyer tek banorët e vëndbanimit pranë Selcës së Poshtme duhet sqaruar se a janë po ata banorë që brez pas brrezi popullojnë atë krahinë. Po të jetë kështu, atëhere autori ka shumë mangësira dhe një kontradiktë me përmbajtjen e shtetit në kompleksitetin materialo-shpirtëror. Kur analizuam idetë fetare të ilirëve treguam se banorët e atyre anëve akoma dhe sot kishin gjurma të kultit të natyrës në besimin e tyre fetar (Shkenca dhe jeta 4/85, f. 74). Le të na gjejë një rast të vetëm në histori autori ynë ku të kemi qoftë edhe një formë të shtetit ku si ndërgjegje fetare të kemi kult të natyrës në mënyrë që ne të detyrohemi të pranojmë shtetin si organizim të mundëshëm të banorëve të atyre trevave. Pastaj ku janë idetë juridike të atij shteti; ku janë format e luftës; ku janë format e skllavërisë; ku është familja monogame karakteristikë për qytetërimin shtetëror? Pa e përfunduar kritikën mjaftohemi të marrim vetëm kohën e ekzistencës së këtij shteti hipotetik për ta bashkërenduar me krahinat e tjera të Ilirisë apo Epirit.
Pa pasur nevojë të thellohemi në zbërthimin e analizës së shtetit tek ilirët ne ndeshemi, tek autorët e huaj, në përcaktime hapsinore mbi lindjen e shtetit sipas fazave të tij dhe sidomos në përcaktimin hapsinor të formës së qytetërimit, – gjë që duhet të formojë direkt një antihistorizëm pa pasur nevojë për një krahasim me ekuacionin tonë. Kështu p.sh. autori (Milutin Garasanin) i kumtesës “Ilirët në Mal të Zi në dritën e kërkimve arkeologjike” e përcakton në këtë mënyrë gjëndjen e organizimit më të lartë të ilirëve: “Etapa e fundit e epokës së hekurit, periudha IV, është me të vërtetë etapë e fillimit të periudhës historike në kuptimin e mirëfilltë të kësaj fjale. Kjo është periudha e shteti ilir, qëndra e të cilit gjatë fazës së dytë të tij duhet kërkuar në Mal të Zi dhe në Shqipërinë Veriore. Qytetërimi i kësaj periudhe karakterizohet para së gjithash nga helenizmi pothuajse i plotë, që manifestohet para së gjithash në qeramikë dhe argjendari” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 405).
Dy gjëra kanë rëndësi për ne në këtë analizë formale. Ideja se shteti ilir na paska pasur faza zhvillimi, megjithëse këtu duhet sqaruar në është fjala për shtetin ilir në përgjithësi apo për shtetin e krahinës së lartpërmëndur në veçanti; si dhe përcaktimi që qytetërimi ilir i asaj krahine na që[nka karakterizuar nga një helenizën pothuajse i plotë. Autori i këtyre rreshtave harron se cilësimë i formës së shtetit ilir sipas fazave është më i domosdoshëm të bëhet pasi të përcaktohet forma e qytetërimit vëndas para se të bëhet helenizimi i tij. Kjo do të kisghte interes dhe jo përcaktimi hapsinor i helenizimit të qytetërimit si dukuri, i cili, edhe në rast se ka ndodhur realisht, nuk ka asnjë rëndësi jetike. Bile ne do të shtonim se ky konkluzion, pra e pranojmë helenizimin, është tepër sipërfaqësor si dukuri dhe përcaktimi i bërë nga ky autor ka tendenca arbitrare. Në qoftë se ilirët do të ishin gjëndur me të vërtetë nën një ndikim të tillë, atëhere ata duhet të kishin reflektuar sipas një vceprimtarie krejt tjetër: si ajo që përshkruan Tuqididi tek “Lufta e Peloponezit; por mungesa e reflekseve greke nga hapësira ilire tregon se ose influenca greke është e parëndësishme dhe tepër empirike, ose ajo është totalisht e paqënë me përmbajtjen e sajë. Në qoftë se autori me sygjerimet e tij niset nga gjetjet arkeologjike të qeramikës dhe argjendarisë duhet të përcaktojmë në kemi të bëjmë me import ilir apo eksport grek, ku ne anojmë mga e dyta (në këtë rast importi dhe eksporti nuk janë e njëjta gjë edhe pse nga pikëpamja e ekonomisë politike nënkuptohet e njëjta hapësirë mallrash).
Ndërsa pika e parë e hapësirës së shtetit ilir duhet të jetë e lidhur me botëkuptimin dhe nivelin filozofik të këtij autori mbi shtetin në përgjithësi. Pa ja pasur haberin se si ndërtohet shteti, fazat nëpër të cilat parakalon ai, ky autor merr guximin të emërtojë një shtet hipotetik të ndërtuar nga faza të ndryshme. Ne pa ja ditur qëllimin domethënës të autorit do të analizojmë sipas dy këndvështrimeve të mësipërme nocionin: “fazë e dytë e shteti ilir”. Po të pranojmë se shteti ilir ka pasur faza zhvillimi përsa i përket hapësirave gjeografike, dmth një herë kemi fazën e parë me shtetet jugore ilire, pastaj të dytën me shtetet veriore, arrihet në përfundimin që shoqëria ilire ka qënë cilësisht heterogjene dhe këtë hapësirë nuk mund ta japë dinamika e një populli i cili ka qënë unik ne kohëlindjen e njerëzve anë e kënd krahinave ku banon ai. Domethënë sipas këtij autori ilirët nuk janë një popullsi homogjene përsa i përket zhvillimit (nënkuptimi për ne është i qartë), por heterogjene;-gjë e cila në një farë mënyre përputhet me pikëpamjet e disa studiuesve tanë dhe të huaj. Ndërsa po të pranojmë fazën e dytë të shtetit ilir me qëndër në Mal të Zi dhe Shqipëri Veriore, problemi mund të kishte një këndvështrim më të drejtë me kushtin e vetëm që të kemi realisht një shtet ilir në ato treva. Mirëpo prania e një shteti të tillë me shkallë zhvillimi përtej fazës së parë (kjo është enigmatike për ne), në fazën e dytë duhet të ketë qënë se s’bën e shoqëruar me luftëra civile, ato pushtuese etj, etj; mungesa e të cilëve tregon se ky shtet është një iluzion dhe përfundim hipotetik i mikut nga Jugosllavia.
Në qoftë se autori i mësipërm niset nga përcaktimet hapsinore (të etapave të zhvillimit të përpunimit të metaleve) për të dalë tek koha, një autor polak, i paraparë si autori i tezës mbi rolin e rëndësishëm apo të parëndësishëm që luajnë popujt në histori, e përcakton ekzistencën e shtetit ilir në trojet e përcaktuara nga studiuesit jugosllavë, qysh në shekullin IV pa. Kr. duke ja hequr të drejtën e zhvillimit heterogjen shtetit hipotetik ilir. Por ky autor bie në pozitat e gabuara pikërisht nga padituria e tij mbi dialektikën e shtetit dhe zhvillimit të shoqërisë. Vini re se si e tregon paditurinë e tij ky autor: “….me interes duhet quajtur mendimi i hedhur që në shekullin e kaluar i mbrojtur dhe i zthvilluar tani prej F. Papazoglut, sipas të cilit Bardhyli nuk qe prijës i ndonjë fisi, por mbret i ilirëve. Këtë mendim e sygjeron edhe konkluzioni se duke filluar nga Bardhyli e deri tek Genti një sërë krerësh sikur formojnë një dinasti” (po aty, f. 327-328). Ne jemi të detyruar t’i përgjigjemi këtij autori me zbërthimin e ekzistencës së absolutizmit njerëzor; sidomos tek ilirët ai ka qënë tepër formal dhe i parëndësishëm. Por një gjë duhet pasur parasysh: Komuna e mirëfilltë primitive nuk ka pasur fundin e saj jetësor me anë të absolutizmit individual. Pra shoqëria ilire, edhe nga kjo pikëpamje, e kishte kaluar me kohë këtë formacion të zhvillimit shoqëror ne saje te nje procesi qe ka qene vendimtar, por qe nuk eshte marre parasysh asnjehere nga studiuesit shqiptare te te gjithe koherave
Asnjeri deri më sot nuk ka qënë i aftë të na thotë ngjarjet historike të ndodhura në fund të jetës së komunës primitive, përpara se të bëhej ndarja e punës. Vetëm një Karl Marks zbuloi dhe vërtetoi se thelbi i fundit të çdo sistemi ekonomiko-shoqëror është kontradikta midis forcave prodhuese dhe marrëdhënieve ekzistuese të prodhimit (ne fakt ketu fshihet nje proces i panjohur nga shkenca e politikes akoma edhe sot: kontradikta midis forcave prodhuese primitive dhe marredhenieve me te zhvilluarit; ose e thene ne menyre filozofike: kontradikta midis qenies dhe ndergjegjes, – te cilen Marksi e kufizoi vetem ne percaktimin hapsinor pa i shkuar ndermend se kjo ishte nje fuci baruti ne brendesi te shoqerise ku aplikohej). Në këtë mënyrë mohohet prania e absolutizmit në fund të komunës së mirëfilltë primitive, por jo në fund të gjysëm shtetit komunar, ku duhet të jetë çfaqur abolutizmi individual në formën e trashëgimisë familjare, meqënëse prona private kishte lindur dhe organizimi shoqëror kishte pësuar shtresëzimin e vet. Është ky shtresëzim që përcakton lindjen e absolutizmit individual. Por ky absolutizëm duhet të jetë në përmbajtje i barabartë në çdo sistem dhe e vetmja mënyrë për të vënë dallimin cilësor midis tyre është forma e ideve fetare (të paktën duke filluar me këtë gjysëm shtet e duke mbaruar me feudalizmin) dhe masa hapsinore e luftës imperialiste (psh është e pamundur lufta imperialiste midis Romës dhe perandorisë Kineze jo vetëm pse kanë qënë me rende të ndryshme shoqërore, por edhe largësia tepër e madhe gjeografike nuk mund të mbulonte seicilin sistem shoqëror respektiv). Nga të dy këto veçori e para ka pozicionin shumë më të dukshëm se lufta. Sidomos tek ilirët kjo ka domethënien e vet të madhe, sepse janë pikërisht idetë fetare (kulti i natyrës) ato që vërtetojnë se absolutizmi individual në Iliri nuk ka karakter shtetëror jo vetëm në thelb, por as në çfaqje. Mirëpo vetë kulti i natyrës nuk është ndërgjegjja fetare e fundit në organizimin gjysëm shtetëror të komunës as dhe e pjesës fundore të asaj faze ndërmjetëse që ndan dy rende cilësore midis tyre, por e pjesës më dinamike të kësaj faze. Kështu që e ashtëquajtura dinamikë ilire, që fillonkërka me Bardhylin dhe mbaronkërka me Gentin (393 pa.Kr. – 168pa. Kr.) nuk ka asnjë lidhje me absolutizmin individual të organizuar ilir, siç mundohet të na mbushë mëndjen autori, sepse “mbretërit” ilirë ishin krejt ndryshe nga “mbretërit” grekë të epokave heroike apo faraonët e Egjiptit. Dhe për këtë arësye autori polak nuk ka asnjë të drejtë kur e emërton organizimin ilir si organizim shtetëror.
Ka nga ata autorë që duke marrë, pa dashje dhe në mënyrë krejt intuitive, një ndër karakteristikat më të dukshme të zhvillimit shoqëror: atë të përshpejtimit të zhvillimit shoqëror; mundohen të krijojnë kushte artificiale të transformimit të shoqërisë ilire deri në formimin e marrëdhënieve skllavopronare të prodhimit. Me të tilla rrugë autori (Dhimosten Budina) i artikullit “Disa rezultate të gjurmimeve në vëndbanimet e lashta ilire të Kaonisë” mundohet të injektojë tek ilirët mundësinë shoqërore të krijimit të shtetit. Ja mënyra e arësyetimit të tij: “…nëpërmjet këtyre kontakteve (ato me botën helene, GH.) tek kaonët u shpejtua shthurja e rendit fisnor dhe si pasojë u vendosën marrëdhëniet skllavopronare në prodhim” (Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. II, f. 550)
Nuk ka të drejtë ky autor ta përshpejtojë zhvillimin shoqëror deri atje sa të pranohet se tek kaonët na paska pasur shtet skllavopronar vetëm se atje na qënkërka shkatërruar rendi fisnor. Këtu autori injekton në mënyrë artificiale një qelizë e cila edhe mund të jetë pjesë përbërëse e shtetit, por ama po nuk u paralelizua me të tjerat tregon se sasia nuk është kthyer akoma në cilësi, dmth organizimi gjysëm shtetëror i komunës nuk është kthyer akoma në shtet domosdoshmërisht. Pastaj a e di ky autor se përshpejtimi i zhvillimit shoqëror ka ligjet e veta dinamike. Mund të ndodhë që dhuna shtetërore të aplikohet mbi një popull të organizuar në gjysëm shtetin komunar dghe ta detyrojë atë të gjunjëzohet përpara organizimit shtetëror kapitalist, siç është rasti i inkasve dhe actekëve në Dy Amerikat; por a është i sigurtë historiani që paskëtaj popullsitë e mësipërme, gjatë zhvillimit të tyre shoqëror do të kenë të njëjtin zhvillim si ato të popujve që organizimin kapitalist të prodhimit e kabnë rezultat të zhvillimit autokton të tyre? Po të pranonim pozitivitetin e kësaj ngjarjeje, atëhere idealisti do të hidhej përpjetë nga gëzimi, sepse nuk është materia ajo që përcakton ndërgjegjen, në kuptimin e qënies shoqërore, por është ndërgjegjja ajo që përcakton vetveten tek një popull tjetër dhe në këtë mënyrë mohon tërësisht rrugën e shkencës së sotme. Arësyeja e mos barazimit të ndërgjegjes së dy popujve që i nënshtrohen të njëjtit organizim nuk duhet kërkuar kërkund tjetër veçse tek kohëlindja e seicilit popull, prej nga rrjedh vlera e shpejtësisë së zhvillimit shoqëror. Po të mbështetemi tek raporti absolut kohor-hapësinor, këtë problem do ta saktësonim në këtë mënyrë. Për rastin kur përshpejtimi vjen nga një popullatë që mbart një shpejtësi zhvillimi më të madhe, atëhere influenca duhet të jetë gati e përjetshme, sepse një ndërprerje e këtyre relacioneve do të bënte që shpejtësia të zbriste përsëri, më e madhe se ajo që kishte në fillim, por më e vogël se e popullsisë imponuese (kjo e fundit do të humbasë në shpejtësinë e sajë pikërisht pse dikush tjetër fiton nga këto relata; – këtu qëndron gabimi i A. Ajnshtajnit kur teorizon mbi ngadalësimin e ecurise se kohës tek një grimcë që lëviz me V˜C; – mos vallë bota e njeriut ka një zhvillim të ndryshëm nga ajo e botës materiale tjetër? Këtu, dhe vetëm këtu, qëndron zgjidhja e unitetit të materies dhe ky është problemi më themelor i filozofisë). Për rastin kur përshpejtimi vjen nga një popullatë me shpejtësi me të vogël zhvillimi (e gjithë influenca e europianëve mbi indianët e Dy Amerikave ka pasur këtë sens; këtu kemi një paradoks të vërtetë interesant, sepse në realitet europianët në atë kohë kanë pasur shpejtësinë e zhvillimit shoqëror më të madhe se të indianëve, por nuk duhet harruar se gjithëseicili ndodhej në rendin e vet shoqëror dhe vetëm për këtë arësye europianët suprimuan lëkurkuqtë. Për sisteme të barabarta shoqërore indianët e dy Amerikave e kanë pasur shpejtësinë e zhvillimit shoqëror më të lartin në botë), gjë e rrallë dhe e ndodhur në shkallë me përmasa  të mëdha në rastin e mësipërm dhe, në Europë, kur Roma sundoi popujt barbarë të kontinentit përveç ilirëve, bota e relacioneve nuk është e domosdoshme të ekzistojë. Ndërprerja e saj do të bënte që popullsia vëndase mbas iks vjetësh të ndodhej në po atë organizim kur veproi bota e relacioneve veçse në një masë hapsinore më të lartë se imponuesit, por më të vogël se hapësira ku duhej të ndodhej kjo popullatë nëqoftë se bota e relacioneve nuk do të kishte vepruar. Organizimi në fjalë do të vinte pas një kohe më të gjatë, psh dy iks vjetësh, meqënëse është gjithmonë kjo botë që mund të realizojë përshpejtimin e zhvillimit shoqëror i cili është i ndryshëm për popuj të ndryshëm, por edhe për sisteme të ndryshme shoqërore (ndoshta për popuj me datëlindje ekstreme, siç mund të jenë zezakët me lëkurkuqtë, shpejtësia e zhvillimit gjatë një rendi të prapambetur është më e madhe se për rastin e një rendi më të avancuar, sidomos kur rendet janë njëri pas tjetrit. E themi këtë pasi produktet shoqërore të lëkurkuqërve të Amerikës nuk kanë krahasim me produktet e grekëve të apokave heroike edhe pse inkasit, apo actekët ishin më mbrapa se grekët e epokave heroike te Homerit).
Duke u rikthyer tek kaonët,  hapësira shoqërore e tyre nuk mund të jetë ajo që thotë ky autor dhe ja përse: bota e relacioneve me të vërtetë mund të ketë realizuar një përshpejtim të shthurjes së rendit fisnor (në fund të fundit ne nuk dimë se ç’është ky rend fisnor, pas dimë se ç’është rendi i komunës primitive, ai skllavopronar etj, por rend fisnor ne nuk dimë të ketë pasur ndonjëherë. Ky është një modifikim i organizimit komunar, por duke qënë se ai përmban elementë të shtetit, për ta dalluar nga organizimi i mirëfilltë komunar e kanë quajtur të tillë pa e studiuar dialektikën e shtetit. Ky organizim ndërmjetës është quajtur nga ana e jonë gjysëm shtet komunar pasi paraqet karakteristika të përbashkëta për të dy rendet duke anuar në fillim nga komuna dhe pastaj nga shteti, studiuesit tanë nuk kanë ditur të bëjnë diferencimet e nevojshme (për ndërtimin e tij shih kapitullin e parë të, pjesës së dytë: “Lufta dhe Njerëzimi”, vell. 3 i Tjetersimi…)), por duke ditur se si vepron përshpejtimi është paraprakisht e nevojshme të përcaktohet hapësira shoqërore mbi të cilën ka vepruar ky përshpejtim. Ta supozojmë se ai ka vepruar mbi të gjithë popullatën kaone, por si shpjegohet që në truallin shqiptar mbas 2 000 vjetësh çfaqen gjurmët e organizimit fisnor. Tani përpara nesh shtrohet problemi ose ta quajmë të pasaktë mendimin e hedhur nga ky autor (dhe kështu është) ose kaonët nuk kanë qënë ilirë meqënëse ata na paskan pasur një përshpejtim që nuk ka nevojë për grekët, dmth shpejtësia e zhvillimit shoqëror të tyre ka qënë jo vetëm më e madhe se e ilirëve, por edhe nga ajo e grekëve (gjë që nuk duhet të jetë kështu).
Edhe pse muarëm faktorin kohë si kusht analitik për të analizuar pikëpamjet hapsinore mbi shtetin ilir, nuk do të ishte e mundur ta analizonim plotësisht bashkësinë e këtyre pikëpamjeve pa kontradiktën midis kohëlindjes dhe kohëzhvillimit të fiseve ilire, kontradiktë kjo gjithmonë teorike. Eshte autori (Hasan Ceka) i artikullit “Veprimtaria monetare ne qendrat e tjera te Ilirise se Jugut”  që deklaron se: Bylisarët hyjnë në radhën e fiseve të para ilire, ku shoqëria e komunitetit primitiv pëson shumë herët, të paktën qysh nga shek IV p.e.sonë shthurje të plotë dhe i lëshon vëndin sistemit skllavopronar. Në përshtatshmëri me mënyrën e re të prodhimit organizimi fosnor u zëvëndësua gradualisht me një administratë të ndërtuar sipas tipit të poliseve greke të bregdetit, në radhë të parë të Apollonisë fqinje” (po aty, disp III, f. 582).
Bylisin kemi pasur fatin e mirë ta shohim në vënd edhe vetë (nje ekip gjeofizik punoi atje per nje vit, 1983-84). Muret qiklopike nuk janë karakteristikë e shtetit skllavopronar. Pastaj shthurja e komunës primitive tek ilirët ka ndjekur një rrugë shumë të gjatë dhe të ndryshme nga ajo e grekëve. Në këtë pikë autorët huazojnë nga mënyra greke për të vërtetuar se qytetet ilire kanë qënë qytet-shtete. Por nuk është vetëm ky huazim që imponojnë këta autorë. Si ka mundësi që një bashkësi fisesh në shek IV pa. Kr. të jenë ndër të parët fise që të kenë shkallmuar tej marrëdhëniet komunare të prodhimit kur këto pikëpamje bëjnë fjalë për veprime të njëjta qysh në shekullin e V pa. Kr.? Pra bylisarët nuk janë të parët, kur sipas autorëve tanë ata janë ndër të parët që kanë hyrë në marrëdhënie skllavoipronare, dhe sipas të tjerëve mbretëria e bardhylit filloi në fillimk të shekullit të V pa. Kr. etj, etj. Kjo është një kontradiktë midis studiuesve pa ndonjë rëndësi vendimtare, por me një domethënie të vonë. Pasaktësia më e madhe e kësaj teze është e lidhur me raportin kohor midis kohëlindjes së qytetit dhe kohëlindjes së shtetit, gjë që më hollësisht e pamë tek kritika e qytetit. Por tani duam të vëmë në pah pasaktësinë e autorëve mbi emërtimin e bylisarëve si popullatë që ka njohur organizimin skllavopronar të prodhimit. Qyteti ilir Bylis e fillon jetën e vet në shekullin e IV pa. Kr., të paktën ky është mendimi i N. Cekës (shih Fjalorin Enciklopedik Shqiptar), por si ka mundësi që bylisarët në të njëjtën kohë na paskan themeluar qytetin dhe në po atë kohë na paskan  themeluar shtetin? Kjo është thjeshtë një pasaktësi botëkuptimi dhe jo një gabim metodik. Njeriu nuk mund të kollitet duke marrë frymë, ashtu si njerëzimi që nuk mund të krijojë në të njëjtën kohë dy qeliza të njëpasnjëshme me ndryshueshmëri në përmbajtje. Pikëpamja që bylisarët kanë pasur shtet, nga këndvështrimi i zhvillimit autokton, nuk gjen përkrahje edhe nga prania e dy kishave paleokristiane (ose një bazilikë e tillë sipas N. Cekës) të shekullit V, çka tregon se në atë qytet determinuese nuk kanë qënë forcat prodhuese ilire, por ato të borës heleno-romake, të paktën në shekujt pas Krishtit. Por problemet që dalin për qytetin e Bylisit nuk mund të gjejnë zgjidhje të saktë me anë të praktikave aktuale. Studimet e kryera nga ana e jonë, me anë të metodave gjeofizike (1984), kanë treguar se ndërtimet romake gjënden ngjitur me ndërtimet epirote midis të cilave ka ndryshueshmëri cilësore; bile studimi teorik i materialit gjeofizik na tregon se poshtë teatrit dhe skajit perëndimor të shkallëve të stadiumit (në lindje të fushës) duhet të ndodhet një ndërtim i mirëfilltë epirot (në pikën e dhënë topo-gjeografike duhet të ndodhet një masë e konsiderueshme ndertimore me permbajtje silicore), por arkeologu i ynë nuk mund të prishë bukurinë romake për të zbuluar formën primitive te ndërtimit epirot, qoftë edhe orvajtje. Megjithëatë qyteti epirot i Bylisit nuk ka asnjë shënjë që të mund të vërtetojë sadopak praninë e shtetit tek banorët e tij dhe fshatrave që e rrethonin.
Faktori kohë na ndihmon, kësaj rradhe, për të zbuluar pasaktësinë mbi emërtimin e shtetit tek prasaibët. Autori i punimit “Butrinti dhe fortifikimet e tij” e quan ndër përfundimet kryesore argumentin e ekzistencës së një shteti të pavarur të Prasaibëve që nga mesi e shek. II pa. Kr. pa ju kundërvënë formës së argumentit i cili në asnjë mënyrë nuk mund të vërtetojë praninë e një shteti në një popull që ka pozitën e gruas sundimtare në familje (Gjerak Karaiskaj, Butrinti dhe fortifikimet e tij, f. 25). Tek Engelsi pamë se sundim të gruas në familje do të thotë familje komuniste dhe vëtem për këtë prania e shtetit tek prasaibët është e pamundur.
Duke lënë mënjëanë këtë pasaktësi “të vogël” ne rikthehemi tek zhvillimi i ilirëve në tërësi. Nga analiza me sens pozitiv të pikëpamjeve të studiuesve tanë dhe të huaj mbi shtetin ilir na del ase kemi një diferencim prej tre shekujsh në disfavor të fiseve që kanë jetuar më afër grekëve dhe kanë pasur relacione shumë më të mëdha se fiset e “përparuara” ilire që në sajë të “frymës së shenjtë” e ndërtuan shtetin përpara fiseve të cilët në sajë të relacioneve me grekët edhe mund të kenë pasur mundë[si përshpejtimi në zhvillimin e tyre,gjë që në çfaqje mund të jepte një material sipasfaqësor për një farë argumentimi të shtetit ilir (pikërisht këtë material shfrytëzon autori kur argumenton praninë e shtetit tek prasaibët). Me këtë autor historiografia shqiptare fut në brëndësi të vet, në formë argumentimi material, zhvillimin heterogjen të popullsisë ilire,-gjë e cila mohon ose unifikimin e popullsisë ilire në zhvillimin dialektik të saj (lindje-zhvillim-vdekje) ose autoktoninë e sajë, që është e njëjta gjë. Në formë përmbledhëse këtë do ta shohim pak më poshtë pasi të shohim “mbretërinë” e fundit ilire: atë të gentit, pasardhësin e fundit të Bardhylit.
Në qoftë se deri më tani ne kemi kostatuar se analizat historike, të cilat flasin për shtet ilir, kanë qënë krejtësisht të shkëputura nga qelizat që e ndërtojnë atë; më së fundi ne kemi një analizë që pretendon se shteti i Gentit ishte i ndërtuar pikërisht nga ato qeliza të cilat marrin pjesë në ndërtimin e një shteti sipas formës klasike të tij. Është autori (Selim Islami) i kumtesës “Shteti ilir dhe roli i tij në botën mesdhetare” i cili për ne është i vetmi që jep për herë të parë një panoramë hapësinore reale të një shteti ilir, por që edhe mund të mos jetë krejtësisht ashtu nën udhëheqjen e Gentit. Sipas tij “E mbështetur në ekonominë skllavopronare të qyteteve mbretëria e gentit na paraqitet me tipare të qarta të një monarkie të tipit helenistik. Mbreti përqëndronte në duart e tij një pushtet të gjërë që e realizonte nëpërmjet përfaqësuesve të tjerë të klasës skllavopronare “miqve”. Shohim tek shteti ilir i kësaj periudhe ato tipare që karakterizojnë shtetin në kuptimin klasik: ndarjen administrative në bazë të qyteteve ku sundojnë dinastët, forcën politike të përfaqësuar nga ushtria, flota, burgjet, prezencën e një aparati administrativ me nëpunës për mbledhje taksash, diplomatë etj” (.Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 105)
Sipas kësaj hapësire autori ka plotësisht të drejtë: shteti ilir duhet konsideruar i qënë në kohën e Gentit (181-168 pa. Kr.). Megjithëatë janë disa gjëra për tu vënë në dukje. Cili është raporti shoqëror midis këtij shteti (qelizat përbërëse të tij) me pjesën tjetër të popullatës jashtë qytetit? Cila është ndërgjegjja fetare e këtij shteti? Cili është raporti hapësinor i kërij shteti me atë epirot (hipotezë), kur dimë më së miri se mbreti më me zë i epirotëve, Pirroja ( 307-302, 297-272 pa. Kr.), ka qënë më i hershëm se Genti, por më i vonë se paraardhësi i parë i këtij të fundit, Bardhyli (393-359 pa. Kr.)?
Zbërthimi kohor-hapësinor i këtyre pyetjeve tregojnë (po ta pranojmë hipotezën e mësipërme si të vërtetë) për një zhvillim pjesor të ilirëve so rezultat i marrëdhënieve me romakët dhe aspak një vetëzhvillim të brëndëshëm të tyre, siç pretendon autori. Problemi i formës së organizimit shoqëror të ilirëve nuk mund të përcaktohet dot me metodat analitike ekzistuese. Pretendimi për një njëhsim unik me analizën materialiste është krejt pa baza dhe i gënjeshtërt. Jo vetëm ky autor, por përgjithësisht edhe të tjerët, as që ja kanë haberin mënyrës klasike të formimit të shtetit dhe le pastaj të pretendojnë për një zbërthim organizimi ilir. Gjithkush ka të drejtë të vërë në dyshim pretzencën e qelizave në këtë shtet, sidomos të ushtrisë. Le të na gjejë ky autor një rast të vetëm në histori ku shteti të ketë ushtri, por të mos e përsorë atë për luftëra pushtuese, aq më tepëlr ku në sajë të kësaj analize, mbretëria e Gentit del shumë e konsoliduar. Problemi që hapet me këtë analizë është i lidhur me dëshirën historike për të analizuar këtë shtet qysh nga koha e Bardhylit (393 pa. Kr.) deri tek Genti ( 168 pa. Kr.). Po të kënaqnim pretendimin e këtij autori, duke pranuar këtë shtet, nuk do të kënaqnim ndërgjegjen tonë me kërkesën: ku është shkrimi i këtij shteti 225 vjeçar? Historia nuk njeh asnjë rast të vetëm në botë ku të ketë ekzistuar shteti skllavopronar pa shkrimin e vet origjinal. Pretendimi se shtei ilir e kishte huazuar këtë nga bota greko-romake (ashtu si shtetet feudale të Europës pas vitit 475, gjë që duhet duhet të jetë e lidhur me përhapjen e dogmës së krishterimit monoteist nëpër Europë) është i pavlefshëm kur shohim se “shteti” ilir e ka fillimin pas qytet-shteteve greke dhe para shtetit romak. Raporti kohor-hapësinor e quan të pamundur pretendimin sipas këtyre raporteve reale, vetëm në qoftë se mbretërinë e Gentit nuk e quajmë një vazhdim të asaj të Bardhylit, dhe është një rastësi në detin ilir.
Pastaj ku i gjen informatat mbi qelizat përbërëse ky autor kur monton shtetin ilir dhe për se duhet të ketë karakterin e tipit helenistik e jo të shtetit romak, meqënësae gjëndet më afër këtij jo vetëm në kohë, por edhe si hapësirë topogjeografike? Nuk e dimë se sa të sakta kanë qënë ato informata, por për autorin e “Studime Dardane”: “Edhe pse Apiani ishte i pakujdesshëm në shfrytëzimin e burimeve, prapëseprapë si prokurator provincial i Perandorisë Romake, kishte njohuri për mbretin e fundit ilir Gencin, me thyerjen e të cilit i ishte dhënë grusht vdekjeprurës formacionit shtetëror të ilirëve të jugut” ( f. 38).
Këtu nuk ka shumë vlerë pranimi i formacionit shtetëror ilir se sa fakti që Apiani duke qënë prokurator duhet të ishte njëkohësisht edhe një historian i “madh” materialist që të mund të përcaktonte karakterin helenistik të asaj mbretërie të paqënë.. Por për atë kohë kjo ka qënë krejtësisht e pamundur në planin teorik ashtu siç ka qënë e pamundur përcaktimi i karakterit real të dritës dhe përcaktimi i shpejtësisë së sajë në fushën fizike.
Përfundimet që mund të nxirren nga pikëpamjet e ndryshme të autorëve tanë dhe të huaj për problemin e shtetit tek ilirët (tek arbërit dhe shqiptarët ky problem do të ndiqet në veçanti nga këndvështrimi hapësinor) për ne janë vetëm dy:
Së pari; pranimi i shtetit tek Ilirët fsheh karakteristikën më tipike të tyre, pikërisht shpejtësinë e vogël të zhvillimit shoqëror prej nga del vjetërsia e ilirëve në Europë sipas parimit poligjenetik të lindjes në raport jo vetëm me të “përparuarit” e sotëm të saj, por edhe me të “përparuarit” e djeshëm të saj (helenet dhe romakët). Vetëm në sajë të kësaj shpejtësie ne mund të saktësojmë raportin që kanë popujt e Europës përsa i përket lindjes së gjithseicilit dhe pikërisht kjo lindje duhet të shërbejë si argumenti më i fortë në përcaktimin e autoktonisë të një populli. Pra pranimi i shtetit tek ilirët fsheh pikërisht këtë autoktoni sipas këndvështrimit absolut kohor-hapësinor.
Së dyti; pranimi i shtetit sipas hapësirës që na imponojnë studiuesit e huaj, apo tanët, na çon në një përfundim të paraparë, por që tani të saktësuar përfundimisht nëpërmjet faktorit kohëformim të gjithseicilit shtet. Në hartën nr. 1 jepet panorama e vendndodhjes së shtetit ilir konform idesë të një autori të huaj. Kjo hartë e kopjuar nga W. Pajakovski (jo pa qëllim e muarëm nga ky autor), tregon se popullata me emrin iliri nuk është një popullsi homogjene përsa i përket zhvillimit shoqëror. Duke u mbështetur në dukurinë zhvillim shoqëror, sipas kësaj harte, na del se ilirët janë një bashkësi popujsh me zhvillim të ndryshëm për kohëra të ndryshme, dmth për raportin kohor-hapësinor ato kanë datëlindje të ndryshme. Në të njëjtin përfundim arrin edhe analiza e bërë sipas hartës nr. 2  të marrë nga Fjalori Enciklopedik Shqiptar. Nuk është e vështirë të kuptohet se midis dy hartave ka një ndryshim thelbësor, por që të dyja paraqiten kontradiktore me pikëpamjet e studiuesve tanë dhe ato që nënkupton raporti kohor-hapësinor.

clip_image002                                                                       Harta Nr. 1
Vendndodhja e fiseve dhe shteteve ilire sipas autorit polak W. Pajakovski, ku bie ne sy zhvillimi diferencues i popullates ilire

Duke bashkuar, me të dy hartat, pikëpamjet mbi përcaktimet hapësinore të shteteve, tek ilirët, janë si më poshtë:
-Vëndbanimi pranë Selcës së Poshtme shek IV pa. Kr. (shteti më i hershëm ilir).
-Vëndbanimet pranë Pizonit, Ulqinit, shtet në shek. IV-III pa. Kr. (faza e dytë e shtetit ilir).
-Mbretëria e Bardhylit (shek IV pa.Kr.)
-Shteti i kaonëve (shek VI-V pa. Kr.)
-Shteti i Bylisarëve (shek IV pa. Kr.)
-Shteti i prasaibëve (shek II pa. Kr.) (përpara ishin epirotë, sipas disa të tjerëve).

clip_image002                                                  Harta Nr. 2
Vendndodhja e fiseve dhe shteteve ilire sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, ku bie ne sy heterogjeniteti i popullates ilire, prej nga duhet te dale perfundimi se ato jane te lindur ne kohera te ndryshme

Sipas kësaj na del se heterogjeniteti i zhvillimit shoqëror, vetëm mbi bazën e shtetit, e kap shifrën katër shekuj diferencim kohor, të cilin as romakët nuk e kanë me grekët. Aq më tepër ky diferencim ka vlera kritike kur prezenca e tij ndodhet tek dy fise (kaonët dhe prasaibët) në një distancë gjeografike as 50 kilometra, por që e kanë diferencimin kohor të ndërtimit të shtetit rreth 4 shekuj. Në fjalorin enciklopedik shqiptar thuhet sikur prasaibët dikur kanë qënë fis i Kaonisë dhe në shekullin II pa. Kr. dalin më vete. Ne nuk na intereson fort ky saktësim se sa fakti që studiuesit tanë pretendojnë se kaonët në shekullin VI-V pa. Kr. shkatërrojnë organizimin fisnor dhe formojnë shtetin
e tyre, ndërsa prasaibët na e formojnë këtë shtet në shekullin e II pa. Kr. Si ka mundësi të arrihet kjo shkallë zhvillimi në dy vënde të ndryshme të së njëjtës popullatë? Këtu dalin dy gjëra: ose shteti ilir është një dukuri false (kështu është), ose ilirët janë një bashkësi popujsh me kohëlindje të ndryshme, por në sajë të rastësive ekstreme dhe të panjohura janë bashkuar nën një emër (kështu nuk është dhe është e pamundur të vërtetohet).
Ndërsa krahasimi i dy hartave të çon në konkluzionin suplementar të cilin le ta nxjerrë vetë lexuesi, si pikëpamje mbi zhvillimin e teorisë, se sa për ne shtojmë:
Përveç këtyre dy përfundimeve mbi praninë e shtetit ilir kemi edhe “diçka” tjetër që nga pikëpamja materialiste është më e rëndësishmja: shtetet ilire nuk përbëhen nga qelizat shoqërore objektivo-subjektive (sipas kategorisë shkak-pasojë) dhe ato nuk përkojnë kërkund me teorinë materialiste të formimit të shtetit në përgjithësi dhe veçanti. E thene me fjale te tjera shteti hipotetik ilir nuk eshte as sipas formes klasike dhe as shtet politik i imponuar. Ne shoqerine iliro-epirote te asaj kohe ekziston nje forme drejtimi shoqeror sipas nje forme te papare ne asnje popull evropian te mevonshem dhe ketu fshihet nje nga pikat zbuluese te gjenezes historike te tyre.
Ja përse ne, në kompleks, kërkojmë që të hiqet përgjithmonë nga letaratura ideja se ilirët kanë qënë të organizuar në shtet. Gjithsesi të ndodhë pranimi i ekzistencës së shtetit tek ilirët çon ose në mohimin e autoktonisë së tyre ose në shtrëmbërimin e kësaj autoktonie. Akoma me tej ka pretendime se shqiptaret e sotem nuk rrjedhin nga iliret, por nga thraket (gje kjo e pamundur pasi thraket e kane njohur politeizmin sipas formes helene).
Por ne do te shohim ne vazhdim, ne kuadrin e botimeve te vitit 2012, se pikepamjet mbi shtetet ilire jane te pranishme edhe tek studiuesit, apo njerezit e kultures shqiptare edhe perpara vitit 1945, keshtu ne nje fare menyre shpjegohet edhe “trimeria” e studiuesve te epokes enveriste. Por keta te fundit jashte cdo karakteri shkencor e kane pranuar ekzistencen e shtetit tek iliret per te vetmen aresye: te justifikojne ekzistencen e revolucionit socialist sipas fantazive te diktatorit.
Jo vetem kaq, por eshte tentuar, dhe po punohet akoma, per t’i mbushur mendjen shqiptareve qe edhe ne kohen e Gjergj Kastriotit (bile edhe perpara tij) ka pasur shtet, keshtu qe ishte i padiskutueshme nenkuptimi qe platforma shoqerore e shoqerise shqiptare me 1945 ishte shteti kapitalist qe duhej permbysur me ane te shtetit socialisto-komunist te Enver Hoxhes, per ta detyruar shoqerine shqiptare te ecte perpara me nje ritem tjeter dhe me “progresiv” se ai i kapitalit (ne realitet ketu fillon antihistoricizmi komunist). Ne kemi mundesi te ndjekim pasojen intelektuale te shkolles enveriste ne kete drejtim dhe fati e do te mbeshtetemi tek nje studiues qe permbledh te dy shkollat europiane te shekullit te XX-te: ate bolsheviko-komuniste dhe ate evropiano-perendimore, por asnjera prej tyre brenda kuadrit te materializmit historik dhe rrjedhimeve qe dalin prej saj. Shkolle evropiane e sotme mund te krenohet per zhvillimin e kapitalizmit sipas nje vije autoktone, por ajo e ka te veshtire te argumentoje te njejten gje per permasen e shkencave te natyres dhe, sidomos, per ate shoqerore. Spekullimet qe behen me emrin e Nices, Kantit, Shopenhauerit, Frojdit e shume e shume te tjereve qe vine pas tyre, jane tendenca per te mbuluar karakterin idealist te epokes ku kane jetuar ata. Suprimimi i idealizmit filozofik mbi nivelin e forcave prodhuese eshte teper – teper heret te cfaqet per etapen qe po jetojme. Rendi i kapitalit sapo e ka filluar rrugen e tij historike dhe eshte teper larg fundit te vet hapsinor. Keshtu qe marrja ne konsiderate e nje produkti intelektual shqiptar me evicence te shkollave evropiane eshte analog me vete keto shkolla. Sipas ketij autori, qe i permbledh ne nje fraze te vetme te gjitha nenkuptimet e shkolles komuniste per kete problem, kemi:
“Nga ana e tyre, sovranet e Perendimit, qe here pas here u bene zoter te Shqiperise ose e pjeseve te saj ne shek. XI-XIV, u angazhuan qe te gjithe qe te linin te paprekura privilegjet e vjetra e “zakonet e mira” (bonus usus) te vendit, si dhe lirite e autonomite e qyteteve te zhvilluara, si Durresi, Shkodra, Ulqini, Vlora, etj. Shprehje me e arrire e ketyre fillesave te para te organizimit e mevetesimit politik te shqiptareve u bene Principata e Arberit e Progonit dhe e Dhimitrit (shek. XII-XIII), e me vone, ne shek XIV, zoterimet e principatave shqiptare te Topiajve, Arianiteve, Balsheve, Muzakeve, Dukagjineve, Gropajve, Zenebishteve e Shpatajve te Epirit, qe i hapin rruge te parit shtet te vertete kombetar te shqiptareve ne Mesjete, atij te Gjergj Kastriotit Skenderbeut.” (Pellumb Xhufi, Dilemat e Arberit, f. X-XI).
Se sa i sakte eshte kjo permbledhje idesh, do te dale kur te bejme konkluzionet e te gjitha pikepamjeve te studiuesve shqiptare mbi “shtetin” iliri, epirot, ate arber apo te Skenderbeut. Por per nje historian qe pretendon te kete perfunduar shkollat me te mira evropiane te historise eshte e palejueshme qe ne nje liber prej 628 faqesh te mos kete asnje ekuacion te qelizave shoqerore jo vetem te Popullit Shqiptar, por dhe te vete shtetit klasor si forma me e larte e organizimit te nje shoqerie. Autori pranon ekzistencen e influences se sovraneve te Perendimit, por nuk eshte i afte te analizoje menyren dhe permasen e kesaj influence mbi Popullin Shqiptar nga shek. XI deri ne te XV. Brenda kuadrit te thashe-themeve te te vetequajturve historiane te Evropes se koheve te shkuara, autori eshte munduar me te gjitha menyrat t’i rreshqase percaktimit te subjektit qe udhehoqi Popullin Shqiptar, te pakten ne ato vite qe ai pretendon, drejt rruges evropiane. Me sa kam kuptuar qellimi i botimit te ketij libri, sipas kesaj menyre analitike, eshte bere per te vetmen aresye politike: te mbulohej me hirin e harresen Subjekti njerezor qe formoi shoqerisht Popullin Shqiptar sipas konfigurimit evropian duke i dhene prioritet subjekteve bizantine si bashkeshoqeruese te jetes shpirterore e artistike te shqiptareve te atyre koherave (f. 471-566); prej nga nuk ishte e veshtire aspak te kalohej  tek subjekti otoman. Eshte teper e veshtire, gati e pamundur, te konstatosh pasojen bizantine ne brendesi te Popullit Shqiptar sot qe themelisht eshte mohuar nga marredheniet me boten otomane pas 500 vjeteve, kur dhe vete botes bizantine nuk i ka mbetur asnje gjurme; keshtu qe ortodoksizmit shqiptare nuk i ka mbetur asgje te krenohet me veprimtarine e vet historike, pervec se lidhjes me ortodoksine greke, qe si zor t’i sherbeje shqiptareve ne planin politik e historik. Une kete liber e kam konsideruar si nje pergjigje flake per flake (edhe pse ka nje permbajtje thellesisht te pasakte) perkundrejt Simpoziumit Nderkombetar: “Krishterimi nder Shqiptare”, te mbajtur ne Tirane me 16-19 Nentor 1999 dhe te organizuar nga Konferenca Ipeshkvore e Shqiperise, ku autori yne mbajti kumtesen: “Krishterimi Roman ne Shqiperi, shek. VI-XVI”. Jo vetem tek ky autor, por tek te gjithe studiuesit shqiptare te sotem, mungon percaktimi hapsinore i ndikimit shume permasor ne kohe i relatoreve jashte shqiptare me banoret e vetem autoktone te Gadishullit Ilirik e Ballkanik. Pastaj mungon percaktimi i formimit hapsinor te ketyre relatoreve jashteshqiptar mbi popullin tone. Dhe prej mungeses se ketyre dy pikave nuk ka se si te nxirret pasoja e zhvillimit te popullit shqiptar (prej ketej rrjedh defekti kryesor i historise se popullit tone kur nuk dime se ky ndikim eshte i mire apo i keq. Dmth cfare te mire dhe cfare te keqe kane pasur per Popullin Shqiptar teresia e boteve universale te relacioneve. Une pretendoj se kjo e ka nje aresye dyfishe te lidhur me metodiken e shkences se Historise (defekt ne nivel boteror) dhe me politiken e arsimimit te detyrueshem pergjate epokes enveriste ku eshte kerkuar ne menyre absolute te fshihet Subjekti qe formoi dhe vete Popullin Shqiptar sipas ndikimit Evropian (defekt i shkences shqiptare). Ne kete pike dhe vetem ne kete pike fillon Historia reale e Shtetit te Shqiptareve dhe Pavaresia reale e tyre pergjate gjithe kohes se ekzistences se Races se Bardhe ne Historine biologjike e shoqerore te Njerezimit.
Per mua ishte pak e veshtire, per kohen e shpejte qe duhej perfunduar ky studim, te permblidhja idete e studiuesve shqiptare dhe te huaj per problemin e shtetit hipotetik te Gjergj Kastriotit edhe pse dikur kisha bere nje studim kritik mbi figuren e Gjergj Kastriotit (per kete shih artikullin: “Triumfi arberor i Kastriotit”, publikuar ne albanovaonline.com  dhe www.genchoti.com) po te mos ishte nje veper qe i permblidhte te gjithe keta autore. Keshtu qe nuk me mbetej gje tjeter vecse te verifikoja ate qe ishte shkruar nga Prof. Dr. Petrika Thengjilli ne studimin: “Skenderbeu, arritje, mangesi, pikepamje te ndryshme” ne kreun XX  dhe XXI “Rreth natyres se shtetit, rruget e ndjekura” dhe “Shtrirja dhe simbolet e shtetit” (f. 737-828). Sipas ketij autori kane ekzistuar dhe ekzistojne dy pikepamje mbi formen e organizimit shoqeror te arberve ne ate kohe. Ne grupin e pare perfshihen Marin Barleti, Dhimiter Frengu, Frang Bardhi, Naim Frasheri, Fan Noli, Athanas Gegaj, Abas Ermenji, K. Jerecek, M. Shuflai, A Dyselie, J. Ferluga qe kane pretenduar se Skenderbeu ndertoi nje shtet; dikush si principate feudale, dikush si shtet ne formen primitive e dikush ne formen fillestare. Ndersa ne kuadrin e studiuesve te sotem permenden emrat e Aleks Budes, Kristo Frasherit, Kasem Bicokut, Aleks Luarasit, ku ky i fundit i ka kushtuar nje desertacion per graden e “Kandidatit te shkencave” duke e trajtuar kete problem me hollesi sa ne asnje liber tjeter dhe per me teper nga nje jurist (f. 737-740). Por ekziston edhe nje grup tjeter te cilet nuk e pranojne organizimin e shoqerise arberore sipas pamjes se shtetit, ku pershihen: Zef Valentini dhe Oliver Jens Schmitt, por per kete te fundit autori yne pretendon se ai nuk e pranon shtetin, por ne vazhdim tregon kufijte e kesaj hapsire qe perputhen me kufijte e shtetit te tij. Ne fakt autori ka bere nje spekullim te vogel pasi Oliver Jens Schmitt e ka mohuar ne menyre kategorike organizimin e shtetit nder arber e shqiptare nga rreth vitit 1500 deri ne fillim te shekullit te XX-te (“Kosova, histori e shkurter e nje treve qendrore ballkanike”, f. 74). Ndoshta pikepamjet e tij kane nevoje per nje ritrajtim filozofik, por thelbi i tyre eshte i sakte per temen tone: arberit e kohes se Gjergj Kastriotit, me shkallen shoqerore te zhvillimit, e kane pasur te pamundur te kene pasur shtet. Studiuesit shqiptare te te gjithe koherave tregojne deshiren per te shtremberuar nje realitet historik nga padija dhe aspak si nje kunderveprim shkencor. Eshte tjeter gje deshira individuale e heroit (po te jete e dokumentuar), por specifikisht eshte e pamundur te kemi nje perputhje midis deshirave individuale dhe shkalles se zhvillimit shoqerore te popullates. Ketu qendron thelbi i te gjithe filozofise materialiste, te cilin studiuesit shqiptare nuk e njohin ne asnje permase. Nga pikepamja historike ky duhet te jete nje problem mijeravjecar qe i ka ngaterruar me dashje studiuesit, sidomos ata shqiptare, duke filluar qe nga koha e Trojes e deri me sot.
E gjithe historia e marredhenieve universale midis popullates autoktone dhe relatoreve jashte saj ka kete pamje prej 3000 vjetesh ku pershihet roli i individit per te sunduar politikisht mbi kete popullate dhe pamundesise se shoqerise vendase per t’ju pershtatur ketij roli. Eshte kjo aresyeja perse shoqeria vendase ka here pas here pamjen e shtetit (permend me radhe: Pirron e Epirit, Agronin, Teuten, Gentin e Ardianeve, Bardhylin e Enkelejve, Epidamnin, Glaukun, Monun e Taulanteve (marre nga libri i Qemal Velise: “Mbreteri dhe Mbreter Ilire”) ne relata me pellazget dhe helenet, romaket e bizantinet (ketu kam parasysh librat: e Pellumb Xhufit: “Nga Paleologet te Muzakajt”; e Dhimiter S. Shyteriqit: “Aranitet”; e Tonin Cobanit: “Leke Dukagjini”; e Jahja Drancollit: “Arberit ndermjet Perendimit dhe Lindjes gjate Mesjetes”; e Akademise se Shkencave e RPSH: “Burime tregimtare bizantine per Historine e Shqiperise (shek. X – XV)”; e Ylli Polovines: “Gjon Muzaka i Beratit perballe Skenderbeut”; romanin historik te Pjeter Gjonit: “Leke Zaharia”), me evropianet perendimore e otomanet (ketu kam parasysh nje seri studimish mbi Bushatllinjte e Shkodres dhe mbi Ali Pashen e Janines, -shih literaturen) dhe te gjitha keto nga shek. X Para Krishtit deri ne te XIX-tin Pas Krishtit. Kete pamje studiuesit shqiptare te sotem me qellim dhe dashje, i kane konsideruar si forma shteterore te organizimit shoqeror te shqiptareve dhe paraardhesve te tyre pa e ditur formen klasike te formimit dhe permbajtjes se Shtetit. Eshte kjo aresyeja qe une e konsideroj problemin e themelimit te shtetit shqiptar nga ana e Ismail Qemalit, nga pikepamja e zberthimit historik, te deklaruar me 2012 gabim nga padija intelektuale te shkolles shqiptare te historise. Jo vetem pse ai nuk formoi shtet, por ne raport me popullaten shqiptare, ai nuk ka qene shteti i te gjithe shqiptareve.
Kritika historike e shtron problemin krejt ndryshe, pasi asnje nga keta autore nuk ka shpjeguar faktin se perse ne kohen kur Shteti i shqiptareve u shpall (1912), po formohej (1920-1944) dhe konsolidohej (pas 1944), shoqeria e tyre kishte:
1-Familje patriarkale, krahas familjes monogame.
2-Besime fetare pagane, krahas monoteizmave te kohes, por asnjehere politeizem dhe ne kete pike ndahet ne menyre konstatuese bota iliro-epirote prej pellazgeve dhe heleneve
3-Pronen fisnore, krahas prones private. Por dinamika e prones private ne territorin e banuar nga epirotet nga shek. VII deri ne shek. XV-te eshte e afte te argumentoje qe kjo dinamike nuk eshte ne perputhje me dinamiken dialektike te formave te prones. Ato kane kaluar nga forma me e komplikuar ne me te thjeshten duke fshehur jo vetem gjenezen e Popullit Shqiptar, por dhe dinamiken specifike te zhvillimit te tij. Dhe eshte kjo prone me dinamiken e saj qe argumenton se shteti nder shqiptare eshte nje fantazi e te vetequajturve historiane se sa nje realitet historik i perjetuar.
4-Te drejta zakonore te pashkruar ne pese kanunet zbatuese: Kanuni i Skenderbeut, Kanuni i Lek Dukagjinit, Kanuni i Dibres, Kanuni i Lures (Kareret e dheut) dhe Kanuni i Laberise (te cilat ne realitet rrjedhin nga nje pike duke e permbysur ate ne favor te primitivizmit. Pikerisht kjo qelize eshte bere shkaku me i pare i zbulimit te gjenezes historike te shqiptareve te sotem dhe aspak zbulimet arkeologjike, qe ne rastin me te mire tregojne boten e relacioneve universale, por jo prejardhjen. Duke pasur kete rokade historike une nuk e kam marre per baze ne elementet ekuacionale te zhvillimit te shoqerise shqiptare edhe pse eshte qeliza me kryesore qe con ne zbulimin e paradoksit te binjakeve nder shqiptare), krahas Statuteve te Qyteteve dhe legjislacionit bizantin dhe atij otoman. Por realisht kesaj teme kam ndermend t’i kushtoj nje studim te vecante (vell. 10 i Tjetersimi….) qe e kam filluar prej kohesh ne bashkepunim me studiuesin Daniel Gazullin, qe tashme nuk jeton me.
Duhet theksuar qe qelizat shoqerore primitive ishin aktuale ne fshat, kurse qelizat shoqerore moderne ne qytet. Kesaj gjendje kerkush nuk ka tentuar t’i jape nje shpjegim, por eshte anashkaluar duke pranuar shtetin nder paraardhesit e afert dhe te larget te shqiptareve pa kuptuar se cfare kishte bere Nena Histori mbi ta. Ne qofte se do te pranohet se paraardhesit e shqiptareve dikur paskan pasur shtet, atehere shqiptaret nuk rrjedhin prej tyre; dhe e kunderta, ligjet e zhvillimit te shoqerise njerezore nuk perkojne me dinamiken e zhvillimit te Popullit Shqiptar dhe ky i fundit nuk i perket botes njerezore. Atehere si eshte e verteta e shtetit te shqiptareve, pasi as mua dhe asnje prej shqiptareve te sotem nuk i pelqejne perfundimet e mesiperme. Pikerisht kjo perben thelbin e asaj qe u tha gabim nga nje kompleks padijesh intelektuale, rrjedhoja te nje shkolle pa themel, qe nuk ka lidhje me shkollen komuniste te epokes se diktatures, por qe kjo e fundit e shfrytezoi per te realizuar permbysjen e madhe ne fushen e historise shkencore. Por kjo nuk me pengon te realizoj krahasimin me nje ngjarje analoge me parametra krejt te tjere, gje qe sherben per te kuptuar se cfare ka ndodhur realisht. Dmth Populli Shqiptar ndodhet kundrejt Shtetit, ne formen e organizimit shoqeror, krejt njesoj si popullata autoktone e Dy Amerikave sot kundrejt shteteve ku jetojne. Ndryshimi i ngjarjeve ndodh vetem kur shihet nen kendveshtrimin e parametrit shpejtesi zhvillimi, mbi c’baze raca e kuqe ndryshon nga ajo e bardhe, por dhe te kohes se veprimit te Shtetit mbi ta per te dy rastet. Jane keto dy parametra qe krijojne diferencen sociale midis races se kuqe, ne pergjithesi, dhe shqiptareve; sa per te tjerat ngjashmeria nuk duhet diskutuar.
Qe te flasesh per rrugeformimin e shtetit te shqiptareve ne radhe te pare duhet percaktuar se nga rrjedhin ata shoqerisht. Po te pranojme se dikur paraardhesit e shqiptareve, iliret dhe arberit, kane pasur shtet, atehere shoqeria e sotme shqiptare nuk ecen konform ligjeve te natyres shoqerore dhe perkrahesit e ketyre pikepamjeve kerkojne medoemos ta shfrytezojne Popullin Shqiptar ne menyre shtazarake pasi jo vetem fshehin mashtrimin e dikurshem, por kerkojne t’i imponojne shqiptareve menyren antihistorike te te jetuarit, – konform asaj qe projektoi dhe zbatoi komunizmi enverist. Ne kete pike duket domosdoshmeria e teorise se Historise dhe Filozofise. Duke mohuar mundesine e ekzistences se shtetit nder shqiptare perpara 1912-es eshte shume e lehte t’i pergjigjemi pyetjes se ku po shkojme dhe cfare po bejme. Pra pika e pare qe duhet pranuar pa doreza dhe pa frike eshte mosekzistenca e shtetit nder shqiptare dhe cfare duhet zbuluar per te shpjeguar kete mungese dhe cfare duhet bere qe te kemi shtet si e gjithe bota (tentativa per te pranuar shtetin nder paraardhesit e shqiptareve, per aresyen e mospranimit te mundesise se ndertimit te shtetit nga ana e shqiptareve, sic pretendon shkolla serbe, ne mos qofte nje budadallek, eshte te pakten shprehje e antihistoricizmit nder shqiptare). Kete detyre duhet te zgjidhte Akademia e Shkencave atehere kur u themelua , por edhe sot; gje qe nuk ka ndodhur ne asnje element te problemit duke lene te hapur llojin e politikes qe duhet ndjekur per drejtimin social te shqiptareve te sotem. Eshte pikerisht pika ku perplasen politikat europiane me interesat e Popullit Shqiptar jo vetem sot. Eshte nje popull i tere qe ka nevoje te mesohet per te qene njerez ne rralle te pare dhe pastaj europiane. Eshte nje popull i tere qe i imponohet Kohes Europiane per te mare prej saj kushtin shoqeror te te jetuarit. A eshte e sigurte Europa se duke pranuar ne gjirin e saj Popullin Shqiptar sot i ben mire te gjithe europianeve? Nuk e di a ja kane bere vetes kete pyetje politikanet e sotem te Europes, por praktika e globalizimit ekonomik e kerkon edhe kete pergjigje.
Nuk e di se sa e dine pasojen e Historise europianet e sotem, por paraardhesit e larget dhe te afert te shqiptareve kane marre ne qafe shume popuj dhe shume kultura, jo per faj te tyre. Pellazget e lashte u muaren ne qafe masivisht duke mos e arritur nivelin e heleneve per faj te relacioneve me vendasit autoktone, atehere kur i mesuan gjuhen dhe ndarjen e punes. Prej kesaj u ndane ne dardane (nuk duhen ngaterruar me dardanet e Ilirese), maqedonas, thrake e ne fund u zhduken nga historia. Edhe vete helenet u frenuan ne zhvillimin e tyre shoqeror pergjate kohes qe ishin ne relata me vendasit autoktone, atehere kur keta vendas po tjetersoheshin ne epirote. Maqedonasit dhe thraket, te pakten, e humben krejtesisht etnicitetin e tyre ne saje te relatave te sterzgjatura me vendasit autoktone. Ketij pozicioni nuk i shpetuan dhe Dardanet e lashte te Troades deri ne ate pozicion sa vendasit ilire i grabiten edhe emrin. Historiografia e sotme greke nuk ka zgjidhur dy probleme te rendesishme per historine e popullit te vet: 1-nuk shpjegon dot perse helenet e epokave klasike mbeten dymije vjet prapa popujve nga e kishin prejardhjen (shumeret) dhe 2-perse Populli Helen nuk ka rilindje ne formen greke, si Populli romak ne formen italiane (edhe vete italianet kane nje problem: Jugu ndryshon ne shkallen e zhvillimit shoqeror me Veriun; -mos valle per efekt te botes arbereshe qe invadoi gadishullin Apenin pergjate tre shekujve (XV-XVIII). Te dy keto probleme jane te lidhura dhe me aresyet perse popullata iliro-epirote nuk ka pasur kurre shtet jo vetem ne koherat klasike (shek V Pa. Kri. – shek II Pas Kri.), por as ne mesjeten e mesme e te vone europiane (shek XI – XV).
Gabimi qendronte kryesisht ne mos lidhjen e gjenezes historike te shqiptareve me Shtetin Klasor dhe nxjerrjen krye te nje hibridi te ri shteteror: Shtetit Politik, qe eshte forma kryesore sot ne Bote pa i ditur aresyet e transformimit dhe shmangjen nga rruga klasike (ne kete drejtim teoria e Marksit mbi revolucionin ka nevoje per nje modifikim permbyses). Ne qofte se i pari vinte si rezultat i zhvillimit te qelizave shoqerore konform dinamikes kohoro-hapsinore, duke u perbashkuar perseri sipas nje dinamike te tille (teoria e Marksit kete forme te Shtetit ka parasysh ne te gjithe procesin e zhvillimit historik te Njerezimit; – gje qe nuk perputhet me realitetin Politik te sotem), i dyti vinte si rezultat i imponimit politik te ketyre qelizave, duke e perjashtuar zhvillimin klasik te tyre, por duke realizuar nje perbashkim social, fillimisht te rastit dhe ne fund domosdoshmerisht te nevojshem per krijimin e formes se re shteterore sipas parimit te Paradoksit te Kohes (ne kete pike teoria marksiste peson deformimin e vet thelbesor dhe pamundesine e mos aplikimit real, por kjo nuk do te thote te mos marresh prej saj metodiken materialiste te zberthimit te Historise dhe pikerisht kete nuk kane bere studiuesit shqiptare te epokes enveriste, qe e kane perdorur filozofine materialiste thjeshte per koperture), ku ndikimi i dyanshem mbi kohen dhe hapsiren permbyste te gjithe perfytyrimin e krijuar nga zhvillimi klasik. Ky rast, qe per ekonomine politike paraqitet si i pamundur, ka ndoshur realisht me Popullin Shqiptar duke na cuar ne zbulimin e objektit mbi te cilin ndodh ndryshimi i KOHES per efekt te botes se relacioneve (ne kete pike teoria e A.Ajnshtajnit mbi “paradoksin e binjakeve” eshte fund e krye idealiste, dmth jo ne perputhje me praktiken).
Por eshte e nevojshme te thuhet qe problemi i inicimit te shtetit te shqiptareve, duke mos ecur sipas formes klasike, ka ndjekur nje rruge krejtesisht te vecante dhe kete studiuesit shqiptare, edhe pse te arsimuar ne shkollat me te mira te Botes, nuk kane ditur ta shpjegojne. Gjitheshka ka ecur si nje reaksion kundra shkolles jugosllave, qe  pretendonte se shqiptaret nuk dine te bejne shtet, por pa e zgjidhur problemin perfundimisht jo vetem si rast, por edhe si nje realitet politiko-historik. Shpjegimet per kete teme kane qene shprehje e revoltes ndaj pretendimeve antishqiptare serbe dhe ne kete pike fillojne e tirren teorite mbi shtetin e ilireve, shtetin feudal shqiptar dhe kur vjen puna per shtetin e shqiptareve shihet si nje rrjedhim historik i larget, por qe nen presionin e otomaneve u pat transformuar, duke rilindur me 1912.
Te gjitha keto permbledhen ne ate qe konsiderohet nga Europa si rasti shqiptar. Tipikisht per kete rast dikush ka shkruar: “Nje numer historianesh te marredhenieve nderkombetare kane shkruar rreth kufizimeve serioze qe ka perpjekja per te perdorur qasjen e shkencave politike ne studimin e ngjarjeve historike te vecanta43. Kjo eshte vecanerisht e vertete sa here qe shqyrtohet ceshtja kombetare e nje shteti te vogel i cili nuk pershtatet ne menyre te gatshme me teori te tilla. Historiani i marredhenieve nderkombetare dhe i nacioinalizmit te shtetit te vogel do te parapelqente ta shqyrtonte rastin sipas kriterit te etnicitetit dhe marredhenieve nderkombetare qe mbizoteronin ne ate kohe dhe jo sipas teorive te vone te shekullit te njezete” (Nicola Guy, Lindja e Shqiperise, f. 21-22). Kjo nuk eshte thjeshte nje e shkrojtur, por venia ne dukje e asaj qe duket si nje perjashtim dhe pamundesine per ta shpjeguar ne menyre perfituese. Prej ketej arrihet ne perfundimin se panorama historike e paraqitur deri ne ate kohe eshte krejtesisht e pavertete, dmth e pavlefshme. Por per t’i mbushur mendjen Popullit Shqiptar se gjitheshka e thene deri atehere ishte ne perputhje me analizat e kaluara, u botuan studime te shqiptareve dhe te huaj te bera shume kohe perpara, por edhe tani, e qe shqiptaret e sotem nuk i dinin.
Me 2012 ne kete drejtim kritik u botuan disa libra, ku me kryesoret paraqiten:
Studimi i Koste Cekrezit: “Shqiperia, e shkuara dhe e tashmja”, qe konsiderohet edhe si e para histori e Shqiperise botuar ne gjuhen angleze, pasi ishte botuar ne Londer me 1919. Autori trajton pikerisht temat e mesiperme duke krijuar nje iluzion hapsinore te shoqerise shqiptare dhe parashqiptare qe si zor qe t’i qendroje kritikes historike. Sipas tij Mbreterite e Ilirise fillojne ne vitin 1225 P.K. (dmth perpara qytet-shteteve helene) dhe mbarojne ne 167 P.K. (f. 34-36). Autori pretendon se mbreti i pare ilir qe njihet edhe i dokumentuar eshte Hyllos (Ylli), vdekur me 1225 P.K. (nuk e di a ka pasur shkrim ne ate kohe qe pretendon autori, por mos kemi te bejme me nje analogji si ngjarjet ne Troje te trasmetuara brez pas brezi). Gjithashtu autori pranon se Mbreteria e Molloseve kishte nje jetegjatesi me te madhe (1270 – 168 P.K.) dhe ekzistonte ne vendin e banuar nga epirotet apo pellazget (f. 36-38). Pastaj historia e organizimit shteteror tek iliret vazhdon nen sundimin romak, ate bizantin prej nga formohen principatat e pavarura shqiptare, sic qe ajo e Despotatit te Epirit (1204 – 1358), “Mbreteria shqiptare” e Anzhuve (1271 – 1368), familja e Balshajve (1338 – 1419) deri sa vijme tek sundimi i Gjergj Kastriotit Skenderbeut (1404 – 1467) dhe qeverimi i tij feudal (f. 44-60). Cdo gje tek ky autor mbyllet me sundimin turk (1478 – 1912) i cili pati pasoja te medha tek Populli Shqiptar. Une nuk habitem qe permbajtja e ketij libri mund te jete e ndryshuar nga perkthyesi apo botuesi, pasi shoh disa elemente te shpalosura me vone nga Klubi i te Marreve te Madheshtise Shqiptare.
Por libri me afer karakterit shkencor,  te pakten si tendence, ndoshta ne raport me te gjithe librat e botuar per kete teme, per mua qendron studimi i Mehdi Frasherit (1874 – 1963): “Historia e lashte e Shqiperise dhe e Shqiptareve” (bot. 1928, ribot. 2000). Shtepia botuese Plejad, per te sqaruar lexuesin, shkruan: “Ky liber ben pjese ne historine trevellimeshe qe Mehdi Frasheri parashikonte te publikonte mbi historine e pergjithshme te popullit shqiptar. Fatkeqesisht mendimtari i njohur nuk arriti t’i nxirrte ne drite te tre vellimet duke na lene si trashegim vetem pjersen e pare “Historia e lashte e Shqiperise dhe e shqiptareve” (f. 6). Une nuk e di sa cfare shkolle te posacme, pervec Fakultetit te Shkencave Politike dhe Ekonomike ne Stamboll (1894-1898, sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, vell. 1), ka perfunduar autori, por qe ne fillim te parathenies ai percakton metodiken kerkimore te punes se tij duke arritur ne nje perfundim qe ka nevoje te avancohet dhe ta saktesohet pa ja prishur bukurine letrare e shkencore te vepres (kjo eshte nje nder aresyet perse kam qene i detyruar ta ripercaktoj nga fillimi historine e shtetit te shqiptareve ndryshe nga autoret e parapare ne kete studim); per kete ai shkruan:
“Duke kerkuar t’i gjej nje zgjidhje ceshtjes shqiptare, mendim pas mendimi, kerkim pas kerkimi, arrita te ndiej nevojen e nje historie te ketij populli, kaq te vjeter sa edhe fatzi. Te shkruarit e historise se kombi tone, eshte nje gje fort e rende, sa kombi yne s’ka pasur shkronja, prandaj s’ka pasur as nje histori kombetare, as lende ne gjuhen e vet, per te shkruar nje histori me vete. Por kjo veshtiresi nuk me ndaloi t’i hyj punes se rende; sa per te kuptuar ngjarjet e sotme me gjithe aresyet e tyre, ka nevoje te kerkojme ngjarjet e shkuara mbi krye te ketij populli, duke vazhduar fillin e puneve te shkuara pa prere, qe nga kohet me te vjetra deri ne ditet tona. Ne kete udhetim te mendjes, shfaqet psikologjia e kombit qe ka zoteruar ngjarjet.” (f. 7)
Autori, na vazhdim pranon se ligjet e natyres mbizoterojne dhe ne historine e kombeve dhe mbi kete baze pretendon te ndertoje historine qe po analizojme (f. 9). Karakteri shkencor i studimit fillon me veprimin e vendit gjeografik permbi shqiptare, pasi ka realizuar percaktimin e emrit Shqiperi dhe Arberi, vazhdon me veprimin historik mbi shqiptaret dhe i jetes se ketyre mbi kombin, menyren e te kuptuarit te familjes, fisit dhe atdheut deri sa vime tek fete dhe identiteti i tyre (f. 10-22). Ne fakt tendenca shkencore dhe kufizimi botekuptimor perbejne kontadikten zhvilluese te kesaj teme ne kete studim duke i dhene prioritet; pasi i ka analizuar perciptas krishterimin (f. 25-33), katolicizmin (f. 33-34) dhe ortodoksine (f. 35-38); luftes se mendjes dhe diturise ne gji te islamizmit (f. 38-47) ku perfshiu dhe bektashizmin (f. 44-47). Libri vazhdon me imponimin e lidhjes Arber – Arberi, shqiptar dhe Shqiperi, me boten pellazgjike duke e shoqeruar me kritiken e teorise pellazgjike. Vlen te permendet metodika e autorit per lidhjen e mundeshme pellazgo – ilire ku sipas tij:
“Duke marre parasysh jeten e pellazgeve qe shohim te pershkruar ne historianet dhe veprat e shkrimtareve te vjeter, shohim se jeta e ketyre ka qene e kundert me jeten e shqiptareve, se keta banonin ne vende te buta dhe kane qene te qete e te rrufikeshme. Perkundrazi, shqiptari, qe ne fillim eshte dukur si nje popull individualist, indipendent dhe i pashtruar” (f. 59).
Me pas libri vazhdon me analizat historike te banoreve vendas sipas ndarjes se sotme ne Gege e Toske, duke kapercyer ne marredheniet e shqiptareve me greket dhe me historine e mbreterve te Ilirise ne relacion me Greqine, Maqedonine dhe me Romen. Libri mbyllet me luften e Cezarit me Pompeun ne Shqiperi. Por ne kapakun fundor te librit shtepia botuese ka pasfrazuar idene filozofike te autorit me permbajtjen e meposhtme:
“Veprimet qe veprojne permbi kombet, kaq te shumta jane, te largeta e te mpleksura, sa shume here, shkoqitja e ketyre eshte e pamundeshme. Por megjithekete, kjo gje s’na ndalon dot te mejtohemi per shkoqitjen e tyre. Se historia e kombeve te sotem dhe ajo e kombeve te shkuar qe kane ardhur mbi faqen e dheut, (psychologia, sociologia), studimi i klimes, i vendit, mbi njerezit, mbi kombet, na kane zbuluar mjaft te verteta, per te dhene kurajo te shkoqitim keto ngjarje. Ne te zgjidhurit e ceshtjeve qe vume perpara, lipsemi te marrim ne sy token qe rri kombi shqiptar, te shkuarat e tij, psikologjine e tij, veprimet qe kane vepruar mbi te dhe te tjera gje. Po heren e pare na lipset te dime, se kombi shqiptar ku rri? Deri ku ka qene Shqiperia? E gjer ku eshte sot. Arberi e vjeter. – Meqenese fjala Shqiperi eshte fjale e re, ndaj vjetersise se kombit tone, per Shqiperine e vjeter perdorim fjalen Arberi; se kjo fjale i kap te gjitha viset qe kane pase ndenjur qemoti, gjithe vellazerite arbnore. Arberia ndahet ne tri pjese te medha: Iliria, Epiri, Maqedonia”.
Nuk eshte e veshtire te kuptohet se metoda filozofike e autorit ka nje mangesi te “vogel” qe shoqeron te gjithe historianet e kahershem dhe te mevonshem. Autori nuk ka qene ne gjendje te kuptoje e konstatoje rolin e KOHES ne dinamiken e historise se shqiptareve dhe per kete vepra e tij nuk ka se si te jete e plote dhe e sakte.
Pastaj u botuan kujtimet e Ali Kelcyres nen okelion: “Shkrime per historine e Shqiperise” me shenimin: “Kujtime politike, si dhe shkrime te tjera e leterkembimi, te hulumtuara nder arkiva prej Tanush Frasherit”. Eshte nje nder ato libra ku kerkohet te rritet shkalla e besueshmerise ndaj studiuesve te vjeter te epokes komuniste, ku per temen tone ne 13 faqe jepen kujtimet politike te Ali Kelcyres te shkruara dhe interpretuara nga Tanush Frasheri dhe qe jane ne perputhje te plote me ate qe kishte pretenduar diktatori shqiptar pergjate 40 vjeteve. Eshte me te vertete per t’u habitur se si ka mundesi qe Ali Kelcyra te jete shprehur ne kete menyre duke nenkuptuar se e njihte situaten historike te Shqiperise? Nuk e di se si do t’i kuptoje lexuesi keto shkrime, por per nje gje te jete i bindur: origjinalet nuk i ka pare kerkush; keshtu qe mbetet te besojme se jane pretendimet e Tanush Frasherit dhe jo te Ali Bej Kelcyres.
Ne kuader te formimit te shtetit shqiptar (1912-1920), kapitulli fillon me kete pretendim:
“Lidhje e Prizrenit, e mbledhur me 10 qershor 1878, e udhehequr prej apostullit te madh te Rilindjes sone Kombetare, Abdyl Frasherit dhe e kryesuar prej Ilias pashe Dibra – Cokut, eshte shfaqja e pare e reaksionit te shpirtit shqiptar kunder padrejtesive te diplomacise evropiane”. (f. 33)
Pas analizes siperfaqesore qe ne i beme kesaj Lidhje ne kuader te perplasjes se ideve te diktatorit shqiptar me ato te “historianeve” shqiptare te epokes komuniste del e panevojshme interpretimi i ketij pretendimi, por gjeja e re qe jep autori eshte qe e konsideron Lidhjen si nje reaksion kunder padrejtesive te politikes evropiane, gje qe jo vetem qe nuk eshte e vertet, por dhe lidhja me figuren e Abdyl Frasherit nuk eshte e sakte. Lidhja e Prizrenit filloi si nje reaksion jo kunder Evropes, por kunder Serbise duke i kerkuar ndihme sidomos Perandorise Austro-Hungareze e pastaj asaj Otomane. Kjo e fundit coi emisarin e saj Abdyl Frasherin per t’i kopsitur problemet sipas interesave te Perandorise dhe jo sipas interesave te shqiptareve. Dhe eshte kjo aresyeja perse Lidhja e Prizrenit u transformua nga nje reaksion kunder Serbise ne nje lufte kunder Otomanise dhe me kete veprim shqiptaret u paraqiten si kundershtare te te gjitheve. Problemi i Lidhjes Shqiptare te Prizrenit permban brenda ngjarje te paditura nga lexuesi shqiptar dhe rrjedhimisht nuk kane pasur se si ta dine qe roli i Abdyl Frasherit nuk ka qene si udheheqes i Lidhjes, por si pajtues i interesave te shqiptareve me ato otomane, gje, qe duke mos pasur mundesi qasje, coi ne nje reaksion kundra Turqise Otomane. Keshtu qe pretendimi i Ali Kelcyres jo vetem qe nuk ka baze historike, por ne nuk dime a eshte i atij. Une pretendoj se mendimet e shprehura ne kete liber nuk duhet te jene te Ali Kelcyres, por te Tanush Frasherit, pasi ato shpesh here jane ne kundershtim me realitetin e ndodhur dhe ne perputhje me idete e manipulatoreve te historise se Popullit Shqiptar.
Ne nenkapitullin e dyte te kreut te pare (kujtime politike) shkruhet:
“Brenda pak diteve, pothuaj e gjithe Turqia evropiane u zu e u pushtua nga ushtrite ballkanase, me perjashtim te kater qendrave te rendesishme: nga njera ane tre kalate e rrethuara, Adrianopoje (Edrenea), Janina e Shkodra dhe nga ana tjeter Vlora me prapatoken e saj te shpallur zone asnjanese. Kjo krahine ishte caktuar nga Fuqite e Medha, me kembenguljen e Italise dhe te Austro-Hungarise, per t’u bere berthama e shtetit te ri shqiptar. Ne kete qoshe, djepi i jetes sone kombetare, me 28 Nentor 1912 u ngrit flamuri kombetar, pas pothuajse kater shekuj e gjysme erresire. Organizatori kryesor i kesaj ngjarje historike ishte shtatedhjetevjecari Ismail Qemal Vlora, nje luftetar i kahershem i pavaresise shqiptare. Fati ia kishte ruajtur atij kete nder dhe ia pat mohuar te tmershmit Ali Pashe Tepelena, si dhe apostullit ti Rilindjes Kombetare Abdyl Frasherit, ashtu edhe kaq e kaq deshmoreve te rene per idealin e pavaresise shqiptare.” (f. 34-35)
Historiografia komuniste ka pasur nje qellim te vetin kur mori pushtetin me 1945: te eleminonte nga kujtesa e Popullit Shqiptarit cdo ngjarje qe t’i kujtonte te kaluaren historike. Per te realizuar kete praktike u shpiken lloj ngjarjesh duke e shtremberuar historine ne thelbin e saj. Te pakten rreshtat e mesiperm na tregojne menyren se si eshte realizuar ky eleminim. Fakti qe autori ve ne plan te pare te ngjarjes se Vlores 1912 ngritjen e Flamurit dhe jo shpalljen e Shtetit Shqiptar nuk tregon vetem padijen historike, por dhe tendencen per te fshehur faktin qe flamuri per here te pare pas vdekjes se Heroit tone Kombetar nuk eshte ngritur ne Vlore, por ne Decic te Hotit me 06 prill 1911 dhe pat bere nje buje te madhe ne Europe sa korespondentet e gazetave jo kryesore e paten transmetuar nga Stambolli (gazeta e Triestes “IL Piccolo” e dt 16 prill 1911) ngjarjen me hollesite me te vogla. Ngjarja kryesore e Vlores eshte shpallja per here te pare e Shtetit te shqiptareve dhe formimit i te pares Qeveri Kombetare (provizore) ne historine e popullit tone dhe kjo i duhet dedikuar Ismail Qemal Vlores, qe e mori persiper si nje veprim qe nuk mund ta bente kushdo dhe ne ate menyre. Gjerat duhet thene sic kane ndodhur dhe jo sic na pelqen ne t’i propogandojme, pasi ne kete rast krijohet mundesia per te fshehur segmente te tera te ngjarjes dhe me sa kuptoj ky ka qene qellimi i autorit tone. Autori nga padija nuk ka permendur emrin e nje subjekti qe ka qene shume me madhor se Italia dhe Austro-Hungaria te marra se bashku, pa ja ulur vlerat ketyre te fundit ne ate proces, dhe qe kishte luftuar per krijimin e shoqerise shqiptare sipas modelit europian per nje kohe shume-shume me te gjate se ajo qe njeh autori yne. Dhe eshte ky subjekt qe e shpetoi me vone edhe vete shtetin e krijuar nga Ismail Qemal Vlora me 1920. Une e kuptoj shume mire qe shkolla shqiptare e historise e urren deri ne qelizen me te vogel Seline e Shenjte, por fakti mbetet fakt dhe kete shqiptaret nuk duhet ta harrojne kurre rolin shekullor qe Papet e Selise se Shenjte kane luajtur ne favor te ceshtjes shqiptare. Edhe vete periudha e Heroit tone Kombetar eshte e pavlefshme pa Seline e Shenjte te Romes dhe vetem ne lidhjen e Gjergj Kastriotit-Skenderbe me Papet e Shenjte te Romes formohet historia e Heroit dhe Kombit Shqiptar (ne kete pike eshte pjesa e dukshme e historise se formimit te shtetit te shqiptareve, sado te mundohesh ta fshehesh ate). Ne epoken e Gjergj Kastriotit duhen kerkuar rrugezhvillimet e qelizave shoqerore vendase deri ne momentin qe arrijne pjekurine e domosdoshme per te fituar aftesine e pjesmarrjes ne shtetin politik te imponuar nga Evropa, gje te cilen studiuesit shqiptare te te gjithe koherave nuk kane qene te afte ta zbulojne.
Por autori (behet fjale gjithmone per hulumtuesin Tanush Frasherin) eshte ngaterruar me kembet e veta kur pranon ndihmen e Fuqive te Medha, sidomos te Italise dhe Austro-Hungarise, dhe nga ana tjeter percakton Ismail Qemalin si organizator i ngritjes se Flamurit. Ne do ta shohim ne kapitullin tjeter se edhe organizimin e ngritjes se Flamurit e kishte marre persiper Selia e Shenjte ne bashkeveprim me Italine  dhe Perandorine e Danubit, por permasat e ngjarjes jane te panjohura per autorin tone keshtu qe nuk ka se si ta dije mbi presionin qe Selia e Shenjte beri mbi kleriket shqiptare (imzot Nikolle Kacorrin) per te ngritur dhe drejtuar Popullin Shqiptar ne lufte kundra Perandorise se shembur Otomane, qofte dhe formalisht. Roli i Ismail Qemalit qendron diku tjeter dhe kete historianet shqiptare nuk kane mundur ta thone dot, edhe ne qofte se do ta dinin.
Pastaj autori yne ben nje deklarate kaq te cuditshme dhe antihistorike sa i nxjerr vetes bojen duke na argumentuar se keto rreshta jane te tijat dhe aspak te Ali Bej Kelcyres. Nuk mund te krahasohet Ismail Qemali as me Ali Pashen e Janines dhe as me Abdyl Frasherin, bile as me te gjithe te ashtequajturit rilindas te marre sa bashku. Se pari Ali Pasha i Janines nuk eshte i Tepelenes, por ate e bene te ashtequajturit rilindas per t’i dhene nje fare identiteti krahinave qe kerkoheshin te rrembeheshin nga Greqia ne fundin e shek. XIX-te; ndersa Abdyl Frasherin e beri rilindas Enver Hoxha per t’i krijuar histori krahines pa histori dhe rol ne ceshtjen kombetare shqiptare, por me nje rol ndihmes ne fushen e historise se diktatures komuniste shqiptare (kongresi famekeq i Permetit legjitimoi antihistoricizmin nder shqiptare).
Ne keto 13 faqe kuptohet edhe tendenca perse u botuan keto materiale ne kete forme si kujtime te Ali Bej Kelcyres. Udhezimet e diktatorit gjejne zbatim edhe ketu duke u mjaftuar me krahasimin qe ne i beme ideve te historianeve shqiptare me orientimet e dhena nga i pari. “Cuditerisht” ato perputhen edhe me idete e shpalosura si te Ali Bej Kelcyres, qe formojne dy te panjohura te madhe per Popullin Shqiptar dhe qe diktatori i kishte kthyer per se mbrapshti per interesat e veta antishqiptare. Autori ka marre persiper ta paraqese mendimin e diktatorit shqiptar te barasvlefshem me ato te Ali Bej Kelcyres dhe une mendoj se kjo perben nje mashtrim ne katror. Sipas tij:
“Mund te thuhet pa e tepruar se sundimi pothuajse 450-vjecar osman nuk qe gje tjeter vecse nje pushtim ushtarak. Gjate gjithe kesaj kohe vendi yne jo vetem qe nuk beri asnje perparim ne te gjitha shfaqjet (aspektet) e jetes kombetare, perkundrazi mbeti prapa.” (f. 37)
Autori yne nuk ka se si ta dije qe kjo teorikisht eshte e pamundur ne dy drejtime edhe pse ai eshte munduar t’i kanalizoje ne nje te vetme. “Pushtimi ushtarak” dhe “perparimi i jetes kombetare” jane dy permasa cilesisht te ndryshme jo vetem ne permbajtje e tyre, por dhe ne aplikimin hapsinor, ku nuk kane asnje lidhje te mundeshme. Pastaj eshte e pamundur qe te relatohen dy popuj me shpejtesi krejt te ndryshme zhvillimi dhe popullata me shpejtesi me te madhe te lere prapa popullaten me shpejtesi me te vogel. Pikerisht ketu duket falsiteti i pretendimit dhe ajo qe nuk kane kuptuar historianet e epokes komuniste. Ne realitet nga marredheniet otomano-shqiptare (1400-1900) ai qe e ka pesuar ne drejtim te prapambetjes se zhvillimit ka qene popullata otomane dhe jo ajo shqiptare, por ky eshte nje problem i pakapshem per mendjet e historianeve shqiptare te epokes qe po jetojme. Pikerisht pse nuk kane ditur raportin midis pushtimit dhe zhvillimit (ndryshe kategoria liri-domosdoshmeri), pikerisht pse nuk kane ditur terminologjine e fjales “pushtim” (per kete shih artikullin: Populli shqiptar dhe pushtuesi antikombëtar, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), pikerisht pse nuk kane ditur qe zhvillimi i shoqerise njerezore eshte i lidhur kryekeput me shpejtesine e ketij zhvillimi (per kete shih artikullin: Raporti kohor–hapsinor ose teoriae absolutizmit, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), eshte arritur ne perfundimin se pushteti otoman e kishte pushtuar boten shqiptare dhe nuk e kishte lene te zhvillohej. Mjafton te zberthehet pyetja: kundrejt kujt nuk eshte realizuar ky zhvillim? –dhe kuptohet me lehtesi qe cdo pretendim i shqiptareve mbi pazhvillimin e tyre eshte i pasakte dhe i kundert me pretendimet aktuale. E verteta eshte krejt ndryshe dhe studiuesit shqiptare te epokes komuniste kane dashur te justifikojne politiken e diktatorit shqiptar kundrejt zhvillimit te pretenduar. Shqiptaret e harruan shume shpejt filozofine materialiste (edhe pse ajo ishte tipikisht bolshevike) dhe nuk kuptuan se baza analitike e zhvillimit te Botes Njerezore ishte rendi shoqeror dhe qelizat materialo-shpirterore qe shoqeronin kete rend. Marrja per baze e ketyre te fundit tregon se shqiptaret ishin prapa gjithe botes dhe, ne saje te relacioneve 3000 vjecare me komshinjte, u bene baraz me ta ne agimin e shekullit te XX-te. E duke ditur se ata kishin shpejtesine e zhvillimit me te vogel ne kontinent duhet te merret me mend se cfare kapercimi kane bere ne histori shqiptaret duke u nisur nga gjeneza autoktone e tyre. Kete gje nuk keni ditur ta shtjelloni kurre edhe pse baza terike ka mbi 150 vjet qe ekziston. Vetem se duhet ditur qe lidhja e zhvillimit te Popullit Shqiptar me relatoret e tij historike, ne lidhje me prapambetjen apo perparimin, kerkon permbysjen e te gjithe metodikave te perdorura deri me sot nga njerezimi ne fushen e te ashtequajtures “shkence e historise” (me duket se ky ka qene i gjithe thelbi i teorise marksiste e jo perrallat mbi revolucionin apo segmentin ekonomik). E sa per permasen e perparimit te Popullit Shqiptar pergjate aplikimit te pushtetit otoman ne te 450 vitet e aplikimit ajo ka qene plot 400 ton monedha floriri, vleren e se ciles e grabiti komunizmi enverist (ketu mbetet per te zberthyer kategorine: paraja dhe shqiptari dhe do te kuptohet permasa e perparimit historik te tij).
Nga padija e tij universale, autori ka nxjerre edhe nje perfundim tjeter jo vetem te pasakte, por e kunderta e saj perben thelbin praktik te shpalljes se shtetit te shqiptareve. Sipas tij:
“Megjitheate gazetet dhe librat shqip shtypeshin nga bashkeatdhetaret tane ne mergim dhe futeshin ne vend fshehurazi. Fatkeqesia me e madhe per popullin tone, ne kohen e sundimit osman, qe ndarja e tij ne fe te ndryshme, kleriket e te cilave ishin bere vegla te verbra te propogandes politike e vareshin prej shteteve te huaja.” (f. 37)
Ne te vertete ne kete pike qendron lumturia qe e ka shoqeruar historine e Popullit Shqiptar pergjate ketij 2000 vjecari ne fushen e fesa dhe kete filozofet dhe historianet shqiptare nuk e kane zberthyer kurre sakte, tipikisht nga padija, por ecen ne gjurmet e diktatorit duke e perforcuar mashtrimin e tij (te pakten kjo kuptohet nga perfundimet e pjeses se pare).  Ne kete pike autori ka shtremberuar te verteten ne dy pika dhe qe te dyja thjeshte nga padija per problemet qe ka trajtuar.
Se pari nuk eshte e vertete qe gazetat dhe librat shqip shtypeshin nga bashkeatdhetaret tane ne mergim. E gjitha kjo duhet percaktuar se e kujt kohe i perket dhe e kujt subjekti. Kleri Katolik Shqiptar pergjate shekullit te XIX-XX kishte shtypshkronjat, gazetat, librat dhe shkollat e veta (me hollesisht per kete shih artikullin: “Populli Shqiptar, kultura kombetare dhe shkolla e pare shqipe, te publikuara ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), e ne qofte se behet fjale per popullaten jugshqiptare ortodokse dhe ate muslimane duhet te kete te drejte.
Se dyti, roli i klerikeve shqiptare te te gjitha besimeve nuk ka qene kunder ceshtjes shqiptare (kjo ka qene nje genjeshter e Enver Hoxhes per te sfumuar rolin e Klerit Katolik Shqiptar ne favor te ceshtjes kombetare). Por ne kete pike fshihet nje nder problemet me te paditura te Historise Boterore te te gjithe koherave per nje aresye shume te thjeshte: nga pikepamja kohore kjo histori e fillon analizen e vet thelbesore me racen e bardhe dhe me shoqerine helene te qytet shteteve duke lene pas dore institucionet fetare politeiste, roli i te cilave eshte shume-shume me revolucionar nga cdo gje qe njeh Njerezimi. Kalimi ne institucionet monoteiste ja ka fshehur rolin te parave duke u konfrontuar me shtete evropiane kur Selia e Shenjte u perfshi ne politikat evropiane mesjetare (shek. XII-XV). Problemi eshte krejt tjeter per tjeter dhe filozofet dhe historianet shqiptare genjejne popullin e tyre per probleme qe nuk dine t’i trajtojne nga padija dhe keqformimi arsimor. Eshte tjeter pune pse nga tre format institucionale fetare njeri vecohej nga te tjeret  per aresyen me te thjeshte fare: mbrohej nga Selia e Shenjte dhe shtetet e tjera Evropiane. Ishte ky institucion qe lidhi vendin e shqiptareve me Evropen pergjate 1300 vjeteve dhe kete gje ja kini fshehur Popullit Shqiptar me nje poshtersi te tejskajshme. Ne kete pike fillon realisht lufta per formimin e Shtetit te Shqiptareve ku do te flasim ne kapitullin pasardhes.
Ne nenkapitullin e peste: “-Gjendja e brendeshme politike e Shqiperise ne fillim te jetes se pavarur kombetare”, autori merr persiper te percaktoje personazhet qe mund t’i imponoheshin skenes politike shqiptare te asaj kohe (ne realitet kjo lloj politike as qe ka ekzistuar ndonjehere duke qene thjeshte nje fantazi e autorit tone), te cilet sipas tij jane:
“Prenk Bibe-Dode pasha…
Esat Pashe Toptani…
Ismail Qemal Vlora ishte pa dyshim personaliteti intelektual me interesant, me me shume popullaritet e ndikim ne Shqiperine e Jugut e pa dyshim me nje autoritet ne te gjithe vendin (perseri autori ve ne funksion fantazine e tij, pasi nuk na thote i kujt vendi. Shqiperi perpara 28 Nentorit 1912 nuk ekzistonte dhe ishte thjeshte nje shprehje gjeografia. Pra ketu fillon dhe tirret mashtrimi mbi ngjarjet e atij viti, GH). I caktuar prej qeverive te Vjenes e te Romes per te kryer gjestin historik te ngritjes se flamurit, nuk ishte as njeriu i besuar i tyre, e ca me pak agjent i tyre. Ne qarqet turke shihej si anglofil. Ismail Qemali iu imponua qeverive te dy fuqive te medha adriatike (ne kete pike ka kopjuar prof. Arben Puton, GH) me famen e madhe qe kishte fituar ne Shqiperi pas gjestit te tij te doreheqjes ne fillim te shekullit (XX), nga detyra e governatorit te Tripolit e te Cirenajkes, titull i barabarte me ate te mekembesit te mbretit, dhe u hodh me vrull te madh ne zhvillimin e nje veprimtarie te gjere patriotike, ne te gjitha viset evropiane.” (f. 39)
Te percaktosh tre figurat politike te asaj kohe konform pozicionit gjeografik te Shqiperise se sotme me kete permbajtje do te thote se ky mendim eshte i pasmesit te shek. XX-te dhe aspak i Ali Bej Kelcyres te para 1945-ses. Roli i Preng Bibe-Dodes eshte me permasa krejt te tjera dhe eshte e pamundur per Ali Bej Kelcyren qe t’i dinte, por nje gje Ali Beu duhet ta kishte thene pasi kete duhet ta kete ditur. Pas largimit te Imzot Nikolle Kacorit nga qeveria e Ismail Qemalit pretendohet se zv.kryeminister behet pikerisht Preng Bibe-Doda (sipas Fjalorit Encikpopedik Shqiptar, vell. 1, 2008). Keshtu qe eshte e pamundur qe konfigurimi i karakterit te tij te jete i asaj permase qe pretendohet ne kete liber. Sa per Esat Pashe Toptanin autori nuk na thote se ai u propozua per t’u bere pjese e qeverise se Ismail Qemalit, pamvaresisht nga tendenca politike e mepastajme. Mos t’i kete ditur valle te gjitha keto Ali Bej Kelcyra, po te ishte autori i ketyre rreshtave me kete permbajtje?
E njejta gje eshte edhe per figuren e Ismail Qemal Vlores. Per figuren e tij nuk thuhen shume gjera dhe vihen ne dukje shume te tjera te dyshimta. Gjeja kryesore e figures se Ismail Qemalit eshte pergatitja individuale dhe ne kete drejtim ishte i vetmi qe mund te lidhte politiken nderkombetare, sipas kater skalioneve te kunderta midis tyre, me dinamiken e Popullit Shqiptar dhe afrimitetin me udheheqesit krahinore te vendit te shqiptareve. Pikerisht ne kete pike qendron fillesa e shtetit me emrin Shqiperi dhe kete nuk mund ta bente asnjeri pervec tij. Merita kryesore e Ismail Qemalit duhet konsideruar bashkeveprimi me keta udheheqese dhe aspak lidhja me Austro-Hungarine, Italine apo Turqine. Ne kete pike qendron interesi i Popullit Shqiptar dhe kete duhet te marrim per baze kur flasim per figuren e Ismail Qemalit dhe aspak politikat nderkombetare, qe perbejne shkakun me te pare te formimit te Shqiperise. Problemi analitik i figures se Ismail Qemalit eshte edhe me i gjere, pasi ka zera me te tjera pretendime dhe do te ishte mire te sqarohej figura e patriarkut te shtetit te shqiptareve (per kete shih: Elena Kocaqi Levanti: “Si e krijoi Austro-Hungaria shtetin shqiptar”, f. 53-60. Ne te vertete ky liber titullin e ka te pasakte, rrjedhoje kjo e paditurise intelektuale te shkolles shqiptare, e cila akome edhe sot nuk e di ekuacionin e formimit te shtetit klasik, pasi ne te kunderten titulli i librit duhet te ishte: “Si e shpalli Austro-Hungaria shtetin shqiptar”. Ka nje te vertete krejt tjeter per tjeter qe lidhet me figurat e atyre qe formuan realisht shtetin e shqiptareve, ku roli i Austro-Hungarise eshte i vlefshem ne dy shekujt e fundit dhe ne menyre indirekte).
E vetmja gje e sakte ne kete liber (Ali Bej Kelcyres) eshte lidhja e figures se Ismail Qemalit me Levizjen Vorio Epirote, pasi pretendohet se drama e “Vorio Epirit” ngjau ndersa ai ishte kryetari i qeverise shqiptare (f. 40), kur deri me tani, sic e kemi pare, pranohet vetem viti 1914. Cfare fsheh levizja Vorio Epirote ne lidhje me qeverine e Ismail Qemalit? Mos valle doreheqjen e tij perfundimtare? Apo mos valle ortodoksia e Jugut te Shqiperise se Sotme kishte te tjera plane ne lidhje me vazhdimesine e shtetit te shqiptareve ne ato ane per ato kohera?
Por ne thelb te te gjithe problemit qendron pranimi i shtetit si nje produkt i shoqerise parashqiptare dhe shqiptare, gje e cila nuk perputhet me fomen klasike te formimit te shtetit, por duke mos u analizuar sakte ajo edhe fsheh gjenezen historike te shqiptareve te sotem dhe cfare ka ndodhur ne trojet ku jetojne sot shqiptaret. E bukura eshte se vendi ku jetojne sot shqiptaret nuk eshte zhvilluar konform te gjitha siperfaqeve ku kane shkelur evropianet historikisht. Eshte i vetmi vend ne bote qe i eshte nenshtruar influences historike shumepermasore te evropianeve pergjate te gjitha rendeve shoqerore, por ka mbetur po aq primitiv sa paraardhesit me te pare te tyre. Perse nuk eshte realizuar perputhja dhe ndryshimi konform kesaj influence i popullates autoktone? Cfare e ka detyruar relatorin jashteautokton te relatohet me vendasit, te bashkejetoje per nje fare kohe dhe te largohet prej tyre duke lene gjurme vetem ne ndertimet kohore te ekzistences se ketyre relatave dhe emrat e vendeve (permend me rralla: pellazget, helenet, romaket, keltet, maqedonasit, thraket, bizantinet, otomanet, greket, austrohungarezet, italianet)?
Pranimi i ketyre pikepamjeve nuk do te kishte asgje te keqe per shkencen e historise ne qofte se nuk do te mbulonte tre problemet me te rendesishme te kesaj shkence per shqiptaret. Se pari, ajo mbulon gjenezen historiko-biologjike milionavjecare te tyre; se dyti, ajo mbulon karakteristiken natyrore te shqiptareve kundrejt popujve te tjera evropiane; se treti, ajo mbulon thelbin e shkences se historise pasi nuk nxjerr ne pah ndikimet reciproke te relatoreve historike sipas kohes dhe hapsires.
Por ka edhe probleme te tjera qe nxjerrin koke kur analizohet shoqeria shqiptare e sotme duke formuar parametrin: pamundesine hapsinore te veprimit shoqeror nder shqiptare.
Profesoresha e historise (Elena Kocaqi) duhet te lidhe teorite e saja mbi prejardhjen e ilireve dhe shqiptareve me pamundesine e ketyre te fundit per te formuar shtetin me 1912 te vetem (dmth pa ndikimin e boteve evropiane dhe otomane) dhe perse pseudohistorianet serbe e shtrojne gabim problemin e zhvillimit te shqiptareve (edhe shteti i tyre nuk ka pamjen e formimit sipas formes klasike). Ja perse profesioni e historianit ne Shqiperi, e kudo, eshte jo vetem inekzistent, por ai, kryesisht, ka pamjen e primitivizmit analitik mbi cbaze ndertohen strukturat teorike te Popullit Shqiptar. Lidhja e teorive te saja me formimin e shtetit te shqiptareve nga ana e Austro-Hungarezeve e ben te pamundur pranimin e te gjithe perfomances shpjeguese ne ate liber duke na cuar ne kerkesen per te zbuluar qellimin perse eshte shkruar ai liber me ate permbajtje.  Ndryshimi i metodikes eshte detyra e pare e studiuesit ne fushen e historise, e meqenese kete nuk e ka bere kerkush ne Shqiperi mbetet t’i konsiderojme punimet e studiuesve shqiptare me ngjyra politike. Teorikisht eshte e pamundur qe te jesh fillesa e races se bardhe ne kontinent dhe te jesh shtetformuesi i pare (vetem ne qofte se shteti lind me Njerezimin!!). Ne kete menyre lidhja me boten pellazgjike eshte jo vetem e deshtuar, por realisht antihistorike. Nuk mjafton mohimi i lidhjes, por te gjitha qelizat shoqerore qe marrin pjese ne ndertimin e shtetit, qe tek pellazget jane te pranishme, kur tek bota ilire mungojne teresisht, ndersa tek ajo arberore ato sapo kane celur si rezultat i botes se relacioneve, kur tek shqiptaret ato jane te shperthyera plotesisht dhe te gatshme te pajtohen me shtetin e imponuar politik. Shpjegimi i te gjithe ketij procesi kerkon permbysjen e te ashtequajtures shkence e historise, gje qe perfshihet ne teresine e padijes intelektuale te studiuesve shqiptare te te gjithe koherave.

b/Cfare u tha gabim me dashje (2012)?
Por viti jubilar shekullor tregoi se Historia e Popullit Shqiptar shkruhet me qellim gabim dhe e gjitha kjo per te mbuluar mashtrimin e djeshem ku, me sa kuptoj, te sotmit paskan gisht ose kerkojne te mos i nxjerrin lakrat miqve te tyre qe vazhdojne te vegjetojne ne funksion te shkences se Historise. Problemet qe u shtruan dhe u publikuan gabim me dashje ne kete pervjetor shekullor jane te shumta, por une mora ne konsiderate ato ngjarje ku dokumentacioni qe disponoja ishte me diskretituesi dhe manipulime dallohej qarte.
1- Gjeja me e pasakte ne historiografine e asaj kohe, e cila i kishte te gjitha mundesite te propogandohej sakte, ka qene lista e te ashtequajturve delegate ne Kuvendin e Vlores. Them te ashtequajtur pasi nuk ka asnje mundesi, teorike e praktike, qe ata te kene qene te zgjedhur realisht per kete proces. Une kam rast te vertetoj se per raste paralele historike, psh ne Kongresin e Durresit 1918 (sipas Av. Dr. Vasil K. Dilo ne studimin “Italia dhe Shqiperia” ku ai ka qene pjestar dhe pretendon se nuk ka pas qene i zgjedhur prej Popullit), procesi i zgjedhjes ka qene inekzistent. Kjo pranohet edhe nga historianet e sotem ku sipas njerit prej tyre: “Asnjeri nga personalitetet qe u tubuan ne Kuvendin e Vlores, nuk kishte marre nga krahina e vet mandatin e nevojshem per te perfaqesuar ne kete tubim popullin dhe vullnetin e tij” (Valentina Duka, Histori e Shqiperise 1912-2000, f. 23). Ne disa studime dhe permbledhje ngjarjesh historike autoret e mepastajme kane dhene emra te ndryshem dhe ato asnjehere nuk perputhen midis tyre. Por duhet pranuar qe ky problem ka qene me defekt qe perpara vitit 1945 dhe “fajtor” per kete duhet te kene qene disa nga pjesmarresit e atij kuvendi. Ketu poshte eshte tabela permbledhese e listave te delegateve ne Kuvendin e Vlores sipas disa studiuesve, qe konsiderohen nder me pretendentet e te qenurit historiane dhe staticiene te kesaj fushe, duke perfshire edhe artikullin ne internet.
Lista e delegateve ne Kuvendin e Vlores 1912 dhe firmetareve te Aktit te Pavaresise sipas studiuesve te ndryshem.
nr emri mbiemri      autori/       1    2   3    4   5   6    7   8   9
1Ahmet Dakli                           +
2Abaz Efendi Celkupa            +    +.  +.   +   +.  +    +   +   +
3Abdi Bej Toptani                    +    +.  +    +.  +.  +    +   +   +
4Abdyl Aziz Vehbi                          +.         +.
5Aristidh Ruci                                +.  +.   +   +.  +    +   +   +
6Ali Shahini                                         +                               +
7Ahmet Myftar be’Zogolli                    +               +    +   +   +
8Ahmet Myftar beu                                         +
9Avni Delvina                                      +         +          +        +
10Aziz Tahir Aidonati                                      +   +    +   +   +
11Aziz Efendi                                                       +    +   +   +
12Bektash Bej Cakrani            +   +
13Bedri Pojani                              +.   +.    +   +.  +    +   +   +
14Dom Nikolle Kacorri             +  +.   +.    +   +.  +    +   +   +
15Dervish Bej Mitrovica           +
16Dhimiter Zografi                    +  +.   +.    +   +.  +    +   +   +
17Dhimiter Tutulani                   +  +.   +.    +   +.  +    +   +   +
18Dhimiter Mborja                                            +   +    +   +   +
19Dhimiter Ilua                          +        —         +   +    +   +   +
20Dh. Berati                                   +.   +.    +   +.  +    +   +   +
21D. Emmanuel                             +.   +.    +   +.
22Dervish bej Bicaku                            +         +   +    +   +   +
23Dervish bej Ipeku                              +          +   +    +   +   +
24Dervish Hima                                                +   +    +   +   +
25Elmaz Efendi Boce               +   +.   +.    +   +   +    +   +   +
26Elmaz Mece                                      +.         +.
27Eqrem bej Vlora                    +         —         +   +    +   +   +
28Feim Mezhgorani                              +               +    +   +   +
29Feim Efendi                                                  +
30Hamdi Bej Ohri ose Bicaku   +         +          +   +    +   +   +
31Hamid Toptani                        +
32Hajdin Bej Draga                    +        +          +   +    +   +   +
33Hajdar Blloshmi                      +       —         +  —    +        +
34Hajredin Cakrani                    +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
35Dr. H. Myrteza                             +.         +   +.  +    +   +   +
36Haziz Gjirokastra                              +                                +
37Hysen Hoxha                                     +              +               +
38Hysen efendi Gjinokastra                             +   +         +    +
39Ismail Mahmut Qemali           +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
40Iljaz Bej Vrioni                         +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
41Isa Boletini                              +        +          +   +    +   +   +
42Ibrahim Efendi                                               +         +
43Jorgji Karbunara,Babe Duda  +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
44Jani Minga                               +   +.  +.    +   +.  +    +   +   +
45Jani Papadhopulli                              +           +   +    +   +   +
46Jahja Ballhysa                                   +           +   +    +   +   +
47Kristo Meksi                            +        +           +   +    +   +   +
48Kurt Aga                                            +           +   +    +   +   +
49Luigj Gurakuqi                         +   +.  +.    +    +.  +    +   +   +
50Lef Nosi                                   +   +.  +.    +   +.   +    +   +   +
51Mit’hat Frasheri                       +   +.   +.         +.   +    +   +   +
52Mustafa Merlik Kruja               +          +.    +               +   +
53Mustafa Asim Kruja                      +.               +.   +               +
54Murat Bej Toptani                   +     +.  +.     +   +.  +    +   +   +
55Myfit Bej Libohova                  +          +           +   +    +   +    +
56Myfit Vehbi Efendiu (Dibra)     +                       +         +
57M. Ferid Vokopola                         +.  +.    +    +.   +    +   +   +
58Mehmet Pashe Derralla                     +            +   +    +   +   +
59Dr. Myrteza Ali Struga                        +.           +                    +
60Mahmut Kaziu                                    +            +   +    +   +   +
61Mustafa Hanxhiu                                 +            +   +    +   +   +
62Mustafa Barotciu                                +            +    +    +   +   +
63Nebi Sefa                                +    +.   +.   +     +.   +    +   +   +
64Nuri Sojliu                                      +.   +.   +     +.   +    +   +   +
65Petro Poga                             +           +           +    +    +   +   +
66Pandeli Cale                           +    +.   +.    +    +.   +    +   +   +
67Namik Qemal Karaosmani     +    +.   +.   +    +    +     +   +   +
68Qazim Kokoshi                             +.   +.   +    +.   +     +   +   +
69Qerim Bej Begolli (Ipeku)                                 +    +     +   +   +
70Qemal Bej Mullaj                                 +.   +    +.    +    +   +   +
71Rexhep Bej Mitrovica              +   +.   +.          +.    +    +   +   +
72Rexhep Demi                          +          +          +     +    +   +   +
73Rexhep Beu                                               +
74Riza Bej Gjakova                                 +          +           +         +
75Riza Beu (Zogolli)                                +          +     +    +   +    +
76Semi Bej Vrioni                        +          +          +     +    +   +    +
77Salih Gjuka                              +    +.   +.    +   +.   +     +   +    +
78Shefqet Daiu                           +    +.   +.    +   +.    +    +    +   +
79Spiro T. Ilo                                      +.   +.   +    +.   +     +    +   +
80Syrja bej Vlora                                      +          +    +     +    +   +
81Sherif Langu                                         +                +     +    +   +
82Sherif Efendi                                                     +
83Shahin Efendiu                                                        +           +
84Tahir Mete                                             +                                   +
85Thanas Floqi                            +   +.    +.    +   +.   +     +    +   +
86Thamo Papapano                    +
87Veli Bej Kelcyra                        +          +           +    +     +    +   +
88Vehbi Dibra Agolli                                 +                               +   +
89Veli Harci                                        +.   +.    +   +.           +         +
90Vesel Margelleci (Jakupi)                      +          +     +     +   +   +
91Veli Gerra                                              +          +     +     +   +   +
92Veli Efendi                                                         +
93Ymer Bej Delialliu                           +.   +     +   +.    +     +   +   +
94Ymer Sallaku                                                                   +
95Xhelal Bej Skrapari Kopren.     +    +.   +.    +    +.   +     +   +   +
96Xhelal Bej Daliallisi                                             +                      +
97Xhemal Bej Deliallisi                       +.   +.    +    +.   +     +   +   +
98Zyhdi Ohria                                     +.   +.    +    +.   +     +   +   +
99Zihni Abas Kanina                           +.   +.    +    +.   +     +   +   +
100Zenel bej Begolli                                  +                         +        +
101Myfit Bej Gjirokastra                            +                                    +
102Qemal Bej Elbasani                                         +                                                                                            Shuma   42   40   73   37   82  70  76  72  82
                                                                (38)       (40)

                                     autori/   1      2     3     4     5    6    7    8    9

1– sipas: Dokumenta mbi veprimtarine e Qeverise se perkoheshme te Vlores, Tirane, 1963
2– sipas: Prof. Dr. Kristo Frasheri, Shpallja e pavaresise se Shqiperise, Tirane 2008
3– sipas: Prof. Dr. Aleksander  Meksit dhe Xhevahir Lleshit, 100 vjet Pavaresi Kombetare, 2012
4– sipas: Ndricim Kulla, 100 vjet Pavaresi, Tirane 2012
5– sipas: Shqiperia 1927. Ne tabelen perkatese jepen emrat e delegateve te te gjithe kuvendeve dhe kongreseve politike shqiptare deri ate vit, per firmetaret e Aktit te Pavaresise jepet numri 42, kurse emrat jane 40
6– sipas: Kastriot Dervishi, Historia e shtetit shqiptar 1912-2005, Tirane 2006
7– sipas: ne internet 2012
8– sipas: Gazmend Bakiu, Shqiperia Politike (artikuj dhe fotografi), Tirane 2010
9– sipas:Bardhosh Gace, Ata qe shpallen Pavaresine Kombetare, Tirane 1997,2002, 2012. Edhe pse  ne f. 266 (bot. 1997), f.210 (bot. 2002), f. 194 (bot. 2012) autori pretendon per 63 kongresare ne fakt kur lexon librat e tij rezultojne rreth 82, ku ka futur edhe Ahmet Zogun dhe Hysen Hoxhen, ku kete e quan edhe Hysen Ef. Gjirokastra. Por dallimi bie ne sy kur krahasohen tre botimet midis tyre. Botimi i 1997 nuk e ka Ahmet Zogun, kur i 2002 e permban ne f. 197-199 dhe i 2012 ne f. 182-184.
Shenim: – me pika (+.) jane firmetaret e Aktit te Pavaresise, ndersa me kllapa (38) numri i firmetareve dhe me (—) pranohet se nuk ka qene. Lexuesi duhet te me fale, pasi duke u mare e stermare me kete liste edhe mund te kem bere ndonje gabim pergjate perpunimit kompjuterik dhe numerimit. Psh kuptohet qe Hysen Hoxha dhe Hysen ef. Gjinokastra konsiderohet i njejti person edhe pse nuk eshte keshtu, ose Sherif Langu dhe Sherif Efendi mund te jete i njejti person, po keshtu Rexhep Demi me Rexhep Beun, po keshtu Mustafa Asim Kruja me Mustafa Merlik Kruja (ne kete rast ekziston e botuar edhe menyra se si Mustafa Merlika Kruja u be me dy emra, Mustafa Asim Kruja, qe ekziston ne dokumentin e Pavaresise;- Mustafa Merlika Kruja, Kujtime vogjlie e rinije, f. 174-175, Tirane 2007), Feim Mezhgorani me Feim Efendi, Ahmet Myftar be’Zogolli me Ahmet Myftar Beu por une kam qene i detyruar t’i ve sipas emertimeve te dhena nga studiuesit pa e ditur ne e kane kuptuar ata kete gje.                    ———————
10 – Por  historiografia komuniste kishte dhene te tjera shifra pa dhene burimin e informacionit. Me 1984 Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise ribotoi pas afro 20 vjetesh (pasi ishte mbeshtetur ne botimin e vitit 1965) “Historia e Shqiperise”, vell. i dyte (vitet 30 te shek. XIX – 1912) ku per temen tone kishte shkruar: “Me 28 Nentor 1912, ne oren 14, u hap ne Vlore Kuvendi Kombetar ne te cilen merrnin pjese 37 delegate…” (f. 497).
11 – Ndersa ne librin e tij Tajar Zavalani: “Histori e Shqipnis”, Tirane 1998, pretendon se ne Vlore kishin mberritur 83 delegate nga te gjitha krahinat shqiptare (f. 224).
12 – Me 2002 perseri Akademia e Shkencave te Republikes se Shqiperise botoi kompleksin historik “Historia e Popullit Shqiptar” ne kater vellime, ku vellimi i dyte (Rilindja Kombetare, vitet 30 te shek. XIX-1912) kishte kete informacioni per temen tone: “Me 28 nentor 1912, ne oren 14, u hap ne Vlore Kuvendi Kombetar. Ne mbledhjen e pare te Kuvendit moren pjese 37 delegate, te cilet u shtuan gjate diteve qe pasuan duke arritur ne 63 vete qe perfaqesonin te gjitha viset shqiptare. Pjesa me e madhe e tyre ishin udheheqes e veprimtare te Levizjes Kombetare Shqiptare” (f. 510).
13 – Sipas Prof. Dr. Valentina Dukes, ne librin e saj “Histori e Shqiperise 1912-2000”, Tirane 2007, thote se fillimisht kane qene 37 delegate (kjo shifer cuditerisht  eshte e kundert me te gjithe studiuesit e tjere, por eshte e sakte dhe shtron pyetjen: perse profesoresha e historise nuk e ka  paralelizuar me emrat e pjesmarresve; perse kjo heshtje?)  pastaj me te ardhurit u bene 63 delegate (f. 23). Ne kete pike ajo ka ecur sipas historiografise zyrtare te epokes komuniste.
14 – Arben Puto, ne librin e tij: “Shqiperia politike 1912-1939”, Tirane 2009, ne gjurmet e Eqrem bej Vlores, thote: “ne mbledhjen parapergatitore te mbajtur me 28 nentor u tubuan me nxitim 40 burra nga krahina te ndryshme te Shqiperise. Ne ditet qe pasuan erdhen edhe delegate te tjere nga jugu dhe lindja e Shqiperisa” (f. 37).
15 – Ndersa gazetari Blendi Fevziu, ne librin e tij: “100 vjet (1912-2012)”, Tirane 2012, nje eskursion ne politiken e Shtetit Shqiptar shkruan: “Sali Xhuka beri vertetimin e tyre dhe gjeti se nga 84 delegate te zgjedhur, 43 prej tyre kishin arritur ne kohe dhe ndodheshin ne dhome….”; pasi flet per ngjarjen e dates 28 nendor dhe formulimin e proces verbalit te asaj dite, vazhdon: “Pas tij (nenkuptohet Ismail Qemali,GH) vijojne nenshkrimet e 40 personave. Dokumentin e firmosen vetem delegatet e dites se pare” (f. 24).
16 – Gazetari Ilir Ikonomi, ne librin e tij: “Pavaresia, udhetimi i paharruar i Ismail Qemalit”, UET Press, 2012, shkruan: “Delegatet, qe kishin mundur te arrinin, po grumbulloheshin dalengadale ne selamllek. Ata ishin rreth 40 veta dhe shume prej tyre nuk kishin qene ndonjehere ne Vlore. Ne pjesen me te madhe, kujton delegati i Bukureshtit, Dhimiter Beratti, ata nuk njiheshin me njeri-tjetrin…” (f. 216).
17 – Jusuf Buxhovi ne librin e tij Kosova, pjesa e dyte Perandoria Osmane, Prishtine, 2012, shkruan se numri i delegateve ne diten e nenshkrimit te Aktit te Pavaresise ka qene 37 dhe me vone u bene 63 delegate nga te gjithe trojet e banuara nga shqiptaret (f. 611) duke dhene disa nga emrat e tyre ku perfshihet dhe Hasan Hysen Budakova, personazh krejt i panjohur prej nesh ne kete ngjarje, por i njohur si drejtues i kryengritjeve antiosmane. Burimi i ketij informacioni eshte: “Historia e Popullit Shqiptar”, vell. II, f. 510 (shen. nr. 958)
18 – Historiania Elena Kocaqi ne artikullin e saj te botuar ne gazeten “Shekulli” (21 nentor 2012), -Austriaket mbeshteten Ismail Beun te ngrinte flamurin- , pretendon se ne Kuvendin e Vlores firmosen 40 nga 84 deputete dhe, pavaresia, nuk u arrit as me shumice te thjeshte votash. Por ne librin e saj “Si e krijoi Austro-Hungaria shtetin shqiptar” shkruan pak si me ndryshe duke cituar Miranda Vickers. Aty thuhet: “Keshtu me mbeshtetjen diplomatike te Vjenes 83 delegate te krishtere dhe muslimane, nga e gjithe Shqiperia u mblodhen ne Kongresin e Vlores, me 28 Nentor 1912” (f.131).
19 – Studiuesi Gezim H. Juka ne librin e tij “Shteti Shqiptar dhe Shkodra – 1912-2012, Shkoder 2012 shkruan se me 28 Nentor 112 u arrit te shpallej Pavaresia e Shqiperise e realizuar ne Vlore ku mes Delegateve nga gjithe trevat shqiptare, gjithsejt 80 figura te denja politike, nga….(f. 8).
20 – Me 2013 politikani dhe studiuesi shqiptar nga Kosova Dr. Jakup Krasniqi  publikoi studimin e tij “Pavaresi dhe Personalitete”, Prishtine 2012, ku ne f. 155 jep numrin e delagateve ne Kuvendin e Vlores te dates 4 dhjetor 1912 (63) dhe ne f. 317-318 emrat e delagateve te Kuvendit te Vlores me 28 Nentor 1912 ku figurojne 74 delegate. E bukura eshte qe ky autor edhe pse mundohet t’i ngreje lavde Enver Hoxhes (f. 245) mbi nje baze informative shumepermasore krejtesisht te sajuar, nuk e ka vene emri e Hysen Hoxhes ne listen e delegateve. Por kjo mund te kete ndodhur edhe per nje aresye te mbeshtetur mbi informacionin qe studiuesit kosovare kane pasur mbi Hysen Ef. Gjinokastren (vdekur ne qershor 1915) qe binte ne kundershtim me te dhenat e Fjalorit Enciklopedik Shqiptar mbi Hysen Hoxhes (sipas te cilit ky i fundit kishte vdekur me 1934), atehere ky studiues futi emrin Azis Efendi Gjirokastra, qe nuk figuron ne asnje variant te parapare, por qe eshte ne perputhje me pretendimet e Prof. Dr. Aleksander Meksit, por qe, ky i fundit, edhe pajtohet me pranine e Hysen Hoxhes. Kam frike qe politikanet dhe studiuesit kosovare jane viktima shumepermasore te veprave te publikuara nga Akademia e R.P.S.SH. ku ata mbeshteten pergjithesisht.
21 – Por në nje liber mbi figuren dhe veprimtarine e Ismail Qemalit: “Shqipëria dhe Shqiptarët”, Tirane 2008, me autor botimi, shpjegime, plotesime historike dhe grafie sternipin e tij, Darling Ismail Vlora gjejme te dhena te tjera dhe te reja. Ne kapitullin: ”Kuvendi i Vlores dhe Shpallja e Pavaresise” (f. 115-124), pervec emrave te nenshkruesve, shkruhet: “Edhe pse Kuvendi i Vlores zhvilloi 7 mbledhje (28 nëntor – 7 dhjetor) Akti i Pavaresisë u nënshkrua ne mbledhjen e parë te Kuvendit, më 28 nentor. Nga 43 delegate, që ishin prezent, Aktin e kane nenshktuar vetem 40 prej tyre” (f. 121) dhe poshte vazhdojne emrat e 40 firmetareve12. Shenimi 12  thote: Lef Nosi “Dokumenta Historike…”, Nr 6, f. 167. Ne do te kemi rast te shohim ne vazhdim nje botim te Lef Nosit me te hershem dhe me te dhena te tjera te botuara ne te njejten reviste, vetem se me Nr. 4, f. 119-121.
22 – Studiuesit Moikom Zeqo dhe Deshira Jazexhiu ne librin e tyre: “100 vjet Pavaresi, Flamuri qe ringjalli nje Komb 1912-2012”, Tirane 2012 shkruajne: “Ne mbledhjen e 41 delegateve qe kishin mberritur ne Vlore…..” (f. 145) duke mos dhene asnje reference se ku e kane marre kete shifer.
23 – Studiuesit Angjelin Shtjefni dhe Nikolle Loka ne librin e tyre: “Imzot Nikolle Kacorri, burreshtetas shqiptar ne Altarin e Atdheut” (jane te vetmit studiues qe e japin te sakte emertimin e shkalles hierarkike te personazhit historik, pasi ne ate kohe (1912) Imzot Kacorri ishte arqipeshku i Durresit dhe i te gjithe katolikeve qe jetonin ne Shqiperine e Mesme)  sipas referimit AIH. Vj. 22-8-859; 22-8-860 (HHSt.A.PA.A, Ref. I. Nr. 70), f. 151-152, shkruajne: “Sipas proces verbaleve qe u lexuan ne hapje te Kuvendit, ne mbledhjen e pare, sipas rretheve, ishin zgjedhur delegatet e Kuvendit Kombetar.
Vlora: Ismail Qemal Bej, njekohesisht kryetar i Kuvendit, Eqrem Bej Vlora (jo i pranishem, ndodhej ne Himare), Qazim Kokoshi, Zihni Nuri Efendi Kanina, mesuesi Jani Minga, Aristidh Ruci. (5 delegate, numrat i kam vendosur une, GH).
Gjirokastra: Veli Efendiu, Elmas Efendiu, Aziz Efendiu. (3 delegate)
Permeti: Veli Bej Permeti (jo i pranishem), Syrja Bej Vlora (jo i pranishem) Midhat Bej Frasheri. (1 delegat)
Korca: perkohesisht Dhimiter Zografi dhe Pandeli Cale, te dy nga Bukureshti, por te lindur ne Korce. (2 delegate).
Berati: Azis Pashe Vrioni (jo i pranishem), Iljaz Bej Vrioni, Gjergj Karbunara, Hajredin Bej Cakrani (jo i pranishem). (2 delegate)
Fieri: Sami Bej Vrioni (jo i pranishem), Qemal Bej Vrioni (jo i pranishem).
Lushnja: Qemal Beu, Ferid Beu, Nebi Efendiu. (3 delegate)
Shijaku: Ymer Beu, Xhemal Beu. (2 delegate)
Durresi: Abaz Efendiu, Mustafa Ibrahim Efendiu, Jahja Efendiu, Imzot Nikolle Kacorri (4 delegate) –jane te vetmit studiues ne Shqiperi qe e japin te sakte emertimin hierarkik te Imzot Kacorrit.
Kruja: Mustafa Asimi (Kruja). (1 delegat)
Tirana: Abdi Bej Toptani, Murat Bej Toptani. (2 delegate)
Elbasani: Shefqet Daiu, Qemal Beu, Lef Nosi, Dervish Beu (jo i pranishem). (3 delegate)
Oheri dhe Struga: Nuri Efendi Bakalli, Dr. Myrteza Efendiu, Zyhdi Beu. (3 delegate)
Dibra: Myfti Vehbi Agolli. (1 delegat)
Shkodra: Luigj Gurakuqi. (1 delegat)
Per vilajetin e Kosoves: Salih Gjuka, Bedri Beu, Rexhep Beu, Midhat Bej Frasheri, Isa Buletini (jo i pranishem), Riza Bej Gjakova (jo i pranishem), Ali Bej Draga (jo i pranishem), Mehmet Pashe Kallkandeleni (jo i pranishem). (4 delegat)
Per shoqerine “Bashkimi” ne Bukuresht: Dhimiter Zografi, Pandeli Cale, Kristo Meksi, Dhimiter Mborja, Dhimiter Berati. (6 delegate)
Po t’i mbledhesh bejne plot 40 delegate (pasi Pandeli Cale dhe Dhimiter Zografi rezultojne perfaqesues  te dy subjekteve, Midhat Bej Frasheri i dy krahinave), kur ne liber jepen edhe emrat e atyre qe ishin zgjedhur, por nuk ishin te pranishem (13 te tille)”.
24 – Kjo nuk me pengon te botoj pikerisht kete liste sipas nje varianti tjeter qe i dedikohet Fototekes “Marubi” ne nje album te botuar me rastin e 100 vjetorit te Pavaresise ku duken fare hapur shtesat e bera, jo vetem ne njerez, por dhe ne krahina duke i krijuar historine atyre (te jeni te bindur qe kjo nuk eshte veper e Marubeve). Vini re kete sajese dhe kujt ja kane dedikuar:
“Delegatet e Kuvendit te Vlores, me 1912.
Berati:  Iljaz Vrioni, Hajredin Cakrani, Xhelal Koprencka, Dude Karbunara, Dhimiter Tutulani, Sami Vrioni.
Durresi: Abaz Celkupa, Mustafa Hanxhiu, Jahja Ballhysa, Dom Nikolle Kacorri.
Dibra: Vehbi Agolli, Sherif Langu
Elbasani: Shefqet Daiu, Lef Nosi, Qemal Karaosmani, Mit’hat Frasheri
Gjirokastra: Aziz Efendiu, Veli bej Kelcyra, Elmaz Boce, Mufit Libohova, Petro Poga, Jan Papadhopulli, Hysen Efendiu
Ipeku: Rexhep Mitrovoca, Bedri Pejani, Sali Gjuka, Mit’hat Frasheri, Qerim Begolli
Kruja: Abdi Toptani, Mustafa Kruja
Lushnja: Qemal Mullai, Ferit Vokopola, Nebi Sefa
Ohri dhe Struga: Zyhdi Ohri, Dr. H. Myrtezai, Nuri Sojlliu, Hamdi Ohri, Mustafa Barutciu, Dervish Hima, Hajdar Blloshmi (nuk mori pjese per shkak te pushtimit serb).
Shijaku: Xhemal Deliallisi, Ymer Deliallisi, Shahin Efendiu.
Tirana: Abdi Toptani, Murat Toptani.
Korca: Pandeli Cale, Thanas Floqi, Spiro Ilo.
Vlora: Ismail Qemali, Zihni Abaz Kanina, Aristidh Ruci, Jani Minga, Eqrem Vlora.
Shkodra: Luigj Gurakuqi
Permeti: Veli Kelcyra, Syrja Vlora, Mit’hat Frasheri.
Kosova: Mehmet pashe Derralla, Isa Boletini, Hajdin Draga, Dervish Ipeku.
Peqini: Dervish Biekeiu, Mahmur Kaziu.
Tepelena: Kristo Meksi, Mufit Libohova, Fehim Mezhgorani, Aristidh Ruci
Kavaja: Abdi Toptani
Cameria: Veli Gerra, Vesel Margellici, Aziz Tahir Ajdonati, Rexhep Demi.
Mati: Ahmet Zogu, Riza Beu, Kurt Aga
Kolonia shqiptare ne Bukuresht: Dhimiter Zografi, Dhimiter Mborja, Dhimiter Berati, Dhimiter Ilo.                                                                  FOTOTEKA KOMBETARE “MARUBI”, SHKODER  (f. 111)“.
Perpara kesaj faqeje eshte nje fotografi pa diciture dhe pa date, por qe nenkupton emrat e mesiperm ku “cuditerisht” kane dale ne fotografi 57 personalitetet e atij Kuvendi. E bukura eshte se pretendohet se kjo fotografi i perket vitit 1912 dhe ka ne mes te tyre edhe Heroin nga Mitrovica e Kosoves Isa Boletinin. Lind pyetja: e kujt date eshte kjo fotografi, pasi pranohet vitit 1912? Pretendoj se akoma spekullohet me daten 28 Nentor 1912 duke fshehur shume te verteta te pathena qe duhen zbuluar se s’ben!
I permend te gjitha keto subjekte,  studiues dhe gazetare (24 te tille) per te argumentuar faktin se shifrat e publikuara prej shumices se tyre nuk jane reale, por deshirat e tyre pasionante pasi nuk japin referencen e burimit me te pare, me perjashtim te Darling Ismail Vlora, Angjelin Shtjefnit dhe Nikolle Loka-s, prej nga jemi te detyruar te nxjerrim nje perfundim tjeter. Ne qofte se burimi i Darling Ismail Vlores eshte i sakte, atehere rezultun qe Lef Nosi te kete dhene shifra te ndryshuara brenda nje kohe te shkurter nga vete ai, por me duket se kjo nuk eshte e vertete pasi ne nje botim te Institutit te Historise, te pergatitur per botim dhe redaktim shkencor nga Prof. Dr Marenglen Verli dhe Prof. dr. Ferid Duka, jepet nje permbledhje me dokumenta historike per t’i sherbye histories tone Kombetare, te Lef Nosit (botim i dyte) ku ne f. 176-177 jepet lista e delegateve pikerisht sipas revistes me Nr. 4, f. 191-121 pa i ndryshuar as presjen.
Por duke pare karambolet qe lindnin nga perseritja e emrave, nga ana e studiuesve te shumte qe moren pjese ne studimet e ketij problemi, dhe sidomos pas veprimtarive ceremoniale me rastin e 100 vjetorit te Pavaresise Prof. Dr. Aleksander Meksi ripublikoi ne internet emrat e pjesmarresve dhe firmetareve, duke i konsideruar perfundimtar si me poshte:
Ismail Kemal Beu, Ilias Be’ Vrioni, Hajredin Be’ Cakrani, Xhelal Be’ Skrapari (Koprencka),  Dud (Jorgji) Karbunara, Taq (Dhimitër) Tutulani,  Myfti Vehbi Efendiu (Agolli), Abas Efendi (Çelkupa), Mustafa Agai (Hanxhiu), Dom Nikoll Kaçorri, Shefqet Be’ Daiu, Lef Nosi,  Qemal Beu (Karaosmani), Midhat Be’ Frashëri, Veli Efendiu (Harçi), Elmas Efendiu (Boce), Rexhep Beu (Mitrovica), Bedri Beu (Pejani), Salih Xhuka (Gjuka), Abdi Be’Toptani, Mustafa Asim Efendiu (Kruja), Kemal Beu (Mullaj), Ferid Be’ Vokopola, Nebi Efendi Sefa (Lushja), Zyhdi Beu (Ohri), Dr. Myrtezai (Ali Struga), Nuri Efendi Sojli, Xhemal Beu (Deliallisi), Ymer Beu (Deliallisi), Zyhni Efendiu (Kanina, Mustafaraj), Aristidh Ruci, Kjazim Kokoshi, Jani Minga, Dhimitër Zografi, Dhimitër Mborja (Emanuil), Dhimitër Beratti, Pandeli Cale, Athanas Floqi, Spiro Ilua, Luis Gurakuqi (40 firmetaret).
Ndersa te ardhur me vonese per shkaqet e tyre jane:
Aziz Efendiu (Gjirokastra), Ibrahim Efendiu (Ali Shahini), këta të dy ishin të pranishëm qysh më datë 28 por nuk firmosën; Mustafa Agai (Hanxhiu),  Jahja Efendiu (Ballhysa), Mehmet Pashë Dëralla (Tetova), Isa Beg Boletini, Ajdin Be’ Draga, Dervish Be’ Ipeku (Begolli), Surrja Be’ Vlora, Sami Be Vrioni, Dervish Be’ Elbasani (Biçakçiu), Mahmut Efendi Kaziu, Kristo Meksi, Sherif Efendiu (Langu), Myfit Bej Gjirokastra (Libohova), Petro Poga, Jan Papadhopullo, Hysen Efendi Gjirokastra (Hoxha), Veli Bej Klisura, Veli Gërra Reshadia, Vesel (Jakup Vesel) Margëlliçi, Aziz Tahir Ajdonati (Tahir Mete), Rexhep Demi, Qerim Beg (Begolli), Avni Bej Delvina, Hamdi Be’ Ohri, Mustafa Efendiu (Barotçiu), Ahmet Muftar Beu (Zogolli), Riza Beu, Kurt Agai, Zenel Be Ipeku (Begolli), Riza Beg Gjakova (32 delegate).
Ndersa nuk arriten te marrin pjese 4 delegate: Ekrem Be’ Vlora, Dervish Hima, Hajdar Blloshmi dhe Dhimitër Ilo.
Sipas autorit ne total numri e delegateve ka qene 76, nga te cilat firmosen 40
Lind pyetja: perse u bene 40 qe ne diten e pare dhe 76 gjithsejt ? Mos valle nga padija apo per te barazuar shenjtoret e ortodoksise me pjesmarresit e Kuvendit te Vlores? Djallezia historike, jo vetem ne kete rast, nuk ka asnje vlere. Ata kane qene plot 37 vete qe firmosen Aktin e Pavaresise te formimit te Shtetit Shqiptar. Gjeni se kush jane ata tre vete teper ne aktin monumental perballe Hotel Dajtit! Historia nuk percaktohet nga votat e studiuesve. Te pakten ky eshte nje problem qe eshte ditur sakte, por eshte shtremberuar me nje qellim ta paracaktuar dhe te lidhur me epoken enveriste. Studiuesit e sotem i nxjerrin te palarat vetvetes dhe i tregojne Popullit Shqiptar se cfare perfaqesojne ata ne realitetin politik te sotem, por dhe nje poshtersi pasi pergjegjesine ja kane lene ne dore nje personazhi politik qe nuk i perket kesaj fushe.
Ne thelb te gjithe ketyre studiuesve dy jane emrat me te lakuar qe duheshin futur ne historine e kesaj ngjarje: Hysen Hoxha, xhaxhai i Enver Hoxhes, dhe Ahmet Zogu, Mbreti i ardhshem i Shqiptareve, edhe pse ata nuk paraqesin asnje  rendesi pervec metodikes mashtruese qe kane perdorur studiuesit. Ne shume artikuj analitike dhe kritike kam argumentuar se Hysen Hoxha nuk ka qene ne Vlore me 1912, por studiuesit kane vazhduar t’i bine fyellit ne te njejten vrime, duke vazhduar mashtrimin e Enver Hoxhes. Spekullimi qe behet me emrin e Hysen Hoxhes duke bere zevendesimin e Hysen efendi Gjinokastritit  ishte i arsyeshem brenda kuadrit llogjik duke u nisur vetem nga nje fakt: nuk gjendej kerkund ne permendjen e Hysen Hoxhes llagapi Gjinokastra ne shtypin e kohes, por dhe emri i Hysen efendi Gjinokastres ishte krejt i erret (mos valle prej kesaj kane perfituar Kristo Frasheri, Aleksander Meksi dhe Bardhosh Gace kur i shtojne emrit te Hysen Hoxhes llagapin Gjinokastra, ose anasjelltas?). Me thene te drejten kjo me revoltonte pa mase aq me teper kur kisha gjetur se Hysen Hoxha kishte vdekur me 25 janar 1916 (jo me 1934, sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar dhe Bardhosh Gaces) dhe ne lajmin e vdekjes (gazeta Ipirotiqi Amina (Mbrojtja e Epirit), Nr. 105) nuk permendej kerkund vajtja e tij ne Kuvendin e Vlores me 1912 dhe mbiemri shtese Gjinokastra nuk ekzistonte, perkundrazi permendej si zevendesues i kryetarit te Bashkise me 1915. Gjetja e shprehur mbi ekzistencen e personazhit historik me emrin Hysen Gjirokastra ka qene nje lehtesim i madh ne kerkimet e mia historike. Kete e gjeta ne librin e Jusuf Buxhovit, Kosova, pjesa e trete (Nga Konferenca e Londres deri te protektorati nderkombetar), Prishtine 2012, ku shkruhet: “Brenda disa kohesh (behet fjale pas 9 majit 1915, GH), ne Tirane dhe rrethine ai (behet fjale per Haxhi Qamilin, GH) vrau atdhetaret e njohur, si Ismail Klosi, Hajredin Fratari, Baki Gjebrea, Hysen Gjirokastra (nenvizimi i imi, GH) e te tjere73. Shenimi 73 thote: “Wilhelm Wied: “Denkschift Über Albanien”, manuskript, 1917, faqe 49” (f. 77). Por edhe per Thoma Papapanon kemi te njejtin mashtrim (mesuesi i fillores se Enver Hoxhes ne Gjirokaster, Vitet e vegjelise, f. 102)). Por fakti i vrasjes se Hysen Efendi Gjinokastres nga ana e Haxhi Qamilit me 1915 tregon se pjesmarresit ne Kuvendin e Vlores (1912) nga Jugu i Shqiperise persekutoheshin nga regjimi grek dhe per kete ishin te detyruar te jetonin larg qyteteve te tyre. Kjo eshte aresyeja perse Hysen Efendi Gjinokastra nuk ka asnje veprimtari te mepastajme ne Gjirokaster dhe perse Hysen Hoxha vazhdoi punen e tij si kryetar i bashkise pergjate kohes se pushtimit te Gjirokastres nga ana e grekeve.
Ndersa per Ahmet Zogun, mbretin e ardhshem te shqiptareve, problemi eshte shume i lehte per t’u mohuar. Ne Shqiperia 1927 jepet tabela e delegateve ne te gjitha kuvendet dhe kongreset deri ne vitin 1926 ku emri i Ahmet Zogut eshte e mbishenuar me bold kudo ku ai ka qene. Mungesa  e emrit te tij ne listen e delegateve te Kuvendit te Vlores tregon se ai nuk ka qene, kur ne ate kohe (1928) Ahmet Zogu ka qene i pari President i Republikes Shqiptare dhe, pak me vone, i pari dhe i vetmi Mbret i Popullit Shqiptar dhe ka pasur rast ta thote fjalen e Tij po te ishte e kunderta. Por kam rast t’u tregoj shqiptareve te sotem se e verteta eshte krejt tjeter per tjeter dhe te gjithe kane spekulluar ne emer te se vertetes, duke perfshire edhe “Shqiperia me 1927”. Me 1935 shtypshkronja “Gutenberg” nxorri ne shitje broshuren “Mbreti Yne ne Rinine e Tij” me autor Timo Dilo, ku ne kapitullin e III, f. 19-21 flitet per pjesmarrjen e Ahmet Zogut ne shpalljen e Indipendences si ruajtes i Kongresit me 25 matjane dhe kthimin ne Mat perpara mbarimit te tij. Po nuk thuhet ne asnje rresht se ka qene delegat i Matit. Pastaj si ruajtes i Kuvendit te Vlores ka qene Isa Boletini me 400 trimat e tij, keshtu qe pretendimi i autorit eshte pak i dyshimte. Interesant eshte dhe fakti qe studiues te ndryshem e kane bere Ahmet Zogun delegat te Matit ne Kuvendin e Vlores jashte cdo konteksi historik pa permendur literaturen se ku e kane marre kete informacion (permend psh. Novruz Zejnati, Ahmet Zogu, politikan apo ushtarak?…, f. 50).

2 - Por karakteri i qellimshem i te shprehurit pasaktesisht i ngjarjeve te asaj kohe eshte ai i kryengritjeve te armatosura te Popullit Shqiptar. Ne qofte nga 1991 deri me 2011 studiuesit shqiptare e pranuan se edhe ne Veriun e Shqiperise, e sidomos ne Kosove, na kishin ekzistuar keto kryengritje me permasa shume me te medha se ne Jugun e vendit, kete vit jubilar befas u cfaq nje ide tjeter ne kundershtim me te gjitha ato qe kishin pretenduar studiuesit shqiptare persa i perket shkakut te aplikimit te tyre. Ne te vertet autorja e idese (profesoresha e historise Elena Kocaqi Levanti), duke mesuar per permasat e verteta te kryengritjeve qe kishin bere shqiptaret ne ate periudhe historike, vendosi t’i ndryshoje parametrat e ngjarjeve ku pikesepari pranonte se ne Jugun e Shqiperise nuk kishte pasur te tilla, kur ne Veri dhe Kosove ato kishin qene te pranishme. Autorja perdori nje metode me te vertete interesante: permbysi te gjithe mashtrimin komunist mbi kete teme, por justifikimi i ngjarjeve ishte ne fakt me “origjinal” se origjinali. Defekti binte ne sy tek cdo lexues i thjeshte, por duke mos kryer kritiken e pikepamjeve mbi keto tema (ne kete rast do t’i binte ndesh profesoreve te saj) e permbyste dhe e bente te papranueshme teresine e ideve te saj.
Roli i kryengritjeve te armatosura ne procesin e shpalljes se Shtetit dhe Pavaresise se shqiptareve  e kerkonte nje shpjegim, por autorja nuk ka bere kritiken e tjetersimit te historise ne dokumentat qe thone te kunderten e asaj qe pretendon vete. Nuk e di a e ka ditur se dikur profesori i saj kishte shkruar:
“Eshte e pranuar pergjithesisht se kryengritja e pergjithshme shqiptare e veres 1912 dhe shperthimi i luftes I-re Ballkanike qe pasoi ne vjeshte i zuri ne befasi Fuqite. Kjo nuk i pengoi ata te nderhynin me tere peshen e tyre kur erdhi casti i marrjes se vendimeve”.(Arben Puto, Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan, Probleme te Pavaresise se Shqiperise, f. 83)
Ne qofte se do te merret i vertete si fakt historik pretendimi i mesiperm, atehere mbeten pa shpjegim tre idete kryesore te autores sone te shprehura ne librin e saj, te botuar me rastin e 100 vjetorit te Pavaresise, sipas se ciles (numrat i kam vendosur une,GH):
1-“Ismail Qemali bashkepunoi me qeverine greke dhe sipas kerkesave te saj nuk lejoi nje kryengritje shqiptare ne jug te Shqiperise. “Greqia nuk pranonte qe te kishte kryengritje ne Jug ne 1911 dhe kete ja tha edhe I. Qemalit. Ne pjesen e quajtur Epir…Greqi(a) nuk do te njihte asnje aktivitet kombetar shqiptar”94. Pasi mori kete pergjigje ai i dergoi instruksione perkrahesve te tij ne Shqiperine e Jugut dhe Epir duke u rekomanduar “pjekuri dhe largimin nga nje revolte e pergjithshme”95. “Ne korrik Koromilas leshoi nje qarkore per konsullaten greke ne Janine ku keshillonte popullsine “greke” te evitonte cdo perzierje me levizjen shqiptare”96. / Edit Durham per deshtimin e kryengritjes se Toskerise shkruan se “Sikur te qe ngritur edhe kjo ane, besoj se fuqite e medha do te qene te shtrenguara te njihnin ceshtjen shqiptare, gje qe do te kishte kursyer mjaft lufte me vone. Por fatkeqesisht jugu i besonte Ismail Qemalit.” (f. 53). Ne fakt kjo eshte nje tendence e deshtuar e autores per t’ja hedhur fajin individit dhe jo popullates jugshqiptare. Ne shenimet e avokatit tone (Dr. Vasil K. Dilos) shkaku i mosngritjes se kesaj popullate eshte tjeter per tjeter dhe nuk ka asnje lidhje me figuren e Ismail Qemalit (te mos harrojme qe avokati ka qene bashkekohor i te gjithe procesit te shpalljes se shtetit te shqiptareve, -ne ate kohe (1912) ai ishte plot 44 vjec dhe kishte nje formim shkencor universal  jashte unit te tij). Gjithshka lidhet me dy krahet e popullates sipas besimit fetar duke na shpjeguar pamundesine e aplikimit te procesit nder ato ane (sipas “Protokollit te Korfuzit”). Ishte e pamundur qe popullata muhamedane te ngrihej kundra sivellezerve te vet, ndersa ajo ortodokse varej kryekeput nga politika greke qe e kishte te siguruar me kohe pavaresine e vet dhe e kishte hallin te zgjerohej ne kurriz te shqiptareve epirote.
2-Kapitulli I-re ka si nenkapitull: “Shfrytezimi i shqiptareve nga shtetet ballkanike” (f. 40) dhe ne vazhdim, me titull: “Bashkepunimi Isa Boletinit me serbet” (f. 41), “Bashkepunimi i Ismail Qemalit me Greqine” (f. 44). Dhe ne vazhdim autorja shkruan: “Kjo kryengritje (ajo e viteve 1911-1912, GH) konsiderohet si krahu i armatosur i levizjes politike per pavaresi. Ne fakt kjo kryengritje ishte e financuar nga Serbia dhe Mali i Zi deri diku edhe nga Greqia qe synonte copetimin e Shqiperise duke perdorur shqiptaret. Ajo ishte nje papjekuri politike e krereve shqiptare qe u ben leva te politikes Ballkanike.” (f. 119-120). Te gjitha keto mund te pranohen ne qofte se nuk do te dinim dy teresi ngjarjesh, qe jo vetem i rrezojne pretendimet e autores sone, por, mbi te gjithe na zbulojne qellimin per se jane shkruar ne kete menyre. Se pari dime qe Eposi Shqiptar, Epika Legjendare dhe Lahuta e Malcise jane shprehja letrare e Luftes qe Populli Shqiptar ka bere kundra armiqve te vet biologjike, ndersa tani na rezultojne qe kreret qe kane udhehequr kete Lufte na paskan qene bashkepunetore te ketyre armiqve. Se dyti, dime saktesisht se subjekti qe lidhi politiken evropiane (vecanerisht me ate austro-hungareze, pasi ne universitetet e tij shkolloheshin pjestaret e ketij subjekti) me Popullin Shqiptar ka qene Kleri Katolik Shqiptar, anetaret e te cilit ishin te lidhur si mishi me thoin me udheheqesit e kryengritjeve verishqiptare te atyre viteve deri ne ate mase sa konsideroheshin te qenesishem ne nje. Pas vrasjes se Ded Gjo Lulit (drejtuesi i kryengritjes se vitit 1911), trupi i tij u varros ne Kishen e Fretenvet (ne Gjuadol) dhe prane tij, ne janar 1941, Poeti yne Kombetar, i paperseritshmi Pader Gjergj Fishta. Atehere per ke bashkepunetore ben fjale historiania jone? A nuk kemi ketu nje tendence per te hedhur balte mbi subjektin qe punoi per mbi 1300 vjet me Popullin Shqiptar per ta pergatitur per formimin e shtetit te tij? Per te kuptuar lidhjen e Klerit Katolik Shqiptar me kreret e Malsise se Mbishkodres mjafton te shihet fotoja poshte e cila eshte realizuar mbas kryengritjes se Decicit dhe te gjithe qe kishin petkun e Klerikut  Katolik Shqiptar ishin armiqte e betuar te botes sllave per te cilen dhe u sakrifikuan pas 1945-ses deri ne ate mase sa Feja Katolike ishte emertuar nga serbet Feja Shqiptare.

kleriMos valle per te mbuluar kete lidhje sajohet lidhja kryengritje-bote sllave? Kam frike se autorja ne vend qe te vere vetullat ka nxjerre syte e saj pasi nenkupton nje tragjedi antishqiptare te mbuluar me vellon e shkences dhe te realizuar nga mesuesit e saj. Roli i Klerit Katolik Shqiptar eshte shume me teper gjurmelenes se realizatoret e Shpalljes se Pavaresise dhe Shtetit te shqiptareve me 28 Nentor 1912 te marre se bashke per te gjithe koherat qe njihet emri Shqiperi. Ka nje te vertete krejt tjeter per tjeter dhe ketu kapet Evropa sot kur mendon ta fuse Shqiperine ne gjirin e saj. Shikoni emrat e Klerikeve, mesoni biografine e tyre dhe do ta kuptoni qe lidhja e kryengritjes se Decicit 1911, me ate permase qe ndodhi, te pakten, ka qene ne te mire te shtetit te ardhshem shqiptar, pasi perhere te pare armet e farketuara e dhane nje rezultat  qe perfundoi me 1928 kur Populli Shqiptar doli perpara Njerezimit, njesoj si e gjithe Bota e Civilizuar, me Mbretin e vet: Zogun e I-re, Mbretin e Shqiptareve. Kjo ngjarje keshtu ka ndodhur, pamvaresisht pse dikujt nuk i pelqen ta pranoje.
Te pakten disa emra duhet te  njihen nga shqiptaret e sotem dhe te krenohen qe jane bashkeatdhetare e pasardhes te tyre: At Mati Prenushi, Ded Gjo’ Luli, Imzot Jak Serreqi, Imzot Luigj Bumci, Kole Dede Gjo’ Luli jane emra qe kane luftuar dhe dhene jeten per Shqiperi dhe Historine e Popullit Shqiptar. Shqiptaret e sotem duhet ta dine se i biri i Ded Gjo’ Lulit, Kola, eshte shqiptari i pare ne Historine e Shqiperise qe ngriti Flamurin e Kastriotit tek Kisha e Traboinit solemnisht me 6 prill 1911 per here te pare mbas vdekjes se Heroit tone Kombetar, Gjergj Kastrioti Skenderbe (me hollesisht per kete ngjarje kam shkruar artikullin: “Historia e Flamurit të ngritur në Vlorë më 1912” publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com).
Sa per Isa Boletini ka gjera qe nuk jane thene akoma, te pakten nuk eshte thene qe heroi vdiq (1916 ne Podgorice) ne duart e Gjon Laces (vellai i gjyshit tim Kole Laca dhe rrobaqepesi i ardhshem i Oborrit Mbreteror te Zogu-t te I-re). Jam i detyruar ta rikujtoj kete ngjarje per t’i treguar lexuesit se problemin e eleminimit te Heroit Shqiptar nga Mitrovoca e Kosoves une e di krejt ndryshe dhe nga njerez qe kane qene te lidhur me te shume ngushte duke qene prezent ne vrasjen e Heroit. Dhe aresyeja e vrasjes se Isa Boletinit ishte pse luftoi gjithe jeten per bashkimin e Kosoves me Shqiperine dhe kjo binte ne kundershtim me politiken evropianet te te asaj kohe mbi Shqiperine Londineze. Ne aktin e vrasjes se tij ishin te pranishem disa diplomate franceze e angleze qe bashkevepruan me vrasesit malazeze. Atehere per ke bashkepunim ben fjale historiania jone? Historiografia shqiptare akoma nuk e ka zbuluar se vrasja e personaliteteve shqiptare te atyre viteve eshte e lidhur me kufijte e Shqiperise. Kushdo qe kerkonte zvogelimin apo zmadhimin e Shqiperise Londineze eleminohej dhe Isa Boletini ishte njeri nder ta. Pastaj nuk eshte thene akoma se roli i Heroit ne shpalljen e Pavaresise se 1912-es ishte formalisht me e madhe se e vete Ismail Qemalit (eshte pika e ujit qe derdhi goten), pasi gryka e armes se tij e detyroi Plakun e Vlores te futej ne dyert e Historise. Historia ka gjera qe nuk mund t’i thote dot dhe i mbetet historianit t’i zbuloje e t’ja rrefeje Popullit te vet, por ta akuzosh si bashkepunetore te armiqve biologjike te Popullit Shqiptar eshte pak si e papranueshme. Ka nje deduksion ne fushen e diplomacise qe thote se ne politike nuk ka rendesi qellimi, por rezultati; e per kete Isa Boletini mbetet perfaqesuesi i vetem i ndergjegjes kombetare shqiptare te te gjithe koherave ne lufte per liri e pavaresi kombetare. Historiania jone ben mire te shohe letrat e saja pasi nuk habitem qe jane te sajuara si shume vepra mbi gjenezen historike te shqiptareve me te cilat ajo eshte marre per nje kohe te gjate. E gjitha kjo do te thote se dokumentat nuk i sherbejne historise, por politikes dhe tregojne se si eshte realizuar nje ngjarje ne fushen e historise. Problemi i bashkepunimit te individeve me forca politike jashteshqiptare duhet pare ne dy funksione: se pari Shqiperia nuk ka ekzistuar kurre dhe, se dyti, bashkesia e te gjithe ketyre individeve nuk ka qene e afte t’u krijonte shqiptareve nje atdhe dhe t’i jepte nje qeveri. Eshte njesoj si te akuzosh te gjithe shqiptaret si bashkepunetore te enverizmit pse merrnin rrogat ne shtetin e tij. Keshtu qe cdo pretendim mbi bashkepunim me keto forca (rasti konkret i Isa Boletinit me politiken  serbe, po te jete e vertet) duhet pare ne funksion te perfitimit e meqenese nga e gjithe rremuja historike e atyre aneve dhe atij viti rezultoi Shpallja e Shtetit te Shqiptareve nuk mund te kete asnje kritike, apo aludim mbi interesat vetiake, ne adrese te pjesmarresve te 28 Nentorit 1912.
3- “Historiografia komuniste shqiptare e ka konsideruar aktin e pavaresise se Shqiperise si veper madheshtore te nje njeriu te vetem i cili arriti te shfrytezoje situaten dhe te shpalle Shqiperine me vete”…..”Kryengritjen e 1911-1912, historiografia shqiptare e ka quajtur kryengritja e pergjithshme shqiptare per autonomi apo pavaresi ku ne asnje pike te kesaj kryengritje nuk kerkohet as njera e as tjetra.” (f. 118, 119). Fakti qe keto pretendime nuk jane shoqeruar me bibliografine e kritikuar e ben te pavlefshme hipotezen e autores sone duke na cuar ne kerkesen per te zbuluar se cfare ka dashur te vere ne dukje dhe cfare ka dashur te mbuloje nxenesja e shkolles komuniste. Une nuk e di se per cfare kryengritje ben fjale autorja ku pjesmarresit nuk na paskan kerkuar as autonomi dhe as pavaresi. Por cfare kane kerkuar atehere dhe ku e di autorja permbajtjen e tyre? Psh: Cfare kerkoi kryengritja e Kurbinit  e 1910 e udhehequr nga imzot Nikolle Kacorri? Cfare kerkoi kryengritja e Decicit e prillit te 1911 nen udheheqjen e Ded Gjo Lulit (Lufta e Maleve)? Cfare kerkoi memorandumi i Gerces (Libri i Kuq) me 23 qershor 1911 nen drejtimin e udheheqesve popullore mbare shqiptaroveriore? Cfare kerkoi kryengritja e Shkupit e veres 1912 nen drejtimin e Hasan Prishtines? Cfare kerkoi qeveria e Esat Pashe Toptanit me 1913 (kete do ta shohim hollesish me vete)? Ne qofte se te gjitha keto jane genjeshtra, atehere eshte e domosdoshme te diskretitohen pretenduesit dhe pastaj te arrihet ne perfundimin se kryengritjet shqiptare kane qene inekzistente, por kjo nuk ka gjasa te kete qene e vertete; problemi duhet te jete tjeter per tjeter dhe nuk eshte mire te anashkalohen me nje te rene te lapsit gjaku i Herojve te Pavaresise Shqiptare. Duhet gjetur permasa reale e atyre kryengritjeve, pasi ka qene vete Edith Durhami qe ka pretenduar se “malsoret e veriut e betonuan kufirin e veriut me gjakun dhe kockat e tyre”. A e di valle autorja qe madheshtia e Kryengritjes se 1911 ne Malsine e Mbishkodres e kishte detyruar Krajlin e Malit te Zi Nikollen e I-re t’i kushtonte nje poeme me titull “Kryengritja e Malsoreve” ku pershkruhet shkaku qe e ndezi, trimerine e malsoreve gjate luftes se pergjakshme dhe ndihmen qe ai vete nen dore u dha Malsoreve e frutin politik qi nxuer per veti prej asaj kryengritje (shih: Revista LEKA, 1937, vj. IX, nr VIII-XII e vj. X, nr. I-III, f.18-32). Dmth lidhja, ose ndihma, qe Mali i Zi i kishte dhene kryengritjes se Decicit paska qene e njojtur dhe nuk ka asnje aresye te konkludohet me fantazi ne menyre te njeanshme. Relacionet dypaleshe i kane interesat po te tilla dhe gjitheshka analizohet sipas perfundimit, qe per rastin konkret coi ne 1912. A e di valle zysha e historise se pikerisht ne kulmin e kryengritjes se Decicit edhe Kreret e pese bajraqeve te Dukagjinit kaluan kufirin dhe dolen ne Malin e Zi per te kerkuar arme dhe bashkepunim me parine e Malsise se Madhe per te vetmin qellim: zhdukjen e xhonturqve nga Shqiperia, te cilet bene  cmos per t’i hequr shqiptareve gjuhen dhe doket kombetare ( po aty, f 24 ku jepet dhe fotoja e ketyre krereve). A e di valle zysha e historise se shtypi i kohes ne Evrope i kishte bere jehone kesaj kryengritje (gazeta “IL PICCOLO” e Tristes, dt 16 prill 1911). Atehere kujt duhet t’i besojme? Ne kete pike fshihet ngjarja me kryesore e Popullit Shqiptar per Liri e Pavaresi dhe kjo nuk i duhet dedikuar tendences antiotomane, por luftes shekullore qe popullata verishqiptare dhe ajo e shqiptareve te Kosoves kishin bere kundra serbomalazezve. Mos valle per te fshehur kete lufte eshte sajuar e gjithe kjo panorame mashtruese dhe e genjeshtert? Zysha e historise duhet t’i thote gjerat ne kompleks dhe jo te mbeshtetet ne letra te dyshimta dhe atje ku i intereson perfundimeve te saj. Bashkepunimi i Malsoreve me Malin e Zi ne ate kohe ka qene nje nder shkaqet kryesore qe i konsideroi shqiptaret triumfues ne syte e austro-hungarezeve, ne kohen kur po diskutohej per jete a vdekje ekzistenca e Popullit Shqiptar dhe ne kete drejtim duhet pare perfundimi proshqiptar e jo fantazia komuniste mbi tradhetine (eshte analoge me rreshtimin e forcave komuniste ne krah te Bllokut Lindor e Perendimor ne Luften e Dyte Imperialiste edhe pse komunistet kane hedhur kundra nazifashisteve aq plumba sa gishta ka dora). Te pakten fotografia e mesiperme duhet t’i behet nje mesim historianeve shqiptare te epokes komuniste, pasi manipulimi me dashje qe ata i kane bere historise se Popullit Shqiptar nuk eshte e veshtire te zbulohet ne cdo permase dhe ne cdo kohe. Por do te ishte e mire qe e sotmja te mos vazhdonte rrugen e se djeshmes pasi ne kete menyre do te diskretitonte edhe shkollen e sotme shqiptare. Apo ky eshte qellimi i kesaj kategorie studiuesish?
Une pretendoj se autorja me dashje per te fshehur rolin e Klerit Katolik Shqiptar ne procesin e Shpalljes se Pavaresise dhe Shtetit te Shqiptareve perdor kete metode analitike, duke mos marre per baze faktin e realizuar, por rrugen hipotekore drejt kesaj rruge. Por bindja ime eshte qe ketu kerkohet te fshihet nje problem krejt tjeter per tjeter dhe per kete aludohet per nje bashkepunim te kahershem per te paralelizuar antishqiptarizmin e 1944-1948. Ne Historine e Popullit Shqiptar ai qe ka bashkepunuar ne dem ne tij dhe ne favor te Serbise ka qene vetem Enver Hoxha dhe dishepujt e tij ne periudhen e mesiperme dhe ne asnje rast tjeter ky bashkepunim nuk ka qene antishqiptar. Keshtu qe nenkuptimi i zyshes se historise eshte njer manipulim e paster i historise dhe nuk ka gjasa t’i rezistoje kritikes historike. Ajo, ne kete rast ka tentuar me nje gur te vrase dy zogj: te paralelizoje ne fushen e statistikes historike bashkepunimin me Serbine, pamvarsisht nga perfitimi proshqiptar dhe t’u fshehe shqiptareve subjektin qe udhehoqi kryengritjet e malsoreve te atyre viteve. E keqja e kesaj eshte fshehja e Gjakut Historik te derdhur per Atdheun tone dhe venia ne dukje e nje plehu me emrin gjak komunist.
3 - Nje nder problemet me kryesoret e historise se Shtetit Shqiptar eshte ai i Flamurit, qe mbajti ne doren e tij ismail Qemali. Rendesia e tij nuk qendron ne anen formale, ndoshta dhe me te parendesishmen, por ne menyrat qe perdorin historianet shqiptare per te ndryshuar te vertetat ne favor te nje politike te ardheshme te ciles nuk i dihet fundi. Shume vete jane marre me kete problem ku seicili pretendon per saktesi, duke me perfshire edhe mua (per kete shih artikullin: “Historia e Flamurit të ngritur në Vlorë më 1912”  vazhdim i asaj që nuk dinë shqiptarët për historikun e Flamurit Kombëtar Shqiptar, publikuar ne internet: genchoti.com), por asnjeri nuk e ka zberthyer ne funksion te pretendimeve dhe cfare kane fshehur gjithseicili. Permend me radhe:
Ne punimin e saj “Histori e Shqiperise 1912-2000”, Tirane 2007, prof. e historise Valentina Duka ka shkruar: “Sipas kujtimeve te Eqerem Bej Vlores, shumica e shqiptareve te kohes nuk e dinin c’forme kishte flamuri shqiptar dhe se flamuri qe Ismail Qemali ngriti Diten e Shpalljes se Pavaresise u muar ne shtepine e tij. Eqerem Bej Vlores ia kishte dhuruar Don Aleandro Kastrioti, spanjoll me origjine dhe pretendent per fronin shqiptar, per shkak te veteshpalljes se tij si sternip i heroit tone kombetar Gjergj Kastriot Skenderbeu……Sipas ketyre kujtimeve, Marigo Pozio qendisi nje flamur te ri, i cili qendroi ne ballkonin e nderteses
ku e kishte seline Qeveria e Vlores per aq kohe sa funksionoi kjo e fundit. Kjo teze eshte sot shkencerisht e vertetuar1 (shenimi 1 ka shpjegimet e dhena nga Eqerem Bej Vlora per kete problem); f. 20-21. Do te kem rast t’i argumentoj profesoreshes se historise qe ato qe shkruhen ne kujtimet e Eqerem Bej Vlores nuk jane plotesisht te sakta pasi ai, jo ralle, ka shkruar sipas interesit te tij dhe jo sipas realitetit. Megjitheate une e konsideroj kete pretendim se nje nder variantet e ekzistences se flamureve te tjere ne ballkonin e Pavaresise dhe vetem kaq. Eqerem Bej Vlora ka dashur te marre lavdine e tjetrit per kete problem. E vetmja gje e rendesishme ne pretendimet e Eqerem bej Vlores eshte: “Fatkeqësisht” ky flamur ishte djegur nga qeveria Vorioepirote e Delvinës në vitet 1914/15 (kam frika se edhe data eshte pak si jashte kohes reale, pasi levizja vorioepirote ka shperthyer qe me 1913) dhe sot nuk ekziston në asnjë lloj forme deri në atë masë sa kërkush nuk ja di as formën dhe as llojin e stilizimit të shqiponjës. Keshtu qe kur behet fjale per stilizimin e shqiponjes fjalet e Eqerem Bej Vlores nuk japin asnje shpjegim, keshtu qe nuk ka asnje mundesi te kete pretendime konkrete per kete problem.
Por si duhen interpretuar faktet që na jep Jaho Brahaj në librin e tij: “Flamuri i Kombit Shqiptar”, Tirane 2007, ku nuk mungon edhe pamja e flamurit të ngritur në Vlorë më 1912 (faqe 118, por që autori bën një akrobaci duke e emërtuar “forma grafike e Flamurit Kombëtar Shqiptar, që u lartësua në Vlorë nga Kuvendi Kombëtar, më 28 Nëndor 1912”)? Sipas këtij autori forma e Flamurit të 1912-ës është ajo e paraqitur në fig. 1. Atëhere kë duhet të pranojmë: historianen të mbështetur në dokumenta të sakta, sipas saj, apo autorin e librit mbi flamurin të pa mbështetur në dokumenta? Kë duhet të besojmë në këtë rast, pasi autori i parathënies, Prof. Dr. Bardhosh Gaçe, ka bërë një paralajmërim sipas të cilit “kjo literaturë (ku mbështetet kjo monografi, GH) është dhënë me kritere shkencore dhe me saktësi, pa lënë rast për ekuivoke”? Edhe tek ky autor ekziston informacioni mbi Aladro Kastriotin, i cili i paska dhënë Ded Gjo Lulit, me anë të Preloc Prekë Kisit, një flamur të madh mbi 2 metra të cilin e ngriti përballë Tuzit më 1906 (f.109-110).
Me 28 nentor 2012 ne gazeten “Standart” (f. 10) jepet artikulli i Ilirjan Gjikes: “Cila ishte shtiza dhe flamuri qe u “naltua” ne Vlore?!”. Autori pretendon se “Problemi i flamurit qe u ngrit diten e 28 nentorit 1912 ne Vlore tashme po kristalizohet gjithnje e me shume. Ai nuk eshte vecse flamuri i dhuruar prej Alandros qe eshte prezantuar ne Vlore qysh ne vitin 1908, kur Eqerem bej Vlora vuri ne skene dramen vdekja e Pirros. Qe prej asaj kohe dihej nga te gjithe Vlora, qe ne shtepine e familjes se Vlorajve ruhej flamur i “Skenderbeut dhe keshtu qe nuk ishte e nevojshme qe dikush te sillte nje tjeter flamur nga jashte. Kjo eshte aresyeja e vetme qe i rrezon te gjitha hipotezat e tjera, perfshire edhe ate te flamurit qe nje nga patriotet pjesmarres “e mbertheu flamurin ne parmak me sqepar….keshtu, duke i “kursyer” argumentet e tjera per nje replike te mundeshme rreth ketij fakti, mund te them me siguri se keto jane argumentet rreth historise se “shizes” dhe flamurit qe u “naltua” ne 28 nentor te vitit 1912”.
Sipas nje studiuesi te kahershem: “Ne mes te nje entuziasmi te papershkrueshem Ismail Qemali ngriti ne balkonin e Bashkis flamurin e Skenderbeut qi kishte qendis me doren e vet nji zonje shqiptare” (Tajar Zavalani, Histori e Shqipnis f. 224).
Ndersa gazetari Ilir Ikonomi ne librin e tij: “Pavaresia, udhetimi i paharruar i Ismail Qemalit”, Tirane 2012; per kete problem shkruan: “Ne librin Nje nga ata, shkruar nga i biri i Spiridonit, Vangjel Ilo, autori na jep nje deshmi intriguese. Duke cituar te atin, ai shkruan: “flamurin qe pergatitem ne Bukuresht…..pasi e valaviti Ismail Qemali, une e mbertheva me sqepar ne parmak”93. Nuk eshte nje deshmi e drejtperdrejte, por hollesia qe permban ky informacion, “e mbertheva me sqepar ne parmak,” ia shton atij vertetesine, e ben te prekshem” (f. 227).
Por asnje nga studiuesit e parapare nuk ka marre ne konsiderate kritike ate qe eshte shkruar para 75 vjeteve per kete problem dhe ky eshte nje defekt serioz i studiuesve shqiptare te te gjithe koherave. Vini re se cfare eshte shkruar ne ate kohe per Marigo Pozion dhe Flamurin Kombetar nga Jakov Milaj, botuar ne revisten “Perpjekja Shqiptare” te Branko Merxhanit, f.11- 12 (po e jap te plote kete pjese te artikullit per kete problem, pasi te gjithe pretendentet e parapare duhet te hedhin poshte kete qe eshte shkruar ketu dhe pastaj te manifestojne idete e tyre):
“….Me ne fund bacilet e Koch-ut nisen te brejne edhe melcine e Zonjes Marigo. E varfer sa s’behet, s’kishte asnje mjet per t’u mjekuar. Me kohe humbi dhe driten e syve dhe, pas pese a gjashte vjete perpara, vdiq ne Tirane ne nje gjendje te vajtueshme. Per varrimin e saj u perkujdes i kunati, Kristo Floqi (varri i Marigo Pozios ndodhet tek Manastiri i Zvernecit (eshte quajtur gjithmone i Nartes) ne Vlore, GH).
Ky ishte fundi i tmershem i nje idealisteje te madhe. Zonja Marigo Pozio te gjithe jeten e pasurin i a kushtoi ceshtjes Kombetare. Por me gjith kete, emri i saj do te harrohej krejte, sikur ndonje polemike gazetash ose ndonje shenim i pakontrolluar reviste kulturale mos te parashtronte pyetjen: cili flamur qe ai qe u ngrit ne Vlore me 28 Nentor, prej Ismail Qemalit?
Gjithkush gjer me sot, eshte pergjigjur si pas qejfit. Disa duan te thone se flamuri i pare qe valoi ne Vlore qe ai qe Alandro Castriota u pat falur bejlereve te ketij qyteti. “Hylli i  Drites” kujton se Ismail Qemali, duke ardhur prej Viene, u ndal ne Kotorr dhe atje “Lec Shkjezi, qe kishte flamuj gjithfare maset, i dha nje flamur te thjeshte, kund dy metra te gjate, mbasi i pat thene Plaku: – nuk e due as teper te madh, as teper te vogel” (1) (shenimi (1) thote: Hylli i Drites: Nr. 11, Nanduer 1937).
Te dy keto pretendime jane te pathemelta. Kerkush nga ata qe kane marre pjese ne Kongresin e Vlores, pervec te interesuarve, nuk permendin gjera te ketilla. Mbeten vetem dy hipotheza, ne te cilat Zonja Marigo figuron, ne mos si qendisesja, se paku si kustodja e Flamurit Kombetar: u ngrit flamuri i derguar prej Amerikes nga shoqeria “Besa besen”, apo ai qe punoi me duart e veta Zonja Marigo?
Zoti Kol Rodhe, ne keto dite, pati mirsine t’me dergoje nje leter te gjate ne te cilen pershkruan nje histori te mahniteshme qe duhet t’a njohe cilido Shqiptar (2) (shenimi (2) thote: Pershkrimin e Z. Rodhe po e shkurtoj e po i shtoj ndonje episod te mbledhur nga persona te tjere).
Ne veren e vitit 1911, me preteks se do te mjekohej, Zonja Marigo shkon ne Korfuz (sikurse kishte shkuar, me pare edhe neper qytete te tjera) dhe aty ndeshet me te gjithe perfaqesonjesit nacionaliste te kollonive shqiptare qe ishin mbledhur n’ishullin grek per te hyre se bashku e me pushke ne dore ne Shqiperi qe te nisin luften kombetare. Midis ketyre ishin dhe perfaqesonjsit e Amerikes te derguar nga shoqeria “Besa besen”. Keta – dhe posacerisht Kola me te vllan e Thoma Katundit – i dorezuan Zonjes Marigo nje flamur te qendisur n’ar e ne mendafsh qe, “me gjithe shtizen dhe me nje shkabe te celnikte, kishte kushtuar 140 dollare”. Ndersa 18 vetat qe perbenin ceten e Amerikes vuanin neper podrumet e Gjirokastres. Zonja Marigo kthehet ne Vlore me flamurin e veshur ne trup nen teshat e perditeshme, nga frika se mos i a gjejne rojtaret e doganes qe teshat e asaj i kontrollonin me imet nga cdo gje tjeter. Nje vit me pas kiete flamur i  a dhuroi Ismail Qemalit per t’a ngritur me 28 nentor, ne ballkonin e Xhemil Beut.
Te njej mendimi me Kol Rodhen jane edhe shume nacionaliste te tjere, nder te cilet edhe Zoti Qazim Kokoshi. Por Kristo Floqi ka shkruar ne fletoren “Arbenia”, ka nja dy vjete, se flamurin kombetar q’u ngrit per te paren here e pat “hartuar” me duart e veta Zonja Marigo mbi cohen e blere te tregtari Diamanti si mbas modelit te shqipes qe kishin vizatuar Dom Mark Vasa me Petro Fotografin. Midis atyreve qe kane dijeni mbi faktin, Zoti Kristo Floqi permend edhe Lef Nosin, Shefqet Dajin, Thanas Floqin, Qemal Karaosmanin, Hamza Isan e Ymer Radhimen. / Kete hipotheze te dyte e perkrah edhe sherbetorja qe Zonja marigo ka mbajtur prane vehtes gjate gjithe jetes se saj. Kjo di shume sende nga jeta e Zonjes dhe i kujtohet se si qendron puna e flamurit q’u ngrit ne Vlore.
– Flamuri qe ngriti per te paren here Ismail beu – tha Zonja Thina Ferra – e ka pikturuar me boje te zeze vete Marigoja. Bile, kete flamur une vete e kam ngrohur prane mangallit qe t’a thaje sa me pare. “Shpejt, Thine me thoshte e ndyera Zonje, pse Ismail Beu e do per tashi pas dreke.” Flamuri i Amerikes qe suallen prej Korfuzit i eshte dorezuar Llambi Bimblit e Kol Rodhes, i paprekur, kur keta po niseshin per ne Korce. Flamuri qe beme ne nuk ishte krejt i kuq, por pak si i zbardhur, ne boje te specit. Po ate dite kemi pikturuar edhe shume flamuj te tjere per t’ia shperndare popullit. Kishim edhe nje shqipe te vogel qe e lyenim me boje te zeze dhe i u vulosnim qylafet e bardhe te gjithe Leberve qe muaren pjese ne manifestime….
Nga te gjitha se thame me siper, duhet besuar se flamuri q’u ngrit ne Vlore qe punuar nga Zonja Marigo. Fjalet e Thines, sidomos, duhen marre ne konsiderate, pse, brenda tyre nuk fshihet asnje ambicje a paragjykim. Kjo flet vetem mbi sa ka pare me syt e ka degjuar me veshet e saj.
Por, edhe ne mos qoft e vertete se flamuri q’u ngrit per heren e pare ka qene i pikturuar vete prej dores se Zonjes Marigo, eshte krejt e sigurte se, te pakten, ai flamur u ngroh prej trupit te saj, u nxeh ne prushin e zemres se saj shqiptare sa here i duhej te kalonte neper doganat e huaja ose te kerkohej prej autoriteteve tyrke. Flamuri q’u ngrit ne Vlore nuk eshte blere neper tregtare, por eshte punuar prej dores se nje Shqiptarke – qofte kjo edhe n’Amerike – qe shkriu jet’e pasuri per lirin e Atdheut.
Gjithkujt i behet te besoje se Vincenc Prendushi (OFM) ka pasur parasysh Zonjen Marigo duke qendisur flamurin kombetar, kur ka shkruar ne “Gjeth e lule” romancen e tij te pavdekshme: Gruaja Shqyptare.”
Per te mos krijuar konfuzion do te pranojme se diten e 28 nentorit 1912 perpara dhe ne ballkonin e shtepise se Xhemil beut jane valavitur disa flamuj te ardhur nga Bukureshti, SHBA, Korfuzi dhe te qendisur nga Marigo Pozio. Po cili ka qene flamuri qe ka mbajtur ne dore Ismail Bej Qemali ne oren 17 e 30 te dates 28 nentor? Ka nje menyre qe con ne kete zbulim, duke u nisur nga te gjithe te njohurat (qe jane 7) dhe percakton te panjohuren qe eshte vetem 1. Ekuacioni ne kete rast eshte shume i thjeshte; shqiptaret dine:
1-Flamuri hipotekor i Vlores 1912 ngjason me ate te Stemes se Republikes qe kemi sot (fig. 1 dhe 2) dhe per te treguar se gjitheshka ka ecur sipas historise i meshohet idese se varianti 1 eshte varianti autentik.
2-Flamuri i ngritur per here te pare pas vdekjes se Skenderbeut ne majen e Bratiles ne Decic me 6 prill 1911, qe ngjason me variantet fig.1 dhe fig.2, nuk eshte varianti i Skenderbeut (fig. 3). Ai flamur u muar ne Austri dhe u suall ne Shqiperi nga veprimtari patriot, mesuesi Palok Traboini.
3-Shqiptaret dine stemen dhe vulen e Kastrioteve te perdorur pergjate 25 vjeteve (1444 – 1468) te shekullit te XV-te (fig 4 dhe 5).
4-Shqiptaret dine pullen e pare shqiptare qe permban stilin e shqiponjes ne Flamurin tone Kombetar te asaj kohe (fig. 7) te riprodhuar edhe me rastin e 50 vjetorit te pavaresise (fig. 8)
5-Shqiptaret dine qe flamuri qe u ngrit ne Kalane Rozafat me 19 mars 1914 e ka qendisur Bernardina Marubi, e bija e fotografit Kel Marubi, nga i njejti burim nga e mori Marigo Pozio (fig. 6).
6-Shqiptaret dine se i vetmi burimi informativ mbi keto probleme jane varret monumentale te Kastrioteve ne Kalabri te Italise ku jane marre.
7-Njerezit qe jane marre me kete pune jane prifti katolik i Vlores Dom Mark Vasa dhe Dhimiter Fotografi.
Ne te vertete politikisht nuk ka asnje rendesi se kush e beri Flamurin Kombetar, por rendesia qendron ne ate se e cfare forme eshte Shqiponja e Pavaresise, ky eshte thelbi i problemit. Per te mos evidentuar kete fakt eshte kaluar direkt tek ngjashmeria hipotekore e Shqiponjes se Pavaresise me shqiponjen e Stemes se Republikes. Kete problem e kam permendur ne artikullin mbi Flamurin (shih genchoti.com dhe albanovaonline.com) dhe studiuesit i kane rreshqitur ketij problemi, edhe pse ai eshte shume sinjifikativ per historine e Popullit Shqiptar pas 1945. Pyetje shtrohet: Perse Enver Hoxha mori per baze stilizimin fashist te shqiponjes kur vendosi juridikisht Stemen dhe Flamurin tone Kombetar dhe jo ate qe kishte ngritur Ismail Bej Qemali? Une pretendoj se per te mbuluar kete antihistoricizem tirret kaq gjate historia e Flamurit Shqiptar. Problemi nuk eshte aspak sipas asaj qe kane thene deri me tani studiuesit, por ai fsheh autoret e drejtperdrejte te Flamurit te ngritur ne Vlore me 28 nentor 1912 nga ana e Ismail Bej Qemalit. E thene me shkoqur flamuri i ngritur ne Vlore ne ate date duhet te jete sipas figures 6 pasi ai eshte vellai i tij duke pasur per ideator te njejtin person qe ja dha Marigo Pozios me 1912. Fjala behet per priftin katolik te Vlores Dom Mark Vasa dhe Dhimiter Fotografin. Fakti i perputhjes se figures 4,5,6,7 dhe 8 pa pasur asnje lidhje te drejtperdrejte, pervec vetem me ane te Flamurit, me con ne perfundimin e mesiperm. Per te mbuluar manipulimin, sipas deshires kriminale, nuk eshte thene asnjehere qe ne ballkonin ku Plaku i Vlores ngriti Flamurin kishte edhe flamuj te tjere, qe, sipas te gjitha gjasave, mund te kene autoresite e pretenduara. Te pakten pretendimi i gazetarit Ilir Ikonomi ne librin e tij: “Pavaresia, udhetimi i paharruar i Ismail Qemalit” nuk hedh hije dyshimi mbi kete variant, pasi flamuri i tij u gozhdua ne parmak me sqepar dhe nuk ka qene ne duart e Ismail Qemalit.

fleta1

fleta 2

clip_image001                                                                      fig. 8

4 - Nje problem tjeter ne ngjarjet e ketij viti jubilar rezultoi edhe problemi i fondeve te qeverise se Ismail Qemalit. Kete vit (2012) u pretendua se Kolonia Shqiptare e Bukureshtit i kishte dhene Ismail Beut nje fond prej 500 000 franga ari, pastaj rezultoi se kete fond na e kishte dhene Kryeministri rumun Taqe Junesku (artikulli i Eroll Velise: “Ismail Qemali: Jeta dhe aktiviteti politik”, botuar ne gazeten “Rrenjet” (“LE RADICI”), Nr. 4, setembre 2012 , f. 11), por me dashje u harrua emri i nje njeriu qe na e kishte ndihmuar Ismail Bej Vloren edhe financiarisht ne ngjarjet me te rendesishme te shpalljes se Paveresise. Fjala behet per Mark  Kakarriqin, mbi figuren e te cilit kam folur dikur per probleme te tjera te lidhura me masakrimin e Historise se Popullit Shqiptar, por te lidhura me fotografine e poshtme (gazeta “Republika”, dt 12 maj 1991, fig. 9). Roli i personazhit tone ne Shpalljen e Pavaresise ka qene nder me kryesoret ne planin ndihmes (dmth, dytesor). Per te thuhen, duke perjashtuar anen thellesisht private, por duke marre per baze ate qe Mark Kakarriqi dhe familja e tij kishte bere per Shqiperine:
Merr pjese ne Komitetin e Podgorices te formuar me 23 mars 1911 gjate kryengritjes antiosmane te Malesise se Madhe, qe drejtohej nga Ded Gjo’ Luli duke qene sekretar dhe zedhenes i atij komiteti (“Gazeta Shqiptare”, dt 21 maj 2013).
Me 19 nentor 1912 pret ne Trieste Ismail Qemalin kur po vinte nga Vjena dhe po nisej drejt Durresit per te ngritur Flamurin dhe merr pjese ne intervisten dhene gazetes “IL Piccolo” te qytetit me 19 nentor te atij viti; sipas kesaj gazete ne ate kohe ai konsiderohej si nje i ri i shquar ne studimin e ceshtjeve shqiptare. Merr pjese ne aktin e Shpalljes se Pavaresise dhe le si dokument nje foto te rralle duke pozuar perkrah Ismail Qemalit, Luigj Gurakuqit dhe Isa Boletinit (gazeta “IL Piccolo”, dt 19 Prill 1911, “Gazeta Shqiptare”, dt 21 maj 2013).
Se bashku me inteligjencen me te shquar shqiptare te asaj kohe, ku ndodhej edhe i vellai Pjeter Kakarriqi, merr pjese ne Kongresin mbare shqiptare te Triestes 1-4 mars 1913 (per kete do te flasim me poshte gjeresisht) duke i kerkuar Evropes kufijte e Shqiperise Etnike. Ne kete rast ishte anetar i Komitetit te Pleqve  per te perpiluar dhe mbrojtur tezat e ceshtjes kombetare te paraqitura ne Konferencen e Ambasadoreve te Fuqive te Medha ne Londer, i perbere nga Stefe Curani, Fan Noli, Mark Kakarriqi, Zef Skiroi e Filip Kraja (“Gazeta Shqiptare”, dt 21 maj 2013). Eshte nje problem qe edhe vete Evropa nuk e ka ditur sakte jo vetem atehere, por as sot ky problem nuk eshte i zgjidhur perfundimisht dhe shkenca hesht per nje paaftesi totale te lidhur metodikisht me nje filozofi te deshtuar ne te gjitha aspektet.
Shoqeron dhe financon ekspediten e Ismail Qemalit ne Londer mars-prill 1913 (fig. 9) me personazhet e meposhtme: (nga e majta ne te djathte te fotos) Mark Kakarriqi, Luigj Gurakuqi, Isa Boletini, Ismail Qemali, dy djemte e Ismail Qemal Vlores: Qazim e Et-hem Vlora, dhe Hasan Sharna. A nuk tregon kjo fotografi se roli i Mark Kakarriqit ne Shpalljen e Pavaresise dhe Shtetit te Shqiptareve nuk mund te anashkalohet me kaq lehtesi dhe te konsiderohet i harruar sikur nuk ekziston? A nuk tregon kjo fotografi, pas manipulimit te saj duke i ndryshuar fytyren Mark Kakarriqit (Luigj Gurakuqi, Vepra, f. 304-305), se Historia e Popullit Shqiptar pas 1945 eshte e sajuar ne menyre paragjykuese?

images                                                               fig. 9

Eshte i permendur si nje tregetar dhe, sidomos, koleksionist i veprave te artit ku bie ne sy pronesia mbi “Cifuti shetites” i Rembrandit, blere ne Odesa te Rusise me 1917 (ne nje artikull ne gazeten “Klan”, dt 22 korrik 2001 pretendohet se nuk eshte e Rembrandit, por e njerit prej nxenesve me te njohur te tij, Ferdinand Bollit) dhe e skulptures ne mermer, veper e Antonio Kanovas, “Venera” (Gazeta “Mapo”, dt 8 Gusht 2010).
Veprimtaria e metejshme e tij eshte e lidhur me qytetin e Shkodres, ku e mbylli jeten pasi kishte qene kryetar i Bashkise se qytetit (24 qershor 1939 – 19 maj 1943) me 23 qershor 1943 ne menyre enigmatike, pas nje darke me Jakomonin ne hotel Dajti (“Gazeta Shqiptare”, dt 22 maj 2013). I behet nje varrim madheshtor ne Shkoder. Pergjate kohes si kryebashkiak shkaterroi ndarjen katolike dhe muslimane te Shkodres. Flitet se e asgjesuan kundershtaret e huaj te klases politike te asaj kohe, qe ishin te lidhur me levizjen komuniste. E bukura, tallja, ironikja dhe poshtersia se si eshte trajtuar historia e Popullit Shqiptar eshte qe Mark Kakarriqi eshte denuar pas vdekjes nga qeveria komuniste e Tiranes me vendimin Nr. 206, dt 10.09.1946 (sipas “Gazeta Shqiptare”, dt 22 maj 2013, por edhe sipas Gazeta Zyrtare, e marte 31 dhjetor 1946, Nr. 120, f. 8) dhe e gjitha kjo per t’i grabitur pasurine e madhe ne prona e koleksione. A nuk eshte kjo nje tregues tipik se si eshte shtremberuat Historia e Popullit Shqiptar nder vitet e diktatures dhe aresyet perse ka ndodhur keshtu?
(shenim: dua te falenderoj sternipin e Mark Kakarriqit, Dr. Robert Bushati-n, per ndihmen e dhene ne plotesimin e figures poliedrike te personazhit tone historik dhe venien ne dukje te vepres se tij ne favor te ceshtjes shqiptare, pasi shumica e informacionit mbi vepren e Mark Kakarriqit ishte nga pune  e tij pasionante neper vite, per dajen e nenes se tij).
C/Cfare nuk u tha nga padija intelektuale(2012)?
Ne historine e formimit te shtetit te shqiptareve dhe pavaresise se tyre shume gjera kane mbetur te fshehura per merite te padijes intelektuale te cilet une i akuzoj jo vetem thjeshte per paftesi, por dhe per nje qellim politik antishqiptar, pamvaresisht ne e kuptojne ata kete gje.
1 - Selia e Shenjte kishte qindra vjet (behet fjale per shekullin e VI) qe i kishte organizuar parashqiptaret dhe shqiptaret ne nje dioqeze te vetme me emrin Epiri i Ri (shih harten 3 ketu poshte). Kjo bie ne kundershtim me pikepamjet e partizaneve te “Agimit te Arte” ne Greqine e sotme, pasi edhe ata nuk ndryshojne shume nga shkalla e indoktrinimit nga shqiptaret e epokes enveriste. Eshte nje problem qe mbeshtetet totalisht ne nje padije universale tek te dy popujt me perberje pjeserisht te njeanshme ne favor te shqiptareve (ne Greqine e sotme bota arvanitase mund ta suprimoje numerikisht mbeturinen helene ne popullaten qe mban emrin Greqi; studimet e bera ne kete drejtim jane te shumta-shih bibliografine). Greket e sotem akoma nuk e kane kuptuar perse nuk jane rilindasit e heleneve te lavdishem dhe asimilimit qe u kane bere arvanitasve e kane thelluar shume me shume hendekun qe ndan boten helenike te dikurshme nga bota e sotme greke. Padija e fenomeneve shoqerore eshte shkaku themelor perse Greqia e sotme nuk eshte rilindesja e helenizmit te djeshem; ose, e thene me kuptueshem: perse Helenizmi nuk pati rilindje ne formen e Greqise? Historianet e sotem greke nuk e kuptojne se jane viktima te grykesise sociale qe realizuan te paret e tyre para 1000 vjeteve e ketej. Ate qe pesuan pellazget para mbi 15.000 – 10.000 vjeteve, e pesuan pasardhesit e tyre pas 10.000 vjeteve. Historia eshte perseritur pike per pike duke argumentuar ekzistencen e “paradoksit te kohes” nder epirote dhe helene, nder shqiptare dhe greke; te paret kane humbur ne kohe duke fituar ne hapsire (kane jetuar me pak ne rendin e tyre fisnor) kur te dytet kane fituar ne kohe duke humbur ne hapsire (kane jetuar me teper ne rendin e tyre skllavopronaro-feudal; – greket nuk i ka lene prapa Turqia Otomane, sic pretendohet, por marredheniet me epirotet dhe shqiptaret. Eshte nje nder aresyet,  per te mos thene kryesorja, perse  epirotet nuk kane asnje lidhje biologjike me helenet, por me iliret. Eshte tjeter pune perse nje pjese e madhe e pasardhesve te epiroteve te djeshem marrin pjese ne popullaten e sotme greke pas se ciles fshihet e gjithe politika formaliste agresive greke). Por e keqja e kesaj pune qendron tek studiuesit e sotem shqiptare qe rrine e llomotisim gjithe diten per prejardhjen pellazgjike dhe nuk e kane kuptuar akoma qe popullata e sotme greke perbehet nga disa shtresezime marredheniesh kohore me vendasit autoktone te realizuara pergjate 15 000 – 10 000 vjeteve, te themi, por qe e kane fshehur perbukuri racen joevropiane te heleneve te djeshem dhe grekeve te sotem. Ne kete menyre behet i dyshimte edhe pretendimi tjeter sipas te cilit: “Historianet: E kemi sajuar Greqine e lashte” (gazeta “Rrenjet” (LE RADICI), Nr. 3, 2013). E keqja e kesaj pune lind pasi shkenca e sotme akoma nuk e ka “mesuar” dinamiken e Shoqerise Njerezore nga lindja deri me sot. Ne te vertete teorizimet ne kete drejtim nuk mungojne, por Njerezimin e sotem e ka kapur tmerri nga materializmi filozofik duke anashkaluar pikerisht ate qe njihet si Dialektika Hegeliane dhe kalimin e saj ne Dialektiken Materialiste. Po te shikohen relacionet universale te pellazgeve me vendasit autoktone do te kuptohet me lehtesi menyra e ndikimit te ketyre vendasve mbi te ardhurit pellazge dhe ekzistencen e paradoksit te kohes, si nje proces historik ne dinamiken e Njerezimit. Ne kete pike fillon e gjithe madheshtia e mendimit filozofik helen dhe ajo qe nuk kane kuptuar historianet e vjeter e te rinj. Rendesia e kesaj behet e vlefshme kur te vije pune per te argumentuar pamundesine e shqiptareve per te bere shtetin e tyre sipas zhvillimit autokton dhe ekzistencen e nje force jashteshqiptare qe i ka dhene shtysen Popullit Shqipta drejt shtetit politik. Kjo eshte e vlefshme per te gjithe popujt e Ballkanit, por shqiptaret vecohen prej tyre per shkak te karakterit autokton dhe shpejtesise shoqerore te zhvillimit.

harta 2                                                       fig. 10
  Harta e organizimit te institucioneve te krishtera nder paraardhesit e shqiptareve perpara ardhjes se sllaveve, por krahas heleneve. Kjo harte eshte pa autor, pasi eshte gjetur si shoqeruese e nje libri historie ne vitin 1965 (“Iliret dhe Iliria te autoret antike), por pa asnje lidhje shpjeguese. Me qene se perputhej, si fakt, me nje vendim te Selise se Shenjte te vitit 1832, publikuar nga Pader Donat Kurti (per kete shih artikullin: “Pse nuk jemi thjesht ilire, por jemi iliro-epirote dhe toka e shqiptareve eshte Epiri”, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), por me nje diference kohore 1300 vjecare rendesia e saj rritet duke na argumentuar se bota epirote paska pasur nje shtritshmeri te tille prej me shume se 1400 vjet.

Ne historiografine shqiptare te te gjithe koherave ka nje defekt shume sinjifikativ: Nuk dihet akoma shtritshmeria gjeografike dhe menyra e formimit te ilireve dhe sivellezerve te tyre biologjike, epiroteve. Rendesia e ketij defekti qendron ne percaktimin e mundshem te shtritshmerise politike te qeverise se Ismail Qemalit, prej nga rrjedh se kjo shtritshmeri ishte e percaktuar rigorozisht nga Londra dhe shqiptareve nuk u mbetej gje tjeter vecse te zbatonin ate qe u dhuroi Evropa; dmth nuk eshte marre per baze shtritshmeria e vendbanimeve te shqiptareve ne procesin e formimit te shtetit te tyre dhe harta e mesiperme justifikon pretendimin tim per nje pjese, qe sot eshte me e rendesishmja. Por kjo harte ka nje vecori, per te cilen studiuesit shqiptare nuk kane folur kurre dhe qe fsheh padijen (e qellimshme apo e pa qellimshme nuk paraqet rendesi) e historianeve dhe studiuesve shqiptare te epokes moderne: Rolin e Selise se Shenjte per te ruajtur  identitetin iliro-epirot  te  popullates  autoktone  te  gadishullit. Prej  ketej  nuk  eshte e veshtire te kalohet tek subjekti qe aplikoi politiken e mbijeteses se Popullit Shqiptar nga presioni greko-sllav, por dhe ne zbulimin e asaj qe pak kush, per te mos thene askush, e ka permendur kalimthi. Por kjo eshte dhe fillesa evropiane e Popullit te sotem Shqiptar. Selia e Shenjte mban pergjegjesi historike mbi kujtesen e Popullit Shqiptar dhe lidhjen e tyre me prejardhjen epirote te filleses biologjike te Races se Bardhe ne kontinentin evropian. Eshte nje permase qe vazhdohet te mbulohet nga padija intelektuale e nje shtrese studiuesish me pretendime ne kete drejtim, por te deshtuar per efekt te shkolles keqarsimuese te imponuar prej afro 70 vjetesh.
Thelbi konkluziv i kesaj harte eshte veten nje: shqiptaret e sotem shoqerisht nuk jane rezultat i zhvillimit autokton, por i relacioneve universale te popujve te Evropes prej se paku 3000 vjet, pasi relacionet me pellazget (para 15000-10000 vitesh, te themi) jane te padokumentuara dhe per baze merret vetem lidhja gjuhesore. Permasa e ketyre relacioneve ka formuar dhe dinamiken e ketij zhvillimi, prej nga rrjedhin grup fiset autoktone me emra te ndryshem dhe pa asnje lidhje me njeri – tjetrin, e kjo ka mbetur e pazbuluar akoma. Te pakten dinamika e formimit te shtetit te shqiptareve na con ne zbulimin e kesaj permase hapsinore.
2 - Por procesi i shpalljes se Pavaresise ka pasur nje pengese, kapercimi i se ciles ka qene pa dyshim merita e Ismail Qemalit. Kete fakt nuk e ka permendur kerkush dhe kjo e ka pasur nje aresye politike qe nuk i pelqente atyre qe drejtuan Shqiperine pas Ismail Qemal Vlores. Cuditerisht Elena Kocaqi Levanti e merr kete kurajo shkencore dhe e permend kalimthi, qe gjithsesi perben nje merite te saj, por qe nuk eshte kaq e thjeshte sa e ka paraqitur ajo ne planin hapsinor. Ngjarja fsheh te panjohuren me te madhe te procesit te Pavaresise dhe kete shqiptaret e sotem nuk e dine akoma (te djeshmit po). Venia ne dukej e kesaj ngjarje tregon nje permase serioze te meritokracise intelektuale, diplomatike dhe politike te Ismail Qemalit, gje qe eshte mire te mos parakalohet ne emer te padijes apo harreses, pasi ajo ekziston e propoganduar me kohe. Sipas historianes: “Akti i pavaresise qe duhet thene se pati disa te tille por u njoh ai i Vlores sepse u financua nga Austro-Hungaria, nuk ishte aspak iniciative personale se ndryshe do te kishte deshtuar totalisht ne kushtet ku gjendej Shqiperia” (f. 9-10). Ndoshta autorja eshte arvatur me dashje te mos e shpreh qarte idene e saj, por gjithsesi lexuesi duhet ta kuptoje qe perpara 28 Nentorit 1912 ne disa qytete te Shqiperise u shpall pavaresia dhe u formuan qeveri te perkohshme te ndara nga qeveria e Ismail Qemalit. Ne kete drejtim autorja pranon se “Pasi mberriti me anijen austo-hungareze ne Durres, (ku u shpall pavarsia nga paria e ketij qyteti) Ismail Qemali iu drejtua Vlores” (f. 131). Ndersa nga f. 138-149 ka nje nenkapitull me titull: “Perpjekjet e Vjenes per bashkimin e Shqiperise nen qeverine e Vlores”, ku ne f. 142 lexojme: “Para se te vinte KNK Esat Toptani krijoi Pleqesine e Shqiperise se Mesme si nje qeveri te perkohshme jashte kontrollit te Vlores dhe qe coi uje ne mullirin e Atantes qe nuk donte te njihte qeverine e Vlores qe kerkohej me aq ngulm nga Vjena.”  dhe ne f. 144 shkruhet: Anglia refuzonte qe pushteti administrativ i Shkodres te kalonte nen qeverine e Vlores sepse ata nuk e njihnin ate.” cka te jep te nenkuptosh se uniteti i Popullit Shqiptar pergjate procesit te shpalljes se Pavaresise nuk ka ekzistuar ne ate permase qe e ka propoganduar historiografia komuniste dhe ketu fshihej pengesa kryesore e formimit te shtetit te shqiptareve. Akoma me keq uniteti i Popullit Shqiptar ishte inekzistent edhe brenda krahinave ku nje pale ishin pro qeverise se Ismail Qemalit e nje pale kundra tij duke formuar qeverira provizore te tjera, sic qe rasti ne qytetin e Elbasanit. Per kete ekziston materiali i meposhtem:
Ne proces  verbalin e dorezimit te nje pako pullash te firmetarit te Aktit te Pavaresise se Shtetit te Shqiptareve Lef Nosi, ne kohen qe po e pushkatonin, dt. 26 dhjetor 1946, lexojme:
38)….
39) Pulla Postare me mbi-shkrimin Qeveria e Shqipnis se mesme siper dhe poshte Tarabosh 1913 nga 2 para te syrsharzhueme me nje vule turqish cope 498 (katerqindenandedhjetetete).
40…     
 (Firmat e komisionit dhe vula e Drejtorise se Pergjithshme te Thesarit ne Banken e Shtetit Shqiptar).  (gazeta “Standart”, dt. 16 janar 2013, f. 10 – 11)
Mbetet per te zbuluar ne qeveria e perkohshme e Elbasanit ishte e lidhur me ate Pleqesise se Shqiperise se Mesme dhe e cfare permase ka qene kjo lidhje.
Pastaj lexuesi shqiptar duhet te mesoje mbi ekzistencen e nje akti tjeter pavaresie (fig. 11) ne qytetin e Durresit perpara dates 28 nentor 1912 dhe cfare perfaqesonte ai. Materiali i publikuar per kete ngjarje eshte si me poshte:
Zbulohet Deklarata e panjohur e Pavarësisë

Nga: FATMIRA NIKOLLI   TIRANE

fig. 11
Faksimilja e aktit te Durresit 26 nentor 1912
Një zbulim epokal! Kështu e konsideron Prof.Dr.Eqrem Zenelaj dokumentin e gjetur në arkivin e Vjenës, që mban emrin “Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë”. Në një intervistë ekskluzive për “Gazeta Shqiptare”, sqaron se ajo është në gjuhën osmane, ka pak rreshta dhe në fund janë edhe firmat e delegatëve (fig 11). Së bashku me të, në arkivat vjeneze Zenelaj ka siguruar edhe një kopje gazete të kohës, që lajmëron se Pavarësia e Shqipërisë u shpall në Durrës nga Ismail Qemali, si edhe një telegram që konsulli austriak dërgon nga Vlora në Vjenë, ku thotë: “Sot ishte te unë Ismail Kemal Bej Vlora, i cili më njoftoi për Deklaratën e Pavarësisë në Durrës dhe se ai me mbi 20 delegatë ka udhëtuar më datë 26 nëntor, natën nëpër Fier për në Vlorë”. Për Zenelajn, rëndësia e këtij zbulimi është shumë e madhe. Madje në telefonatën tonë të parë me të, ai e cilëson zbulim epokal. Ditë më parë, ai u paraqit në zyrën e Kryeministrit Sali Berisha për t’i dhuruar një kopje të Deklaratës. Qe nga ky takim që u nxit kërshëria jonë për të mësuar më shumë mbi këtë dokument të panjohur. Profesor Zenelaj iu përgjigj pozitivisht interesimit tonë për një intervistë dhe na vuri në dispozicion faksimilen e dokumentit të Deklaratës, që botohet sot. Prof. Eqrem Zenelaj hedh dritë mbi Deklaratën e Pavarësisë së Shqipërisë, firmosur në Durrës më 26-27 nëntor 1912! Çfarë është kjo deklaratë, ku dhe nga kush u firmos, pse në Durrës, pse nuk është folur më parë për të, cili është teksti i saj dhe pse ka përfunduar në Vjenë? Zenelaj u përgjigjet pyetjeve tona.
Profesor, ju takuat kryeministrin Berisha dhe i dhuruat atij një deklaratë pavarësie. A mund të na shpjegoni se çfarë është kjo deklaratë dhe si ratë në gjurmët e saj?
Është “Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë”, shpallur në Durrës më 1912-ën. Rastësisht, në muajin gusht 2012, ndërsa isha duke hulumtuar në Arkivin e Bibliotekës Kombëtare Austriake në Arkivin “Albertina”, aty ku janë gazetat që ruhen në mikrofilma të arkivuara, papritmas pashë një gazetë me emrin “Wiener Bilder” domethënë “Portrete (Foto) Vjeneze”. Në të pashë disa shkrime të datës 8 dhjetor 1912, ditë e diel, për konfliktet në Ballkan dhe në po atë faqe tri foto: dy ushtarakë austriakë dhe në mes tyre fotoja e Ismail Bej Vlorës. Nën foto lexova diçka të pazakontë që më intrigoi dhe që shkruante: “Der albanische Führer Ismail Kemal Bey, der an der Spitze einer Versammlung von Notabeln in Durazzo die Unabhängigkeitsdeklaration proklamiert hat”. E përkthyer në shqip do të thotë: “Udhëheqësi shqiptar Ismail Kemal Bej, i cili në krye të një asambleje nga paria
në Durrës e shpalli Pavarësinë e Shqipërisë”.
Por, Pavarësia është shpallur në Vlorë. Çfarë menduat?
T’ju them të vërtetën u befasova, se nuk e prisja që një dokument të tillë do e zbuloja pas 100 vitesh, edhe atë pothuaj pa e ditur e pa pasur ndonjë ide. E gjeta krejt rastësisht, ndërsa bëja kërkime mbi veprimtarinë diplomatike të Ismail Bej Vlorës për hir të 100-vjetorit.
Ku kërkuat për të gjetur dokumentin?
Më pas shkova në arkivin e Vjenës dhe mora tre austriakë, të cilët i pagova për të hulumtuar mbi 416 kartonë, ku secili përmbante mbi 500 dokumente etj. Mua më ra kartoni me numër 417, dhe nga mesi i dokumenteve gjeta njërin ku shkruhej: “Unabhängigkeitsdeklaration Albaniens” që e përkthyer në shqip do të thotë: “Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë”. Veç këtij shkrimi gjermanisht, ishte një letër e shkruar në osmanishte dhe kishte pak rreshta. Në fakt unë kam filluar të mësoj edhe osmanishte, por dokumentin e skanova në CD dhe fillimisht e dërgova te dy studentë arabë. Më pas iu drejtova një profesori vjenez që njeh osmanishten. Edhe ai ma përktheu po ashtu sikurse arabët. Pas kësaj, kur erdha në Kosovë, iu drejtova Prof.Dr.Nehat Krasniqit që është osmanolog i shkëlqyer, përkthimi i të cilit ishte njësoj me dy përkthimet e para në Vjenë.
Si e përktheu profesor Krasniqi?
Prof.Krasniqi (osmanolog) pas një jave më solli tekstin e përkthyer, ku shkruan po ashtu sikurse në gjermanisht, se është Deklarata e Pavarësisë së bërë në Durrës, e datës 26/27 nëntor 1912. Unë kisha lexuar se Ismail Bej Vlora ka udhëtuar nga Durrësi për në Vlorë më datë 23 nëntor 1912, por në deklaratë del se ai është i nënshkruar 2 herë e pranë tij edhe djali i tij, Musa Qazimi. Gjeta edhe telegramin tjetër nga Vlora që i dërgohet Vjenës, ku Konsulli i Austro-Hungarisë në Vlorë, po ashtu thotë se “sot ishte te unë Ismail Kemal Bej Vlora, i cili më njoftoi për Deklaratën e Pavarësisë në Durrës dhe se ai me mbi 20 delegatë ka udhëtuar më datë 26 nëntor, natën, nëpër Fier për në Vlorë”. Pra, kjo është Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë e shpallur në Durrës. Po atë natë, sipas Konsullit të Austrisë, pas orës 12:00, dy pari shqiptare ia kanë dhënë menjëherë Konsullit për ta përcjellë për në Vjenë.
Ku ruhej ajo deri tani?
Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë në Durrës gjendet në Arkivin e Monarkisë së Austro-Hungarisë, që quhet së bashku me Arkivin e Shtetit: HHStA.Wien.P.A.Türkei, Liasse 45.Kartoni Nr.417/Fol 9/10.
A mund të na thoni se cila është përmbajtja e saj?
Unë nuk dua të them as më tepër as më pak pos përmbajtjes së vërtetë, që është mësuar nga përkthyesit osmanologë e në mënyrë të veçantë nga Prof. Dr. Nehat Krasniqi. Në osmanishte, përmbajtja e saj është kjo: (TRANSKRIPTIMI)
Avusturya ve Macaristan Devleti fahriyesinin Draç Konsulatuna Ilân
Hiç bir devlete tâbi olmayarak simdi Istiklal edildi. Hukûki Serbiye-i müstekilemizi ayaklar altina alinmasi içün lütfen muhâfazamizi istidâ- ü istirhâm ediriz ol bâbde. Fi 13/14 tesrin-i sânî, sene 1328.
Draç ahâlisi vekili:
Draç müderrisi – Yusuf, ulemâdan – Hüsejn, ulemâdan – Ali, müderris – Yusuf, ulemâdan – (Muhamed bin Receb), muteberandan – Murteza, muteberandan – (?)
muteberandan – Ismail Kemal, muteberandan – Mahmud Sevki, muteberandan – (?), muteberandan – Mehmed, muteberandan – Musa Kazim, muteberandan – Ismail Kemal, muteberandan – Hüseyn Hakki, Katolik cemiyeti muhari – Filip Sereki, muteberandan – Abdulah, muteberandan – (?), muteberandan – Mehmed Akif, muteberandan – Hasan Bitik, muteberandan – Hüseyn Bala, muteberandan – Bahtiyar Dervi?
Ndërsa nga përkthimi në shqip lexojmë: “Konsullatës së Shtetit të ndershëm të Austro-Hungarisë në Durrës.
Shpallje
Duke mos iu nënshtruar asnjë shteti, tani u bë Pavarësia. Andaj në këtë cilësi ju lutemi me përgjërim që ta mbroni sovranitetin tonë që të mos nëpërkëmbet nga qeveria e Serbisë.
Më 26/27 nëntor të vitit 1912.
Përfaqësues të popullsisë së Durrësit (pasojnë nënshkrimet):
Myderrizi i Durrësit – Jusufi, nga ulema – Hysejn (Tartari), nga ulema – Aliu, myderriz – Jusufi, nga ulema (Muhamed Rexhepi), nga pushtetarët e çmuar – Myrteza (?), nga pushtetarët e çmuar – (?), nga pushtetarët e çmuar – Ismail Qemali, nga pushtetarët e çmuar – (Mahmud) Shefkiu, nga pushtetarët e çmuar – (?), nga pushtetarët e çmuar – Muhamedi, nga pushtetarët e çmuar – Musa Qazimi, nga pushtetarët e çmuar – Ismail Qemali, nga pushtetarët e çmuar – Hysejn Hakiu, Kryeplaku i komunitetit katolik – Filip Sereqi, nga pushtetarët e çmuar – Abdullahu, nga pushtetarët e çmuar – (?), nga pushtetarët e çmuar – Mehmed Akifi, nga pushtetarët e çmuar – Hasan (Bytyqi ose Bikiqi ?), nga pushtetarët e çmuar – Hysejn Balla, nga pushtetarët e çmuar – Bahtijar Dervishi.”
Cilët ishin delegatët që e kanë firmosur?
Deklarata është firmosur në Durrës dhe aty janë të nënshkruar 21 delegatë. I keni më sipër të gjithë emrat, disa janë të palexueshëm. Nëse i krahasojmë emrat e Lef Nosit në librin e tij që e kam në Vjenë, nuk përputhen me emrat nënshkrues të Deklaratës së gjetur. Lef Nosi nuk ka qenë në Durrës, me gjasë e ka shkruar sipas të dëgjuarit dhe mbi 20 vjet pas kësaj date e viti.
Kush e ka marrë nismën për ta firmosur atë dhe pse?
Për këtë nuk di asgjë. Unë jam hulumtues arkivor, jo analist e as politikan. Ja dokumenti, ja të dhënat! Jam shumë krenar që e kam zbuluar unë këtë pas 100 vjetësh, sikurse do isha krenar ta kishte zbuluar çdo shqiptar, – kjo nuk ka rëndësi, dhe po ashtu që është zbuluar në këtë vit jubilar, – dhe aq më tepër jam krenar që po ashtu babai i Pavarësisë, Ismail Bej Vlora, është aty dhe i njëjti është në Vlorë më 28. Pra rëndësi ka që është dokument arkivor, është i yni dhe që e kemi zbuluar ne shqiptarët, e jo të tjerët dhe sidomos që tani ne e kemi në duart tona.
Ku ndryshon ajo me Deklaratën e Pavarësisë së Vlorës?
Ndryshimi është se këtu quhet SHPALLJE. Unë nuk e kam parë asnjëherë Deklaratën e Pavarësisë së Vlorës. Nuk e di se a ka pasur apo nuk ka pasur, edhe nëse ka pasur, siç shkruhet aty ndryshon, sepse në atë që dimë ne thuhet se: Të gjithë delegatët, pasi dëgjuan fjalimin e Ismail Bej Vlorës… të gjithë venduan që Shqipëria të jetë e lirë dhe e mosvarme” kështu shkruan te libri Lef Nosi.
Pra pa paragjykime, aty nuk shkruhet SHPALLJE dhe aty nuk shkruhet që “shpallet” por “venduan”, d.m.th. “vendosën”. Tjetër dokument është edhe një telegram që ia dërgon Ismail Bej Vlora Fuqive të Europës. Ky telegram mban numrin Nr.7198.RefI e aty shkruhet se Asambleja Kombëtare e përbërë nga delegatët e të gjitha viseve shqiptare pa dallim feje etj. sot në Vlorë shpalli (nuk thuhet Pavarësinë por Qeverinë Provizore. Në vend të Pavarësisë janë 20 pika. Në fund të këtij telegrami shkruhet në gjermanisht si fusnotë: “Verstümmelt” që në shqip domethënë pjesë e gjymtuar, e shkëputur, e hequr nga autori i telegramit. Pse është kështu, unë nuk e di, e as që e paragjykoj. Ja si shkruhet decidivisht në Tel.Nr. 7198 të Ismail Bej Vlorës më datë 28 nëntor 1912:
“L’assamblée nationale composée des délégués de toutes les contrées albanaises sans distinction de religion réunis aujourdhui dans la ville de Valona vient de proclamer… Gouvernement proviso ire etj”. Pra, aty ku duhet të ishte ‘shpallje e Pavarësisë’ është vetëm ‘shpallje’, e pastaj janë 9 pika e pas tyre shkruan qeveria e përkohshme. Pra, mjaft interesante.
Si mund të bindet opinioni publik për vërtetësinë e saj?
Ky është dokument i saktë dhe kushdo që dëshiron ta shohë origjinalin, të shkojë në Arkivin e Vjenës në Ballhausplatz. Ai ndodhet në të njëjtën ndërtesë me qeverinë, vetëm se hyrja e Arkivit është në anën tjetër, afër Metros U3. E kërkon në këtë shifër: HHStA. Wien. P. A.Türkei, Liasse 45. Kartoni Nr. 417/Fol 9/10.
Pra, aty në këtë arkiv të shtetit mik, të atij shteti që e sponsorizoi Pavarësinë e 1912-ës, atij shteti që e mbështeti Ismail Bej Vlorën. Me Austrinë ne kemi lidhje tradicionale që nga Traktati i Karllovcit 1699, që në nenin 13, i jep të drejtën e kultprotektoratit Austrisë e më pas me Traktatin e Sistovës, Beogradit dhe deri më 1913-ën, apo edhe më 1918-ën, por edhe sot një shtet mik për Shqipërinë dhe shqiptarët. Në këtë arkiv është ruajtur që 100 vjet dhe aty do qëndrojë, ndërsa 100 metra afër tij kemi edhe armët e Gjergj Kastriotit siç është helmeta dhe shpata me këllëfin e tij. Për fat, falë angazhimit të Ambasadorit Dr.Villi Minaroli, kryeministrit, ministrit të Punëve të Jashtme dhe qeverisë së Austrisë, këto do jenë në Tiranë për 100-vjetorin dhe do i shohin njerëzit në origjinal dhe nga afër.
Përse ekzistenca e këtij dokumenti mësohet vetëm pas 100 vitesh?
Tani është zbuluar dhe shqiptarët nuk janë fajtorë për këtë. Ju e dini se hulumtimi në arkiv është shumë i vështirë, ka shumë barriera ka shumë mundim e sakrificë. Unë as nuk jam më i mençur e as më i dijshëm, por jam munduar të hulumtoj dhe për fat tani në gusht krejt rastësisht e zbulova pa e ditur fare që është aty, sepse unë jam shkolluar në Vjenë, Niza dhe Passau, në Vjenë jam prej 18 vitesh. Nuk e dija se ekzistonte, se po ta dija do e zbuloja që në fillim.
Si ka mbërritur ai në Austri? E dini ju historinë e udhëtimit të dokumentit nga Durrësi në Vjenë?
Në Austri është thënë, në një telegram të Konsullit të Vjenës në Durrës, ku shkruhet: “Mbrëmë pak pas mesnatës dy pari shqiptare më dërguan një dokument në dorë. Është Shpallja e suksesshme e Pavarësisë së Shqipërisë”. Pra, mu për këtë, Konsulli i Austrisë e dërgon në Vjenë dhe aty arkivohet. Nga ana tjetër ata ia kanë dhënë Austrisë sepse Austria ishte sponsorizuese e Pavarësisë dhe po me vaporin e Austrisë, Ismail Bej Vlora ka ardhur nga Treshta për në Durrës.
A është përfolur ekzistenca e saj më parë? Nuk e kemi hasur as në kohën e Zogut as në atë të komunizmit, madje në Shqipëri asnjë historian nuk ka informacion për të…
Të themi të vërtetën unë kam dëgjuar aty-këtu se data e Shpalljes së Pavarësisë është 28, 26 apo 27. Por në Vjenë gjeta librin e Lef Nosit, i cili quhet “Dokumente Historike për t’i shërbye çështjes kombëtare” (përafërsisht kështu). Aty Lef Nosi shkruan për Deklaratën e Durrësit, por janë krejt emra të tjerë nga ata që janë të nënshkruar në Deklaratën e Durrësit. Dua të them se ne kemi një histori shumë të begatshme, shumë të ndritur dhe disi të pazbuluar nga ne shqiptarët deri më sot. Kemi pasur pengesa nga regjimet, si në Jugosllavi, ku shqiptarët nuk guxonin të mësonin historinë e vërtetë të tyre. Madje, në kohën e Rankoviqit, po të kishe një abetare dënoheshe. Shqiptarët dënoheshin njësoj, si për një libër, si për armëmbajtje pa leje. E si mund të mësohej e vërteta jonë nën regjimin okupues jugosllav?!
Nga ana tjetër, në shtetin amë, Shqipërinë e shtrenjtë, diktatura komuniste ka vrarë shumë figura kombëtare e intelektualë të shkolluar ose të ardhur nga jashtë, d.m.th nuk ka pasur qasje në arkiva të huaja. Aty-këtu, kemi pasur edhe Eqrem Çabejn, Ekrem Bej Vlorën, Selami Pulahën, Aleks Budën, por ja që kanë qenë shumë të pakët edhe nuk iu është mundësuar.
Një mik nga Vjena më tha: Profesor Zenelaj, një popull që nuk e shkruan historinë e tij vetë, ia shkruajnë armiqtë. Pra, neve na e kanë shkruar historinë shpesh armiqtë dhe na e kanë mësuar mbrapsht. Ose kemi pasur të dhëna të retushuara, ose të falsifikuara ose të pavërteta.” (marre nga interneti)
Kam frike se Prof.Dr.Eqrem Zenelaj nuk e thote te gjithe te verteten, ose materiali i tij eshte i keqinterpretuar. Perfundimi i mikut nga Vjena nuk eshte i sakte; Populli Shqiptar e ka historine e shkruar saktesisht, por ishte komunizmi enverist ai qe e fshehu, dhe per ta zbuluar duhet shume-shume pune, pasi realisht akoma studiuesit shqiptare harxhojne kohe per ta mbajtur te mbylluar ate. Problemi i ekzistences se nje akti pavaresia perpara 28 Nentorit 1912, ai i ekzistences se qeverive te perkohshme ne Elbasan, Tirane, Kruje ne formen e nje pleqesia tregon dicka krejt tjeter per tjeter, te cilin studiuesit shqiptare nuk duan t’ja thone popullit te tyre fare hapur. Dhe me pak fjale problemi ka qene i tille: Shqiperia e Mesme ka qene kunder Qeverise se Ismail Qemalit. Dhe ky fakt ka qene i ditur me kohe dhe duhet te lidhet pikerisht me aktin e gjetur nga Prof. Zenelaj mbi shpalljen e pavaresise se Shqiperise se Mesme. Mos valle Plaku i Vlores i ka manovruar te dy deklaratat vetem per syte e botes, detyre per te cilen ishte caktuar? Per te hequr cdo dyshim mbi ate qe ka ndodhur ne ate kohe po ribotoj shpalljen e parlamentit te Durresit me 13 tetor 1913 mbi programin e qeverise se Shqiperise se Mesme marre nga Revista Leka, vj. XII, 1940, NR. i vetem, qe tregon se dokumenti i gjetur nga Prof. Zenelaj nuk eshte kaq i thjeshte sa mund te duket ne pamje te pare; te pakten ai duhet lidhur me vazhdimesine historike te qellimit per te cilin u shkrua (ndryshimi ne kohe eshte vetem 10 muaj e 13 dit) dhe une pretendoj se vazhdimi eshte dokumenti i meposhtem:
  13 tetuer 1913
“Pretorija” e Durrsit, Popullit. Shpallje. Turqisht. Programa e Qeverris se Shqipnis se Mesme me Esad Pashe Toptanin ne krye.
Ne krye e ne fund asht e vulosun me nje vule rrumbullake qi ka ne mest shqipen dykrenshe dhe per qark fjalet “Pretorie e Durresit” (duhet kuptue nje fare Parlamenti, shen. red).
Shrregullimin qi ka shkaktue Qeverrija e Perkohshme e Vlores ne vend, paligjsit dhe paudhsit e saja i din mbare Evropa. Me gjithe kete na shtrojme para syve kujdesshem pikat qe vijojne.
Ne sherbim te sigurimit jane shti ne pune shuma laro e gjaksore dhe keshtu ai perparim e ajo rregull qi kane pritur Shqiptaret prej rregjimit te ri s’kane mujte m’u sendertue e prandaj gjithkush e ka humbun shpresen e besimit qi ka pasun n’ate qeverri.
Nepunesit nuk jane zgjedhun prej njerzve te ndershem e t’afte dhe aqe sa ka qene nevoja, por jane mbajtun ne vend zyrtaret e vjeter te regjimit tyrk dhe me rroga me te majme tue shkaktue rrenimin e bugjetit te ketij populli te vorfen per sod e neser.
Deri tashti s’asht botue asnji dokument mbi t’ardhunat e te prishunat e Shtetit, populli asht lane ne t’erret mbi kete pike e kjo pune e ka shtue ma teper mosbesimin e tij.
Qeverria e Vlores quhet e Perkohshme. Por me gjithe kete s’i a ka pritue aspak me dhane koncesjine qi kane te bajne me pertardhmen e kombit, me ekonomin e tij e me punet botore, tue shperdorue ne kete menyre besimin e popullit. Nji qeverri e perkohshme s’ka te drejte e kompetence me dhane koncensione. Historija e botes nuk na tregon nje qeverri te perkohshme qi te kete guxue me prishun pertardhmen e popullit te vet me koncensione.
Qeverria e Vlores po te kishte marre para sysh psyhologjin e popullit shqiptar duhet ta kishte kuptue se lumnija e bashkimi i tij nuk mund te sigurohej vecse me nje princ ne krye. Por asnji hape s’ka bame deri tash ke Fuqite e Medha per zgjidhjen e dergimin e mbretit. Kjo provon se i pelqen jgnedja kaotike e socme qi te mundet keshtu me sundue vete si t’i doje qejfi.
Ky popull ka bame shume meetinge per me protestue kundra Ismail-Kemal Beut per keto veprime e shperdorime qi kane per qellim me cue ne vend lakmit vetijake e me sigurue interesat e vecanta te tija. E ka imtue me nderrue udhe e me vume per fije punet e atdheut. Por kerkesat e drejta te popullit nuk u ndegjuen. As pergjigje bile s’i dha kush kurre. Mbrapshtit u shtuen. U pa nevoja tashme me i dhane fund ksaj gjendje. Sikur t’ishim perpara nje qeverrije te rregullt e te kishim nji parlament, sigurisht njerezit e saj do t’isin marre ne gjyq dhe vendet e tyne do t’i kishin zane ata qi meritojshin per zotsi e afti. Por mjerisht deri sod Shqipnia asht zhytun ne crregullim. Prandaj mbe nj’ane u muaren masa per me i celun syte Qeverrise me protesta e me e cue ne rruge te drejte dhe mb’ane tjeter u bane mundime me u preme vrullin te ligavet qi ka shkaktue anarqia. Mirepo thirrjet qi i u ndrejtuen, nuk i bane asnji efekt Vlones. Mosbesimi dhe pakenaqesija e popullit u shtuen. Prandaj edhe shume te keqija te tjera kishte gjase qi te lejshin nga kjo gjendje. Nuk u gjet pra tjeter rruge shpetimi vecse….. (ketu ka fjale qi koha i shlyu n’origjinalin e prandaj perkthimi i kesaj fraze nuk mund u mbarue. Keshtu me pika do t’i shkojme kudo frazat e paplotueme po per kete shkak). Parsia e intelektualet e Shqipnis se mesme, dmth te Durresit…..te Krus, te Tiranes, te Peqinit e te Mates me rrethet e tyre, qi gjenden ndermjet ujit te Mates e lumit teShkumbinit, tue pame se vetem me pushke mund te rrezohet nji qeverri qi perbuz pa tjeter e pa diftue asnji shkak e arsye deshiret e kerkesat e popullit, por tue mendue edhe se gjaku qi do te derdhej kishte per te shkaktue nji dasi te perjetshme e n’ane tjeter tue mos e pasun as jeten e vet te sigurte me kete qeverri, u mblodhen ne Kuvend dhe simbas traditavet t’ona kombtare zgjodhen nje krye e nje pleqsi per me matarue punet e popullit. Programa e ksaj qeverrie permblidhet ne pikat qi vijojne:
1.Pleqsia quhet Senati i Shqipnis se mesme. Ka me mbetun ne fuqi deri diten qi do te vije Princi. Kur ka per t’i marre vete Mbreti ne dore frejt e Shtetit. Senati do t’i paraqese qeverris ligjore te formueme prej tij llogarin e veprimevet te veta.
2.Qeverria e Shqipnis se mesme, tue qene e bindun se pike se pari bashkimi i gjithe Shqipnis dhe mbasandej formimi i nje qeverrie ligjore e te rregullueshme varet kryekeput n’ardhjen e Princit, dio te marre masa per me i terhjekun veren Fuqivet te Medha mbi nevojen e zgjedhjes e te dergimit te tij se me shpejt.
3.Pleqsia e bashkueme e Shqipnis se mesme do t’i mataroje me kujdes t’ardhunat e vendit vec rrogave te zyrtarvet do te paguej po me keto edhe disa pune botore te ngucme e te domosdoshme, pa marre asnji pare hua e pa dhane asnji koncesjon me cedo fare kushtesh qi te jete.
4.S’ka per te njohur n’asnje menyre veprimet e deritanishme as te mbas tashmes te qeverris se Vlores e as koncensjonet qi ka dhane ajo per interesa vetijake.
5.Qeverria e Shqipnis se mesme u shpall me te tane sinqeritetin e saj gjithe shtetasve shqiptare edhe te Fuqive te Medha t’Evropes se nuk ushqen asnji mendim pavarsie, se nuk mendon e nuk deshiron te ndahet prej Shqipnis tjeter, se e quan vendin qi qeverris nje pjese te padame te Shtetit shqiptar te sundueme prej Princit porsa te kete ardhun e prej qeverris ligjore te formueme prej tij, se asht gati me i dhane hesap kurdohere kshillit kontrollues t’Evropes dhe ne kete menyre ajo provon se asht nje pjese e Shqipnis se padame.
6.Senati i Shqipnis se mesme gjithe keto vendime do t’u a kumtoje telegrafisht Fuqivet te Medha dhe popullit me ane lecish te shkrueme e te varme ku asht nevoja e ku ta lyp zakoni. Qeverria e Shqipnis se mesme e din se per kete barre qi ka marre permbi vete ka per t’u bame shenj shpifjesh nga ana e atyne qi u cenohen interesat. Vecse ajo e siguron e paanshme me gjithe sinqeritetin e saj qi ky veprim s’ka qellim kryengrites. Sikur t’i kishte pase pranue qeverrija e Vlores proponimet tona s’do te kishte mbetun nevoje aspak per kete. Sikur te kishte pasun ne Vlore nji qeverri si duhet nuk do t’ishin formue administrata te vecanta Lesh, Mirdite e Shengjin. Duem me thane se kjo trajte qeverrije e formueme ne Shqipni te mesme nuk mund te numerohet si……Programa e jone asht e qarte e s’len vend per kurrfare dyshimi. Shpresojme se kjo rruge qe kemi zgjedhun per te shpetue atdhen do te pelqehet nga ana e gjithe njerezvet te ndergjegjshem e se ne Shqipni te mesme kane per t’u pame me te shpejte efektet e mira te ksaj mase te levdueshme e gjithe te ligat e perparshme kane per t’u zhdukun. Ftojme gjith’ata zotni qi kritikojne programen tone ase kane ndonje dyshim per sa i perket menyres se trajtimit t’one, i ftojme ata zotni te bajne nji udhtim neper kete vend e te vizitojne katundet ma te largeta te tij per me pame me sy te vet qetin qi mbreteron e me bame nje krahashim ndermjet kenaqsis qi deften populli sod e ankimeve te djeshme te tij. Tue pame mbarshtimin e keq te qeverris se Vlores, jo vec populli i Shqipnis se mesme ndermjet Shkumbinit e Mates, por deri Berati e madje deri nji pjese intelektuale e Vlores kane dashtun t’i celin syt Qeverris me protestat e tyne e kane qene kryekeput ne mendimin tone. Por c’mund te bajne ato vise te mjera qi po renkojne nden grushtin e temershem te kriminelave qi ka marre ne sherbimin e vet Qeverria? Per se shpejti ka me shkelqye ne Shqipni te mesme dielli i drejtis e i perparimit dhe dalkadale ka per te terhjekun kah na gjithe bashkatdhetaret t’ane qi kane per t’ardhun me deshir te plote.
  Me 30 Shtatuer 1329 e 13 tetuer 1913
Ky eshte nje problem qe nuk eshte propoganduar asnjehere me kete permase dhe sipas kesaj hapsire analitike. Une e kam konsideruar rezultat te padijes intelektuale te studiuesve shqiptare dhe nuk ka qene nevoja te kopjoheshin nga arshivat austriake, pasi, sic shihet, ka qene nje problem i njohur sakte nga e kaluara edhe pse midis kohes se publikuar dhe asaj te ndodhur ka ekzistuar periudha mbreterore e Zogut te I-re, qe ka qene i interesuar t’i ndryshonte ngjarjet.
Mos valle prej ketij kunderveprimi te qeverise te drejtuar nga Esat Pasha kundrejt qeverise se Ismail Qemalit jane sajuar te gjitha mashtrimet ne adrese te tij, pasi ne kete rast eshte prekur dinjiteti krahinor, sipas mentalitetit te shqiptareve, i komunisteve te rinj?
Ndodhite e mevonshme, dmth ardhja e Princ Wiedit dhe lidhja e tij me Esat Pashen, drejtimi i kryengritjes se Shqiperise se Mesme nga ana e ketij te fundit nen hijen e Haxhi Qamilit, konfrontimi me delegatet e Kongresit te Durresit (1918) dhe vrasja e tij ne Paris me 1921 nen emrin e Avni Rustemit duhet te kete nje lidhje komanduese dhe daljen e tij jashte kontrollit te Fuqive te Medha. Kerkesa e nje Shqiperia te vogel nga ajo e vendimit te Londres duhet te kete qene shkaku i eleminimit te tij.
Por thelbi i te gjithe problemit eshte mos ekzistenca e nje uniteti te Popullit Shqiptar per pavaresi e shtet formim sipas asaj qe na kane thene gjithe jeten, por dhe fsheh nje veprim politik mbi politikanet shqiptare te asaj kohe.
3 – Por gjeja me kryesore qe nuk u tha nga padija intelektuale ne kete pervjetor historik, ishte percaktimi i shkalles se zhvillimit shoqeror te Popullit Shqiptar ne vigjilje te shpalljes se shtetit te tij. Eshte nje problem qe mund te trajtohet edhe si nje dukuri te pa trajtuar me qellim politik per te fshehur mashtrimin e realizuar pergjate diktatures enveriste, pasi ne kete rast do te nxirrte fare hapur faktin qe shoqeria shqiptare ne fillim te shekullit te XX-te nuk perputhej me shtetin klasor e rrjedhimisht nuk kishte asnje mundesi teorike te kishim nje revolucion socialist pas 1945-ses. Pa asnje dyshim eshte problemi me kryesor dhe themelor i shkences historike shqiptare dhe ajo qe NUK dine ta vene ne dukje, ta interpretojne, ta diskutojne dhe te nxjerrin konkluzione prej saj. Gjendja shoqerore e shqiptareve dhe paraardhesve te tyre te afert dhe te larget, qe njihet saktesisht prej 500 vjetesh, te themi, eshte e afte te argumentoje sipas te vetmes menyre bindese rrugeformimin e shtetit te shqiptare ne planin historik jashte koncepteve te perdorura rendom nga historianet e epokes komuniste, por brenda te vetmes hapsire neper te cilen ka kaluar shoqeria shqiptare pas vdekjes se Heroit te tyre kombetar. Mungesa e analizes se kesaj hapsire perben shkeljen e moralit shkencor, pasi “Historiografia shqiptare nuk ka nxjerr ne pah pergatitjen qe beri Austria per krijimin e shtetit shqiptar, por ja ka faturuar gjiththcka levizjes kombetare shqiptare” (Elena Kocaqi Levanti, “Si e krijoi Austro-Hungaria shtetin shqiptar”, f. 23) qe nuk ka ekzistuar ne ate permase qe kujtojne se dine shqiptaret e sotem, por qe edhe autorja e mesiperme nuk ka qene e afte ta evidentoje dot.
Ne kete drejtim ja vlen te permendet dhe nje artikull i studiuesit Ardian Klosi ne formen e nje letre drejtuar Ministrit te Arsimit te Republikes Shqiptare me titull” “Iliret mikprites, Pirroja, Teuta”, te botuar per here te pare ne gazeten “Shekulli” 2003, ku midis te tjerave, lexojme:
“Me lejoni atehere, zoti Minister, t’ju them qe ne krye te kesaj letre te radhes, se gjendja e teksteve te historise qe u jepni femijeve te shkollave shqiptare eshte po aq deshperuese sa ajo e teksteve te leximit letrar……
Ashtu si edhe para ’90-s, bosht per gjithe historine e shqiptareve qe tregohet aty eshte ideja qe Shqiperia ka nje te kaluar te lavdishme ne kohen e Ilirise, te Arberise, te Skenderbeut dhe me pas, se shqiptaret gjithmone kane luftuar kunder invazoreve te ndryshem, duke u ngushtuar te territorin e tyre por gjithmone duke ruajtur karakterin kombetar.
Ky lloj boshti, i pavertete ne nje pejse te mire te tij, thelbi i doktrines romanizuese dhe veteizoluese te komunizmit shqiptar, zberthehet ne pjeset e ndryshme te ketij teksti permes pohimesh qe shpesh jane skandaloze ne raportin e tyre me te verteten historike” (Ardian Klosi, Te kundercjapi, Pjese te zgjidhura 1981-2011, f. 189, 190)
Autori ka pikasur mashtrimin, por nuk ka qene i afte ta ndreqe ate dhe e gjitha kjo per efekt te metodikes “shkencore” te ndjekur nga autoret e librave mesimore ketu ne Shqiperi. Pikerisht ne kete pike duhet te rrihte kritika dhe jo thjeshte ne konstatimin e permbajtes se teksteve, qe gjithmone do te komandohen nga politika. Ne kete rast do te ishte dhe vete zgjidhja po t’i jepej pergjigje aresyes perse sherben lenda e historise ne edukimin e detyrueshem shkollore. I gjithe problemi rreh ne shkallen e zhvillimit social te Popullit Shqiptar dhe kjo perben te gjithe thelbin e boshllekut botekuptimor te studiuesve dhe publicisteve shqiptare te te gjithe koherave. Gjetja e shenjes dalluese te Popullit Shqiptar dhe e paraardhesve te tij kundrejt popujve te tjere ballkanike dhe evropiane perben te fshehten qe nuk kane ditur dhe nuk dine akoma keta dishepuj te Popullit Shqiptar. Por veprimtaria e kesaj shtrese, qe perfaqesohet nga ky autor, ka qene thjeshte nje tendence per te formuar nje reaksion ne gjirin e shoqerise shqiptare persa kohe qe ndodheshin ne opozite.
Percaktimi i shkalles se zhvillimit te Popullit Shqiptar ne funksion te rendeve shoqerore, perben piken me delikate te pikepamjeve te historianeve, politologeve, analisteve dhe teoricieneve shqiptare te djeshem e te sotem te cilet asnjehere nuk e kane kuptuar realitetin shqiptar ne kete drejtim edhe pse gjitheshka mbulohej pas materializmit dialektik e historik. Kjo e fundit ka qene nje mbulese perfekte e mbulimit te paditurise, por jo e djallezive te perdorura ne te gjithe procesin gjigand te arsimimit te detyrueshem te shqiptareve pergjate shek. te XX.
Paraprakisht duhet vene ne dukje  qe e gjithe ndertesa hipotekore e ngritur mbi historine e shqiptareve jashte gjendjes shoqerore te tyre neper shekujt e fundit e ka permbysur vetveten per shkak te padijes intelektuale te disa brezave studiuesish duke u mbyllur me studiuesit e epokes komuniste mbi te cilat ra pergjegjesia e zgjidhjes se problemit, por qe e realizuan nepermjet nje mashtrimi shumepermasor pikerisht me ane te analizes se gjendjes shoqerore te shqiptareve. Brenda botes instiktive te tyre, keta studiues asnjehere nuk u treguan shqiptareve pozicionin real te tyre kundrejt botes qe i rrethonte. Ne kete drejtim ata u favorizuan edhe nga padija evropiane, e cila edhe sot e trajton problemin ballkanik ne menyre te njehsuar pa bere diferencimet shkakesore te gjendjes se popujve ballkanike.
Asnjehere nuk u zberthye fakti perse shqiptaret jetonin prej shekujsh ne brendesi te rendeve skllavopronare e feudale (me ndikim te drejtperdrejte te nivelit me te larte boteror te tyre), por dinamika prodhuese e qelizave dhe ideve te ndryshme bashkeshoqeruese te jetes sociale te tyre nuk perputhej me keto rende. Asnje studiues shqiptare e jo shqiptar nuk e kishte zberthyer procesin e botes se relacioneve universale per kete rast te vecante ne kontinent, por i pergjithshem per te gjithe Boten, Njerezimin dhe koherat e kaluara e te tashmen. Po te kishin bere kete analize do te ishin te detyruar te formulonin metodiken e ndryshme nga ajo e perdorur dhe, me sa kam kuptuar, ky ka qene shkaku perse inteligjenca shqiptare e epokes komuniste nuk ka qene e afte ta mesoje te Verteten e formimit te shtetit te shqiptareve (ne te fakt ajo nuk ka dashur ta mesoje kete te vertete). Ne kete pike qendron e fshehta e gjenezes historike te shqiptareve dhe e vetmja pike ku duhet te filloje shpjegimi shkencor perse Populli Shqiptar eshte i prapambetur ne raport me popujt e tjere evropiane, menyren se si ka ndikuar teresia e ketyre popujve mbi ne dhe menyren se si na ka ndryshuar kjo teresi drejt vetvetes. Pa shpjeguar kete te fundit nuk mund te mohohet pretendimi i shkolles serbe mbi paaftesine e te berit shtet nga ana e shqiptareve.
4 – Por ka edhe nje problem tjeter te anashkaluar nga padituria universale e te djallezuarve historiane, publiciste e shkrimtare shqiptare te epokes enveriste e postenveriste. Asnjehere nuk eshte folur per festimet e kaluara te pervjetoreve te Pavaresise dhe, sidomos per 25 vjetorin, ku eshte shpalosur dinamika evropiane e Popullit Shqiptar. Nga kjo padije eshte hedhur balte mbi shtresen intelektuale te asaj kohe dhe kush ka pasur rast te lexoje se cfare kane pretenduar pinjollet e komunizmit mbi figuren e Nenes Shqiptare te atyre koherave, duke mos ditur realitetin historik, nuk ka mesuar se Intelektualet e atehershem (para 1945) kishin dy vecori te ndryshme me te sotmit, bile me te gjithe te marre se bashku pas 1945: ishin Njerez dhe e donin Shqiperine dhe Popullin Shqiptar (kete vecori vetem shqiptaret e Kosoves e kane sot, ndersa ne ketu, ne Shqiperi, i kemi humbur dhe si zor qe t’i gjejme me); kur intelektualet e sotem  kane mesuar vetem nje gje: te urrejne Shqiperine dhe Popullin Shqiptar. Fakti qe ata nuk dine se cfare do te thote te duash praktikisht Shqiperine dhe Popullin Shqiptar eshte e mjaftueshme per te arritur ne kete perfundim (kenget dhe bejtet per atdheun jane shenja se si nuk duhet atdheu). Normalisht  nxenesit shqiptare pas 1991-shit nuk dine akoma se kush eshte autori i alfabetit te gjuhes shqipe, kush eshte autori i poezise “Gjuha Shqipe”, ndoshta perla e pare mbi gjuhen shqipe, dhe si eshte permbajtja e kesaj poezie, kush eshte autori i romances “Gruaja Shqiptare”, per mua romanca me e bukur ne Bote per figuren e femres se nje populli, dhe si eshte permbajtja e kesaj romance, duke mos pasur respekt per nenat dhe grate e tyre, eshte e mjaftueshme per te argumentuar qe intelektuali i sotem shqiptar, produkt i rendit komunisto-enverist, eshte antishqiptar ne thelb, ne forme e permbajtje.
Mjafton vetem nje fotografi (fig. 12) per te kuptuar realitetin historik te dikurshem, madheshtine e atehershme dhe mizerjen e sotme intelektuale, sidomos kur krahasohet me mbremjet tematike te realizuara pergjate epokes komuniste. Shqiptaret e sotem kujtojne se gjitheshka e ndodhur ne Shqiperi perpara 1945 nuk i eshte nenshtruar kujteses festive. Te pakten 25 vjetori i Pavaresise eshte festuar me nje solemnitet aristokratik te pa pare akoma ne qarqet politike shqiptare te sotme jo vetem ne planin shteteror, por kryesisht ne ate privat. 1927-2                                                          fig 12
festimi i 25 vjetorit te pavaresise ne ambientet shkodrane organizuar nga redaksia e Revistes “Cirka”, me pronar Gjon Ujka dhe drejtor pergjegjes Cuk Simoni , i jati i muzikologut Gjon Simoni,  i linguistit Zef Simoni dhe instrumentisteve: Cin Simoni (violine), Nina Simoni (pjano) e Marie Simoni (Laca) (violine) – (1937); – ne ate date, ne numrin 33-34, kjo reviste botoi artikullin: 25 vjet). Nuk eshte veshtire te kuptohet se kujtesa historike i duhet dedikuar pasionit te nje njeriu qe boton ne internet kete kujtese me ane te ketyre fotove (dua te falenderoj ne vecanti z. Bep Coba per kete veprimtari private, por qe sherben per edukimin atdhedashes te femijeve tane shume me teper se librat shkollore te arsimit te detyrueshem. Te pakten kjo fotografi tregon suprimimin e qytetarise evropiane mbi politiken shqiptare te te gjithe koherave).

Une do t’i lutesha intelektualeve te sotem ta shihnin me vemendje kete fotografi, se si politologe, doktore, arkitekt, inxhiniere, shkrimtare, gazetare, mesues, zanatcinj, oficera madhore rrine ne kembe dhe ulur duke nderuar dhe vene ne mes stergjyshet dhe gjyshet tona qe rrine me gjithe madheshtine qe te imponon detyra e Nenes Shqiptare. Shkrimtarja e epokes komuniste (kam parasysh nje shkrimtare qe ka hedhur balte mbi gruan shkodrane te sotme, shih albanovaonline.com, artikullin e Jozef Martinit: “O.M.R.I.”) as nuk mund ta kuptoje, le me ta perjetoje, detyren e Nenes Shqiptare ne Histori. Ka ekzistuar nje kohe kur Nena Shqiptare lindete Djem per Shqipni, por ajo kohe per ne shqiptaret e Shqiperise ka humbur perfundimisht. Tradita vazhdon akoma nga Nenat shqiptare te Kosoves (a nuk ishin Adem Jashari dhe e gjithe familja e Tij bij te nje Nene te tille?) dhe pikerisht kjo perben thelbin e familjes se dikurshme shqiptare. Ja perse shqiptaret e Kosoves e duan Shqiperine me shume, bile shume me shume, se ne shqiptaret e Shqiperise. Na ngelet per te zbuluar se cfare ka ndodhur me ne shqiptaret e Shqiperise pergjate ketij shekulli politik dhe sidomos pas 1943-shit. A nuk eshte komunizmi enverist pergjegjes per tragjedine e familjes shqiptare qe shoqeron sot jeten sociale te Popullit Tone? A ka tragjedi me te madhe per nje popull se ky fakt?

      d/Cfare nuk u tha me dashje (2012)?
Pervjetori shekullor i Pavaresise se Shqiptareve pati dhe nje problem “te vogel”, te lidhur me kujtesen historike te Popullit Shqiptar. Zyrtarisht kjo kujtese u fokusua vetem ne Vlore dhe u lane pas dore shume elemente te tjere politike e kulturore qe pergatiten 28 Nentorin e 1912. Pa asnje dyshim procesi festiv ju nenshtrua nje seleksionimi politik dhe triumfues dualen komunistet dhe enveristet e vjeter qe e zhvilluan kete feste sipas mentalitetit antishqiptar te mohimit te realitetit historik te jetuar. Tre ngjarjet me kryesore qe pergatiten dhe shoqeruan 28 Nentorin 1912 ose u fshehen, ose u tjetersuan, ose u permenden perciptas ne menyre private per te treguar se nuk ishin harruar. Kam rast t’i tregoj lexuesit shqiptar per keto tre grup ngjarjesh qe perbejne themelin historik dhe ate shqiptar te 28 Nentorit 1912, dmth per ato ngjarje qe nuk u analizuan dhe nuk u thane me dashje politike e kulturore.

1 – Kongresi i Triestes
Duke perjashtuar disa botime qe e permendin perciptas si ngjarje, shpesh here ne menyre abuzive, kete vit jubilar shekullor u botua dhe fotografia e anetareve te ketij kongresi (psh ne albumin e Aleksander Meksi-Xhevahir Lleshi, 100 Vjet Pavaresi Kombetare, Tirane 2012, foto 13), per te u fol seriozisht ne nje gazete me rastin e pervjetorit shekullor te tij (gazeta “Republika”, dt. 3 mars 2013), por pa treguar permasat e ketij  kongresi. Por pati edhe nje botim ne Itali per kete ngjarje me kete permbajtje (marre nga internti):
“Delegacioni Shqipetare ne kongresin e Triestes ne vitin 1913, Kongresi i Shqipetareve ne Trieste, Mbreti i Austrise, Ismail Qemali, Stefano Zurani, i publikuar me 11 mars 2013.
Nje tjeter 100 vjetor kongresi i Shqipetareve ne Trieste qe u mbajt, me perpikmeri ne qytetin xhulian (qe bente pjese me Austrine) nga 01/03/1913 deri me 04/03/2013. Nje ngjarje historike pak e njohur deri me sot ne Shqiperi, meriton te kujtohet, edhe per rezultatet qe u arriten, per nje shumice – e per cilesi- te personaliteteve Shqipetare te ardhur nga e gjithe Bota, per rendesine e temave te trajtuara, mbi te gjitha gjedjen Shqipetare aktuale te vecante, nuk duhet te harrojme se vetem pak muaj perpara, Ismail Qemali kishte triumfuar ne Vlore ne menyre simbolike pavaresine e Shqiperise. Nga stampa qytetit te asaj kohe kemi nje pasuri te vertete me informacione te per punen dhe zhvillimin e kongresit, edhe me tone shume te ndryshme sipas orientimeve politike -nacionali te gazetave, vlen te kujtojme faktet ne ato kohera, ne qytet publikoheshin 4 gazeta ne gjuhen Italiane, nje me tre edicione te perditeshme, nje ne gjuhen Gjermane, nje ne gjuhen Sllovene, kongresi ne fakt eshte ndihmuar me korajo e mundesisht e financuar nga ana e qeverise Austriake, me rastin e ketije aktiviteti me Mbreterine Italiane qe prej kohesh diskutohesh ne drejtim te emancipimit Shqipetare. Pak edhe per kete, perfaqesuesit e Diaspores ne Itali (Arbereshet) qe ne fillim e vleresuan pak te favorshme zgjegjen e vendit per kongresin, sepse kishin preferuar ne nje qytet Italian, por edhe ne territorin Italian te njejtat ndjenja u shprehen nga drejtuesit Triestin. Drejtues ka qene nje drejtues i Marines, Stefano Zurani i lindur ne Shkoder, qe me vone kthehet ne atdhe ku emerohet ne rrole te larta, (zgjidhet minister i ekonomisene qeverine e drejtuar nga Iliaz Vrioni perpara viteve 1920). Ka pasur me shume se 100 diskutime ( eksiston nje liste me 120 emra), edhe se disa fronte flasin me shume ne pergjithesi “rreth 200 emra” po permendim me te njohurit ne parathenie, ku jane te njohur, vendi i prejardhjes: Hil Mosci, Faik Beu Konica, (U.S.A.), Dervish Hima, Fazil PashaToptani, Pandeli Evangjeli e Princi Alberto Ghika (Rumenia), Nikola Ivanaj, Fan Noli, (U.S.A.), Foti Balamaci (delegat i Kutzovalaki), Idiz Manushi (Kosova), Haki Beu Florina (Manastir-Florina), Filip Kraja (Shkodra), Bajram Daklani (Gjakova), Vasil Diamandi (Janina), Bulah Efendi (Struga), Vasil Dodani, Stefan Kaculini (Durresi), nga Italia nje delegacion i madh i drejtuar nga Xhovani Kastrioti Skenderbeg Markese d’Auleta, Xhuzepe Skiro, Anselmo Lorekio, Terenzio Toci, Luigji Maski, Gaetano Ferrara, Xhovani Ferara, Orazio Iriani, Francesko Kinigo, Francesko Musakia, Marko Kakarixhi, Pietro Maurea, e te tjere “Italo- Shqipetare” – por edhe jashte historise Shqipetare – ishin te konsideruar pa tjeter edhe perfaqesues te Borgo Eriso, Soborgo te portave Zara, ne Dalmacia, Benke, Alora, qytetare Austriake. Kolonia Triestina, ka qene prezente komplet, ka pasur si me te njohurin eksponentin e lart permendur Stefano Zurani e Xhakomo Koci, nder te infiltuarit ndonje eksponent te qeverise Austiake, por edhe Albanologu i njohur Hungares, Barone Franz Nopsca. Deri ketu me te njohurit, ne pamundesi per ti radhitur te gjithe, eshte e qarte se eshte haruar ndonje i rendesishem, keshtu si ndonje emer qe kemi permendur (Terenzio Toci mbi te gjithe), i njohur pak nga lexuesit Shqipetare, paveresisht nga rolet qe ka pasur eshte kthyer ne atdhe e merr shtetesine Shqipetare me emrin Terenc Toci, i cili nder te tjera emerohet Minister i ekonomise e edhe President i parlamentit Shqipetare. Ne punimet qe beheshin ne pallatin Dreher( sot vendi i Kurseve ose i Borsave), asistoheshin perfaqesues te mediave edhe nga Italia, Viena e Parisi, ndonje i njohur delegatet nga varioepiri qe ndonje vishnin kostume kombetare, fetaret me veshje fetare, por pjesa me e madhe sic vertetohet edhe nga fotografite me veshje apsolutisht ocidentale, me kostume te erreta, kollare, pothuaj se te gjithe me musteqe, duke perjashtuar ndonje mjekerr. Seanca e punes u drejtua nga Faik Beu Konica qe per respekt pershendet Triesten si “vendi i intelektualitetit Shqipetare”. Ne radhen e dites : Rivendosja e kujinjeve, e bashkimi i trojeve te banuar nga Kutzovalaki, ne fillim, ishte parashikuar edhe nje pike e trete: Forma e qeverise qe do te merrte per nje shtet te ri, pastaj me kujdes spostohet nga presidenca , por me vone nuk u trajtua as zurtarisht nga zgjedhja e kantidatit ne tronin e Pricipatave te fuqive te medha , edhe pas shume perpjekjeve e provave nga Shqipetaret ku shpetoi nje aksident. Per kete propozim e dime, qe interreset ne kete loje ishin shume te medha, si edhe numri i pretendeteve, qe dy nga ata sic e kemi pare, kane qene prezent edhe ne punen e kongresit. Ne fundin e punes se kongresit , delegatet miratuan ne memorie shkruar ne Frangjisht – drejtuar Ambasadoreve te fuqive te medha, per rikthimin e trojeve e te kostierave detare Shqipetare (rrespektivisht nga pjesa Serbe, pjesa e Malit i Zi, pjesa Greke e tjera), e per gjendjen e luftes, per shkak te krimeve te pa nevojshme, te cilet kerkuan qe ta vleresonte “Princi Europian i thirrur per te mbajtur vendin nuk ka gjetur nje grumbull me te keqia”, e deri ne fund te rikthimit te kufinjeve te shtetit te ri, kombesia Shqipetare copetohet dhe i hiqen zona me vlere e me qytete te medha, duke ndare qytet e medha si Shkodra, Prishtina, Janina pas 100 vjetesh me vone, fatkeqesisht e dime qe obiektivi i kombit Shqipetare eshte vleresuar keq.
(SHENIM: Per listen e emrave te delegateve ( e edhe te vendeve), eshte zgjedhur forma qe jane shkruar ne ate kohe a Trieste si ne aktet e policise edhe te gazetave, pak per me mire kemi dhene theksimin Italian ( duke perfshire edhe ndonje gabim, e qarte jam me paramendim dhe me vetedije), Sot do te ishte mundesia per te perdorur gjuhen sipas gramatikes Shqipetare zyrtare aktuale. Perketheu dhe shkruajti nga Italisht – Shqip (Giorgio) Gjergj Deda.
Policoro Itali 12/08/2013 ora 23:08”)
Kjo  nuk  do  te  kishte ndonje rendesi te vecante pervec faktit  qe  ne kete kongres  muaren pjese ajka intelektuale e shoqerise shqiptare te arsimuar ne nivelet me te larta universitare te Botes nga veriu ne jug te territoreve te banuara nga shqiptaret e asaj kohe (vetem ne kete kongres eshte realizuar per here te pare dhe te fundit uniteti formal i Popullit Shqiptar, ne pamje te pare, jashte urdherave te Evropes). Duhet pranuar qe pas 1945-ses deri me sot per kete kongres eshte heshtur ne menyre absolute, dhe per kete, aresyeja duhet kerkuar ne perberjen cilesore te njerezve qe merrnin pjese ne te ne raport me Kuvendin e Vlores; keshtu qe jam i detyruar te analizoj permbajtjen e tij sipas nje botimi te kahershem, por absolutisht i sakte dhe prestigjoz (revista “Leka” 1937, numer kujtimor i XXV vjetorit te Pavaresise Kombetare, f. 646-661) me kete permbajtje (ky material eshte marre nga gazeta “Il Piccolo”, Trieste, 2-5 Marzo 1913 e nga “Diftime e vrime mi Kongres Shqyptaar t’Trieshtesh 1-4 Marcit 1913”).

trieste                                                        fig 13

Por duhet pranuar paraprakisht qe Kongresi i Tristes eshte i barasvlefshem ne hapsire me Kuvendin e Vlores dhe ka sherbyer per te njejtin qellim duke qene vazhdimi politik i ketij te fundit dhe jo nje oponence politike duke qene e kundert me te, ose nje kongres qe tentoi te bisedoje mbi kufijte etnike te Shqiperise (Fjalori Enciklopedik shqiptar, 1985), sic e kane paraqitur deri me tani. Kongresi i Triestes ka dhe nje kuriozitet te vecante: ne te moren pjese edhe disa delegate nga Kuvendi i Vlores. Permend me rralle: Dervish Hima, Dimitri Ilo, Qerim Be Begolli, Hamdi Be Ohri, ka folur edhe Kristo Meksi, si perfaqesues i Qeverise se Vlores, por qe nuk figuron ne listen e delegateve. Materiali permbledhes i te gjithe atij kongresi eshte si me poshte (jam munduar qe redaktimi te mos ta cenoje kuptimin e fjalise edhe pse shpesh here fjalet jane nje perzierje midis gegerishtes dhe asaj zyrtare te sotme):
“Me pezullimin e luftes ballkanike filloi tjetra, ajo diplomatike. Rreziku i coptimit te Shqiperise nuk ishte larguar. Kjo ka qene aresyeja e shpalljes se Kongresit Shqiptar ne Trieste prej dates 1 – 4 Mars 1913 me kete program:
1.Kerkesat per nje Shqiperi te madhe, te tille qe te mund te jetoje e pavarur politikisht e ekonomikisht
2.Duke marre parasysh se Vllehet, qe jetojne ne brendesi te Shqiperise, deshirojne te jetojne ne unitet me shtetin e ri e te lire, ne duke e pelqyer me zemer i pershendesim vllazerisht se bashku me te tjera kombesi te ndryshme qe deshirojne te jetojne ne Shqiperine e re.
3.Duke e ditur qe Fuqite e Medha e kane njohjtur ne parim  formimin e nji Shqiperie te lire dhe qeveria e jone eshte treguar asnjanese ne kete lufte, ne ne emer te Drejtesise, kerkojme qe t’i jepet fund luftes dhe rrethimeve
4.Te jepen shpjegime mbi formen e qeverise                                            Pergatitja
Me 18 shkurt ne nje sallon te “Hotel de la Ville” rreth ores 20 u mbajt mbledhja pergatitore nen drejtimin e z. Stef Curani, kryetar i Komitetit.
Perfaqesuesa  te te gjitha viseve te Shqiperise gjenden aty pa dallim besimi. Gazetaret nuk u lejuan te merrnin pjese. Ishte nje mbledhje krejtesisht private.
Curani paraqiti oret tragjike ne te cilen Shqiperia gjendet. Tregoi nevojen e bashkimit per mbarevajtjen e Kongresit dhe ne fund ftoi Z. Konica qe te marre fjalen.
Konica i beri te vetat fjalet e Curanit e thote se duke u frymezuar vetem nga interesat e Atdheut e duke u mbajtur nder mbledhje te gjitha rregullat e bashkimit do t’i tregohej botes se qyteteruar pjekurine politike te Popullit Shqiptar.
Dervish Hima hapi gojen duke pershendetur nxehtesisht Qeverine e perkohshme te Vlores e thote se mbare kongresi s’do te njohe tjeter Qeveri pervec asaj te shpallur nga Ismail Qemali. Kjo ndodhi sepse Gasper Jakova Merturi kishte shpallur me disa shoke nje shtese qeverie ne Veri te Shqiperise.
Edhe Leonidha Losi nga Korca, proteston kundra cdo qeverimi tjeter.
Faik Konica shpreh mendimin qe mos me i dhane rendesi me protesta nje pune te pa menduar mire.
Jak Koci shprehu deshiren qe duke u mbajte kongresi ne nje qytet ku flitet gjuha italiane. T’i jepet nje pershendetje ne kete gjuhe qytetareve me te cilet Kombi Shqiptar eshte i lidhur me shume dashuri te kahershme.
Kongresistet e pelqejne mendimin e Kocit, por Curani thote se  do te ishte me e urte t’i dergohej nje pershendetje Franc Jozefit, Perandorit Austro-Hungarez i cili ishte mbrojtesi me i madh e me bujar i kombit tone. Kjo pike ngjalli nje moskenaqesi nder disa qe thane se duhet te ishin te gjithe te pranishem.
Orazio Irianni, ardhur nga Amerika, – tha: “Ne jemi mbledhe ketu per te mbrojtur interesat e Shqiperise dhe cdo pune tjeter eshte e rendit te dyte. Ne mbarim te Kongresit, mbasi te kemi rrahe ceshtjen per te cilen jemi ketu e marre vendimet kemi per te kryer detyrat e miresjelljes”.
Fjalet e urta te Iriannit u priten me duartokritje e kongresistet u shperndane per t’u mbledhur neser ne oren 10 para dite.
                                                                                                   Dita e pare
Mbledhja behet ne sallonin Tina di Lorenzo ne pallatin Dreher ku nga ora 1030 shihet nje numer i madh kongresistash.
Mbi tribunen qe ngrihej ne fund te sallonit jane ngritur flamuret e Shqiperise dhe ai i Austro-Hungarise. Te gjithe ngrihen ne kembe me nje bresheri duartrokitjesh dhe Rrofte pershendesin Shqiperine e ringjallur te Skenderbeut. Nuk ishin pak ata qe derdhen lot per kete cast te mallengjyer. Nga ora 11 ngjitet ne vendin e kryetarit Stef Curani duke i drejtuar nje pershendetje gjithe te mbledhurve, falenderoi ne gjuhen frenge perfaqesuesit e shtypit. Kerkoi te paraqiteshin leternjoftimet e dhena paradreke. Pezulloi mbledhjen qe do te rifillonte punimet ne oren 330 mbas dite.
Rendi i dites ishte zgjedhja e nje Kryetari, dy Nenkryetareve, e dy Sekretareve qe kryeparia do t’i zgjidhte ne mes te kongresisteve.
Kendohen emrat e delegateve. Jane prezent:
Fazil Pasha Toptani,                       Lek Kiri                     Cin Pema,
Fuat Be Toptani,                             Gjergj Shllaku,          Pjeter Marashi,
Haki Be Qafzezi,                            Gjek Shestani,          Kol Vukaj,
Izet Be Ohri,                                   Filip Matoja,              Zef Gjergjaj,
Mazhar Be Toptani,                        Mark Shestani,         Ndoc Marashi,
Ndrek Kici,                                     Gjergj Zubcaj,           Orazio Iriani,
Nush Serreqi,                                 Jak Mrkuci,               Anselmo Lorecchio,
Don Pjeter Tusha,                         Ferrara Gaetano,       Bajram Doklani,
Ahmet Gjyli,                                   Ferrara Giovanni,       Nicolla Paco,
Kolec Deda,                                  Viasil Diamandi,         Sokrat Shkreli,
Cinto Coba,                                  Engell Todri,                Hysen Rahmi,
Luvigj Kodheli,                              Jusuf Maliqi,           Qerim Be Begolli,
Mark Kakarriqi,                             Tosun Halili,             Ibrahim Kabaski,
Zef Shantoja,                                Zef Kraja,                     Riza Voshtini,
Filip Pema,                                   Jaja Aga Jakova,         Abdullah Struga,
Stefan Ashiku,                              Pjeter Giadri,             Ali Shefqet Beu,
Dervish Hima,                              Ndoc Simoni,              Pul Mashi,
Zef Schiro,                                   Dr.Kristo Batazo,         Dimitri Ilo,
Frano Chinigo,                             Nyzhet Be Vrioni,         Mihal Lehova,
Frano Muzaqi,                              Ferhat Be Draga,        Filip Peciu,
Luvigj Jakova,                              Pjeter Kakarriqi,           Hil Mosi,
Terenzio Tocci,                            A.Be Gjilani,            Spartaco Camarda,
Frano G.Kastrioti,                        Ahmet Be Pizrendi,     Aleksi Drenova,
Epaminonda  Ballamaci,             Islam Dibra,              Pjeter Koxhamani
Marchese d’Auletta,                     Albert Gjika,                 Spiro Arapi,
Kol Serreqi,                                 Doher Paco,                  Filip Gjeka,
Pjeter Maurea,                             Ndrek Luka,                  Thanas Kandili,
At Foti Ballamaci,                        Shaqir Mustafa,        Pandeli Evangjeli
At Fan Noli,                                  Mehmet Luli,             Nikolla Candzu,   
Dr.Shunda,                                   Shan Koleka,               Vasil  Dogani
Zef Kurti,                                        Filip Bushati,              Filip Zadrima,
Pashko Muzhani,                          Ndoc Dema,               Stef Curani
Nush Preka,                                 Hysen Dracini,             Loro Ashiku,
Gasper Shkreli,                             Gjon Hila,                    Hamdi Be Ohri
Jak Koci,                                       Sotir Kolea,                 Idriz Banushi,
Faik Be Konica,                            Tom Stamolla,             Nush Paruca
Dimitri Shadima,                           Stefan, Kaculini,         Dimitri Mola,   
Moise Chinigo,                             Jak Vukaj,                   Pashko Spathari
Filip Kraja,                                    Pal Gjergji,                   Hysen Avni,
Nikolla Ivanaj,                               Zef Marshani,               Lonida Losi.
Mbasi u lexuan  emrat, u ndane letrat per votimin e Paris. U zgjodh Kryetar Hil Mosi, Nenkryetar Faik Konica e Dervish Hima, Sekretar Fazil Toptani e Pandeli Evangjeli. Ne mes duartrokitjesh zuri vend parija e re. Hil Mosi falenderon per besimin qe treguan kongresistet ndaj tij dhe i leshon vendin Z. Faik Konices, qe mes pershendetjesh merr Kryeparin.
Ky i drejton nje falenderim Austris dhe Italise per perkrahjen qe i dhane ceshtjes shqiptare, falenderon edhe Triesten per mikpritjen, shpreh deshiren qe t’i dergohen telegrame: Kontit Berchtold, Markezit Di San Giuliano e qeveritarit te Triestes.
Propozimet u pranuan dhe u zbatuan.
Telegram derguar Ministrave te jashtem Kontit Berchtold e markezit San Guiliano:
“Shqiptaret te mbledhun ne Kongres ne Trieshte e perfaqsuesa te gjitha visevet te Shqipnis si dhe te kolonivet te ndryshme shqiptare t’Austrise, t’Italis, t’Amerikes, te Misirit, te Rumenise e te Tyrkis nji zani kan marre vendim me i paraqit Shkelq. S”U. nderimet e tyne e me i diftue nji herit dhe miradin e tyne te thell per interese vepruese qi Shkelq. E Juej ka dishmue per atdhen e tyne. Rumenet te mbledhun bashkohen ne keto nderime.”                            Kryetari i Kongresit                                   Faik Konica
Mbas leximit te telegramit Kryetari propozon qe te emerohet kryetar i nderit te Kongresit, Gjon Kastrioti Skanderbeg Markez i Auletes. Propozimi pritet me duartrokitje e pranohet.
MARKEZI GJON  KASTRIOTI falenderon per nderin qe Kongresi po i jepte si dhe Shtetet e medha qe treguan miqesi per Shqiperine, lajmeron adezjonin e Komitetit te Italo-shqiptareve, e e mbylle fjalimin duke pershendetur Flamurin shqiptar qe u ringjall mbas sa shekujsh duke brohoritur “Rrofte Shqiperia” te cilen brohori e perseriten ne kembe shume e shume here te gjithe kongresistet.
FAIK KONICA ftoi te gjithe te mbledhurit qe te pershendesin Qeverine e Vlores, proteston rreptesisht kundra gjithe armiqve te Shqiperise e rreshton veprat barbare qe kruhen ne token shqiptare prej fuqive pushtuese.
KONTI TAFFE, i biri i ish kryeministrit te Austrise, flet gjermanisht. Tregon se si i shtyre nga dashuria dhe deshira per t’i treguar simpatine e miqve te Vjenes gjendet ne ate mbledhje. Nuk do te jete nje i huaj, por nje vella i shqiptareve. Austriaket – thote – kurr e nuk ekane lene mbas dore ceshtjen shqiptare dhe kurre nuk i kane lene vetem shqiptaret nder vuajtet e tyre, dhe si shqiptaret dhe austriaket donin nje Shqiperi te madhe e te forte (duartrokitje).
PROF. ZEF SKIROI hedh poshte thenjet se shqiptaret jane barbare dhe reflaktare te qyteterimit, duke i paraqitur armiqve kolonite e lulezuara te shqiptareve qe gjenden ne shtete te ndryshme. Tregon vuajtjet qe kombi shqiptar hoqi gjate sa shekujve dhe qendreses se tyre ne ruajtje te kombesise. Paraqiti dobite qe u vjen Austrise e Italise nga nje Shqiperi e Madhe dhe e mbylle biseden duke thene: Na jepni dhjete vjet liri e do te shihne se kush jane shqiptaret. Keto fjale priten me brohoritje te vazhdueshme.
AT FOTI BALLAMACI paraqet pershendetjet dhe solidaritetin e Vlleheve te shtypur te Maqedonise. Falenderon organizatoret e Kongresit qe i pranuan te marrin pjese e tregon se vellezerit e tij te nje gjaku e nje feje do te jetojne nen Flamurin shqiptar, pse vetem nen popullin bujar e fisnik te Shqiperise ata kane per te gezuar lirin e plote. (duartrokitje e brohoritje Rrofte Rumania!).
Merr fjalen baron FRANCESK NOPCSA e flet shqip. Krahason kohet e kaluara kur Shqiperia dhe Hungaria ishin te beselidhura e nga kjo nxjerr perfundime te mira per te ardhmen e Shqiperise. Shton, se nuk do t’a leshoje zemra njeriun nder mjerime e se shpejti edhe ceshtja shqiptare do te zgjidhet.
Ky fjalim u pershendet me “Rrofte Hungaria!”.
Princi ALBERT GJIKA, i pritur me shume kureshtje prej gjithe mbledhjes thote: Vellezer shqiptare, kam 14 vjet qe shetis duke i thene  Evropes se ju ekzistoni, e vazhdoj duke i rrefyer vuajtjet e juaja e duke i treguar deshirat e shenjta e te drejtat e jueja. Sor ju keni perkrahjen e Austrise e te Italise, por ashtu dhe nje tjeter qe s’do ta harroni, Franca! E vertete se kjo u lidh me Rusine, por s’duhet harruar se ka nje pasuri historike, e cila, nuk e le ne harrese ceshtjen shqiptare. Tregon se qeveria romune per t’i dhene zhvillim kultures shqiptare ka per te hapur shkolla shqipe. “Por une – thote – jam ushtar e s’bej diplomaci e prandaj ju them: A e doni ju, pasardhes te denje te Skenderbeut, nje Shqiperi te madhe me kater vilajete Kosove, Manastir, Shkoder e Janine? Te rrokim armet! Une jam gati t’i sherbej atdheut te gjysherve te mij si nje ushtar i thjeshte. S’na duhet konferenca e Londres, as marredheniet diplomatike, por Flamuri, pushke e fisheke”
Fjalet e fundit ngjallin nje entuziazem te madh.
Lexohen nje mori telegramesh e letra ne perkrahje te Kongresit te ardhura nga te gjitha viset.
Seicila leter pershendetet nxehtesisht.
Brohoritje te medha ngjallen sidomos nje telegram i Bib Dodes, princit te Mirdites e nje tjeter i grave te Borgo Errizzo-s.
Kryetari tregon se sipas rendit te dites duhet te zgjidhet nje komitet pleqesie e paraqet mendimin, per te fituar kohe, qe te emerohen ata qe paten me shume vote para dreke ne zgjedhjen e kryetarit. Propozimi pelqehet e dalin anetare te Pleqesise zoterinjte: Stef Curani, Mark Kakarriqi, Orazio Irianni, At Fan Noli, Filip Kraja, Dom Pjeter Tusha, Zef Skiro, At Foti Ballamaci.
Ora shenon 19 e mbledhja caktohet per te nesermen ne ora 10 p.d.. Para se te shperndahet mbledhja vjen nje telegram nga Raguza qe tregon se kristo Meksi ka kaluar bllokaden e Vlores e brenda dites do te vije te Trieste.
Dita e dyte
Mbledhja hapet mbas ores 11.
Kryetari lexon emrat e atyre qe folen dje dhe pyet se mos u la ndonje emer jashte.
Lexon telegramin qe Markezi Di San Giuliano i dergoi Kongresit si pergjigje telegramit te djeshem:
“Faik Konica; kryetar i Kongresit shqiptar te Triestes.
Ju falenderoj  me zemer e ju lutem te falenderoni dhe bashkeatdhetaret tuaj per ndjenjat qe me treguat. Pranoni urimet e mijA te sinqerta per lirine dhe perparimin e Shqiperise. San Giuliano”
Per disa minuta vazhdojne brohoritjet.
Lexohen shume letra dhe telegrame te tjera, nder te cilat nje nga Spalato ku protestohet kundra asaj zyre qe nuk pranoi te transmetoje telegramin ne gjuhen shqipe, nje tjeter nga Bari prej nje grupi shqiptaresh te ikur qe cilet kerkojne ndihmen e Evropes. Pelqehet fort nje pershendetje e studenteve Maqedonas te shkollave te Bukureshtit, nje leter prej Kotorrit qe jep lajme mbi qendresen e Shkodres.
AT FAN NOLI me nje bisede te gjate shprehu kenaqesine duke vrojtuar bashkeatdhetaret e te gjitha krahinave te bashkohen rreth Atdheut. Kenaqet dhe kryelartesi i shkakton prania e shqiptareve te Italise te cilet edhe pse prej disa shekujs te larguar nga Shqiperia kane te njejten dashuri per Flamurin kombetar si ata qe u linden dhe u rriten ne atdheun e vet.
U kujton pjesmarresve se kjo eshte nje ore gezimi dhe trishtimi: Shqiperia u ringjall mbas disa qindra vjet, por ajo eshte e coptuar. Shqiperia mbas sa vjetesh martirizimi po vihet dhe nje here ne udhen e lirise e te perparimit; sa gjak i pafaj po derdhet e sa zjarr eshte duke shkretuar vendet shqiptare! Ghistoria – thote – na kujton se dikur Skenderbeu pat miq Papen e Romes dhe Huniadin e Hungarise, ashtu ne sao kemi mborjtjen tone ne Vjene e Rome
Perseriti disa strofa kengesh gegerisht e toskerisht qe ndezen ndigjuesit qe s’munden te rrine pa e brohorite per cdo fraze e vazhdon: Pse jemi mbledhe ne kete vend? Cfare mund te bejme per Shqiperi kundra atyre qe duan te na humbasin? Cfare do te bejme per te pasur nje Shqiperi te vertete, jetesore e te perbere nga kater vilajetet? Kur te vendoset paqja ne Ballkan e kane per te ja cakuar Shqiperise te gjitha vendet ku flitet shqipja? Cfare jane e cfare paraqesin me teper se ne popujt e Ballkanit? Cfare kane bere greket ne njqind vjet liri qe te trajtohen me mire se ne? Ne dy dite E. Pasha shqiptar, shpartalloi ushtrine greke; prej kater muajve kut e rrethojne Janinen kundra nje grushti shqiptaresh qe e mbrojne. E ne Shkoder a nuk jane shqiptaret qe po qendrojne? A do te presim fatin nga diplomacia? Konferencat diplomatike e kongreset nuk e shpetojne Shqiperine; te flasim gjuhen tradicionale t’onen: armet, ne sa kemi kohe, vdekje o fitim! Aq me lart kemi per te qene sa me shume te kontibuojme ne vete per pavaresine tone.
Ky fjalim u brohorit shume e shume here. Ora ishte 12.30 dhe mbledhja shperndahet per te vazhduar ne 3 mb. d.
Fik Konica me anetaret e kryesise shkojne ne pritjen e princit Hohenlohe e ne Bashki oer te paraqitur falenderimet per ndihmat qe u dhane shqiptareve.
  Mbledhja e mbasdites
Merr pjese MARKEZI I AULETES qe pritet me brohori e nderime. Lexohen disa telegrame e shume te tjera korespondenca te ardhura nga Bashkite e shqiptareve te Italise. Shperndahen kartolina permendore me fytyren e Kontit Berchold e te Markezit Di San Giuliano botue nga Anselmo Lorecchio.
ZEF SKIRO proteston ne emer te shqiptareve te Italise kundra Malit te Zi, i cili kerkon ndihma per vete ne emer te drejtesise e njerezise dhe nuk lejon te hyje ne Shkoder Kryqi i Kuq italian.
Protesta pritet me brohoritje e urrejtje kundra rrethuesve.
AVOKATI  LAHOVA, drejtor i gasetes shqipe “Atdheu” ne Rumani, sjell pershendetjet nga Dobrugia e permendi se fitimet e para te ballkanasve qene te ndihmuara nga shqiptaret, qe ne mirebesimin e tyre i hapen rrugen Malit te Zi e te tjereve.
PANDELI  EVANGJELI paraqiti urimet e vellezerve te Rumanise.
Publicisti VASIL DJAMANDI, romun nga Janina, numeron te drejtat etnike e politike te Vlleheve.
Lexohen te tjera telegrame nga Rumania e Vjena, ashtu dhe nga Kruja e Lezha. Keto ngjallin kenaqsi e brohoritje.
PAL GJERGJI nga Borgo Erizzo kujton parimin “Ballkani i ballkanasve’ e thote se kjo fjale s’eshte gje tjeter vec nje mbulese per te coptuar Shqiperine. Mbylle biseden me fjalet e Xhuzepe Garibaldit qe i shkruante Elena Gjikes ne viti 1866: “Ceshtja e shqiptareve eshte e imja”. Ne fund shpreh vemendjen se vetem me arme shqiptaret do te hakmerren.
KOLE  IVANAJ flet per kufijte e Shqipnis e bashkohet me mendimet e oratoreve te tjere te mapershem. Shton se ne keto kohet e fundit kur ai gjendej ne Beugrad, Venizellos ishte perpjekur me Serbine qe Shqiperia te mos kufizohej me Bullgarine, pse po te kishte nje kufij te perbashket me shtetin e ri shqiptar kurr nuk kishte per te lene qe ato dy shtete te rriteshin ne shpine te Shqiperise.
Donte te fliste edhe mbi formen e Qeverise, por Kryetari e ndalon.
KANDILI, nje punetor qe banon ne Bukuresht, flet me pasion e ngjalle shume brohoritje, megjithese perseriti gjera te thena nga te tjeret.
HILE MOSI i kujtoi Kongresit se flitet per Shkoder e Janine, por per Kosove e Manastir jo.
IDRIZ MANUSHI nga Kosova thote se fliet per nje Shqiperi te madhe. Fjkala nuk eshte e pershtatshme. Duhet te flitet per ate Shqiperi qe na e paraqet historia, gjuha e zakonet.
Fjalet e Manushit priten me simpati te madhe.
HAKI FLORINA flet per vilajetin e Manastirit, thote se po harxhohet shume kohe ne bisedime. Gjithe kongresistet jane te mendimit se Shqiperia perbehet nga kater vilajete.
ORACIO IRIANNI nxit pjesmarresit qe te marrin ndonje vendim.
FAIK KONICA shprehe mendimin qe Kongresi t’i beje nje kujtese Fuqive te Medha duke i treguar se ne Ghakove, qytet per te cilin aq shume po flitet ne qarqet diplomatike, nuk jane vecse 12 shtepi serbe.
DERVISH HIMA kujton se kush ka Gjakoven ka ne dore nje nder celsat e Shqiperise.
AT BALLAMACI tregon deshiren e romuno-maqedonasve per te jetuar me flamurin e Shqiperise.
Mbas kesaj bisede mbledhja shperndahet per t’i bashkuar te nesermen ne mengjes.
Dita e trete
Hapet mbledhja me leximin e telegramit te kontit Berchtold:
“Faik Konitza kryetar i kongresit shqiptar, Trieste. Shume i prekur nga ndjenjat e paraqitura ne telegramin tuaj ne emer te shqiptareve te mbledhur ne kongresin e Triestes luteni te perqafoheni me falenderimet e mija te sinqerta dhe urimet me te mira per perparimin e Shqiperise e te popullit Shqiptar” Berchtold.
Me brohori e duartrokitje pritet ky lexim
AT FAN NOLI me shume aresye historike, etnike e ekonomike tregon se sa paku kerkohet qe Shqiperia te perfshije kater vilajetet.
Oratori brohoritet nxehtesisht.
KOLE  IVANAJ kerkon shkoqitje nga kryetari pse i u pre fjala dje aq keq.
FAIK KONICA pergjigjet se nuk e ka per detyre te jape shpjegime ne asnje menyre, e atehere Ivanaj i hedh mbi tavoline kart-viziten.
Incidenti brenda dites u ndreq e s’foli kerkush me mbi kete pike.
MARK KAKARRIQI kerkon qe Shqiperia te kete kufijt e vet natyrore, pse perndryshe nuk mund te jetohej.
Edhe ky eshte i mendimit t’i dergohej nje memorial Fuqive te Medha e shpreh mendimin qe te kerkohet nderhyrja e Austrise e Italise qe te hiqet bllokimi i Shqiperise, i cili eshte burimi i te gjitha vuajtjeve te popullit Shqiptar.
Fton te gjithe kongresistet qe t’i japin besen shqiptare “o vdekje o liri”. Te gjithe nje goje pergjigjen duke perseritur po fjalet e tij.
DHIMITER MOLLE qe banon ne Filibe sjell pershendetjet e urimet e shqiptareve qe banojne ne Bullgari.
ORAZIO IRIANNI flet ne emer te Italo-Shqiptareve e te shqiptareve qe banojne ne New Jork.
Une – thote – kam qene kundershtar i forte i trilidhjes, ndersa sot e kam per detyre te tregoj se nderrova mendjen, mbas perkrahjes qe po i jepet Shqiperise. Por nuk duhet te harrojme se forca e pare do te dale nga bashkimi i shqiptareve, por qe nuk kane per ta thene fjalen po nuk qene te lidhur ne nje, Gege, Toske, Kristiane e Muhamedane. Te bashkuar ne kete menyre ka per t’u ndiere zeri gjithandej dhe armiqte kane per te na nderuar. Mos te harrojme fjalen e turkut qe thote: “Shqiptari i shkjepte mberriti deri ne Bagdat!”.
BAJRAN DOKLANI sa po cohet me fole pritet me brohoritje. Ishte i veshur me rroba kombetare. Jep nje pasqyre te gjalle mbi gjendjen e Atdheut, flet energjikisht si luftetar qe eshte dhe ben be se do te beje nje varr armiqsh ne token shqiptare (brohoritje te gjata).
DERVISH HIMA lexon nje statistike te shqiptareve qe gjenden nder vende te okupuara.
STEF CURANI sheh nevojen e nje Shqiperia te lidhur. Kerkon qe te jene brenda kufijve te Shqiperise dhe qytetet me popullsi te perzier e per kete qellim lutet qe ne memorjel te permenden edhe vendet ku banoret shqiptare e kapercejne gjysmen.
ZEF SKIRO permend relacionin mbi kufijt e vertete te Shqiperise te Lordit Fitzmaurice, i cili ishte dhe anetar i komisionit qe Evropa dergoi per te analizuar punet e Shqiperise. Me pas lexon nje leter derguar Krajl Nikolles nga Z. D’Estournelles i cili ne vitet 1870-80 qe Sekretar i komisionit te kufijve te Traktatit te Berlinit mbi padrejtesite qe u bane ne kurriz te Shqiperise.
Ja teksti i letres:
Paris, 10 Tetor 1912
Madhni,
“Mbi tridhjete vjet qe nga traktati i Berlinit e Komisioni Evropian per caktimin e kufijve ne te cilin mora pjese si sekretar, do te me zgjidhnin nga fshetesia diplomatike, per te mos detyruar Madheria Juaj te gjithe njerezit e ndershem per te protestuar kunder shpalljes te luftes  perseri kundra Turqise. Kerkoj dishmine e shokeve te mij te Komisionit, qe kane pase misionin e pakendeshem si ne 1879 ashtu dhe ne 1880 per t’i hequr Shqiperise tokat qe Ju nuk i keni fituar, therras deshmitare shokun tim anglez, ser Vincent Cailard qe eshte ende gjalle. Ne ishim bashke ne Podgorice mbi rrenimet e vajtueshme qe zjarrdhenesit t’Uaj kishin ba. Ne te gjithe ishim pak a shume te turperuar duke prekur me dore se paqja boterore ishte ne rrezik vetem per interesat e Juaja e per ate qe Ju e quanit lavdi e Juaj; ne e kuptuam se lufta qe Ju ngjallnit nuk ishte ambicja e Juaj, por industria e Juaj (kjo deklarate eshte e vlefshme per te gjithe ata studiues shqiptare qe pretendojne se Podgorica ka qene malazeze; ajo u be e tille pas Traktatit te Berlinit me 1878, GH).
Disa kohe kaluan, Ju perseri filloni, Ju po beheni shkak qe t’i jeper prap zjarri botes per te pjeke geshtenjat e Juaja.
Ju nuk keni kundershtare ne Mbreterine t’Uaj, ne Mal te Zi te shfarosur; eshte nje mekat, pse do te kishit marre prej tyre ndeshkimin qe e meritoni e gjyqi i botes se qyteteruar Ju a ruan.
Une e ne mos tjeter, do te kem permbushur nje detyre duke Ju shkruar cfare Ju nuk mund ta kuptoni e cfare eshte ndjesia e te gjithe atyre qe e njohin token t’Uaj te mjeruar.
D’ESTOURNELLES  DE COSTANT
Senator francez, e ish-sekretar i Komisionit Evropian te
Kufijve te Malit te Zi.
(nga “Rivista dei Balcani”, 15-10-1912)
Mbledhja e mbasdites
Ne oren 3 hapet kongresi, lexohen telegramet me te rendesishme. Pritet me shume simpati nje pershendetje e redaktoreve te feltares “Liberta” te Gorices.
Merr fjalen Inxhinjeri HAESSLER nga Viena i cili ben si nje mesim gjeografie ne gjuhen frenge, fton kongresestet te cojne zerin per te kerkuar kufijte e vertete te Shqiperise.
PAL GJERGJI ndegjohet me shume vemendje, rreshton faktet me te permallshme te historise shqiptare te po atyre vendeve qe po i hiqen Shqiperise. Bashkohen me kete mendim Fazil Toptani e Dervish Hima.
Perseri behet fjale a do te kufizohet Shqiperia dhe me Bullgarine e gati te gjithe kongresistet jane te mendimit qe eshte me mire te kemi nje kufitar qe te mos e kercenoje Shqiperine si armik i saj.
FAIK kONICA tregon men dimin se nder te gjithe aleatet vetem ndaj Bullgarise shqiptaret kane pasur me paj ankime.
N.D. MOLLE mbas ketij fjalimi tregon se Daneff si kthehej nga Londra i paska thene me fjale simpatie se shqiptaret kane per te pasur nje ardhe te lire e te madh.
Votohet pastaj, duke cuar doren, qe Shqiperia te kufizohej me Bullgarine. Shumica e madhe e pelqeu.
PRINC A. GJIKA veren me keqardhje pse po flitet per kufij.
KRYETARI i pret fjalen:…..kjo eshte ceshtja me e rendesishme.
GJIKA pa i dhene rendesi ndalimit te fjales, thote se s’duhen shume fjale. Shqiperia nuk ka si rron pa kater vilajetet. Ruqite e medha e kane proklamuar Shqiperine te pavarur. E per kufijte a nuk mjaftojne studinmet e shkrimet e Lordit Fitzmaurice? Anglezi eshte burre fjale: atij t’ja kerkojme.
FAIK KONICA: Ja kemi kerkuar, por ai eshte i semure. Mandej eshte i varur nga partia liberale, qe ben nje politike kundra interesave tona…..
GJIKA. Prandaj t’i leme menjeane veprimet diplomatike….Pikerisht kete doja t’ju thosha, o vellezer shqiptare, te mos humbasim kohe me fjale te kota me te cilat nuk behet asgje, lypet “Flamur, pushke e fisheke!” (duartrokitje e brohori).
LUIGJ JAKOVA pyet Kryesine, per tre delegatet shqiptare qe gjenden ne Londer, ne jane realisht te derguar nga Qeveria e Perkoshme e Vlores dhe deshiron te mesoje se cfare kane arritur, ose me se paku cfare kane bere deri me tani.
FAIK KONICA pergjigjet se te derguarit jane vertete prej Qeverise se Vlores, por nuk mund te dije gje mbi veprimtarine e tyre.
DOM PJETER TUSHA u prit me brohoritje entuziaste, pse ishte i njoftur prej shume vjetesh ne fushaten atdhetare, flet mbi vellazerimin e tre elementeve besimtare qe e perbejne Shqiperine pa te cilin vellazerim nuk mund te luftohen armiqte e perbashket te kombit. Ndryshimet fetare heshtin perballe rrezikut qe i kercenohet vendit te te Pareve tane: s’eshte besim i drejte ai qe i a ve detyre besimtarit mos me luftuar e me vdeke per Atdheun e vet (a nuk eshte ky postulati qe percakton subjektin real qe luftoi per Shtetin e Shqiptareve nga pikepamja politike, GH).
Cfaqe deshiren qe t’i dergohet nje telegram Konferences se Londres duke i treguar se bllokimi i bregdetit te Shqiperise, krejt i pa dobishem per Aleatet, eshte shkaku i mjerimeve te medha per shqiptaret e varfer (brohoritje te gjata).
Per pak minuta pezullohet mbledhja e kur rifillon, shperthen papritmas nje brohoritje e gjate e shume e nxehte: futet ne salle KRISTO MEKSI (nje nder 18 senetoret e Qeverise se Perkohshme) i cili edhe pse i bllokuar me dhune, arriti te dale nga Vlora dhe me i sjelle Kongresit pershendetjet e Qeverise Shqiptare.
Mbledhja pret pershendetjet e te pares Qeveri me gezim dhe brohori te jashtezakonshme dhe nuk arrin t’i mbylle ovacionet.
JAK KOCI, shkodran flet gjate mbi pikepamjet politike e ekonomike te Shqiperise, mbi mirenjohjen e shqiptareve dhe te atyre qe kishin luftuar per ceshtjen shqiptare e ne fund mbi punen qe duhej bere ne Shqiperine e lene pas dore nga Turku pergjate shume shekujve.
ABDULLA STRUGA, i njojtur per atdhetadhuri e trimeri, tregon gatishmerine e tij per te protestuar me arme ne dore kundra ndarjes keq te kufijve.
FAIK KONICA tregon se ceshtja e kufijve eshte e percaktuar perfundimisht.
Dr. PATTAJO, ardhur nga Amerika, flet mbi nevojen e vellazerimit te vlleheve me shqiptaret.
Mbas tij diskutohet gjithnje mbi ceshtjen e Vlleheve.
Dr.SHUNDA prej Bukureshti. Tregon simpatine e Romuneve per shqiptaret e thote se vellezerit e tij, Vllehe, kishin deshiruar qe Fuqite e medha t’i bashkonin nen flamurin shqiptar. Premton se ky vcellazerim ka per t’u pare ne veprim menjehere mbas luftes kur Qeveria romune ka per te filluar me hape shkollat shqipe ne Shqiperi. (brohoritje).
Mbas ketij fjalimi mbyllet dita e trete.
Dita e fundit
KRISTO MEKSI i pritur prap me brohori te jashtezakonshme, lexon nje bisede te gjate mbi te drejtat e shqiptareve, tregon pergjithesimin e mendimeve e deshirave te mbare kombit e perfundon duke uruar qe te plotesohen deshirat e shqiptareve me triumfin e ceshtjes Shqiptare. (brohoritje te gjata, por pak si te ngadalshme e me zor pse mbledhja priste dicka me teper nga perfaqesuesi i Qeverise se Vlores).
LEONIDHA LOSI. Ne po rrafim shplake e po brohorasim “Rrofte Qeveria” por duam te dime a eshte gjalle  ajo Qeveri dhe cfare eshte duke bere?
KRISTO MEKSI. Ne Vlore jane shendoshe e mire, po hane e po pine! Mbas ketyre fjaleve njofton se se nuk eshte e mundur t’i nxirren fjale te tjera.
FRANO KINIGO flet mbi martirizimin e shqiptareve ne keto 50 vjetet e fundit dhe larteson heroizmin e Kombit qe gjithnje vazhdon te sakrifikohet per t’i dale qellimit qe te formoje nje Shqiperi me kater vilajete. E mbyll biseden me nje hymn per madheshtine e Kombit.
LUIGJ JAKOVA larteson Austrine “te vetmin shtet mik te sinqerte te Shqiptareve i cili per keta ka prehur armet”; mbaron duke i derguar nje pershendetje Frano Zefit, Qeverise Austriake, Mbretit te Rumanise e Trilidhjes.
KRYETARI, i shtyre prej Prof. Skiro, ankohet se Z. Luigji nga shpejtesia e fjaleve ka lene pa pershendetur Mbretin e Italise, gjithnje bamires i shqiptareve.
TERENC TOCI, i njojtur si pjestar i kryengritjeve te fundit qe jetoi per sa kohe mder male me kryengritesa, pritet me brohori te gjata. Flet italisht per t’u kuptuar prej te huajve:
“Jam nje ushtar e pra si i tille edhe ketu dua t’i rri rregullave te ushtrise, por me lejoni te cfaq haptas mendimin tim. Ketu flitet teper, brohoritet ne vend qe te rroken armet; s’kerkohet tjeter vec te shkohet ne Shqiperi, e, me fituar o te vdesim!”.
Pastaj flet per ate gazeten e Tristes qe shkroi se kongresi eshte bere prej Austrise e jo prej shqiptareve, shtyhet e thote se ai kongres i duket si nje kongres nderkombetar e jo shqiptar, pse flitet ne shume gjuhe.
Mbledhja ngaterrohet, kryetari i a pret fjalen, por ai vazhdoi duke treguar se nuk gjendeshin ne rruge te drejte.
Pergjate kohes qe mbledhja ishte rremuje Kryetari perpiqet me kot t’a ndaloje ligjeruesin. Dikur i keshilluar nga italo-shqiptaret, qe te pushoje, ai e leshon sallen dhe del duke thene: “nje shqiptar i ndershem nuk mund te gjendet  kondend (ne kete rast, i mbushur me atdhedashuri, GH)”.
Ne mes te kesaj rremuje gjithperfshirese Kruetari ankohet shume per kete incident. Mbledhja shtyhet per mbas dite.
Mbledhja e fundit
Salla nuk ishte e mbushur si ditet e tjera.
ORAZIO IRIANNI mendohet te shuaje pasojat e pakenaqeshme nga incidenti i paradites duke pershkruar karakterin e nxehte te Terencit. Tregon shkurtimisht veprimet e tij e qellimet e fjaleve te tij qe kerkonte shpjegime prej Komitetit mbi padine qe i bente gazeta “Indipendente”. Propozon qe te jepen shpjegime. Ligjeruesi pyet qa eshte e vertete se ndonje nder itali-shqiptaret qe eshte i zgjedhur ne kete Kongres ka pse ndonje cmim nderi nga Mbreti i Malit te Zi.
FRANO KINIGO. “Jam une”.
IRIANNI. Cfare ke ndermend te besh?
KINIGO. Me e kthyer ne Cetine (brohoritje te nxehta).
AT FAN NOLI thote se eshte mire te jepen shpjegime prej komitetit organizator.
STEF CURANI, Kryetar i Komitetit, tregon se “eshte cmenduri te mendohet se Shteti me i organizuar ne ekonomi te lavderohet se ka shpenzuar 50.000 korona per nje kongres shqiptar”; por mbasi mjetet na mungojne muarem nga nje mik i nje ministri 1000 korona me te cilat u bene shpenzimet.
ZERA: Vetem me 1000 korona?
Gazetaret qe nuk e kane kuptuar shqipen pyesin perse nuk perkthehen fjalet e Curanit.
Kryetari nuk kerkon te shtyhet me ceshtja e Komitetit organizues.
Gazetaret kercenojne se do ta bejne te njohjtur ne shtyp se nuk u eshte dhene pergjigje mbi cfare kane kerkuar.
Kercenimi beri efekt e Kryetari e perktheu frengjisht rrefimin e Curanit.
DR. SCIADINA flet mbi aresyen qe lidhin ne vellazerim shqiptaret e armenet.
EPAMINONDA  e  AT  FOTI BALLAMACI flasin mbi vllehet nga te cilat biseda deket se deshirojne te ngrehin nje Shtet brenda Shtetit.
Flet rumanisht po ne kete drejtim Bandelli, Drejtori i fletores “La Dottrina” qe del ne Bukuresht.
Si mbas propozimit te Drejtorit te fletores “Atdheu”, Lehova, merret vendimi t’i dergohet nje telegram nderimi Ministrit te jashtem te Rumanise.
INGJ. IDRIZI propozon qe memoriali qe del nga Kongresi t’i dergohet dhe Delegateve te Qeverise se perkohshme te Vlores qe gjenden ne Londer.
SKIRO. Ne mbyllje e siper te Kongresit, falenderon Triesten per pritjen njerezore te saj, pershendet Flamurin e Vlores e u dergon nderime Perandorit te Austrise, Mbretit te Italise e te gjithe atyre qe tregohen miq te Shqiperise.
Kryetari lajmeron mbylljen e Kongresit e lexon memorialin qe do t’u dergohet Shteteve te medha.
Memoriali qe j’u dergua Shteteve te medha ne mbylljen e Kongresit:
“Shqiptaret te mbledhur ne Kongresin e Triestes te perfaqesuar  nga te gjitha besimet e te gjithe elementeve te vendit te tyre si edhe aromunet (ne tekst arumenet) te bashkuar me interesa e vuajtje te perbashketa kane nderin t’u parashtrojne njerezisht Kancelarive te Shteteve te Medha vendimin qe vijon:
“Shqiptaret pranojne me miredashje te thelle vendimin e marre nga Fuqite e Medha qe te krijohet nje Shqiperi e pavarur, por lutemi Shkelq. T’Uaja qe te behen hapat e duhura per t’i dhene fund sa me shpejt mjerimeve te filluara.
Eshte krejt e nevojshme per popullin shqiptar qe bllokimi i bregdetit te Shqiperise dhe gjendja e luftes te largohen sa me pare ne mos ne te gjithe Shqiperine, se paku ne ato vise te atdheut tone te cilat te gjitha shtetet ne nje mendje i njohin si pjese te Shtetit Shqiptar. Ne jemi te shtyre te bejme kete lutje te dhimbshme jo vetem per dashurine ndaj atdheut, por dhe ne emer te parimit pergjithesisht te njojtur ne boten e qyteteruar, qe eshte i nevojshem edhe pergjate kohes se luftes, qe te priten mizorite e kota. Por ne vazhdofte kjo gjendje, eshte per te pasur frike se princi evropian, te cilit sa me pare do t’i ngarkohet kujdesi i misjonit te larte per te ringjalle Shqiperine, mos te gjeje ne kete shtet vec nje grumbull rrenimesh.
Si nje deshire tjeter i parashtrojme Shkelq, s”Uaj vemendjen e tyre se nje Shqiperi e formuar me krahina pa kurrfare vlere ekonomike te cfeshur nga qytetet e medha qe mund te behen qendra te qyteterimit kombetar shqiptar, do te ishte nje Shqiperi ne pamundesi per t’u zhvilluar normalisht, e prandaj nuk do te ishte vec burim veshtiresish te medha e te reja ne mes te atyre Shteteve”.
Votuar ne Triste, 4 Mars 1913
Cdo pjese e memorialit u pranua prej te mbledhurve. Vetem fjalet “eshte per te pasur frike se princi evropian etj” ngjallen protestime.
-Per cfare princi evropian o aziatik!
–A nuk ishte hequr nga programi ceshtja e formes se Qeverise? A nuk u tha se kush flet mbi kete problem do te nxirret jashte! Cila vote jep te drejte per te permendur formen e Qeverise e cilesija e princit te ardhshem?…..
-FAIK KONICA: A doni ndoshta nje princ nga Madegaskari?
Brohoritjet nuk lane te degjohen protestat.
Ne banken e shtypit flitet keq per Drejtorin e Kongresit. Thuhet se perkthyesit kane pasur dhe kane kujdes te perkthejne cfare u pelqen drejtuesve te Kongresit.
Korespondenti i fletores “Matin” duke pare se sa kujdes i sillet perfaqesuesve te shtypit te Vjenes thote:
“Me duket se ne kete Kongres gjitheshka ashte monopol i Shtatmadhorise te Austrise…”
FAIK KONICA falenderon Kongresistet per miresjelljen e tyre, ashtu dhe shtypin te cilit u shpreh keqardhje per pakenaqesite e tyre; brohoriten Qeverite e Trilidhjes e ftohen gjithe kongresistet qe te mbyllin Kongresin duke kenduar hymnin e perandorise se Austro-Hungarise.
Pak vete e hapen gojen ne kengen e fundit.
Keshtu Kongresi u mbyll.
Studiuesi italian i ceshtjeve historike shqiptare z. Paolo Muner me ka cuar kete shtese per problemin e Kongresit te Triestes ku flet per Baronin Nopsca:
“Mori pjesë në Kongresin shqiptar të Triestes në vitin 1913, dhe qe gjithashtu një nga kandidatët – e shumtë – për kurorën e Shqipërisë. Edhe pse mbase më i përgatituri në njohjen e popullit shqiptar, të problemeve të tij dhe tipareve e tij, dhe mbase edhe më i mirënjohuri në Shqipëri, të paktën në zonat ku jetoi ai vetë, kandidatura e tij ishte me shumë gjasa ajo me më pak “shanse”, sepse, në mesin e një duzine të bollshme Princash e Dukash, ai ishte vetëm një Baron, por ai ishte gjithashtu shprehje e një kombi, atij hungarez, edhe pse me kushtetutë i barabartë me Austrinë në Monarkinë e Dyfishtë, sidoqoftë një pakicë në krahasim me Fuqitë e Mëdha. Siç e dimë, froni i Principatës së Shqipërisë i shkoi Wilhelm von Wied-it, i cili ishte një princ, dhe i përkiste familjes perandorake gjermane.
Çështja e “formës së qeverisjes”, megjithëse e mbështetur nga burime me autoritet, si dhe nga vetë Nopsca, dhe megjithëse fillimisht e parashikuar në “Programin” e botuar paraprakisht, nuk u trajtua gjatë Kongresit të Triestes (të paktën gjatë punimeve “zyrtare”). Pika u hoq më pas, duke u parapëlqyer të pritej një moment në të cilin fati i Shqipërisë të ishte pak më i sigurt. Rrjedhimisht, as që u trajtua zyrtarisht çështja e kandidaturave të ndryshme për fronin. Kjo tregohet qartë nga kronikat e hollësishme të lajmeve të asaj kohe, por gjithashtu, dhe sidomos nga fakti se, kur njëri prej delegatëve, Nikolla Ivanaj, u përpoq të përballonte argumentin, Presidenti i Kongresit, Faik Bej Konica, ja hoqi fjalën menjëherë, dhe u rrezikua incidenti (një sfidë për një duel midis të dyve); – (shih Klanin.e datës 5 prill, 2013”) (perkthimi nga italishtja eshte realizuar nga FIORALBA DUMA)
PERSHTYPJE MBI TE PARIN KONGRES SHQIPTAR
Diten e mbylljes se Kongresit, dhjaloshi shkodran Ejell Todri, shkruan ne “Gazzetta di Venezia” nje artikull, shkurtimi i te cilit permban keto mendime:
Kjo mbledhje 150 perfaqsuesash shqiptare ne token austriake zgjon dyshime te shumta….. me disa paragjykime dhe une erdha ne kete vend, por shikova qe nga bisedimet e para te rrahej vetem ceshtja jetsore e pavaresise shqiptare.
Qe zgjedhur Trieste per kete mbledhje pse ishte vendi me i rrahur prej shqiptaresh dhe jo i influencuar nga ndonje parti politike, pra u mblodhen vetem nga deshira e lirimit te atdheut.
Perfaqesuesit e shtypit austriak, italian, francez e gjerman pane se kongresistet ishin te frymezuar nga bujaria shpirterore ne rrahjen e ceshtjeve.
Kam ndjekur me vemendje te gjitha mbledhjet e nga keto dua te tregoj pershtypjet mbi personat dhe karakteret e tyre. Jane 150 te ardhur nga shume krahina te Evropes e te Amerikes ku jetojne ne mergim te vullnetshem, me ta edhe nje grup Vllehesh….Pervec ndryshimit etnografik kongresi permbledhte dhe ndryshime besimi. Por nje ishte ndjenja e te gjitheve: “madheshtia e atdheut perballe cdo deshire te te huajve”.
Ne mes te kongresisteve bujare qe vujaten per liri, dallohet Hamdi Begu qe per 14 vjet ndenji ne burg per faje politike; Filip Kraja qe ne kater o pese vjetet e fundit pat perndjekje te pandame ne shtepi, qe keqperdorur nga autoritetet e burgose; ne fund i u desh te dale jashte atdheut per te mundur me  sherbyer me teper. Ashtu dhe disa djelmosha te mesuar, te cilet ne shpine te detit gjeten rrugen e shpetimit……; tani se fundi Kolec Deda, 20 vjecar, kryezyrtar i stacionit Vir – Tivar, pse protestoi kundra keqsjelljes se malazezve ndaj grave shqiptare, ishte nxjerre jashte shtetit si tradhetar. Flas per pak vete e, guxoj te them, per ata qe qe nuk vuajten aq teper….Por sa e sa te mjere vuajne sot vetem pse e kerkojne nje atdhe te lire…..
Ne kete kongres u bisedua mbi ceshtje te brendeshme, mbi formim vilajetesh e mbi kufijt. Ne fillim folen shqiptaret e Italise se Jugut e te Borgo Erizzo-s. Fjala e fundit u mbet shqiptareve te Shqiperise.
Kongresi me vota te te gjithe te pranishmeve tregoi se eshte i njejte me Qeverine e Vlores, lavderoi qendresen e Shkodres e cfaqi deshiren e nje Shqiperie te vertete e te plote me 4 vilajetet.
Kongresitet u pershendeten edhe nga Don Gjon Kastrioti, i cili ishte edhe kryetar nderi i Kongresit, kryetarin e te trembedhjetit brez te madhit Skenderbe.
Nen kryesine e te kulturuarit Faik Konica, u zhvilluan mbledhje me shume dobi. Cdo fraze qe e peshuar, cdo mendim qe paraqitur qartesisht e burrerrisht.”                    ——————————
Aresyeja perse nuk eshte permendur kurre kongresi i Triestes nga ana e historiografise komuniste duhet te jete i lidhur me faktoret analitike qe ai kongres shpalosi. Ka qene e papranueshme per historiografine enveriste ngjarjet e meposhtme reale, por te konkluduar nga ky kongres, sipas pikave te meposhtme:
1-Delegatet e atij kongresi perbenin, pa asnje perjashtim, produktin me te larte intelektual te Popullit Shqiptar, per te gjithe koherat e marra se bashku, te krijuar nga Evropa ne menyre Historike (ky eshte problemi me i veshtire per t’u kuptuar nga historiografia e sotme shqiptare dhe tragjedia reale e Popullit Shqiptar).
2-Krijimin e Shtetit Shqiptar nga ana e Evropes dhe aspak krijimin si rezultat i zhvillimin autokton te Popullit Shqiptar jashte relacioneve Historike.
3-Pranimin e nje drejtuesi politik te Shtetit Shqiptar nga Evropa.
4-Ekzistencen e nje popullate jashteshqiptare ne brendesi te shtetit te ri shqiptar e cila ka qene e paafte te lidhej me popullaten dhe te ingranohej ne shtetin meme, por,  qe pas 1945, u lidh me komunizmin enverist dhe realizoi tragjedine historike shqiptare (ortodoksia vllehe).
5-Per here te pare dhe te vetme u rrah gjeresisht ceshtja Kombetare Shqiptare, duke qene nje vazhdim intelektual i Kuvendit te Vlores. Pra Kongresi i Triestes plotesoi ate qe nuk mund te bente dot Kuvendi i Vlores per efekt te perberjes njerezore dhe kjo perben ecencen e ndryshimit midis tyre.
2 – Fushe beteja me e madhe ne fushen e teorise historike eshte menyre se si eshte arsimuar Populli Shqiptar pergjate procesit te zhvillimit te vet shoqeror. Pergjate rendit enverist u sajuan te qena e te paqena, u pohuan te mundura e te pamundura, u thane te bukura e te shemtuara dhe gjitheshka ishte e mbyllur me shkollen e pare shqipe te ngritur ne qytetin e Korces me 7 mars 1887, por pa u thene asnjehere perse shkollat e para shqipe ne territorin jashte influences se Selise se Shenjte dhe Austro-Hungarise filluan te hapen ne fund te shek. te XIX dhe fillimin e shek. XX-te (te pakten kete e pranon nje studiues per krahinen e Dibres, p.sh. Fatos Mehdi Daci: Historia e arsimit shqip ne Diber, f. 5-20; dhe nje studiues per krahinen e Sarandes, psh, Mehmet Kaso: “Arsimi ne Sarande, Delvine e Konispol 1920-1944”, f. 28). Ne kete menyre  historia e arsimimit te Popullit Shqiptar u shartua vetem brenda nje shekulli me permasa jo vetem te dyshimta dhe ireale, por edhe te pamundura. Kjo gje pat bere te domosdoshme edhe ndryshimin e permases se Kongresit te Manastirit duke mos thene asnjehere aresyen perse ishte e nevojshme te mbahej ai kongres. Edhe ne vitin 2012  kjo gje nuk u tha me dashje, bile akoma me keq u tentua te deformohej  aresyeja se cfare perfaqesonte Kongresi i Manastirit. Duke pare se pjesmarresit ne kete deformim ishin po ata qe kishin shtremberuar historine e Popullit Shqiptar behej e mundur te argumentohej qellimi perse kishte ndodhur kjo. Nje nder pjesmarresit e Klubit te te Marreve te Madheshtise Shqiptare do te shkruante per kete problem:
“”Qeveria Austriake ishte e para qe kishte subvencionuar botimin e teksteve shkollore ne gjuhen shqipe ne alfabetin e Bashkimit dhe e kaloi pelqimin e saj tek alfabeti i Agimi i Mjedes”34. Qenia e disa alfabeteve shkakton percarje midis grupeve intelektuale. Konsulli Kral mendonte se “Unifikimi i alfabetit urgjent per aresye kombetare dhe gjuhesore eshte pervec kesaj nje domosdoshmeri nga pikepamja e politikes sone dhe sidomos politikes sone kishtare sepse pa te do te qe e veshtire te ruhej paqja ne peshkopaten shqiptare dhe do te kryhet me qetesi zhvillimi i shkollave tona”35. Krali mendonte se do te ishte ne interes te konsolidimit austriak, bashkimi i paleve kundershtare”36. Keshtu Austria luajti rol kyc ne Kongresin e Manastirit te vitit 1908 dhe ne unifikimin e alfabetit dhe ne vendosjen e atij me germa latine”. (Elena Kocaqi Levanti, Si e krijoi Austro-Hungaria shtetin shqiptar, f. 28-29)
Autorja ne asnje rast nuk na thote se cfare ishin keto “disa alfabete”, kujt i perkisnin dhe cfare perfaqesonin; kush ishte autori i alfabetit te Bashkimit dhe perse e ka nenvizuar autoresine e alfabetit te Agimit; cfare perfaqesonin anetaret e Bashkimit dhe te Agimit! Cudia rritet edhe me teper kur marrim vesh se simpatizantet e alfabeteve na ishin pale kundershtare! Pastaj eshte pak edhe me e cuditeshme kur dime propoganden mbi 65 vjecare mbi shkollen e pare shqipe, e cila na ishte formuar perpara unifikimit te alfabeteve. Cfare ka ndodhur ne realitet me shkollat shqipe ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe perse ngaterrohen institucionet fetare ne kete proces? Perse autorja nuk u thote shqiptareve se perpara vitit 1908 ne territorin e banuar nga shqiptaret ekzistonin alfabete ne funksion te besimeve fetare dhe polet gjeografike percaktonin permasat e ketyre funksioneve? Perse autorja nuk u thote shqiptareve se ne Jugun e vendit te banuar nga shqiptaret alfabeti ishte grek, ne qender ishte alfabeti arab me shtritshmeri drejt Veriut dhe Jugut kudo ku kishte besim fetar Islamik, dhe ne Veri mbizoteronte alfabeti latin. Kjo nuk ka qene fushebeteje intelektualesh, por fushebeteja e politikes Evropiane qe kerkonte t’i hiqte supremacise Otomane sa me shume toka dhe banore. Luften e fitoi Evropa, por asnjehere nuk eshte thene se kush ishin luftetaret qe u perleshen ne fushbetejen arsimore shqiptare te komanduara nga ajo, sa kishte zgjatur kjo beteje dhe cila ishte dinamika e saj. Ne kete analize u ngaterruan historiane e shkrimtare, filozofe e estete, juriste e gazetare dhe perfundimisht subjekti qe kishte luftuar per 300 vjet ne fushen e arsimimit te Popullit Shqiptar u mbajt i fshehte duke tentuar per t’u zhdukur nga Historia.
Dhe per te realizuar kete fshehje u perdoren argumenta ireale duke i ndryshuar kohen e veprimit  te Evropes me ane te ketij subjekti mbi Popullin Shqiptar. E njejta autore merr persiper kete loje dhe shkruan:
“Nese Shqiperia nuk krijohej kjo do te thoshte qe Serbia do te zgjerohej duke dale ne Adriatik gje qe do ta forconte ate dhe do te rivalizonte perandorine Habsburge. Kjo gje ishte parashikuar kohe me pare ndaj edhe Habsburget kishin investuar me vite te tera gjate shekullit XIX dhe fillim shekullit te XX ne ceshtjen kombetare shqiptare” (Elena Kocaqi Levanti, Si e krijoi Austro-Hungaria shtetin shqiptar, f. 22)
Te gjitha keto nuk jane te sakta ne asnje element, pasi Perandoria e Danubit, per kohen per te cilet ben fjale autorja, i kishte mbyllur hesapet me Popullin Shqiptar perfundimisht dhe problemi ka qene shume-shume me madhor se sa kujton ajo, pasi tani del ne pah dhe permasa e subjektit qe pergatiti Popullin Shqiptar per diten e madhe te 28 nentorit 1912. Shikoni se cfare shkruhet ne kete drejtim nga njeri prej te caktuarve nga kjo Perandori ne fillim te shekullit te XX-te:
“Nga mesi i shekullit te 17 (pra problemi nuk paska qene i shek. XIX-XX, sic pretendohet, GH), Austru-Hungaria kishte fituar te drejten e mbrojtjes te popullsise shqiptare katolike ne veri te Shqiperise (“kultsprotektoriatit”), ne marreveshje e traktate te shumta me perandorine Osmane dhe Italine. Ne thelb “kultsprotektoriati” perfshinte interesa me te gjera se sa ato fetare, ai perfshinte kujdesin ne kulture, arsim, shendetesi, probleme sociale etj. Austro-Hungaria subvenciononte kolegje, shkolla fetare e jo fetare, ku edukoheshin katolike e muslimane, djem e vajza, si: kishat, kuvendet, internatet, jetimoret, azilet etj., ne nje hapesire te gjere qe shtrihej ne Shqiperine e Mesme, ate te Veriut, ne pjese te Kosoves e te Maqedonise, duke perfshire qendrat kryesore ku jetonin shqiptaret si ne Shkoder, Rubik, Troshan, Orosh, lezhe, Rreshen, Milot, Puke, Kruje, Tirane, Berat, Prizren, Janjeve, Ferizaj, Peje, Gjakove, Zym, Shkup etj. Austro-Hungaria mbeshteti financiarisht dhe nxorri lejen tek autoritetet osmane per ndertimin e Kishes se Madhe ne Shkoder, Kishen Katedrale te Nenshatit, ate te Prizrenit, Durresit, Janines, Tiranes, Dervenit etj. Keto kisha nuk ishin thjesht institucione fetare, prane tyre lulezonin shkollat ku mesohej gjuha shqipe, ishin ngritur kore e orkestra frymore qe dilnin shpesh nga kishat duke luajtur muzike me nota patriotike, ku ne muralet e brendeshme te tyre ishin perjetesuar heroi yne kombetar Gjergj Kastrioti (nenvizimi i imi, GH)1” (Maksimilian Lamberc, Raport mbi studimet e mia linguistike ne Shqiperi nga mesi i majit deri ne fund te gushtit 1916, f. 3-4).
Mbi lidhjen e Shqiperise me Austrine kemi edhe te dhene te tjera nga studiues te ndryshem jashte kontekstit austriak apo shqiptar. Keshtu njeri prej tyre deklaronte se Kolegji Saverian i Eterve te kompanise se Jezuit ishin transferuan ne Shqiperi qe kur kjo krahine kishte hyre ne zoterimin austriak (Franko Benanti, Lufta ime me e gjate, Shqiperi 1943-1948, f. 9)
Duke dashur te fshehe kete subjekt dhe t’i mesoje shqiptareve te verteten e cunguar sipas metodikave enveriste autoja vazhdon analizen e saj, por qe tani defekti bie ne sy edhe me teper kur krahasohet me raportin e Lamberci-it. Akoma me teper ku defekt bie ne sy kur krahasohet me dinamiken e shkollave shqipe neper shekuj dhe roli i Klerit Katolik Shqiptar behet paresor dhe i domosdoshem per mbijetimin politik te shqiptareve. Sipas saj:
“Vjena u perpoq te pergatiste shqiptaret per krijimin e shtetit te tyre duke punuar ne kete drejtim, si rritja e ndergjegjes kombetare tek shqiptaret me anen e shkollave shqip dhe botimit te veprave qe flisnin per historine e lashte te shqiptareve, financimin e shtypit shqip, shkollimi ne universitetet austriake etj. Ne kete menyre ajo pretendonte te zgjonte ndergjegjen kombetare dhe t’i bashkonte shqiptaret qe ishin te percare ne tre fe te ndryshme.” (Elena Kocaqi Levanti, Si e krijoi Austro-Hungaria shtetin shqiptar, f. 25)
Pikerisht i gjithe procesi i arsimimit te shqiptareve neper kater shekujt e fundit (XVII-XX) perben esencen historike te mbijetimit te shqiptareve dhe permasa e saj ka qene e ditur prej kohesh edhe nga autorja jone, por qe nuk e ka penguar ate ta fshehe me qellim. Eshte kjo aresyeja perse eshte formuar kapitulli  mbi cfare nuk u tha me dashje. Problemi i arsimimit historik te Popullit Shqiptar edhe sot eshte paresor ne llojin e informacionit qe u jepen nxenesve neper shkolla (kete gje e kam shpalosur ne nje artikull te gjate” “Populli Shqiptar, kultura kombetare dhe shkolla e pare shqipe”. Publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com).  Keshtu qe nuk me mbetet gje tjeter vecse te marr nga ai studim ekstratin e problemit dhe t’ja kunderve zyshes se historise.
Në sajë të punës të studiuesit Gëzim Gurga, sot kemi një panoramë më të plotë të luftës për mësimin dhe përhapjen e shkrimit të shqipes në shekullin XVIII (At Francesco Maria da Lecce O.F.M, DITTIONARIO Italiano – Albanese (1702) – Botim kritik me hyrje dhe fjalësin shqip përgatitur nga Gëzim Gurga, f. 21 – 27).
Në këto faqe kemi këtë material:
“Gjatë gjithë gjysmës së dytë të shek. XVII Kongregata nuk i kushtoi vëmendje çështjes së gjuhës shqipe, e cila, ndryshe nga arabishtja, konsiderohej si gjuhë e lehtë dhe për këtë arësye nuk parashihej asnjë lloj përgatitje paraprake gjuhësore për misionarët që dërgoheshin në Shqipëri (f. 21)…. Më 7 mars të vitit 1709 arqipeshkvi i Tivarit Vinçenc Zmajeviçi i shkruan Kongregatës një momerandum të gjatë dhe të hollësishëm mbi nevojën e futjes së shqipes në sistemin arsimor të Propogandës (f. 22)….Kërkesa e Zmajiviçit merret parasysh dhe më 23 mars të vitit 1711 dekretohet mësimdhënia e shqipes në Kolegjin S.Pietro in Montorio (f. 23….Në mbledhjen e datës 20 prill 1711 dekretohet pikërisht da Desio si lektor i shqipes….Në vitin 1721 u propozua të hiqej mësimi i shqipes si i padobishëm, por kjo kërkesë nuk u miratua. Në vitin 1722 u shtua edhe lënda e moralit. Shtimi i lëndëve nga tre në katër u bë shkas që në vitin 1725 të përsëritej kërkesa për heqjen e shqipes, por as kësaj here kjo kërkese nuk u muar parasysh….Ndërkohë në vitin 1709 edhe kolegji S.Bartolomeo all’Isola kishte hapur mësimin e shqipes dhe kishte thirrur pikërisht da Lecce-n si lektor të saj. Përveç kolegjeve të Romës ku studionin kryesisht italianë që destinoheshin për t’u dërguar në Shqipëri, shkrimi i shqipes mësohej edhe në Shqipëri nga nxënësit shqiptarë. Kështu në shkollat e Kurbinit dhe të Lezhës që ishin hapur dhe mbaheshin nga Kongregata e Propogandës, përveç latinishtes dhe italishtes, nxënësve shqiptarë u mësohej, me gjasa, edhe shkrimi i shqipes. Në aktet e Kuvendit të Arbërit masave dhe këshillave për mbarëvajtjen e këtyre dy shkollave u kushtohej kreu i pestë i pjesës së katërt, ku veç të tjerash rekomandohet që mësuesit të mos lënë pas dore mësimin e shkrimit dhe të leximit….Veç këtyre dy shkollave të institucionalizuara nga Kongregata, edhe vetë kishat e kuvendet françeskane ishin vatra jo vetëm të përhapjes së fesë, por edhe të shkrimit të shqipes. Kështu, Zmajeviçi në relacionin mbi vizitën apostulike që kreu në vitet 1702 – 1703 na dëshmon se në fshatin Pllanë misionarët françeskanë brënda në manastir kishin hapur një shkollë që frekuentohej nga dhjetë nxënës të fshatit, ku veç të tjerash, mësohej edhe doktrina e krishtenë (f. 24-25)….Kemi përshtypjen se asokohe shkrimi i shqipes, sidomos në gjirin e klerit dhe të shtresave të larta të popullsisë katolike ishte shumë më i përhapur nga ç’besohet sot. Vërtet që përveç fjalorit të Bardhit dhe veprave të Budit e të Bogdanit, tekste të shtypura nuk kishte, por fakti që shqipja nuk shtypej nuk do të thotë se edhe nuk shkruhej. Budi na dëshmon se qysh në fillim të sheku. XVII njëfarë Pal Hasi jo vetëm që e shkruante shqipen, por thurte edhe poezi në këtë gjuhë: Në fillim të shek. XVIII Arqipeshkvi i Shkodrës Anton Babi kishte shkruar një doktrinë të krishterë në Shqip dhe kishte përkthyer nga latinishtja disa litani të shën Mërisë (f. 26).
Per arbereshet e Italise jepet nje panorane suplementare ne saje te punimit te libri i Ahmet Kondos: “Ceshtja kombetare ne faqe te shtypit te rilindjes” – Tiranë, 1982
faqe 37: Shumica e shqiptareve, sic dihet, ishin analfabete, por shkrimet e botuara neper faqet e kesaj reviste (behet fjale per Flamurin e Arberit, GH) ua lexonin ata te pake qe dinin shkrim e kendim. Keshtu veprohej jo vetem ne kolonite shqiptare te Egjiptit e te Rumanise, por edhe ne Shqiperi ne kushtet e sundimit te eger osman.
faqe 81: Me gjithe keto nderhyrje, me 1737, u hap kolegji, u krijua mundesia qe bijte arbereshe te mesojne ne kete shkolle, te cilen e kishin pritur shekuj me radhe.
Per popullaten me banim ne Mirdite autori i librit: Mirdita, vater e qendreses antiosmane (Tiranë, 1999) shkruan faqe 264-265: Në fund të shekullit XVII, rreth vitit 1692 është hapur në katundin Velë nje shkollë në të cilën mësimet jepeshin në gjuhën e vëndit. Por shkolla laike në gjuhën shqipe qe e mundur të hapeshin  vetëm në fund të shek. XIX nga shoqëria “Bashkimi”. Më 1899 u hap në Orosh e para shkollë shqipe në Mirditë me 14 nxënës. Në shkollë zhvilloheshin katër orë mësim në ditë: shkrim, aritmetikë dhe mësim besimi. Një vit më vonë, në 1900 shkolla e Oroshit kishte 30 nxënës. Nga viti 1902 deri më 1906 në këtë shkollë dha mësim mësuesi shkodran Cin Gurakuqi, ndërsa nga viti 1909 deri më 1912 Kolë Dema….Më 1902 u hapën shkolla edhe në Rrëshen e në Spaç, ndërsa më 1903 edhe në Kashnjet e Rubik. Në vitin shkollor 1903 – 1904 këto shkolla i ndiqnin gjithsejt 96 nxënës. Pasaktesia e dates te hapjes se shkolles ne Vele më ka cuar ne perfundimin se ky autor i ka paragjykuar ngjarjet ne drejtim te laicizmit te tyre. Ndoshta ka dicka qe duhej vene ne dukje me perpara, por ngjarjet duhet marrre sic kane ndodhur dhe jo si na pelqen ne te ndodhin.
Nuk eshte faji i shqiptareve te mesjetes se vone europiane përse per ta mendoi Papa arberesh Klementi XI. Ne lidhje me kete personazh te Selise se Shenjte hapesira e shkollave shqipe ka kete permase, sipas librit te Engjell Sedaj: “Papa shqiptar Klementi XI – Albani, Kuvendi i Arberit” (Tiranë, 1998):
faqe 44: “Me inisiativën e tij (Papa Klementit XI, GH) u mblodh Kuvendi i ipeshkvijve katolikë të Ballkanit nën kryesinë e imzot Vinçenc Zmajeviqit. Kështu filloi rekrutimi i djelmoshave shqiptarë që mësuan për priftërinj në Kolegjin e Asisit. Kjo ishte një fitore e madhe për kombësinë dhe kulturën shqiptare, mbasi që klerikët katolikë ishin të parët që filluan të shkruanin në gjuhën amtare dhe të krijonin monumentet e para të letërsisë shqiptare”.
faqe 45:  “Në mbledhjen e Kongregatës së Propogandës. Më 3 tetor 1707, u rekomandoi (Papa Klementi XI, GH) disa organeve udhëheqëse të rendeve religjioze që të hapnin kolegje për misionarë, duke vënë në dukje si model të insituteve të këtilla Kolegjin Romak të Shën Pankracit që e udhëhiqnin karmelitanët dhe atë të françeskanëve në Shën Pjetër në Montoria, ku qe hapur edhe katedra e gjuhës shqipe….”në vitin 1708 Klementi XI, origjina e të cilit ishte nga Shqipëria, themeloi një fondacion prej katër mijë skudash për studimin e studentëve shqiptarë në Kolegjin Urban të Propogandës”.”
faqe 53: “Në historinë e popullit shqiptar, prej Kuvendit të Matit (1462), në materialet e të cilit është ruajtur Formula e Pagëzimit, dokumenti i parë i gjuhës shqipe, e deri në vitin 1912 janë mbajtur disa kuvënde të klerit katolik shqiptar, me qëllim që, në pajtueshmëri të plotë me parësinë e vëndit, të ruhet identiteti kombëtar, feja dhe zakonet e mira, të kulktivohet gjuha shqipe, të hapen shkolla dhe të botohen libra në gjuhën shqipe. S’do mënd se në këto kuvende mbi të gjitha qëllimet e tjera ishte arritja e pavarësisë dhe ruajtja e identitetit kombëtar, duke kultivuar rezistencën e vazhdueshme kundër okupatorit aziatik dhe bashkëpunëtorëve të tij”.
faqe 56: “Kuvendi i Arbënit është mbajtur në Kishën e Shën Gjonit, në Mërkinjë afër Lezhës, të dielën e dytë të Epifanisë, më 14 e 15 janar 1703, kurse materialet e këtij Kuvendi, qëndrimet dhe vendimet e aprovuara, në gjuhën latine dhe shqipe, u botuan tre vjet më vonë (1706) në Romë”.
faqe 61: “Një dekret për botimin e dytë (bëhet fjalë për materialet e Kuvendit të Arbënit, GH) është dhënë më 26 mars 1803. Mirepo ky botim (i dyti) “për t’mir t’Arbnis” u realizua (shumë më vonë) në vitin 1868, pa ndryshima të mëdha nga botimi i parë, veçse me plotësime të atyre “emernave qi ka qit shqip don Enjell Radoja Prift i dioçezit Shkodrs”, i cili nxorri edhe botimin e tretë, më 1872, në një përkthim të ri me titull: Koncilli i dheut Shqypnis, të plotësuar edhe me disa shtojca, e në të folmen e Shkodrës, që tanimë ishte bërë qëndra kishtare dhe kulturore e të gjithë shqiptarëve”.
faqe 63-64: ”Sh. Osmani thotë se “pas shkatërrimit të shkollës fillore të Pëshanës nga autoritetet osmane më 1648, persekutimi në gjuhën shqipe u ngrit në sistem” “.
faqe 65: “Sipas të gjitha gjasave, shkolla ku së pari filloi të mësohej gjuha shqipe në kohën e pontifikatit të Klementit XI qe Kuvendi i Shën Bartolemeut “all’Isola Tiberiane” (në ujdhesën Tiberiane) në Romë dhe aty jepte mësimin e shqipes, duke filluar nga viti 1705 e tutje, autori i njohur i Gramatikës së gjuhësshqipe, Françesko Maria da Leçe”.
faqe 66: “në kohën e papatit të këtij shqiptari të madh, hartohet “Prej Durrësit ditën e dymbëdhjetë prillit ndë njimi shtatë qint e dhietë”, “Gramatikë e parë e gjuhës shqipe”, siç e quan këtë gramatikë R. Ismajli. Më vonë botohet Gramatika e gjuhës shqipe (Vërejtje gramatikore në gjuhën shqipe, 1716) e autorit F.M. da Leçe, i cili kishte botuar edhe Fjalorin italisht-shqip, madje para (1702) mbajtjes së Kuvendit të Arbënit (1703), e i cili fjalor mendohet se qe madje më i pasur se ai i Frang Bardhit. Edhe në gramatikën e parë të gjuhës shqipe, që ndër studiuesit njihet si “Dorëshkrim i Grotaferratës”, apo mbase bëhet fjalë për ndonjë gramatikë tjetër, dokumentet e kohës në arkivat e Romës tregojnë se “Gramatika e përmëndur e shqipes qe shtypur më 1701 dhe nuk gjëndet më””.
faqe 67: “Në këtë aspekt (hapja e Seminarit Arbëresh në Palermo) duhet veçuar bashkëpunimi dhe miqësia e ngushtë qe kishte Klementi XI me Gjergj Guxetën (1682-1756), themeluesin e mëvonshëm të këtij seminari (më 30.11.1730), në të cilin do të shkollohen një varg arbëreshësh, intelektualë e shkrimtarë të shquar, e ku do të punojë nja 20 vjet Pjetër Andrea nga Himara, pastaj P.M.Parrino, Nikollë Keta etj”.
faqe 75: “ndër kërkesat themelore për mbajtjen e rendit kishtar dhe për forcimin e pozitës së fesë, barabar me to, radhiten edhe kërkesat që dalin nga nevoja e juajtjes së identitetit etnik të popullsisë. E këtillë është kërkesa që në kishë të flitet shqip, që të gjithë misionarët dhe krerët fetarë të dinë shqip, që materialet e Kuvendit të botohen në gjuhën shqipe, të vazhdojë veprimtaria e shkollave në gjuhën shqipe etj.”
Per personin tim, libri me i plote qe jep pothuajse te gjithe panoramen e kultures dhe shkollave shqipe ne Shqiperi, eshte libri i At Donat Kurtit dhe At Marin Sirdani: “Mbi kontributin e elementit katolik ne Shqiperi”, te botuar per here te pare me 1935 (botimi i dytë, Tiranë, 1999) i cili jep kete panorame hapsinore te dinamikes se kulturës dhe shkollave shqipe:
faqe 12……. “Ma te parat shkolla, mbas te bjerrunit t’autonomise ne Shqypni, kjene, per sa dime na, tri: shkolla e Pdhanes, e Blinishtit e e Shkodres”….
“Ne vj. 1638 P. Hiacinti a Sospitello  o OFM, italian ne fis, por shqyptar ne zemer, pat guximin me iu perveshe per te mire te vendit nji punes ne veshtrim te plote kulturale, tuj cile shkollen fillore ne Pdhane, asokohe vend mjaft i banuem…….Numuri i xansave te jashtem pat mrrijte deri ne 25. Dijm prej dokumentash, se pose uratve xeheshin edhe mesime letrare dmth mbahet deri diku nje shkolle e mjesme pa perjashtue gjuhen e vendit. Perparimi kje aq i madh, sa i terboi Turqit, te cillet mbas 9 vjetsh e rrenuan fare….Ne vjete 1697 kje cile rishtas. Se deri kur vijoi nuk dihet; dokumenti mbaron tuj thane per te, se “ka gjase se gjindet edhe sot” (1702?)”.
faqe 13 “Nji vjet mbas themelimit te shkolles se Pdhanes, dmth ne vj. 1639, kje cile prej fretenve te kuvendit te Troshanit nje tjeter shkolle ne Blinisht, drejtor i se ciles kje P. Karl Mirandulanus OFM. Me shka duket, kje nje shkolle mjaft e plotesueme. Ndiqej prej ma se 50 xanxash e pose   kndimit e shkrimit xeheshin edhe lande te tjera, posace gjuha latine prej atyre qi dojshin m’u bahej n’at shkolle; por anmiqte ishin te panumer e ne vj. 1640 drejtorin e ksaje shkolle e gjejm ne burg……”
“Ne vj. 1698 a aty pari gjejme se P. Filipi prej Shkodre OFM cili shi ne Shkoder nje shkolle private e mson fmite e tregtarve e pasanikve”.
faqe 14 -15 -16 -17-19 “Keta mesuesa qene, qe me 20 Prill 1711, te ndihmuar e te nxitun prej Papes shqyptar, Klementi XI, ngrehen ne Rome ne kuvend te S; Pietro Montorio nji kateder per’ gjuhen shqype, per me i ba gati misjonaret e huej me mujte ma letas me i vlejte vendit tone; e njatehere kur se mendote kush per gjuhen shqipe e per zhvillim te saje, keta jane qe perpilojne ma te parat gramatika, fjalore e perkthime”.
“Ne vj. 1644 P. Zef Iccaran OFM shkruen “Dizionario italiano – albanese” f. 120, doreshkrim i ruajtun ne biblioteke te Jezuiteve ne Shkoder; Ne vj. 1675 P. Bernardus a Quintiano OFM shtypi nji liber shqyp “Doktrina cristiane (epirotika)” –Venetiis 1675. P.Leo a Citadella OFM, qe diq ne vjete 1678, tuj pase kene Misjionar ne Shqypni, shkruen “Dictionarium epiroticum”. Nji gramatike te vogel shqyp, te shkrueme si duket prej ndonje Misjonari   ne vj. 1710 me nji shtojce ne gjuhen turqishte, ia dedikoi ne vj. 1805 kardinalit Prefekt te Propogandes nji Eksprefekt i Misionit te Shqypnis. Ne vj 1716 P. Francesk M. Da Lecce OFM shkruan e shtype ma te paren gramatike shqyp, qe ka rendesi edhe sot: “Osservazioni grammaticali nella lingua albanese” Roma, 1716 dalla tip. Della S. Cong. Di Propaganda. –Ma vone shkruan edhe nje fjalor per te cilin nuk dihet se si mbaroi. Ky fjalor qe pershkruar pjeserisht prej G;Camarda, i cili e lavderonte fort. Ne vitin 1722 edhe P. Didacus a Desio OFM perpiloi nje gramatike shqip qe nuk u pat botuar. Ne vitin 1752 P.Bonaventura Prucher OFM prej Castel Giovio la ne Rome nje doreshkrim gati per botim “Manuale Catechetico italiano-epirotico” e nje fjalor per sherbim te Misionareve te Shqiperise. Ne vitin 1848 P.Luka da Monte Giove OFM na ka lene nje fjalor shqip – italisht, qe ruhet si doreshkrim ne biblioteke te bashkise se Todit n’Itali me kete numer: “Cod. 224 format 8o fq. 328. Ne vitin 1858 P. Dario Bucciarelli OFM la nje doreshkrim “Grammatica della lingua albaneze” qe ka qene ruajtur ne Biblioteken Franceskane te Gjuhadolit ne Shkoder. Ne vitin 1862 P. Bonaventura da Francavilla  shkruan “Elementi grammaticali di lingua epirotica” ne format 8o fq 110 qe ruhej si doreshkrim tek franceskanet ne Gjuhadol. Ne vitin 1866 P. Francesko Rossi da Montalto OFM shtype “Regole grammaticali della lingua Albanese, compilate sulle tracce dei buoni grammatici e del P. Francesko M. Da Lecce” Roma 1866 –Stamperie della S. Cong. Di Propoganda for 8o fq 350. Po ne ate vit shtypet edhe “Vocabolario Italiano-Epirotico con tavola sinoptica ne format 8o, me 954 faqe. Ne vitin 1881 P. Leonardo de Martino OFM ka qene nder te paret qe punoi vjersha ne gjuhe shqip mbas metrikes moderne, duke botuar librin “L’Arpa” di un Italo-Albanese, Venezia 1881. Ky misionar qe i pari qe leshoi kushtrimin nder njerezit e medhenj te Europes mbare per indipendencen e popullit shqiptar”.
“Prej vitit 1800 e deri ne vitin 1861 hapen aty – ketu shkolla private me klasa fillore. Vetem ne Shkoder mbahen mend 12 shkolla fillestare: 8 per djem e 4 per vajza. E perkoheshmja “Perparimi” i rreshton emrat e mesuesve me te njohur me kete renditje: Gege Kodheli, Gjergj Benusi (1836), Gjon Shkrumi, Zef Kamsi, Jaku i Trushit te Mark Krtajes (Speci), Shor Markja, Don Pepini, D. Egjell Radoja, D.P.Babi”.
“Edhe jashte Shkodres hapen shkolla te tjera katolike ne gjuhen shqipe. Ne Prizren, ne Peje e ne Gjakove i gjejme shkollat e hapura per djem shume  me perpara vitit 1840, por per mungese te datave te sakta jemi te detyruar vetem t’i zejme ne goje”.
“Ne vitin 1861 franceskajt hapin ta paren shkolle fillestare publike ne Shkoder i ndihmuar nga Episkopati shqiptar. Do pase parasysh edhe fakti qe ne vitin 1882 franceskajt kan pase hape nje kolegje per me rrite e me mesuar te gjithe ata qe deshironin me u ba freten e prej vitit 1905 kjo shkolle ishte bere krejtesisht ne gjuhen shqipe”.
faqe 21-22 “Para vitit 1880 Shkupi dhe Zumbi, e pak ma vone Ferizoviqi e Stubla e kane shkollen e vet ne gjuhen shqipe per djelm. Ne vitin 1893 fillon shkolla e Shirokes, qe vijon edhe sot (1935). Ne vitin 1893 P. Joakim Serreqi OFM rregullon nje shkolle ne Selce me lokal per 50 nxensa. Po ate vit edhe P. Basil Chiaroni, OFM, hapi nje shkolle shqipe ne Hot (Traboin). Ne vitin 1897 P. Pjeter Gjadri OFM u jep mesim femijeve ne kuvend te Troshanit. Ne vitin 1898 D. Ndoc Mjedja hap nje shkolle ne Pdhane, te cilen ne vitin 1904 e mban P. Tome Bicaj OFM. Ne kete kohe edhe ne kuvend te fretenve te Rrbigut hapet nje shkolle katundi. Ne vitin 1901 edhe Biza ka shkollen e vet, ku mesimin e jepte P. Severin Lushaj OFM. Ne vitin 1907 P. Shtjefen Gjecovi OFM hap shkollen ne Gomsiqe. Ne vitin 1907 P. Gentil Biella OFM mban ne Iballe nje shkolle ne gjuhen shqipe. Ne vitin 1909 P. Engjell Vjeshta OFM panon femijte e Bazit e i meson me lexue dhe shkrue. Ne vitin 1900 e ndonje vit me mbrapa, me punen e shoqerise Bashkimi dhe Agimi hapen shkolla shqipe ne shume katunde. Kemi arritur te mesojme se ka pasur shkolla ne Rreshen, Orosh, Milot, Dajc, Kallmet, Pac, Kashnjet e Nenshat”.
faqe 23-24 “Qysh ne fillim te shek. XIX e deri sa nuk ishte hapur shkolla e Stigmatineve, vihet re nje nxitje per te hapur shkolla femerore. Kjo vihet re me mesimet private neper shtepija. Ishin pune 80 – 90 vjecare e ende mbahen mend emrat e mesueseve te hershem: Kush Micja, Tone Radoja, Tereze Berdicja e Tina e Nikes. Keto minishkolla private poqen mendimin per te themeluar nje shkolle publike femerore, e cila u ap me 1879 nga Motrat Stigmatike”…..
“Rreth vitit 1885 ne Prizren gjejme  shkolle fillore shqipe per vajza. Ne ate kohe themelohet edhe ajo e Shkupit. Ne vitin 1890-1903 Motrat Stigmatike shkojne ne Durres e aty mbajne per 13 vjet nje shkolle fillore per vajza e nje shkolle per pune dore. Ne vitin 1896 (?) gjejme ne Kallmet nje shkolle fillore per vajza e djem te drejtuar nga Motrat e Mshires (Vinçencianet). Ne vitin 1907 Shiroka ka shkollen e vet per vajza. Deri ne vitin 1911 Kleri Katolik Shqiptar kishte hapur neper kohe te ndryshme 47 shkolla shqipe, nder te cilat 10 per vajza”.
faqe 26: “Shtypshkronjat e para ne Shqiperi jane hapur shume me perpara se te hapeshin shkollat shqipe. Permenden ajo e Obotit ne vitin 1493 dhe ajo e Shkodres me 1563. Ne vitin 1871 Jezuitet sollen ne Shkoder  te paren shtypshkronje te atyre aneve. Ne vitin 1909 D. Ndoc Nikaj solli ne Shkoder shtypshkronjen ”Nikaj””.
faqe 27-28-29 : “Prej vitit 1555 deri ne vitin 1700 njohim 12 vepra e 9 autore nder te cilet Buzuku, Bardhi, Budi, Bogdani, Barleti, Tivarasi, etj. Prej vitit 1700 deri ne vitin 1800 kemi 11 vepra, 9 autore, e 6 doreshkrime. Permenden: P.Francesk M de Lecce OFM, Kuvendi i Arberit, D. Gjon Kazazi, etj. Prej vitit 1800 deri ne vitin 1900 kemi numeruar 81 vepra, 34 autore e 4 doreshkrime. Vecohen: P. Leonardo de Martino OFM, Zef Jubani (i Ndokillis), Pashko Vasa, D. Engjell Radoja, P. Pjeter Zarishti, P. Francesk Rossi da Montalto OFM. P. Jak Jungg S. J., D.Ndue Bytyci, P. Tome Marcozzi OFM, D. Pashko Junki, D. Pashko Babi e te tjere shkrimtare te rinj qe u del emri ne shekullin e XX-te. Prej vitit 1900 deri ne vitin 1912 gjejme 59 vepra e 16 autore. Vecojme: Gjergj Fishta OFM, Luigj Gurakuqi, D Ndoc Nikaj, P. Anton M. Xanoni S.J., P. Shtjefen Gjecovi OFM, P. Pashk Bardhi, Hile Mosi, Filip Shiroka, Mati Logoreci, Gasper Merturi, P. Anton Busetti S.J., Kole Thaci etj”.
faqe 31-32: “Prej gjithe ketij materiali shihet se para vitit 1800 gjuha e jone  nuk do te ishte shqipe po tu hiqeshin shkrimtaret katolike deri ne ate kohe, dmth: D. Gjon Buzuku 1555, D.Fran Bardhi 1635, D. Pjeter Budi 664, Emz. Pjeter Bogdani 1685, autoret franceskaj, qe permendem deri tani duke folur per shkollat e para shqipe, Kuvendi i Arberit 1706, Kazazi 1743 si dhe autoret jashte Shqiperise, dmth De Luke Matranga 1592, Nil Katalani 1694, Nikole Filia 1736, D. Jul Variboba 1762, Teodor Cavallioti 1770 te cilet, sa bashku, i ngrehen nje monument te pavdekshem gjuhes sone. Literatura shqipe nuk kishte per te pasur kete permase, per te mos thene nuk do te kishte ekzistuar, po tu hiqeshin 460 veprat e njohura deri me tani, pa marre parasysh te perkoheshmet, dhe 136 shkrimtaret katolike, prej te cileve ishin ata qe muaren pjese ne Kongresin e Manastirit e ne Komisionin letrar te vitit 1916”.
“Prej vitit 1555 deri ne vitin 1700 njohim 16 vepra e 14 autore nder te cilet jane Buzuku, Matranga, Bardhi, Budi, Bogdani, Tivarasi, Barleti, Dhimiter Frangu, Anonimet, Gjon Muzaka, etj. Prej vitit 1700 deri ne vitin 1800 kemi 15 vepra, 13 autore e 6 doreshkrime, nder keta P. Francesk da Lecce OFM, Zmajevic (Kuvendi i Arberit), D. Gjon Kazazi, Jul Variboba etj”.
“Prej vitit 1900 deri ne kohen e turqve te Ri gjejme 40 vepra e 10 autore. Vecohen: P.Gjergj Fishta, D. Ndoc Nikaj, D. Ndre Mjeda, P. Anton Xanoni S.J., P. Shtjefen Gjecovi OFM”.
A kemi të drejtë të themi se dinamika e gjuhës dhe kulturës shqipe për 455 vjet ka pasur si emërues të vet  VETEM  Klerin Katolik Shqiptar? A e kupton lexuesi shqiptar i mijëvjeçarit të tretë se e gjithë filozofia e mbrapsht mbi gjuhën në përgjithësi dhe atë shqipe në veçanti ka vetëm një qëllim antishqiptar: Të lërë në errësirë të plotë krijuesit e gjuhës dhe të kombit shqiptar për të ngritur lart lavdinë antishqiptare të Enver Hoxhës. Dhe e bukura eshte qe sot e gjitha klasa intelektuale shqiptare vazhdon punen e saj sipas kesaj praktike duke hedhur balte mbi Baballaret e Kombit Shqiptare per te mbuluar felligeshtine e krijuar per 45 vjet nga ana e tyre. Ja përse është e domosdoshme që nxënësit shqiptarë që në klasën e parë të shkollës duhet të mësojnë se kush janë në realitet Baballarët e Kombit tonë, Mësuesit tanë Historikë dhe ata që futen në rrembat tonë kulturën europiane; dhe kush eshte dhe cfare perfaqeson mbeturina e  produktit inteletual komunist
Pikerisht te gjithe keto nuk u thane ne kete pervjetor shekullor te shtetit te shqiptareve dhe kjo krejtesisht e qellimshme me prapavije te theksuar enveriste e allakomuniste.
3 – Shqiptaret e te gjitha kategorive arsimore qe sot jane mbi 40 vjec kane nje defekt shume serioz qe nxjerr ne pah nje nder negativitetet e karakterit te njeriut. Kane studiuar nje lende te cilen jo vetem qe nuk e kane ditur ne asnje element, por ajo nuk u ka hyre ne pune ne asnje pike te produktit te tyre sipas punes qe benin. Me vjen me te vertete per te qeshur kur kujtoj deklaratat e shume shokeve e miqve te mi mbi noten maksimale qe merrnin ne lenden e Materializmit Dialektik dhe Historik, kur kjo lende ne menyre absolute nuk ka pasur lidhje as me materializmin e as me dialektiken, le pastaj me historine. Ne funksion te kesaj filozofie shtroj problemin: a eshte e mundur te ndertohet nje shtet ne nje shoqeri te prapambetur nga pikepamja shoqerore deri ne ate pike sa nuk disponojne asnje qelize materiale (shoqerore) te shtetit klasor? A e kuptojne valle ata dhjetra Akademike, qindra profesore, mijera doktore, dhjetramijera inxhinjere e profesioniste qe kane mbaruar Universitetet Shqiptare Shteterore e Private dhe ato jashte shtetit, se me Popullin Shqiptar ka ndodhur dicka qe nuk eshte ne rezonance me dinamiken e popujve te tjere evropiane dhe ketu dikush duhet te mbaje pergjegjesine historike mbi kete rol madhor te luajtur? Pikerisht roli i ketij subjekti i eshte mbajtur e fshehte Popullit Shqiptar prej me shume se 65 vjetesh duke formuar nje padije realisht universale ne te gjitha profesionet.
Problemi shtrohet: Cili eshte roli i Klerit Katolik Shqiptar ne pergatitjen e pavaresise se Shqiperise, duke pergatitur qelizat e domosdoshme njerezore per kete duke i treguar Njerezimit se pas teorise se Shtetit Klasor qendron Shteti Politik, si supremaci praktike e gjenise njerezore mbi ligjet shoqerore (ketu qendron njera nder pikat me kryesore te suprimimit te ligjeve natyrore mbi ato shoqerore kur keto te fundit lidhen me individin). A e kupton valle lexuesi se mrekullia shqiptare nuk qendron ne gjuhen konglomerate nderkombetare shqipe, por ne praktiken shoqerore te tyre nen udheheqjen e Klerit Katolik Shqiptar, ku veprimi fondamental argumenton se kalimi nga Shteti Klasor ne Shtetin Politik perben zgjidhjen e asaj qe bolsheviket fshehen me qellim politik  me ane te revolucionit te tyre socialist duke shkaktuar dhimbje te tmershme shoqerore, por qe mrekullia shqiptare me emrin Kleri Katolik Shqiptar e cvesh nga manipulimi politik duke i dhene vendin e duhur ne aspektin historik. Ja perse eshte absolutisht e domosdoshme analiza e historise se Shtetit te Shqiptareve sipas nje metodike te re dhe te kundert me ate qe na e kane mesuar per gjithe jeten. Per te zgjidhur kete problem, ndofta perfundimisht, eshte mire te percaktohen dinamikat e qelizave shoqerore te prodhuara dhe te imponuara nga Evropa pergjate kohes ku ato cfaqen ne Histori. Te pakten idete fetare, idete politike, idete juridike, familja, ndertimi i qyteteve, klasat shoqerore jane subjekte qe e kane nje histori te dukshme pergjate gjithe dinamikes se Popullit Shqiptar, te pakten prej 2500 vjetesh dhe ketu duhet mbeshtetur per te percaktuar menyren se si eshte formuar shteti i shqiptareve.
      e/Cfare nuk u be (2012)?
Por te gjithe studiuesit, intelektualet, doktoret, profesoret, akademiket nuk thane gjene me kryesore: Kush ja formoi ndergjegjen kombetare shqiptareve, e cila, te jeni te sigurte, qe nuk eshte rrjedhoje e zhvillimit autokton? Kush ishte ajo subjekt shoqerore qe ndikoi mbi shqiptaret ne menyre te drejteperdrejte dhe i pergatitit per 28 Nendorin 1912-te? Perse nuk u zbulua kjo permase, apo pse do te argumentonte se jo te gjithe shqiptaret e kane dashur shtetin e shqiptareve; apo do te zbulohej se disa krahina te shtetit te ri shqiptar nuk kishin histori; apo do te zbulohej qe komunizmi enverist ka qene antihistorik dhe antishqiptar; apo do te zbulohej qe shtresa intelektuale shqiptare ne vitin 1991 ishte produkti me karakteristik i ketij antihistorizmi dhe antishqiptarizmi?
Ne praktiken historike te Njerezimit ka nje fenomen te paidentifikuar nga studiuesit (jo vetem shqiptare). Kur pranojme permasat e nje ngjarje (p.sh. menyren e formimit te alfabetit) ne nje popull dhe mos aplikimin e kesaj permase ne nje popull tjeter nuk kemi thene se ka ndodhur tjetersimi i pavullnetshem i Historise dhe mos aplikimi i formes klasike. Kjo gje ka cuar ne lindjen e nje sere pikepyetjesh pa pergjigje argumentuese, por dhe ne kerkesen e domosdoshme te nje metodike qe te jete e afte t’i jape pergjigje asaj qe ka ndodhur realisht ne Histori jashte ndergjegjes individuale te njeriut. Cudia qendron, dhe ketu jemi futur ne boten shkencore te Popullit Shqiptar, ne mos perputhjen e praktikes historike te Popullit Shqiptar me historine e popujve te tjere te Evropes. Dhe pyetje ne kete rast duhet te ishte: perse ka ndodhur kjo dhe kush eshte shkaku? Perse studiuesit shqiptare te te gjithe koherave nuk e kane identifikuar faktin historik real, por e kane shtremberuar faktin shqiptar ne perputhje me formen klasike te veprimit historik te ndodhur jashte arenes shqiptare duke i fshehur Popullit Shqiptar faktorin historik te vertete qe ka vepruar mbi te. Eshte nje problem sa i vjeter aq dhe i ri, sa i njohur aq dhe i panjohur dhe e gjitha kjo te con ne zbulimin se cfare nuk u be me 2012 ne pervjetorin shekullor te Shtetit te shqiptareve.
Se pari, asnjehere nuk eshte bere, duke perfshire edhe kete pervjetor shekullor, analiza historike e ndikimit shekullor te forcave politike jashteshqiptare mbi Popullin Shqiptar duke e nenkuptuar qe ai nuk ekziston dhe gjitheshka ka qene brenda zhvillimit autokton te Popullit Shqiptar gje qe jo veten nuk ishte e vertete, por ai kryesisht mbulon permasen e ndryshimit historik te Popullit Shqiptar ne saje te ketij ndikimi. Prandaj nuk u botua kolana e vepres se Ismail Qemalit dhe rrjedhimisht nuk u botua intervista e tij dhene gazetes “IL Piccolo” te Triestes, dt 19 nentor 1912 dhe ajo hipotekore (dmth qe nuk ekziston) e dates 16 prill 1911, duke krijuar nenkuptimin qe gjitheshka e botuar deri ne ate kohe mbi vepren dhe politiken e ndjekur nga Ismail Qemal Beu ishte absolutisht e sakte. Ne kete kuader rezulton qe libri mbi Ismail Qemalin (permbledhje dokumentash), pergatitur nga Teuta Hoxha dhe botuar me 1982 me rastin e 70 vjetorit te shpalljes se Pavaresise, te “mos” jete i shpikur nga fillimi deri ne fund. Te pakten me rastin e 100 vjetorit te themelimit te Shtetit Shqiptar dhe Pavaresise Kombetare kjo duhej manifestuar per te mbuluar manipulimin e historise se atyre koherave te lavdishme.
Se dyti, asnjehere nuk eshte thene dhe nuk u tha edhe ne kete pervjetor shekullor te shtetit te shqiptareve se kush ka qene ai Subjekt Historik qe e ka detyruar Popullin Shqiptar te ktheje syte gjithmone nga Evropa, te mbetet evropian dhe te harroje ndikimet helene, bizantine apo otomane. Asnjehere nuk eshte thene perse ndikimi historik 2500 vjecar nuk arriti te triumfoje mbi Historine Evropiane te Popullit Shqiptar. Perse 3500 ndikim shoqeror absolut ne kohe dhe hapsire mbi vendasit autoktone nuk ka arritur t’ja tjetersoje karakterin evropian te tyre? Kush ka qene ajo FORCE qe e mbyti ndikimin historik te rrethimit politik te shqiptareve dhe triumfoi mbi kohen dhe hapsiren e relatoreve historike? Ja pra qe problemi ngado qe te shikohet nuk mund t’i shpetoje dot zbulimit te subjektit qe ka drejtuar Popullin Shqiptar drejt Diellit te vet iluzor duke triumfuar mbi Politiken kohore. Por duhet vene ne dukje instikti mbizoterues ne inteligjencen postkomuniste kur niset dhe perkrah lidhjen e ilireve me pellazget me tendence per t’i ndryshuar karakterin evropian filleses historike te races se bardhe; dhe me sa kam kuptuar ky ka qene i gjithe thelbi politik i komunizmit enverist
Se treti, ka ardhur koha t’u themi shqiptarëve se Heroi ynë Kombëtar ka mangut subjektin e tillë, i vetmi që mund t’i qëndrojë përkrah për të gjithë periudhën e Kastriotit dhe pas vdekjes së Tij. Kleri Katolik Shqiptar dhe Gjergj Kastrioti përbëjnë një unitet të pandashëm në qëllim dhe vepër. Ata janë truri dhe dora e Shqipnisë. Ja përse janë sulmuar qoftë Kleri Katolik Shqiptar, qoftë Gjergj Kastrioti. Ne kete 100 vjetor Kleri Katolik Shqiptar duhet te merrte titullin e larte Hero i Kombit Shqiptar, perkrah Kastriotit te Madh. I pari formatoi shqiptaret me kulturen europiane dhe i krijoi shtetin, kur i dyti  mbrojti Europen nga tjetersimi otoman (por jo i vetmi, pasi malsoret e Dukagjinit dhe te Mirdites kane qene ata qe mbrojten Vjenen nga pushtimi otoman kur ushtria e Ibrahim Pashes ndodhej perpara mureve te saj; – behet fjale per kohen e Sulltan Sulejmanit te Madherishem- shek. XVI).

Perfundime
Gjeja e pare qe bie ne sy ne kete material eshte tendenca skrupuloze e studiuesve shqiptare per te fshehur edhe gjurmen me te vogel qe ben fjale per subjektin qe pergatiti Popullin Shqiptar per diten e madhe te Historise. Ose e thene me fjale te tjera studiuesit shqiptare te sotem jane me te djallezuar se te djeshmit dhe nuk duan t’ja dine per ekzistencen e nje materiali te bollshem qe ben fjale per kete subjekt.
Se dyti, festimi intelektual i pervjetorit shekullor te Pavaresise dhe formimit te Shtetit te Shqiptareve tregoi se intelektuali i sotem shqiptar eshte 100% produkti me karakteristik i rendit antishqiptar enverist dhe ai e ka te pamundur te shkeputet nga tabani formues komunist i asaj epoke antihistorike.
Se treti, festimi intelektual i pervjetorit shekullor te Pavaresise dhe formimit te Shtetit te Shqiptareve tregoi se Historia e Popullit Shqiptar, qe shpaloset sot ne te gjithe auditoret e te gjithe niveleve shkollore shqiptare, eshte realisht antihistoria e popullit tone dhe nuk ka asnje lidhje me ate qe Populli Shqiptar ka parakaluar neper shekuj e mijevjecar.
Se katerti, festimi intelektual i pervjetorit shekullor te Pavaresise dhe formimit te Shtetit te Shqiptareve tregoi se mendimi filozofik shqiptar nuk ekziston ne asnje permase. Ai ka mbetur sipas reflektimit te mendimit filozofik bolshevik vetem me nje permase: te mos i sherbeje ne asnje pike progresit te shqiptareve.

Tirane 12 Maj – 25 Gusht 2013 

72-Si e formatoi Historia Evropiano-Otomane shtetin politik te shqiptareve per 1300 vjet

                                       ——————————

                                 Ndryshe                                                                                            

Çfarë NUK u tha në këtë 100 përvjetor politik?                                                          (që gjithsesi është pjesa më e rëndësishme e historisë së Shtetit të Shqiptarëve  dhe fundi i një filozofie të dështuar për shkak të njerëzve jo vetëm të pashkolluar historikisht, por të indoktrinuar sistematikisht në menyre antishqiptare nga diktatura enveriste dhe sot përbëjne pjesën më negative të Popullit Shqiptar)

(vazhdim i argumentit mbi gjenezën historike të shqiptarëve të sotëm, parametri më kryesor  që i duhet imponuar politikës përgjithmonë)

      PËRMBAJTJA

Hyrje

Pjesa 1 – Çfare  është thënë dikur, në epokën e komunizmit enverist, për problemin e Pavarësisë së Shtetit dhe Popullit Shqiptar (1945 – 1991)

Përfundime

Pjesa 2 – Çfarë është thënë sot dhe a ka ndryshime me të djeshmen komunistkjo e thëne (1992 – 2011)

Përfundime    

 Pjesa 3 – Çfare ndodhi në 2012-ën?

a – Çfarë u tha gabim nga padija intelektuale?

b – Çfarë u tha gabim me qëllim?

c – Çfarë nuk u tha nga padija intelektuale?

d – Çfarë nuk u tha me qëllim?

e – Çfare  nuk u bë në këtë përvjetor shekullor?

Përfundime

Pjesa 4 – Historia e formimit të Shtetit dhe Pavarësisë Shqiptare sipas një filozofie  dhe informacioni të kundërt me atë të përdorur nga komunizmi  enverist, por ne perputhje me materializmin dialektiko-historik

Përfundime                                                                                                                Literatura 

Qellimi i literatures ne kete punim nuk merret si shkak thjeshte per te ndertuar kritiken, por ajo sherben kryesisht per te argumentuar pasojen intelektuale qe vegjeton ne brendesi te Popullit Shqiptar, te cilen une e konsideroj si shkaktaren kryesore te arsimimit te detyrueshem te tij.                                                                                

                                            ————————

Hyrje

Për efekt të veprimtarive politike përgjate shekullit te XX-të, këndvështrimi analitik i formimit dhe pavarësisë së shtetit të shqiptarëve ka të paktën pesë (5) dukje jo thelbësore (bile tipikisht formale, dhe, pse është e tillë, ka qenë e lehte për t’u tjetërsuar) në funksion të kohës kur merret në analizë; ndryshe analizohet roli i atyre që themeluan shtetin e shqiptarëve më 1912, ndryshe më 1920, ndryshe më 1945, ndryshe pas 1992-shit dhe krejt ndryshe më 2012, qe gjithësesi nuk janë jo vetëm të barabarta, por as te peraferta dhe sidomos kur krahasohet analiza pas vitit 1945 me pas 1992-shin dhe, te dyja keto, me ato qe u thane me 2012. Fillimisht ne do te merremi me kendveshtrimin qe historiografia shqiptare i ka bere kesaj ngjarje duke u nisur nga e djeshmja e afert enveriste, dmth pas 1945-ses. E gjitha kjo nga detyrimi arsimor i doktrinimit te shqiptareve pergjate periudhes 1945-1991, ku ata cdo gje e dine persembrapshti dhe me nje tendence keqdashje te theksuar antishqiptare. Çfare ka ndodhur ne keto 68 vjet? Me 28 Nendor 2012 ora 2400 festa mbaroi (kishin kaluar plot 100 vjet e 10 ore nga fillimi i mbledhjes qe percaktoi, per here te pare ne historine e tij,  Pavaresine e Popullit dhe te Shtetit te Shqiptar), flamuret u ulen pas 100 vjeteve e 6 ore e gjysem, torta u nda dhe ashtu si perfundoi ajo u mbyll edhe e  VERTETA e Madhe mbi pavaresine e shtetit te shqiptareve, por gazetaret shqiptare u vetedeklaruan si kampione te kesaj te vertete duke tentuar t’i monopolizojne heronjte e pavaresise duke perforcuar mashtrimet e realizuara nga diktatori shqiptar ne menyre siperore dhe te tejskajshme (sipas kesaj propogande tre ishin individet dhe subjektet qe kishin percaktuar kete pavaresi: Ismail Qemal Bej Vlora (interesant eshte fakti qe ne shume pak dokumenta te publikuar si evenimente kulturore ekziston ky emer ne kete forme, pasi ne asnje forme te propogandes politike 130 vjecar nuk figuron ky emer ne kete menyre (ai figuron ne formen Ismail Qemal Beu, perse ka ndodhur kjo dhe cfare fshihet?), ortodoksia e Bukureshtit  me influence ne Shqiperi (Populli Shqiptar nuk ka asnje element shoqeror te imponuar nga kjo ortodoksi, duke perjashtuar influencen heleno-greke. Jam i detyruar ta vecoj konceptin ortodoks jo si forme fetare, por njerezit qe jane marre me ndertimin e struktures indoktrinuese te Popullit Shqiptar i takojne pikerisht ortodoksise bizantine) dhe qyteti i Vlores (ne qofte se do t’i heqim aktin e ngritjes se Flamurit dhe Kuvendin mbarekombetar, qyteti i Vlores nuk ka me asnje lidhje me aktin e Pavaresise)). Ndersa te ashtequajturit historiane, te vjeter ne moshe dhe ne ide, nuk luajten nga istikamet; por poshte nen rrogoz te vetequajturit historiane, te rinj ne moshe dhe ne ide, ju afruan te vjeterve dhe me pompozitetin qe te imponon e reja e thane, me ne fund, nje te vertete qe bente muuuu.., prej 400 vjetesh se shqiptaret, qe konsiderohen si kryesoret e ketij procesi, nuk kishin luajtur asnje rol te rendesishem (ata kishin luajtur nje rol krej formal, por i domosdoshem per politikat europiane) ne kete fillim politik te shtetit te tyre. U perplasen te dy ekstremet e moshes dhe perfundimi: Shqiptaret e sotem jane te keqarsimuar nga 5 ne 92 vjec pasi asnjeri nuk e di ta argumentoje se kush ja formoi atyre alfabetin europian, kush  i  imponoi ndergjegjen europiane, kush qene ata qe e mesuan se cdo te thoshte te ishe europian. Dmth shqiptaret edhe mbas 100 vjeteve nuk e dine se kush i beri shoqerisht europiane te barabarte me keta te fundit nga pikepamja e ekzistences se shtetit (por 2500 vjet pas tyre dhe e gjitha kjo ne menyre teper kembengulese nga ana e Europes dhe Perandorise Otomane prej rreth 1300 vjetesh veprimtari intensive mbi shqiptaret dhe paraardhesit e tyre biologjike e shoqëror) edhe pse paraardhesit e tyre me te larget milionavjecare ishin themeluesit kohor biologjike te races se bardhe ne kontinentin europian (ne kete pike qendron permbysja e metodikave aktuale te shkences se historise dhe elementet perfitues per te ndertuar nje metodike sa te re, aq dhe fitimprurese). Shqiptaret e sotem akoma nuk e dine se kush ja imponoi per here te pare ndarjen e punes, familjen monogame, pronen, fene monoteiste, ligjet shoqerore dhe cdo produkt shoqeror (shqiptaret e sotem nuk e dine akoma se ç’do qelize shoqerore qe mbartin nuk eshte produkt i drejteperdrejte i tyre ne menyre autoktone, pervec riprodhimit biologjik, por edhe kete e kane me dy permasa pasi banoret e Jugut te Shqiperise se Sotme jane me te shkurter se ata te Veriut edhe pse e gjitha kjo ka ndodhur pergjate nje kohe, te pakten prej gati 500 vjetesh e ketej). Me dy fjale ne kete 100 vjetor nuk u tha asgje e re, por dy gjera kryesore rane ne sy: Patriarku i shtetit te ri shqiptar  ishte pranuar, ne menyre te padiskutueshme, Ismail Qemali (me se fundi u vu ne vend ajo qe duhej te ishte, por asnjeri nuk e tha se Ismail Qemalit i ishte grabitur ditelindja nga Enver Hoxha dhe vetem per kete shihej si nje personazh historik i dores se dyte, diktatori na kishte lindur me 12 maj 1908 – pretendohet se kjo e dhene eshte marre nga regjistri i Gjirokastrës, Nr 6, f. 75, Lagja Teqe dhe gjendet ne Arkivin Qendror te Shtetit (Gazeta Standart 15 maj 2006)) dhe roli i Perandorise se Danubit ishte paresor ne shkakun e formimit te shtetit te shqiptareve; – por shoqeruesja e kesaj perandorie dhe roli aplikativ (dytesor) perse nuk u tha: nga padija, pasi ajo ekziston e publikuar, apo nga ndergjegja e mbrapsht e nje shtrese intelektualesh te lidhur me krimin komunist? A nuk tregojne te gjitha keto se historine e Popullit Shqiptar e ben politika dhe jo masat njerezore qe marrin pjese ne to? A nuk tregojne te gjitha keto se historia e sotme e Popullit Shqiptar eshte historia e deshirave indviduale per te provokuar Popullin Shqiptar per perfitime politike? A nuk tregojne te gjitha keto se metodikat e perdorura ne kohen e diktatures jane po ato qe u perdoren ne kete pervjetor shekullor duke argumetuar se subjekti eshte i njejte?

Kjo gje nuk i pengoi politikanet krahinore te Shqiperise  te shpallnin me shpejtesi rolin qe kishte luajtur krahina e gjithseicilit ne kete pavaresi dhe sot nuk merret vesh se cfare ka ndodhur realisht ne ate vit para njeshekullor (te pakten dy bashki botuan memoruare mbi kontributin imagjinar te krahinave te dikurshme qe sot ekzistojne si bashki: Shijaku dhe Lezha – por asnjeri nuk u tha shqiptareve se Shijaku ne kohen kur po shpallej pavaresia e kishte emrin Shen Jaku dhe perfaqesuesit e tij ishin prezantuar ne Kuvendin e Vlores si delegat te krahines me kete emer). Mos valle kjo praktike u realizua per te fshehur autorin madhor te pavaresise se shtetit shqiptar ne funksion te botes shqiptare? Eshte kjo aresyeja perse une ngul kembe ne paraqitjen komplekse te ideve mbi pavaresine e shqiptareve pasi ne kete rast do te zbulohet jo vetem karakteri individual i studiuesve shqiptare, por dhe roli i politikes se kaluar dhe te sotme ne edukimin e Popullit Shqiptar. Tipikisht 28 Nendori 1912 eshte nje ngjarje politike (asnje studiues shqiptar, i cfaredo lloj shkalle perceptimi, ne menyre absolute nuk eshte i afte te argumentoje karakterin historik te kesaj date sipas kuptimit qe ka kjo shkence ne funksion te kohes dhe hapsires shoqerore) dhe si e tille duhet mbeshtetur rigorozisht mbi dokumenta qe gjithsesi kane nevoje t’i nenshtrohen nje analize klasifikues pasi, sic do te shohim ne vazhdim, studiuesit shqiptare kane marre ne konsiderate, dhe kane shpikur, vetem ato dokumenta qe u interesojne atyre dhe, ato qe kane marre, i kane interpretuar sipas ndergjegjes dhe moralit personal. Ne qofte se dokumentacioni mbi shpalljen e shtetit te shqiptareve ndodhet ne arkivat e superfuqive te asaj kohe duke treguar influencen e tyre mbi Popullin Shqiptar, kane ekzistuar ne Shqiperi dokumenta te tilla qe tregojne pasojen e kesaj influence, dhe jo vetem ne Shkoder (ne Biblioteken e Franceskaneve dhe ne Fototeken “Marubi”; ku, kjo e fundit, j’u grabit familjes MARUBI vetem per nje qellim: te hiqej mundesia e argumentimit absolut te te kundertes qe po i imponohej shqiptareve dhe kjo do te binte ne sy dukshem pikerisht ne kete pervjetor shekullor – Akti i Pavaresise i publikuar nga kjo fototeke me rastin e 100 vjetorit te Pavaresise nuk ka asnje lidhje me origjinalin, ai eshte i shpikur nga manipulatoret e historise te Popullit Shqiptar, pasi pretendohet se ne Fototeke ndodhet nje foto e vitit 1937 dhe jo foto e origjinalit) ku u baterdisen nga spekullatoret e historise me urdher te diktatorit duke i ndryshuar ato, por edhe ne Gjirokaster ku trashegimia intelektuale e Av. Dr. Vasil K. Dilo (1868 – 1958) na jep mundesi te analizojme ate qe fshihet pas te panjohures politike, dmth te qellimshme te viteve 1911–1914. Pasuria intelektuale (gazeta (4 tituj me rreth 1600 faqe ku me se shumti artikujt jane te tij), studime, analiza ngjarjesh (rreth 4000 faqe a4) ku ai ka qene deshmitar dhe veprimtar direkt, sidomos pergjate periudhes se erret 1906-1925) e Av. Dr. Vasil K. Dilo ka qene e fshehur per t’u ruajtur me nje fanatizem te tejskajshem pasi ishte e shkruar vetem per kete qellim: t’u tregohej shqiptareve e VERTETA e formimit dhe jetes se Shtetit te tyre ne te ardhmen, pasi ishte afruar nje kohe qe kjo e vertet ishte shtremberuar per qellime te mbrapshta; ajo doli ne drite pas 1991 dhe per kete perben te rene qe shume e shume shqiptare nuk e dine, sidomos per ngjarjet ne Jugun e Shqiperise se Sotme; ndoshta i vetmi deshmitar profesionist, ndoshta  i vetmi deshmitar qe nuk shpreh ndergjegjen per interesa individuale, ndoshta i vetmi profesionist qe meriton te rrije ne krah te Klerikeve Katolike Shqiptar, baraz me ta; ne realitet ai ishte mik i ngushte i Pader Anton Harapit ne mendime e ide, ne ndjenja e moral ndaj Shqiperise, qofte kur, ky i fundit, ishte klerik i thjeshte (1921-1942), qofte kur ishte anetar i Regjences (1943-1944), qofte kur ishte i arrestuar per t’u denuar me vdekje (1945-1946). Ja perse vepra dokumentare e Av. Dr. Vasil K. Dilo eshte si rrufeja ne te kthjellet ne kete 100 vjetor politik. Une e ndjej veten shume krenar (eshte ndjenja egoiste e kerkuesit, pasi menyra se si me rane ne dore doreshkrimet e Tij eshte nje histori me vete, e cila me ka vene perpara pergjegjesise per te bere publike vepren ne fjale) sot kur ndodhem perpara vepres se Tij dhe mendoj se ate nuk e ka pare kerkush, nuk e ka ndryshuar kerkush dhe eshte e virgjer ashtu sic e ka shkruar avokati me doren e tij, pervec te birit: Av. Koco Dilos, qe u nis per te evidentuar vepren e te atit qe po ja neperkembnin te vetequajturit historiane te epokes komuniste, por pa ja arritur qellimit per efekt te kohes (ishte Av. Koco Dilo qe e la amanet perpara nderrimit te jetes dorezimin e vepres se te jatit ne adresen time, por me kalimin e kohes e pashe qe zberthimi i vepres se avokat Dr. Vasil K. Dilo ishte pak e veshtire nga ana ime. Lexuesi duhet te kete parasysh pamundesine e perputhjes te ideve te nje njeriu te arsimuar ne dy universitetet me me ze (Athine-Stamboll) jashte Europes te shek. XIX-te me ato te nje autodidakti te fundit te shek. XX-te, qe, ne fund te fundit, ka nje arsimim jashte formes klasike). Por e gjitha kjo tregon se lufta midis historise reale te Popullit Shqiptar dhe fallsifikatoreve te historise ka filluar pikerisht ne vigjilje te epokes enveriste dhe eshte realizuar vetem per nje qellim: te provokohej Populli Shqiptar ne ndjenjat kombetare per t’u futur ne nje lufte politike midis vetes. Dhe kjo sot eshte e realizuar ne menyre perfekte duke vazhduar me te njejtat forma dhe metoda {te pakten libri kompjuterik “Odiseja e nje dedektivi” me autor te pretenduar si Agim Hamiti, per kete rol eshte publikuar dhe anetaret e forumeve (kam parasysh “www.forumishqiptar.com dhe  www.gazetakritika.net) qe merren me kete liber nuk jane gje tjeter vecse bijte e atyre qe zbatuan diktaturen antishqiptare dhe kriminale te enverizmit komunist; shkurt perfaqesojne ndergjegjen kriminale te Popullit Shqiptar. Forumistat duke qene bijte e sherbetoreve te diktatures, pasi baballaret e tyre kane qene hetues, prokurore, berbere, shofere, guzhinjere, bodigarde, etj, te vete sherbetoreve te Enver Hoxhes, pra sherbetore ne katror, e kane jo vetem te pamundur te kuptojne realitetin politik te sotem, por ata nuk kane kuptuar dot as realitetin e djeshem, te baballareve te tyre, duke i sherbyer diktatorit si manekine robotike. Keshtu qe ata nuk kane asnje mundesi teorike te shpetojne dinjitetin e baballareve te tyre nga krimet qe kane kryer ne dem te Popullit Shqiptare. Kujtojne se duke “share” me fjale epoken e diktatorit mund te rregullojne sadopak ndergjegjen e tyre, te trasheguar nga baballare kriminele? I vetequajturi “sigurim i shtetit” ne realitet ka qene sigurimi i krimit ne Shqiperine enveriste dhe jane dashur shume-shume jete njerezish per te fshehur kete thelb te krimit komunist. Ky liber ka qene akti i fundit i nje lufte percarese te cilen kerkojne t’ja faturojne politikaneve te rinj postkomuniste, pas masakrave te 1997-es. Thelbi percares i atij libri qendron ne nje fakt shume-shume te thjeshte: autoret e krimit politik-shoqeror-njerezor, ata qe themeluan institucionet e diktatures, merren ne mbrojtje dhe fajtore rezultojne Lleshet, Frroket, Gjinet, Gjonet, te cilet per buken e gojes kishin shitur dinjitetin e tyre njerezor, ku, pas 1991-shit, u shiten ne media nga urdheruesit e krimit enverist, pikerisht ketu qendron thelbi percares i ketij palo libri} duke akuzuar polin e kundert politik per perfitime, por duke harruar se jane qe te gjithe produkti me karakteristik e asaj epoke me te mirat dhe te keqijat e veta (e mira bashkeshoqeron te keqen thelbesore te problemit per efekt te dialektikes duke qene thjeshte formale).

E ne qofte se do t’i kerkohej studiuesve, kur flasin perpara mediave, per ballafaqimin direkt me burimet e pretendimeve te tyre do te shihet se ato ose jane te shpikura (marreveshja Pashiq-Zogu eshte nje shpikje e tille, e kunderta vertetohet ne qofte se gjendet e publikuar ne kohen per te cilen pretendohet (sipas nje autoreje “Shkolla serbe e historiografise e ka pergenjeshtruar ekzistencen e nje marreveshjeje me shkrim dhe pretendon se ekziston vetem nje “gentilman agreement”’ – Monika Shoshori Stafa: “Monarkia kunder Republikes”, f. 51 (me hollesisht per kete teme shih artikullin “Zonja Naska: HISTORIA nuk shkruhet me paragjykime komuniste dhe urrejtje enveriste” te publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com. Por ne te vertete ekziston marreveshja Tito-Enver ne shtator 1944 (kete e pranon historiografia jugosllave, shih “Rrefime Autobiografike” te Josif Broz Tito, vell. I, f. 420, por dhe ajo shqiptare, -shih Todi Lubonja, “Nen peshen e dhunes”, pjesmarres ne fushaten antishqiptare te bandave komuniste shqiptare kunder Kosoves) dhe per te mbuluar kete krim politiko-ekonomik eshte sajuar me nentekst marreveshja Pashiq-Zogu edhe pse ajo pretendohet se gjendet e publikuar perpara 1945; -ne te vertet nuk ekziston fare ); ose jane te shtremberuara (numri i nenshkruesve te Aktit te Pavaresise eshte 37, diku thuhet 42, por firmat nuk e di a i kane vene 37, por 2 kane vene gishtat (ose myhyret e gishtave) pa shkruar emrat per aresyet e tyre, thuhet se kishin frike nga pushteti grek dhe duhet te gjenden ne delegatet e Gjirokastres ose te Korces (flitet per kryepeshkopin e ketij qyteti), por mund te jete edhe shenja e gishtit  te Isa Boletinit si nje revolte te asaj qe po ndodhte ne jo te mire te Kosoves dhe nuk ka te beje me analfabetizmin sic u pretenduar ne kete 100 vjetor; kjo gjendet (njeri variant i numrit) pikerisht atje ku akademiku yne prof. Kristo Frasheri ka marre emrat e nenshkruesve te aktit); ose ato nuk ekzistojne (Hysen Hoxha jo vetem qe nuk ka qene ne Vlore me 28 Nendor 1912, por as i ardhur me 3 dhjetor 1912 ku lista e tyre gjendet atje ku jane emrat e te gjithe delegateve te Kuvendit te Vlores; kjo eshte nje shpikje per te justifikuar mashtrimet e diktatorit dhe gazetari Roland Qafoku GENJEU ne emisionin e tij televiziv. Ky emision u publikua ne gazete nen titullin: “Si u zhduken shenimet sekrete te Enver Hoxhes”, ku nusja e djalit te tij, Teuta Hoxha, pranon se Hysen Hoxha ka qene ne Kuvendin e Vlores, por jo firmetar; gazeta “Shekulli”, dt 15 mars 2013, f. 18). Vetem ne kete pike, jo vetem ne, e kemi te lehte te percaktojme kapacitetin intelektual te gjithseicilit studiues shqiptar dhe cfare perfitimi ka populli shqiptar prej gjithseicilit, pasi rrogat e tyre i paguajne taksapaguesit shqiptare dhe xhevahiret qe nxjerrin nga mendja dhe goja e tyre, ne fund te fundit, duhet ta kene nje perfundim perfitues politik. Une pretendoj se i vetmi perfitim eshte fshehja e mashtrimit historik te realizuar pergjate 45 viteve te diktatures enveriste ne emer te komunizmit per ta paraqitur epoken e diktatures si nje hap progresiv ne zhvillimin e shoqerise shqiptare, pasi realiteti historik tregon se shoqeria shqiptare pas 1945 ra ne gjumin dimeror dhe akoma nuk eshte zgjuar.

Duke pare pjesmarrjen teper te madhe te intelektualeve ne zberthimin e te panjohurave ne kete 100 vjetor politik ne vetem dy saktesime jo thelbesore, njera prej te cilave e pjesëshme, me duket se ketu fshihet dicka shume – shume me madhe sipas pikepyetjeve te meposhtme, duke i krahasuar midis tyre, por me perpara dua te sqaroj lexuesin shqiptar qe literatura qe shoqeron argumentimin e pergjigjeve te ketyre pyetjeve eshte shkruar pergjithesisht vetem per nje qellim: shqiptaret nuk duhet  ta mesojne KURRE se kush ja formoi shtetin klasor, dmth politik, ashtu si dhe gjuhen dhe alfabetin. Une kam rast t’u mesoj bashkeatdhetareve te mi ate, qe pak (per te mos  thene asnje) studiues shqiptar e kane marre seriozisht: Kombi dhe Shteti shqiptar eshte formuar krejt ndryshe jo vetem nga kombet e tjere europiane, por dhe krejt ndryshe nga forma klasike e formimit te Kombit dhe Shtetit (qofte dhe vetem raporti kohor i formimit te tyre nder shqiptare eshte i afte te argumentoje tezen tone; -fillimisht  formohet shteti e pastaj kombi nga ana kohore). Kjo do te thote se paska nje menyre tjeter per te ndertuar nje shoqeri te civilizuar nga ajo qe u teorizua pergjate shekullit te XIX-te dhe u zbatua ne Europe pergjate shekullit te XX-te dhe pikerisht kjo kerkohet te fshihet me cdo menyre (studiuesit e sotem shqiptare i sherbejne kesaj ideje ne menyre te pandergjegjshme duke treguar jo vetem keqarsimimin e tyre specifik, por dhe paaftesine profesionale te gjithseicilit, duke na argumentuar se titujt doktor, profesor dhe akademik jane tituj politik per te formuar klasen e intelektualeve per sundim klasor). Vini re se cfare ka ndodhur ne fushen e teorise historike pergjate dy epokave historike, te kunderta ne pamje te pare, dhe nje viti te vetem; vini re se si perbashkohen te tre segmentet kohore ne nje perfundim te vetem dhe se si fshihet e verteta historike e themelimit te Shtetit te Shqiptareve (studiuesit e kesaj fushe akoma nuk e kane kuptuar se kjo pune nuk mund te jete kurre pune gazetaresh (sidomos te gazetareve shqiptare) pasi argumentimi i plote kerkon ndertime ekuacionesh shumeplaneshe me shume e shume te panjohura ku here futet ne skene politika e here historia, here individi e here institucionet fetare, pa u zgjidhur asnjehere ne menyre perfundimtare deri ne momentin qe problemi rroket nga nje njeri i vetem: Zogu i I-re, Mbreti i Shqiptareve). Ne qofte se Ismail Qemali perben rastesine drejt domosdoshmerise, figura e Ahmet Zogut perben vete domosdoshmerine shkakesore te formimit te Shtetit te Shqiptareve; pikerisht ky eshte thelbi historik i formimit te Shtetit te Shqiptareve duke u nisur nga bota e brendeshme e tyre, kur kemi pranuar se kjo bote eshte e formuar nga fillimi deri ne momentin e 1912-es nga ndikimi i Europes dhe Perandorise Otomane mbi ta. Prandaj dhe Shteti i Shqiptareve ka ne themel te vet keto dy figura historike dhe asnje individ tjeter (puna eshte te gjendet subjekti historik shqiptar qe ka shoqeruar keto dy figura ne agimet e shekullit te XX-te, pasi eshte pikerisht ky subjekt qe ben lidhjen e influences europiane mbi Popullin Shqiptar, dmth argumenton lidhjen jashte-brenda, ose shkakesine dypermasore te ngjarjes) dhe argumenton pjesmarrjen e Historise Europiane dhe te asaj Otomane ne formimin e shtetit politik te shqiptareve, krejt ndryshe nga ajo qe dine shqiptaret e sotem.

1–Cfare eshte thene dikur, ne kohen e komunizmit enverist, per problemin e formimit dhe Pavaresise se Shtetit dhe Popullit    Shqiptar   (1945 – 1991)?

I gjithe materiali qe do te shohim mbeshtetet ne dy shkollat me kryesore boterore te mendimit historik prej nga rrjedh, meqenese eshte formuar ne keto dy shkolla, dhe ne mendimin formalist historik shqiptar, sidomos pergjate shekullit te XX-te. Ne fakt historianet shqiptare vetem per kete mund te krenohen edhe pse nuk e dine permasen reale te dukurise. Qe te mendosh te besh diferencimin e tyre nuk eshte e veshtire aspak, por duhet thene qe ne fillim se ata qe u muaren me kete pune fillimisht e gjithmone jane nisur nga nje e panjohur shumepermasore dhe kane sajuar nje seri ngjarjesh qe jo vetem nuk lidhen midis tyre, por ato kane qene ne kundershtim me te gjithe skemat klasike te zhvillimit te Shoqerise Njerezore deri ne ate shkalle sa shqiptaret e sotem nuk dine te argumentojne prejardhjen e afert dhe te larget jo vetem biologjike. Kur vjet pune per te percaktuar prejardhjen shoqerore te shqiptareve te sotem, gjitheshka hesht per nje paaftesi universale te te gjithe atyre qe me krenari deklarojne: “une jam me arsim te larte” (tani thone: “jam arsimuar jashte shtetit”, duke harruar se kane lindur, edukuar, arsimuar deri ne moshen 20 vjecare ne Shqiperi dhe nga prinder shqiptare; edukatore komuniste dhe postkomuniste; nga politikane enveriste e postenveriste; – dhe ky eshte defekti kryesor i intelektualit te sotem shqiptar, i cili eshte i vetmi ne bote qe ka dy sy, por nuk sheh me larg se hunda e tij), duke nenkuptuar zoterimin e dijeve ne menyre te sakte. Jam i detyruar t’i ve ne dukje te gjitha keto pasi keqarsimimi i shqiptareve me permasa biblike eshte produkti me karakteristik i rendit diktatorial enverist dhe ata jane arsimuar vetem per nje qellim: te sundojne dhe grabisin Popullin Shqiptar sipas formulave leniniste. Shqiptaret e sotem do te vuajne akoma, por nuk hoqen qafe murtajen historike gjysemshekullore dhe kjo e ka nje kosto: duhet mohuar nje pjese e vetvetes. Ky studim ketij qellimi i sherben: percakton permasen e mohimit vetiak pa asnje keqardhje per te kaluaren, te tashmen dhe te ardhmen. Lexuesi shqiptar kur te lexoje keto rreshta duhet te kuptoje fillimisht se te gjitha keto qe shkruhen ketu jane te ditura prej kohesh, por diktatura s’ka lene gure pa levizur t’i tjetersoje, ose t’i zhduke ato, ne favor te diktatures dhe ne dem te Popullit Shqiptar. Kjo eshte aresyeja perse sot NE, te gjithe shqiptaret, jemi te keqarsimuar qe ne gen.

Libri me i vjeter i kesaj periudhe, qe kam gjetur, eshte ai i kandidatit te shkencave historike Ligor K. Mile: “Kryengritjet popullore ne fillim te rilindjes sone (1830-1877)”, Tirane 1962, botuar nen kujdesin e Universitetit Shteteror te Tiranes. Libri ka nje hyrje, qe, per mendimin tim, nuk duhet te jete e autorit, por qe percakton piketat filozofike te temes dhe per mua paraqet interes pasi me argumenton menyren se si eshte ndertuar teoria e shtetit te shqiptareve. Me sa kam kuptuar ky duhet te jete libri i pare qe flet mbi kryengritjet e Popullit Shqiptar dhe, per ate kohe, nuk ka qene e lehte te pasqyrohej ne nje studim ky problem. Ne propoganden enveriste i eshte meshuar pa fund revoltes se Popullit Shqiptar kundra politikes otomane dhe eshte lene krejt ne heshtje reaksioni i popullates iliro-shqiptare, apo epiroto-arberore, kundra dyndjeve sllave e atyre helenike dhe politikes asgjesuese te tyre kundra popullates autoktone, duke harruar me dashje qe ne kete reaksion qendron thelbi historik i formimit te shtetit te shqiptareve. Eshte kjo aresyeja perse permbajtja e hyrjes nuk paraqet idete e autorit dhe une pretendoj se kjo permbajtje i eshte imponuar autorit ne ndertimin e skeletit te vepres studimore ku problemi i realizimit te reformave tanzimatiane ne Shqiperi konsiderohet detyra kryesore e kesaj vepre (f. 6). Dhe prej ketej eshte kaluar ne temen kryesore te vepres (ndryshimi midis detyres dhe temes ka qene detyre e redaksise per ta sqaruar) qe konsiderohet kryengritja popullore kunder zgjedhes turke (po aty). Ne te vertete boshti filozofik qe duhet te ndiqte studiuesi, per ate kohe, ka qene shume problem dhe ishte e pamundur te mos kontraktohej qofte me redaksite letrare, partiake e historike. Autori i hyrjes pretendon se letersia e huaj i ka pare ne dy drejtime kryesore shkaqet dhe ecurite e ketyre kryengritjeve. 1 – Autoret me te shumte (Th. Ippen, H. Hecquard, D. G. Rozen, etj) i kane konsideruar kryengritjet si te drejtuara vetem kunder Tanzimatit (kunder taksave te reja, sherbimit te detyrueshem ushtarak, etj) dhe per ruajtjen e privilegjeve te vjetra administrative-politike, qe i ishin njohur klases feudale shqiptare nga ana e sulltaneve. 2 – Autore te tjere sidomos historiani grek P. Aravantinos i ka quajtur kryengritjet ne pergjithesi si veprime kusaresh, si akte dhuna te muslimaneve kunder te krishtereve, ndonese materiali qe jep vete ky historian flet qarte per karakterin e gjere popullor dhe clirimtar te kesaj levizjeje t’armatosur kunder sundimit turk (f. 7). “Por krahas ketyre dy drejtimeve kryesore rreth interpretimeve te levizjes s’armatosur ne Shqiperi gjate viteve 30-70 mund te shenojme edhe tentativat e disa autoreve, si te C. Robert-it13, V. Dora-s14, D. D’Istria-s15 per ta veshtruar kete levizje si nje lufte clirimtare. Pohime te tilla ka edhe ne disa vepra autoresh shqiptare16(f. 8). “Autore te tjere te huaj si K. Von Sachs17, A. Bouẻ18, A Baldacci19, L. Dobrov20, J.G.Kersopoulos21, Ed. Spenser22, N. Jorga23, etj kane folur shume shkurt per kryengritjet e vjeteve 30-70 ne Shqiperi, keshtu qe veprat e tyre nuk paraqesin ndonje interes te madh nga pikepamja e materialit faktik; por shume prej tyre i shohin keto kryengritje ne kuadrin e pergjithshem te luftes clirimtare te popullit shqiptar kunder sundimit turk (A. Baldacci, J. Kersopuolos, Ed. Spencer, etj.)” (f.9). Autori i hyrjes kritikon redaksine e tekstit te “Historise se Shqiperise” (maket) i cili bazohet ne studimin e Zija Shkodres rreth kryengritjeve popullore te vjeteve 1830-70 dhe ne materiale te tjera te paraqitura ne kete tekst (f. 10), por redaksia e tekstit nuk nenvizon se levizja e armatosur e vjeteve 30-70, me gjithe dobesite e saja organizative, ishte pjese perberese e levizjes kombetare, se ajo shenonte ne fakt fillimet e saja te armatosura (f. 10). Megjitheate autori pretendon se punimi i Z. Shkodres, ashtu edhe teksti i “Historise se Shqiperise” kane qene nje ndihme e vyer per disa probleme te trajtuara edhe ne kete studimi, po ashtu edhe per disa materiale te panjohura prej autorit te tij. / “Vleresime te drejta rreth karakterit clirimtar dhe shoqeror te kryengritjeve popullore te vjeteve 30-70 ne kemi gjetur ne artikujt folkloristike te Q. Haxhihasanit29, ne te cilet del qarte masiviteti i levizjes s’armatosur ne Shqiperi ne kete kohe, po ashtu edhe ne artikullin-doreshkrim te G.Meksit30”. / “Disa materiale te vlefshme rreth kryengritjeve te vjeteve 1844 e 1872 ne Diber kemi mundur te mbledhim nga punimi ne doreshkrim i H. Stermillit “Dibra ne prag te historise”31. /  Ceshtjeve rreth levizjes kombetare shqiptare u jane kushtuar edhe artikujt – diskutim te St. Pollos dhe K. Frasherit32 (f. 11).

Nga shenimet e autorit te hyrjes vlen te permendet shenimi 32 ku thuhet: St. Pollo, “Mbi formimin e kombit shqiptar dhe levisjes nacionale shqiptare”. “Buletin per shkencat shoqerore, 1953, Nr 2; K. Frasheri, “Mbi formimin e kombit shqiptar dhe levizjen nacionale shqiptare, Ibid, Nr. 3; cka sherben per te treguar jo vetem rrugefillimin e teorise ireale te formimit te shtetit te shqiptareve, por, kryesisht, autoret e formimit te institutit te indoktrinimit te shqiptareve.

Ne fakt libri ka karakter filozofiko-historik dhe eshte karakteri i pare qe ka percaktuar te gjithe permbajtjen e librit. Autori eshte mbeshtetur kryesisht ne dy arkiva: ne Arkivin Qendror Historik-Ushtarak te shtetit ne Moske dhe ne Arkivin Historik te Shtetit ne Tirane dhe te dy fondet shfrytezohen per here te pare per ndricimin e ketij problemi. “Keto burime te reja lejuan te zbulohen shume fakte te panjohura deri tani si p.sh. organizimi i levizjes s’armatosur ne shume krahina te Shqiperise, te ndiqet me me hollesi zhvillimi i kryengritjes se madhe fshatare te viti 1847 ne jug te vendit, si edhe i kryengritjeve te tjera” (po aty). Ndersa mbeshtetja ne bibliografine kryesore (f. 231) tregon se fjala nuk behet per zbulimin e formave fillestare te luftes te perdorura nga shoqeria per formimin e shtetit (forma klasike), por per ndryshimin e rendit shoqeror me ane te dhunes, qe gjithsesi kur zberthehet tregon per ndryshimet sasiore  te rendit shoqeror dhe aspak ajo qe eshte pretenduar pergjate shekullit te XX-te. Eshte e pamundur me format e luftes qe kane shoqeruar jeten e Popullit Shqiptar te kemi zanafillen e shtetit te shqiptareve ne menyre autoktone. Ketu fshihet ndikimi i politikave otomane mbi  popullin tone dhe kete nuk e kane zberthyer asnjehere historianet shqiptare te te gjithe koherave, por e kane konsideruar jeten politike otomane si frenuese ne zhvillimin e popullates shqiptare (ne realitet eshte e kunderta: popullata shqiptare eshte pershpejtuar ne zhvillimin e vet kur ajo otomane eshte frenuar; – te pakten teoria mbi kontinumin kohor – hapsinor na e argumenton kete matematikisht).

Autori e fillon analizen e shoqerise shqiptare mbi bazen e jetes politike otomane dhe merr ne konsiderate pikerisht ato krahina te banuara me shqiptare ku shtrihej sistemi i timareve: Gjirokaster, Skrapar, Permet, Berat, Myzeqe, Elbasan, etj duke filluar nga fillimi i shek. XVII-te (f. 21). Vetem nga kjo pike ka filluar pikepamja mbi organizimin feudal te shqiptareve edhe pse kjo ka qene fillim e fund jo vetem e pasakte, por nje mashtrim politik mbi cbaze eshte ndertuar struktura imagjinare sociale e Popullit Shqiptar. Kjo pikepamje teorike ka qene e nevojshme te sajohej ne kete menyre per te justifikuar veprimet politike te pas 1943-shit dhe per te justifikuar revolucionin e ardhshem socialist ne Shqiperi. Vetem per kete aresye u sajuan lufterat e shqiptareve neper shekuj ane e kend kudo ku kishte shqiptare edhe pse libri qe po analizojme nuk e justifikon  dot pretendimin politik. Por autori nuk ka ditur te perfitoje nga ajo qe ka konstatuar edhe pse pranonte se “Ne fillim te vendosjes se sundimit turk ne Shqiperi, sistemi i timareve depertoi ne zonat malore te vendit, por ne saje te qendreses s’armatosur  te  malsoreve, ai nuk mundi te zhvillohej, ose u zevendesua nga nje sistem i privilegjuar tatimesh ose detyrimesh106. Me kalimin e kohes dhe me fuqizimin e klases feudale vendase, malesoret rane gradualisht ne kthetrat e shfrytezuesve te feudaleve, qe perpiqeshin vazhdimisht te ngushtonin viset e malesive te lira patriarkale, nepermjet dhunes dhe ekspeditave ushtarake” (f. 33-34). Problemi nuk qendron vetem ne mospajtimin e elementeve sociale sipas ketij formulimi, por dhe ne faktin qe  malsoret shqiptare te Veriut te Shqiperise nuk kane qene kurre te organizuar ne feude (eshte tjeter pune ne se ata kane qene aleate te feudaleve te Shkodres, por ky rast eshte i kushtezuar me reaksionin qe Bushatllinjte kishin shkaktuar me Perandorine Otomane) perderisa ata kane jetuar gjithe jeten me arme ne dore kundra dyndjeve sllave dhe kjo eshte pika qe eshte mbajtur e fshehte nga historiografia enveriste. Autori ka tentuar ta zberdhe kete situate, por per shkollen e tij ka qene e pamundur pasi ai nuk i ka dhene rendesi pasojes se relacioneve midis popullates autoktone dhe valeve te te ardhurve neper mijeravjecare. Ne menyra arbitrare ai ka pranuar diferencat cilesore te organizimit social te shqiptareve perderisa pranon se  “Malesite e permendura me lart paraqitnin pjesen me te prapambetur te vendit nga ana ekonomikoe – shoqerore, sidomos malesite e veriut, ku sundonin marredheniet fisnore – patriarkale. Pergjithesisht, malesoret ishin te bashkuar ne komuna fisnore, qe ne veri quheshin zakonisht fise ose male117 (f. 35). Ne te vertet kjo situate sociale tek shqiptaret, plotesisht reale, nuk i ka pelqyer historiografise enveriste dhe ne kete drejtim ky autor nuk duhet te jete pranuar me lehtesi nga bashkestudiuesit e tjere shqiptare, pasi , pas 20 vjeteve, pranimi e ketij fakti conte ne mos perputhjen e teorise leniniste me revolucionin socialist sipas kesaj hapsire shoqerore. Persa i perket diferencimit midis krahinave  shqiptare gjendja nuk duhet te kete pasur kete perfundim qe mundohet te imponoje autori perderisa me poshte pranon fjalet e nje udhetari freng C. Robertit, sipas te cilit, duke folur per malsoret e Veriut, “ky popull i vogel eshte bere shtylla kryesore e Shqiperise125” (f. 36). Trajtimi ne menyre te diferencuar te popullates shqiptare nga pushteti otoman duket sikur ka krijuar diferencime midis krahinave te banuara nga shqiptaret, por autori nuk ka pasur si ta dije se ky fenomen ekziston per aq kohe sa vazhdon bota e relacioneve, pasi nderprerja e tyre mund te kete lene pasoja, por kurrsesi deri ne planin cilesor te zhvillimit ekonomiko – social. Ne kete pike fshihet gjeneza autoktone e Popullit Shqiptar dhe per autorin kjo ka qene e pamundur te zberthehej realisht. Merita e tij qendron vetem ne konstatimin e gjendjes faktike dhe me kete shkenca historiografike shqiptare e mepastajme duhej te kenaqej. Por autorit nuk i ka vajtur ndermend qe vepra e tij do te perdorej nga manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar dhe prej ketej do te kalohej  ne nje panorame hapsinore te luftes sikur shqiptaret kane bere namin per lirine kombetare, gje praktikisht e pamundur me gjendjen sociale qe dispononin shqiptaret prej me shume se 1000 vjet dhe kjo nga influencat ndikuese te botes bizantine e otomane.

Autori i jep rendesi te posacme dy pashalleqeve otomane ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe te udhehequr po prej tyre pa bere asnje diferencim social mbi menyren se si ishin formuar dhe duke i konsideruar shqiptare (f. 58 – 110). Zhvillimin e ketyre dy pashalleqeve dhe reaksioni i tyre me qeverine qendrore otomane con ne lindjen e  levizjes se armatosur te shqiptareve kundra Portes se Larte (f. 79 – 101) dhe kjo konsiderohet si fillesa e luftes clirimtare te popullit tone ne kushtet e reja historike te shek. XIX. ”Ajo pergatiti fushen per zgjerimin e metejshem te kesaj levizjeje, kur ajo u karakterizua nga elemente me te shumte organizimi dhe masiviteti ne dhjetevjetoret e mevonshem” (f. 101). Ne faqen 115 autori jep harten e kryengritjeve te armatosura ne territorin e banuar nga shqiptaret ku zonat e tyre me perafersi jane: Prizren-Gjakove, Shkoder-Lezhe, Shijak, Cameria dhe pothuajse e gjithe Shqiperia Jugore e Sotme. Dhe me sa kam kuptuar ky ka qene i gjithe qellimi i publikimit te ketij libri me kete permbajtje. Problemi ka qene lidhja e luftes civile te viteve 1943-1948 me nje etape lufterash, qofshin edhe imagjinare, te para pavaresise per t’i paraqitur bandat partizane si luftetare per clirimin e Shqiperise, por ato kane fshehur shkakun kryesor dhe pasojen e tyre. Nuk thuhet se ne kete pike ka filluar dhe levizje e armatosur e revolucionit grek ku roli i Ali Pashe se Janines duhet konsideruar nder kryesoret. Atehere rezulton qe levizja ne Jugun e Shjqiperise se Sotme te kete qene nje ndihmese e pavaresise se Popullit Grek dhe jo nje ndihmese ne funksion te shtetit shqiptar. Kjo shpjegon aresyet perse kryengritjet ne Jugun e Shqiperise se sotme filluan dhe mbaruan ne periudhen 1820 – 1870. Kjo gje tek autori yne eshte e fshehur dhe nuk ka aspak rendesi deshira individuale.

Libri filozofik mbi levizjet e armatosura te popullates shqiptare vazhdon me analizen e kryengritjeve te viteve 1843 – 1845 ne verilindje te Shqiperise se sotme (fjala behet per Diber – Kosove) ku shkaku e lindjes se tyre eshte i lidhur me dy dukuri vendimtare per fatin e kryengritjeve qe benin shqiptaret, te shkaktuara nga politika centriste e Portes se larte: 1-mos pajtimin me reformat e tanzimatit dhe 2-kunder rekrutimit ushtarak (f. 143). Vazhdon me kryengritjen e madhe fahatare te vitit 1847 nen udheheqjen e Gjolekes dhe Rrapo Hekalit (f. 148 – 162), levizjen e armatosur ne veri dhe ne veri-lindje te Shqiperise ne vitet 50 gjer ne fillim te vjeteve 70 (f. 162 – 168, luften e malsoreve te veriut per autonomi ne vitet 1876 – 1877 (f. 169 – 179).

Por ky liber ka nje problem analitik qe duhet te fshehe nje dukuri historike te sterlashte dhe te pa paraqitur ne historiografine statistikore shqiptare te mevonshme edhe pse ka nje tendence per ta zbardhur nga ky autor. Nga nje ane pranohet grykesia malazeze per te aneksuar toka te banuara nga shqiptaret dhe nga ana tjeter konfliktet malazezo-shqiptare i paraqet te shtyra nga politika otomane ku “knjazi malazez Nikolla kerkon…nje hapesire  te dukeshme toke ne Shqiperi, me perfshirjen e Podgirices dhe te Portit te Durresit”236 (f. 180).  Shenimi 236 thote: “Citohet sipas “S – P. v.” Nr. 134, 16.V.1876. Shenim: me kete rast   eshte e domosdoshme te permendim se Podgorica eshte toke thjeshte malazeze” (f. 202), por autori ne kete rast duhet te argumentoje perse si kryeqender e Malit te Zi ne ate kohe ishte Cetina dhe jo Podgorica qe u be me vone. Libri mbyllet me teorine e luftes per gjuhen dhe kulturen kombetare (205 – 230). Por ne faqen 211 autori ka vendosur nje harte permbledhese te kryengritjeve popullore te viteve 40-70 te shek. XIX e cile perbehet nga dy zona: njera ne Veri te Shqiperise se sotme bashke me Kosoven e Dibren, dhe, tjetra, ne jugun e Shqiperise (poshte Shkumbinit) deri ne afersi te Janines dhe Konices ku viset e shperthimit jane ne Veri dhe disa  here me te shumta se ne Jug.  Duhet nenvizuar fakti qe ky liber ka luajtur nje rol te konsiderueshem ne ndertimin e teorise se formimit te shtetit te shqiptareve  sipas teorise leniniste pasi e kam hasur edhe ne bibliografite e studiuesve tane te mevonshem ne Shqiperi e Kosove.  Ne liber mungon i gjithe konflikti i armatosur midis ushtrive serbo-malazeze dhe popullates autoktone edhe pse mbi kete baze historike eshte ndertuar kryevepra e eposit shqiptar: “Lahuta e Malcis”, e Poetit tone Kombetar Pader Gjergj Fishta. Une dyshoj ne saktesine e tezes qe thote se Populli Shqiptar ka luftuar kundra turqve otomane; kjo duhet konsideruar nje shpikje e historiografise enveriste. Domosdoshmerisht Populli Shqiptar ka luftuar kundra dyndjeve sllave dhe jo otomane, pasi vetem kjo kontradikte perben shkakun e mbijeteses biologjike te Popullit Shqiptar prej 1300 vjetesh e ketej. Por ne te gjithe analizen e luftrave qe Populli Shqiptar ka bere kundra transformuesve te tij, kjo mungon (vetem Kleriket Katolike Shqiptare kane punuar ne kete drejtim dhe per kete u asgjesuan; kete gje pjesa me e madhe e Populli Shqiptar nuk e ka mesuar akoma) dhe ketu qendron tjetersimi i historise se Popullit Shqiptar. Kjo eshte aresyeja kryesore perse une kam marre ne analize  produktin intelektual te epokes enveriste.

Kush ka pasur rast te merret me problemet e pavaresise se shtetit te shqiptareve do te kete vene re se dokumentacionet e publikuara me rastin e 50 vjetorit (Tirane 1963) duket sikur kane qene shume me afer te vertetes dhe larg manipulimeve politike duke qene libri me i vjeter i ketyre problemeve pergjate kohes se komunizmit (une nuk kam gjetur akoma liber me te vjeter te kesaj periudhe tipikisht per kete problem) qe shoqerohet me nje hyrje nga Stefanaq Pollo, por qe gjithsesi kane fshehur shume fakte  thelbesore dher sidomos doreheqjen e Ismail Qemalit duke e kanalizuar vetem ne marreveshjen me Beqir Grebenene, ku, sipas librit te botuar me rastin e ketij pervjetorit, rezulton se ka qene perfshire edhe Esat Pasha (f.23) kur ky i fundit ka qene dhe kunder Ismail Qemalit. Atehere si mund te perbashkohen dy te kunderta, aq me teper politike, kur pranohet se Esat Pasha kerkonte te behej kryetari i shtetit autonom nen sovranitetin e Sulltanit (f. 14)? Une pretendoj se me kete liber diktatura komuniste ka tentuar te edukoje Popullin Shqiptar me nje ndergjegje antikombetare, prandaj dhe e filloj analizen sipas ketij libri pamvaresisht nga distanca qe e ndaj ate nga e verteta statistikore.

Ne kete liber jepet nje e dhene ne lidhje me fondet qe shtiu ne dore Qeveria e Vlores, sipas se ciles ne zonat ku ushtronte autoritetin e saj fondi i administrates turke u pervetesua dhe nje pjese e te ardhurave u perdoren per te mbajtur me ushqime ushtrine turke qe luftonte kundra ushtrive greke (dok. 168, f. 15), por qe bie ne kundershtim me pretendimet e historianeve shqiptare te viteve 2012, sipas te cileve Ismail Qemali mori nga kolonia shqiptare ne Bukuresht nje sasi te madhe parash, per kete shih gazeten “Rrenjet” artikullin “Ismail Qemali: Jeta dhe aktiviteti politik” te Eroll Velija, f. 11 te marra nga kujtimet e Sejfi Vllamasit (kam frike se kjo e fundit eshte e sajuar). Gjithashtu pranohet se Pushteti i Vlores tentoi te shtrihet edhe ne Manastir, Janine dhe Kosove (dok 103, f. 79). Doku. Nr. 3 (dt. 18 nendor 1912) jep telegramin e Ismail Qemalit, drejtuar komisionit pergatitor per Shpalljen e Pavaresise, me te cilen kerkohej te sigurohej pjesmarrja e perfaqesuesve te popullit per mbledhjen e Kuvendit Kombetar ne Durres ose ne Vlore (f. 26-27). Kjo eshte nje pike qe merret me mend ne kete menyre, pasi do te kemi rast ku do te argumentojme se te ashtuquajturit perfaqesues te popullit kane qene thjeshte shfrytezues te tij dhe kerkush nuk i ka caktuar ne ate detyre te pretenduar. Ndersa dok. 5 (dt. 22 nendor 1912) ben fjale per vendosjen e Vlores si qytetin ku do te mbahej Kuvendi (f. 27). Kjo ka rendesi te madhe jo vetem pse tregon qe Vlora ka qene thjeshte nje rastesi, por nuk tregon se ka qene keshilla e ministrit te jashtem austro-hungarez per ta ngritur flamurin sa me ne jug te territoreve te banuara nga shqiptaret dhe presionin e kryeministrit italian qeverise se Greqise per ta detyruar ushtrine e saj, qe kishte shkelur territore te banuara nga shqiptaret, te mos guxonte te kalonte Salarine pasi ne te kunderten ushria italiane do te zbarkonte ne Athine (i gjej te gjitha keto ne vepren brilante te Av. Dr. Vasil Dilo, ne artikullin mbi Protokollin e Korfuzit). Dok. 6 ben fjale per telegramin e parise se Elbasanit drejtuar Ismail Qemalit ne Vlore me ane te se cilit e njoftojne se populli i Elbasanit e pranoi Shpalljen e Pavaresise duke pranuar se ate e kishin nenshkruar 27 vete (f. 28). Ky dokument pretendohet te jete marre nga origjinali turqisht dhe gjendet ne A.Q.H. te R.P.SH., por qe bie ndesh me nje pretendim te publikuar ne vitin 2012 sipas te cilit ekziston nje dokument  i zbuluar së fundi në arkivat e ushtrisë jugosllave qe  përmban tekstin origjinal të deklaratës së mbajtur në tubimin e 25 nëntorit 1912, në Elbasan qe mbyllet me deklaraten:  “Ne, përfaqësuesit e Elbasanit, vërtetojmë të sipërmen, duke vendosur nënshkrimin tonë. (Vazhdojnë 35 firma)”. Per kete teme u shkruajt dhe nje liber me autor Hyqmet Kotherja me titull Pavaresia e Elbasanit 1912 (35 firmetaret), Tirane 2012. Ke duhet te besoje lexuesi ne kete rast 27 firmat e dokumentit “origjinal” turqisht, 35 firmat e tekstit “origjinal” te gjetur ne arkivat e ushtrise jugosllave, ne qofte se ka te tille, apo 35 firmat e librit mbi kete ngjarje (por, sic do te dale ne vazhdim, te gjitha keto jane sajesa te propogandes komuniste, pasi e verteta eshte krejt tjeter per tjeter)? Me date 26 nendor 1912 paria e Durresit njofton me telegram popullin e Elbasanit, Beratit, Janines, Delvines, Gjirokastres, Lushnjes, Korces, Staroves, Vlores e Permetit mbi Shpalljen e Pavaresise ne qytetin e tyre (dok. 8, f. 28). Me dt. 27 nendor 1912 kete gje e beri edhe paria e Tiranes e cila deklaroi se ne emer te gjithe Shqiperise Shpalli Pavaresine (dok. 9, f. 29); se cfare kishte Tirana te fliste ne ate kohe ne emer te gjithe shqiptareve ec e merre vesh. Po ne kete date jepen edhe telegramet nga Kavaja, Peqini, Lushnja, ku njoftohet se ne keto qytete u Shpall Pavaresia, ndersa nga Ohri njoftohet se bashkohen me qendrimin qe do te mbaje Kuvendi i Vlores per Shpalljen e Pavaresise (dok. 10, 11, 13, 14; f. 29, 30,31).

Me date 28 ekziston nje telegram ku pranohet ekzistenca e Qeverise se Perkoheshme te Elbasanit me te cilen Qeveria e Perkoheshme e Vlores kishte krijuar lidhje varesore (dok. 26, f. 38). Ndersa telegrami i dates 30 nendor 1912, i nisur nga paria e Gjirokastres, njofton Kryetarin e Qeverise se Perkoheshme te Vlores, Ismail Qemalin per caktimin e delegateve nga popullsia e krishtere qe do te marrin pjese ne Kuvendin Kombetar ne Vlore ku jepen emrat: Lartesia e tij Mufid Beu, 44) Z. Petro Poga, 45) Z. Jani Papadhopullo (dok. 39, f. 46). Me date 30 nendor 1912 ekziston telegrami e nje italiani qe uron Ismail Qemalin per kurorezimin me sukses te punes se tij 30 vjecare (dok. 41, f. 47); – eshte ky telegram qe sherbeu per te formuar kohen para 130 vjecare te veprimtarise politike te Ismail Qemalit me kete emer dhe jo Ismail Qemal Bej Vlora te botuar ne disa libra (ne kete pike duhet te kete nje problem te vogel qe ka nevoje per zberthim). Proces verbali i mbledhjes se Kuvendit Kombetar te Vlores jep emrat e delegateve te Gjirokastres te ardhur me 3 dhjetor: Myfit Bej, P. Poga, Jan Papadhopulli, Hysen Ef. Gjinokastra dhe Veli Bej Klisura (dok. 50, f. 52), por te gjitha keto emra nuk perputhen me ate qe jep “Shqiperia 1927” cka do te thote se ketu dikush sajon te paqene si fakt politik.

Lista e burimeve te shfrytezuara (f. 342):

-F.71 – Fondi i Shpalljes se Pavaresise se Shqiperise

-F.12- Fondi i Konferences se Lozanes

-F.105 – Fondi i Dr. Ibrahim Temos

-F.96 – Fondi i Syrja Bej Vlores

-Gazeta “Liri e Shqiperise”

-Gazeta “Perlindja e Shqypnies

-Arkivi shteteror i Austro-Hungarise, fondi “Arkivi Politik, Shqiperia, kopje prane Arkivit te   Institutit te Historise e Gjuhesise.

Sipas shenimeve (f. 333-341) jepen emrat e disa delegateve ne Kuvendin e Vlores (sipas renditjes se librit) si me poshte:

1-Luigj Gurakuqi                                              22-Mustafa Merlika Kruja

2-Ismail Mahmut Qemali                                 23-Nebi Sefa

3-Kristo Meksi                                                  24-Murat Bej Toptani

4-Dhimiter Zografi                                            25-Jani Minga

5-Shefqet Daiu                                                 26-Eqrem Syrja Bej Vlora

6-Iljaz Bej Vrioni                                                27-Dhimiter Ilia

7- Hajredin Bej Cakrani                                    28-Pandeli Cale

8-Xhelal Bej Skrapari (Koprencka)                   29-Thanas Floqi

9-Jorgji Karbunara ose Baba Duda                  30-Veli Bej Kelcyra

10-Dhimiter Tutulani                                  31-Hamdi Bej Ohri ose Bicaku

11-Sami Bej Vrioni                                            32-Hamid Toptani

12-Myfti Vehbi Efendiu (Dibra)                          33-Isa Boletini

13-Abaz Efendi Celkupa                                   34-Hajdin Bej Draga

14-Dom Nikolle Kacorri                                    35-Dervish Bej Mitrovica

15-Lef Nosi                                                        36-Myfit Bej Libohova

16-Qemal Beu ose Namik Qemal Karaosmani   37-Petro Poga

17-Mit’hat Frasheri                                              38-Rexhep Demi

18-Elmaz Efendi Boce                                        39-Hajdar Blloshmi

19-Rexhep Bej Motrovica                                    40-Bektash Bej Cakrani

20-Salih Gjuka                                                     41-Ahmet Dakli

21-Abdi Bej Toptani                                              42-Thoma Papapano

Ne te vertete ne kete liste, sic do ta shohim,  ka emra qe nuk kane qene fare ne Vlore me 1912 dhe lista e tyre ka ndryshuar nga botimi ne botim duke treguar jo vetem mungese serioziteti, por dhe deshiren e mbrapsht per ta ndryshuar Historine e shtetit te shqiptareve. E bukura eshte se ne kete liste nuk figuron emri e Hysen Hoxhes, xhaxhai i diktatorit, si delegat i Gjirokastres. Perseri ne kete problem fshihen qellimet e tjetersimit te historise nga ana e komunisteve enveriste dhe dishepujve te tyre.

Por duhet te pranojme qe ne fillimet e epokes komuniste ne Shqiperi kishte filluar rishkrimi i historise duke u permbledhur ne tre vellime me titull “Histori e Shqiperise”. Autoret e saj pranojne se “punimet e vecanta dhe maketi i ketij vellimi ne teresi u diskutuan disa here ne sektoret perkates te Institutit te Historise dhe te Gjuhesise. Ne vitin 1958 maketi i u shtrua nje diskutimi te gjere ne qytetet kryesore te vendit tone, ku muaren pjese historiane, aresimtare etj. Po kete vit ai u diskutua gjithashtu ne Institutin e Historise te Akademise se Shkencave te Bashkimit Sovietik dhe ne Institutin e Historise se Shkencave te R.P. te Bullgarise” (vell. 1 f. 8). Me 1965 u botua vellimi i II-te i Historise se Shqiperise me autore: Aleks Buda, Kristo Frasheri, Stefanaq Pollo, Jusuf Alibali, Ndreci Plasari. Pikerisht ky vellim permbante trajtimin e temes sone sipas asaj qe i interesonte politikes se PPSh, por e gjitha kjo me nje frike te fshehte nga ana e tyre per te mos u kuptuar  ndryshimi i permbajtjes se problemeve. Eshte kjo aresyeja perse permbajtja e ketij vellimi historik  ka rendesi te posacme per thelbin e te gjithe problemit qe po trajtojme. Ky vellim perfshin periudhen prej vitit 1839 deri me 1944 dhe autoret e saj e kane parapergatitur, qe ne hyrje, lexuesin me karakteristiken e kesaj periudhe qe, sipas tyre, eshte lindja dhe zhvillimi i marredhenieve kapitaliste ne prodhim, dhe, nga ana tjeter, zhvillimi i levizjes kombetare, e cila u kurorezua me fitoren e pavaresise me 1912 (f. 7).

Sipas ketyre autoreve pavaresia e Popullit Shqiptar i dedikohet levizjes se armatosur te cetave te armatosura ku “karakter me te organizuar e me te ndergjegjshem mori levizja ne jug te Shqiperise, me qene se drejtimin e saj e moren ne dore komitetet e fshehta” (f. 282), kurse ne Kosove dhe Shqiperi te Mesme kryengritjet vazhdonin te shperthenin ne menyre spontane, pa lidhje me njera-tjeteren dhe jo nen ndikimin e drejtimin e komiteteve (po aty). E si per te argumentuar kete karakteristike permendet lufta e Mashkullores me 1908 (f. 285). Me qene se eshte vendi dua te sqaroj lexuesin shqiptar mbi te verteten e kesaj lufte nga disa burime te tjera. Nderhyrja e historiografise enveriste ne edukimin arsimor te te gjithe trevave ku banonin shqiptaret duke edhe ne kete ngjarje qe ka tjeter permase nga ajo qe na kane mesuar dhe publikohet akoma edhe sot. Lufta e Mashkullores permendet edhe ne librin e Dr. Jakup Krasniqi “Pavaresi dhe Personalitete”, e cila sipas autorit ka ndodhur me 18 mars 1908, ku merret si shembull i vecante i bemave te Cerciz Topullit (f.241-246). Por ekzistenca e nje libri te shkruar nga nje pjesmarres ne kete lufte tregon se nuk kemi te bejme me ndonje beteje te vecante, por me nje ndjekje te pese komiteve nga mbi 150 ushtare pas nje atentati te suksesshem ku u vra bimbashi turk me 25 shkurt 1908, si nje hakmarrje te vendosur nga Komiteti i Gjirokastres, meqenese kishte arrestuar 30 shpirt nga qarku i Permetit (Mihal Grameno, “Vepra 2”, f. 167-178) dhe ngjarja kishte ndodhur me 5 mars 1908.

Me 2 shtator 1909 u hap ne Elbasan dhe vazhdoi punimet deri me 9 shtator Kongresi i Elbasanit i cili ishte caktuar nga kongresi i Dibres per te shqyrtuar problemet e ngutshme  te levizjes kombetare shqiptare dhe ne menyre te vecante problemin e shkolles shqipe qe ishte bere objekt i sulmeve te xhonturqve. Kongresi i Elbasanit e kritikoi ashper politiken e Austro-Hungarise dhe te fuqive te tjera, qe synonin te nderhynin ne ceshtjen shqiptare (f. 302, 303). Nga 1 – 6 prill 1910 u mblodh ne Manastir nje kongres i ri kombetar i cili mori nje varg masash per forcimin dhe kordinimin e veprimtarise se klubeve dhe per zhvillimin e arsimit kombetar e te botimeve shkollore me alfabet latin. Pranvera e vitit 1910 i gjeti gjithashtu kosovaret te organizuar ne grupe te armatosura e te pergatitura per luften kunder xhonturqve. Dhe ne ate pranvere filloi kryengritja e armatosur e Idriz Seferit ne Gryken e Kacanikut, e pasuar nga ajo e Isa Boletinit ne vijen Jezerce – Shtimlje – Cerneleve, ajo e malsoreve te Gashit e Krasniqes te udhehequr nga Zeqir Halili, ajo e grupit te Shales te udhehequr nga Prel Tuli, Mehmet Shpendi dhe Marash Delia (f. 305-309). Kryengritja  e Kosoves  u pasua nga kryengritja e vitit 1911 ne Malesine e Mbishkodres e udhehequr nga Ded Gjo Luli (f. 310 – 315). Kjo kryengritje u ndihmua materialisht nga Mbreti Nikolla i Malit te Zi i cili kerkoi ta shfrytezonte per per interesat e veta. Ndersa Vjena, nga ana e saj, e shqetesuar nga nderhyrja e Malit te Zi ne konfliktin shqiptaro – turk dhe nga orvatjet e tij per ta shtene ne dore levizjen e malesoreve, i kerkonte vazhdimisht qeverise se Cetines, qe kjo te qendronte asnjanese. Austro – Hungaria  beri te gjitha perpjekjet qe te mos lejonte perhapjes e kryengritjes. Duke pasur kete qellim ajo vuri ne levizje klerin katolik dhe perfaqesuesit e saj ne Shqiperi (f. 316-317). Ajo qe sherbeu per zgjerimin e kryengritjes qe Memorandumi i Gerces me pjesmarrjen e Ismail Qemalit, Luigj Gurakuqit, etj, e cila i dha nje hov zhvillimit te kryengritjes duke u shtrire ne Shqiperine e Mesme dhe ate te Jugut edhe pse nuk jepet asnje detaj mbi cetat e Jugut, por manipulohet me cetat e Veriut. Kjo nuk i ka penguar autoret te botojne nje foto te nje cete ne Korce me 1911 dhe te kujtojne Komitetin e fshehte te Janines dhe cetat e Gjirokastres(f. 318 – 320). Me inisiativen e qeverise turke me 18 gusht u organizua ne Tepelene mbledhja e perfaqesuesve te parise shqiptare dhe te krereve te te cetave te vilajetit te Janines per te shqyrtuar propozimet e qeverise turke te perfaqesuar nga shqiptaret Abdyl Ypi dhe Fejzi Alizoti (f. 322). Sipas autoreve te librit, renia e tempit kryengrites dhe mosrealizimi i nje kryengritje mbare kombetare i detyroi patriotet shqiptare te krijonin nje udheheqje te vetme dhe kete tentuan ta realizonin ne Nise te Frances ku permenden Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi etj, por qe deshtoi. Kjo beri qe lufta per te drejtat e shqiptareve te kalonte ne parlamentin turk me pjesmarren e Hasan Prishtines dhe thirjen e Ismail Qemalit nga Nisa. Zgjedhjet ne parlamentin turk, nga pikepamja e interesit kombetar shqiptar, kerkonte te zgjidheshin ne kete parlament figurat patriotike si Ismail Qemali, Bajo Topulli, Ismail Haki Strazimiri, Ibrahim Temon, Hasan Prishtinen, Aqif Pashe Elbesanin, Dr. Haki Mborjen etj. Ne mbrojtje te kesaj veprimtarie doli dhe “Federata Panshqiptare Vatra”, e cila u formua me 12 prill 1912 ne SHBA nga shkrirja e 13 shoqerive patriotike te atjeshme. Shperndarja e parlamentit turk sipas vendimit  te  mbledhjes se Stambollit, beri qe Ismail Qemali te fillonte udhetimin neper Europe dhe Hasan Prishtina te kthehej ne Kosove duke filluar organizimin e kryengritjes se pergjithshme per ceshtjen shqiptare. Organizimi i kryengritjes kerkoi qe te vinte ne Shqiperi Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi, i pari ne Shqiperine e Jugut dhe te Mesme, ndersa i dyti ne ate te Veriut (f. 324-330).

Kunderveprimi i qeverise turke ndaj pretendimeve shqiptare beri qe ne territorin e banuar nga shqiptaret te shperthente kryengritja e pergjithshme e vitit 1912. Ne muajin maj 1912 malsoret e Dibres lidhen besen ne “Kuvendin e dheut” per t’i debuar turqit nga krahina e tyre. Me 11 maj te atij viti besa u lidh edhe midis kryengritesve te Mirdites, Kthelles, Malesise se Lezhes dhe Bregut te Mates, te quajtur pas kesaj “te beselidhurit”. Me 15 maj perfaqesuesit e Dibres, Kthelles dhe Matit lidhen besen per t’u mbyllur rrugen ushtrive turke qe do te vinin nga rrethet e tjera per te shkelur vendin e tyre. Grupi i pare i kryengritesve qe u hodh ne lufte, ishte ai qe vepronte ne Rrafshin e Dukagjinit e qe udhehiqej nga Hasan Prishtina, Bajram Curri etj. Ne ditet e para te qershorit kryengritesit  e Malesise se Gjakoves te komanduara nga Bajram Curri sulmuan batalionet turke te perqendruara ne Qafe te Prushit (ne jugperendim te Gjakoves). Ne te njejten kohe, grupi i “te beselidhurve” i udhehequr nga Gjeto Coku, Zef Harapi etj., filloi veprimet ne zonen Lezhe – Mirdite – Bregu i Mates dhe me 29 maj sulmoi Lezhen. Ne qershor e shtuan veprimtarine e tyre edhe komitetet kombetare te Shqiperise se Mesme e Jugore. Nje rol te rendesishem filloi te luante, ashtu si me 1911, “Shoqeria e zeze per shpetim” ku roli i Themistokli Germenjit binte ne sy, sidomos pas lirimit nga burgu ne shkurt 1912. Ne kete kohe u aktivizua ne shkalle te gjere edhe grupi i kryengritesve ne Shqiperine e Mesme i udhehequr nga Abdi Toptani, i cili me 6 korrik shtiu ne dore qytetin e Krujes. Suksese ne lufte kundra sundimtareve turq arriten kryengritesit e zones Gjilan – Prizren – Lume – Tetove, te cilet  udhehiqeshin nga Idriz Seferi, Islam Spahiu, Mehmet Pashe Deralla etj. Ne muajt korrik – gusht u zhvilluan shume levizje politike dhe te armatosura qe tentuan te clironin qytetet e Kosoves duke cliruar Mitrovicen, Novipazarin deri ne marreveshjen shqiptaro-turke ne Kosove dhe memorandumin e Sinjes me 23 korrik 1912  ne Jug te Shqiperise. Bisedimet me komisionin qeveritar turk te kryesuara nga Ibrahim Pasha filluan me 2 gusht, ne nje kohe kur H. Prishtina nuk e kishte marre akoma mandatin e perfaqesimit te Shqiperise se Jugut dhe nuk kishin arritur akoma ne Kosove perfaqesuesit e Shqiperise se Mesme e te Veriut. Si pasoje ne mbledhje u perfaqesua vetem Kosova dhe ishin udheheqesit e kesaj kryengritje qe i paraqiten komisionit  qeveritar memorandumin me 14 pika ne emer te gjithe shqiptareve. Cvendosja e forcave kryengritese ne Ferizaj dhe mospergjigja ne afatin e caktuar nga qeveria turke coi ne marrjen e Shkupit nga ana e kryengritesve me 12 gusht 1912 (f. 330-344).

Kjo eshte e gjithe panorama hapsinore e organizimit dhe zbatimit te kryengritjes se armatosur te Popullit Shqiptar kundra politikes turke ne fillimin e shekullit te XX-te qe cojne ne formulimin e memorandumit me 14 pika dhe ne kete moment konstatohet perputhja e permbajtjes se tij me politiken e Vjenes ne Shqiperi (f. 349), kur autoret e ketij libri kane pranuar me perpara se Vjena ishte kundra kryengritjes se Popullit Shqiptar (f. 329). Menyra se si eshte analizuar koha e kryengritjes se Popullit Shqiptar kundra politikes turke ne raport me politikat e shteteve te tjera ballkanike duket sikur kjo kryengritje u be shkak per fillimin e Luftes Ballkanike me 8 tetori 1912, kur Mali i Zi i shpalli lufte Turqise qe u pasur me te njejtin veprim nga ana e Serbise dhe Bullgarise me 17 tetor dhe Greqise me 18 tetor (f. 351). Lufta Ballkanike dhe politika e shteteve te Ballkanit ne bashkeveprim me ate te shteteve te tjera te Europes, sidomos te Rusise dhe Austro-Hungarise beri te domosdoshme formimin e shtetit te shqiptareve. Inisiativa u muar nga Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi ku me 5 nendor 1912 organizuan ne Bukuresht mbledhjen e kolonise shqiptare te atjeshme ku u vendos te themelohej nje komitet drejtonjes, qe do te merrte ne dore qeverimin e vendit; te krijohej nje komision qe do te shkonte ne Europe per te mbrojtur perpara qeverive te fuqive te medha “te drejtat kombetare e vendore te popullit shqiptar dhe nje komitet ne Bukuresht, qe do te kordinonte veprimet e komiteteve te tjera brenda dhe jashte Shqiperise per t’i ardhur atdheut ne ndihme. Mbledhja e Bukureshtit ne vendimin e saj nuk percaktoi qarte ne kerkohej autonomi apo pavaresi. Per kete qellim Ismail Qemali me shoke shkoi ne Vjene ku bisedoi me ambasadorin  englez, me Bertholdin dhe me ambasadorin italian. Gjate rruges ose ndoshta ne kryeqytetin austriak Ismail Qemali, me sa duket, u njoftua mbi levizjen qe kishte filluar ne Shqiperi per mbledhjen e nje kuvendi kombetar. Ai i deklaroi ambasadorit englez me 10 nendor se do te nisej se shpejti per ne Vlore per te marre pjese ne nje mbledhje te krereve shqiptare, se shqiptaret jane te vendosur ta ruajne vendin e tyre, se ata do te luftojne deri ne piken e fundit te gjakut per te mos lejuar nje copetim te tij dhe se krijimi i nje Shqiperie me vehte do te menjanonte nje nderhyrje te njeanshme te Austrise dhe Italise (f. 351-358; – kjo pjese e nenvizuar nga ana ime tregon menyren se si ka filluar ndryshimi i historise se Popullit Shqiptar sipas interesave politike te enverizmit komunist).

Te shoqeruar nga delegatet e Durresit, Shijakut, Tiranes e Krujes, Ismail Qemali me shoket e tij u nisen per ne Kavaje, prej andej kaluan ne Lushnje, Fier dhe me 25 nendor arriten ne Vlore (ne kete pike dikush nuk thote te verten pasi ekziston nje dokument, sic do ta shohim, te firmosur nga Ismail Qemali me dt. 26 nentor ne qytetin e Durresit). Me 28 nendor Ismail Qemali filloi veprimtarine ne qytetin e tij te lindjes, qe ishte destinuar te behej kryeqyteti i Shqiperise se pavarur. Po ate dite ne ora 14 u hap ne Vlore Kuvendi Kombetar ne te cilin merrnin pjese 37 delegate. Kuvendi Kombetar zgjodhi Ismail Qemalin kryetar te qeverise se perkohshme, qe do te formohej, dhe Dom Nikolle Kacorrin (ky eshte akti me i pare i shtremberimit te historise te asaj kohe, pasi Imzot Kacorri ka qene Ipeshkev  i Durresit perpara vitit 1912 dhe e kishte parakaluar pozicionin Dom, duke u emertuar Imzot. Ky konstatim ka vlera per studiuesit shqiptare post komuniste qe nuk ja kane haberin historise se Klerit Katolik Shqiptar dhe detyrimisht nuk jane te afte te vleresojne vlerat dhe moralin europian qe kultivoi ky Kler per 2000 vjet ne trojet iliro-epirote. Nje miku im, Pjeter Logoreci, me shkuan per kete problem:  dihet qe prinderit e Imzot Kacorrit ishin te dy besimeve, por kjo nuk e pengoj ate te bente karrieren kishtare. Ai eshte shugurue ipeshkev e ndihmetar i Pashk Bardhit e kje propozue prej Mons. Lazer Mjedes per arqipeshkev i Shkodres. Konjukturat politike te kohes, tuj kene se ai ishte ne kontakt me levizjet antiqeveritare (turke), e konfrontuen me italianet apo me Austrine. Pat momente qe te huajte e quajten edhe “grindavec apo intrigant” mbasi ai nuk pranoj kurre te vehej nen urdherat e te huajve apo ti sherbente interesave te tyne. Me inteligjence ai dijti te shfrytezoje interesat e te huajve ne Ballkan per te arritun pamvarsine e Shqipnise… Ne fakt nuk egziston nje dokument i tille ne arkiven e Wienes, por ka procesverbale ku konsulli austriak ne Durres raporton per kokefortesine e Imzot Kacorrit i cili sipas tij ” i ban gjanat pa na pyetun dhe pa na informue ne”…. s´di me te thane tjeter vetem se ka kene (per mue) mbas Gjergj Kastriotit burri ma atdhetar e patriot….edhe trim sa te duesh….) nenkryetar te saj. Po ate dite Kuvendi miratoi Pavaresine e Shtetit te Shqiptareve duke nenshkruar Aktin e shpalljes se Pavaresise Kombetare. Cudia qendron ne publikimin e Aktit te Pavaresise pa asnje ndryshim thelbesor nga origjinali. Me ardhjen e delegateve te tjere, numri i anetareve te kuvendit u rrit ne 63 vete. Kuvendi i dha fund punimeve me 7 dhjetor 1912 (f. 359-362). Autoret e librit pretendojne se qeveria turke nuk e njohu pavaresine e Shqiperise dhe rrjedhimisht as qeverine e Ismail Qemalit (f. 370).

Kjo eshte permbledhja teorike me ane te se ciles filloi indoktrinimi i Popullit Shqiptar per problemin e pavaresise qe vazhdon akoma edhe sot. Ne do ta shohim ne vazhdim se cfare ka permbysur dhe sajuar me shume historiografia enveriste ne periudhen e diktatures.

Dy vjet me pas Instituti i Historise dhe i gjuhesise ribotoi Historia e Shqiperise, vell. I, bot. II, Tirane 1967 me autore Selim Islami – Kristo Frasheri, aresyet e botimit te te cilit duhet ta kene nje shkak politik te lidhur me permbajtjen e librit. Kjo duket nga permbajtja e librave te mevonshem qe kerkojne gjithmone e me shume te argumentojne perfundimet iluzore te kesaj historie.

Keshtu me 1970 botohet libri i  Kristaq Mishes, Levizja punetore ne Shqiperi, Tirane 1970, i cili qe ne fillim  mundohet t’u ngulite ne koke shqiptareve idene e prapambetjes se tyre per shkaqe te lidhura nga rendi feudal otoman pa i thene lexuesit se: 1-ai rend ishte rendi me i zhvilluar feudal ne historine e njerezimit; 2-feudalizmi otoman e kishte pershpejtuar Popullin Shqiptar ne kohezhvillimin e vet ne ate mase sa kishte parakaluar dhe vete moshen absolute te popullates otomane; 3-roli i shtetit turk ishte vendimtar ne pavaresine e Shtetit te Shqiptareve, sic do ta shohim. Por perfundimet dhe idete e ketij libri duhen marre me rezerve pasi kur u botua ai autori kishte nderruar jete (1967), keshtu qe nuk mund te flitet sipas autorit, por sipas librit. Libri fillon me nje deduksion qe duket si historik, por ne realitet eshte nje mashtrim i perdorur rendom nga propoganda enveriste. Sipas tij: “Shqiperia qe nje nga vendet qe u clirua me vone nga zgjedha turke. Per pasoje edhe marredheniet feudale ne Shqiperi u shthuren me vone se ne vendet e tjera te Europes” (f. 7). Historiografia shqiptare qe te mundet ta beje te besueshem kete variant duhet te argumentoje me perpara perse shtetet e zhvilluara kapitaliste europiane e shthuren feudalizmin e tyre ne menyre te diferencuar: Vendet e Ulta ne shek. XVI, Mbreteria e Bashkuar ne te XVII, Franca ne te XVIII, Gjermania ne te XIX-tin dhe Rusia, bashke me Perandorine Otomane, ne te XX-tin. Perse shkalla e zhvillimit feudal anon nga ata popuj qe e flaken te fundit rendin feudal, por qe edhe e filluan shume me vone se vendet e parapara? Perse ky karambol kohor dhe cfare ndikimi ka pasur te shqiptaret tipikisht? Ketu fillon shkenca e historise dhe kete te vetequajturit historiane nuk dine ta bejne si do te zhvillohet situata arsimore sot.

E gjithe tendenca analitike e ketij libri eshte qe t’i mbushin mendjen shqipetareve se ne fillimet e shtetit te tyre shoqeria shqiptare ishte e mbarsur me kontradiktat leniniste, te domosdoshme per nje revolucion socialist, gje e cila jo vetem qe nuk eshte e vertete ne asnje permase, por ajo fsheh thelbin historik te prapambetjes shoqerore te shqiptareve qe nuk ka asnje lidhje te drejteperdrejte me Perandorine Otomane.

Me 1978 Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise, Instituti i Historise, botoi permbledhjen me dokumenta osmane: “Kryengritjet popullore ne vitet 30 te shekullit XIX”, te pergatitur per botim nga Petrika Thengjilli. Permbajtja dhe publikimi e ketyre dokumentave e ka pasur nje qellim propogandistik qe mund te zbulohet kur zbardhet e gjithe dinamika kohore e ketyre kryengritjeve dhe vendi i tyre. Une mendoj se pikerisht kjo e fundit ka qene dhe qellimi final i publikimit te tyre. Sipas ketij libri kemi kete dinamike te kryengritjeve shqiptare kundra pushtetit otoman:

1-Shkurt-mars 1832, kryengritja e Malsise se Shkodres, Kosoves dhe tek shqiptaret e Bosnjes (dok. Nr. 2, 3, 4, 5).

2-Korrik 1832, fillimi i kryengritjes se Zylyftar Podes (dok. 8).

3-Shkurt 1833, fillimi i kryengritjes se Qidhnes nen udheheqjen e Vejsel Lushes e Salih Nokes (dok. 10).

4-Mars-prill-maj 1833, kryengritja e Abdyl Kokes e Tafil Buzit, Zylyftar Podes (dok. 11, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 29, 30, 31, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41).

5-Maj 1833, revolta e popullsse se Shkodres (dok 33, 34, 70, 71, 72).

6-Gusht-tetor-dhjetor-janar 1833-1834-1835, kryengritja e Toskerise (Tepelenes, Delvines, Berat, Vlore) (dok 46, 47, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 66, 67, 68, 69, 90, 92, 96, 99, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 111, 116, 118, 119).

7-Gusht-dhjetor 1834, rebelimi i Tafil Buzit (dok. 77, 78, 80, 101, 103)

8-Dhjetor 1934, bashkimi i kryengritjes se dibraneve me ato te Beratit (dok 111, 112, 113, 114, 115).

9-Maj-shtator 1835, kryengritesit nen Tafil Buzin spostohen ne Janine, Elbasan, Zagori e Pogon dhe lidhja me kryengritesit e Alush Frakulles ne Myzeqe (dok. 127, 131, 132, 133, 135, 139, 140, 141, 142, 149, 180, 181, 183).

10- Maj-korrik-gusht 1835, fillimi i kryengritjes se Shkodres (dok. 129, 133, 134, 138, 139, 140, 145, 146, 148, 149, 151, 153, 154, 156, 159)

11- Korrik-shtator-janar 1835-1836, kryengritja e Dibres (dok 152, 155, 157, 166, 186, 187, 189, 190, 191, 192, 196, 197, 199, 204, 207, 208).

12- Korrik-gusht-shtator-tetor-dhjetor 1835, lidhja e kryengritesve te Shkodres me ata te Lezhes (dok. 160, 161, 162, 163, 164, 165, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 177, 179, 181, 184, 185, 187, 191, 193, 195, 198, 200, 201, 203, 205, 206).

13- Mars-tetor 1837-1838, popullsia e Suloves dhe e Verces (Diber) hidhet ne kryengritje (dok. 223, 225, 239, 241, 246, 247, 248, 253, 259, 262).

14- Tetor 1837 fillojne veprimet kryengritese te banoreve ne kazane e Pejes (dok 230, 231, 232)

15- Mars 1839, banoret e fshatrave Selce e Poshtme dhe e Siperme shkeputen nga kryengritesit malazeze dhe hyjne nen urdherat e qeveritarit (dok. 256).

Nuk e di se cila eshte vlera e ketyre 15 grup-revoltave pergjate  7 viteve (mars 1832- mars 1839), por sipas ketij materiali as qe behet fjale per ceshtje kombetare, apo nje organizim te kryengritjes kundra pushtetit otoman per hir te Shqiperise. Fjala behet vetem per prekje te interesave krahinore dhe moszbatimin e ligjeve otomane ne lidhje me taksat dhe sherbimin e detyrueshem ushtarak. Revolta kundra ketyre te fundit perben thjeshte nje rebelim antishteteror dhe aspak nje rebelim antiotoman ne favor te ceshtjes shqiptare. Autori i pergatitjes se ketij materiali nuk e ka marre persiper lidhjen e ketyre ngjarjeve me ceshtjen kombetare shqiptare dhe per kete i gjithe ky material eshte diskretitues per vete shkollen qe e ka botuar.

Me 1978 akadamiku Prof. Arben Puto botoi studimin: Pavaresia shqiptare dhe diplomacia e Fuqive te medha (1912 – 1914), Tirane 1978. Sipas fjaleve te autorit “lufta e popullit shqiptar ze nje vend re dores se pare dhe jo vetem nga pikepamja thjeshte shqiptare” (f. 3). A nuk tregon kjo fjali se e gjithe propoganda e aferme dhe e ardheshme e historiografise shqiptare do t’i meshonte kesaj ideje te presuar me dhune nga diktatura enveriste? Por autori ka bere nje “gabim” te pafalshem qe nuk eshte konstatuar nga asnje historian shqiptare i mepastajme dhe qe bie ne kundershtim me te gjithe praktikat propogandistike te historiografise komuniste: ka evidentuar thelbin e problemit shqiptar sipas realitetit historik. Vini re se cfare ka shkruar akademiku yne para 35 vjetesh: “Problemi shqiptar, para se te jete nje problem i diplomacise, eshte problem i nje levizjeje te lindur e te zhvilluar mbi truallin kombetar, eshte ceshtje e se ardhmes se nje populli qe ndodhet tanime prej kohesh – aq me teper ne fillim te shekullit XX – ne nje faze te avancuar te zgjimit te tij politik” (f. 15).

Eshte e drejta e cdo lexuesi ta pyese autorin per disa probleme qe dalin kur lexon librin e tij:

-       Cili eshte shkaku i lindjes se ketij problemi?

-       Cila eshte dinamika e zhvillimit te tij?

-       Si lidhet ky problem me te ardhmen e jetuar nga ana jone, tani pas 30, 50, 75, 100 vjeteve?

-       Perse pikerisht ne fillim te shekullit te XX-te?

-       Si u realizua zgjimi politik dhe kush e udhehoqi realisht?

Autori ka evidentuar ekzistencen pikerisht te atij subjekti qe une kerkoj, por e ka mbuluar me shume marifet ne librin e tij duke u fshehur shqiptareve subjektin qe i udhehoqi per pavaresi kombetare. Autori pranon se: “Konferenca e Londres me vendimet e saj perfaqeson “vepren” e Fuqive te Medha. Pervec kesaj dhe perballe saj eshte Qeveria e Vlores, e cila perfaqeson faktorin shqiptar. Duan apo s’duan Fuqite, ky faktor futet “pa pyetur” ne lojen e diplomacise (f. 19), por nuk na thote se kush ishin pjesmarresit shqiptare ne kete proces diplomatik qe perfundoi me 1919. Perse Imzot Nikolle Kacorri shoqeroi Ismail Qemalin ne aktin e Pavaresise dhe perse u nda prej tij? Perse Imzot Luigj Bumci dhe Pader Gjergj Fishta drejtuan diplomacine shqiptare ne konferencen e Paqes ne Paris me 1919? A nuk ka ketu nje lidhje vendimtare, jo vetem diplomatike, midis veprimtarise se Ismail Qemalit dhe perfaqesuesve te Klerit Katolik Shqiptar? Mos valle kjo lidhje perben te gjithe gjenialitetin e Plakut te Pavaresise? Mos valle ketu fshihet e gjithe dinamike reale e pavaresise se shqiptareve ne fillim te shekullit te XX-te me autoret dhe aktoret e vertete? Lenia menjeane e ketyre aktoreve dhe autoreve politike pergjate epokes enveriste perben krimin intelektual te studiuesve shqiptare te asaj epoke. Pergjegjesia rritet edhe me teper kur eshte deklaruar se baza e shkences se re shqiptare eshte filozofia materialiste: “Historiografia shqiptare ka meriten tjeter (e dyta nga radha, por e para nga ana e rendesise) te jete mbeshtetur fort ne themelet e botekuptimit materialist” –shkruan autori (f. 15). Ne kete rast shtrohet pyetja: Si jane perputhur elementet qelizore primitive, qe mbarte Populli Shqiptar prej mijeravjetesh, me shtetin klasor (pasi ky eshte thelbi metodik i materializmit)? Perse shteti i ri klasor mbarte qeliza te pakonsoliduara nga shoqeria shqiptare dhe parashqiptare? Cfare perfaqesojne keto qeliza per dinamiken klasike te shtetit klasor dhe si i kane analizuar studiuesit shqiptare pergjate epokes komuniste ekuacionet e formimit te tyre dhe vecanerisht format shqiptare dhe parashqiptare, qe gjithsesi nuk perkojne ne asnje rast me ekuacionet klasike te formimit te gjithseiciles? Eshte nje pike ku filozofia e te gjitha rrymave qe njeh njerezimi ka heshtur per paaftesi te pjesmarresve ne ato rryma, duke perfshire edhe dishepujt e marksizmit filozofik dhe leninizmit politik. Rrjedhimisht edhe studiuesit shqiptare kane ndjekur rrugen e tyre duke ecur ne nje rruge krejtesisht te panjohur, por duke i konsideruar sikur rrugezhvillimi i tyre ishte normal per shoqerine shqiptare. Ja perse te kritikosh historiografine shqiptare eshte shume e lehte ne cdo kohe dhe per kedo qe pretendon se eshte historian ne fushen e shkences (historianet shqiptare ne menyre absolute nuk i perkasin kesaj fushe, por ato mese shumti jane historiane politike dhe i sherbejne kolltukut te tyre primitiv). Por autori yne ben nje hap spekulativ kur mundohet te poshteroje literaturen e huaj, persa i perket problemit shqiptar, duke e akuzuar ate per mos permbajtje te vlerave shkencore (f. 49). Nga ana tjeter ngre lart shtypin e kohes vendas i cili, sipas tij, ka qene i detyruar te vepronte ne kushte te renda te brendeshme dhe te jashtme, ne shume raste ka qene i lire nga kompleksi i inferioritetit (ndoshta gjeja me e sakte ne tere studimin e akademikut tone) te “te vegjelve”  kundrejt  “te medhenjve” dhe ka dhene prova te nje pavaresie mendimi e te nje kuraje jo te vogel ne marrjen e qendrimeve dhe sidomos ne gjykimin e politikes se Fuqive  si ne ceshtjen shqiptare ashtu edhe ne “ceshtjen lindore” ne teresi (f. 53). Ne do te shikojme ne vazhdim te studimit se e gjitha kjo ka qene thjeshte nje propogande, pasi autori yne pikerisht ne kete lloj literature nuk eshte mbeshtetur duke mos e argumentuar thelbin e pavaresise kombetare te shqiptareve ne asnje pike. Por ne analizen metodologjike qe autori perdor, ka bere nje deklarate te cuditshme qe flet kundra tij. Eshte nje defekt qe ka shoqeruar te gjithe shkollen filozofike shqiptare, qe ne kete rast ka qene e detyruar te ece nen urdherat e diktatorit, por qe nuk ka pasur asnje perqasje konkrete me pretendimet. Keshtu ne kapitullin IV te hyrjes shkruan: “Asnje ballkanistike nuk mund te ngrihet mbi themelet e metodologjise marksiste pa marre parasysh trashegimine leniniste. Fjala eshte ne radhe te pare per veprat themelore te V.I.Leninit, ne te cilat problemet e shumta e te nderlikuara te epokes se imperializmit, jane trajtuar ne nje plan kryesisht teorik, ne formen me te pergjithshme dhe parimore. (f. 61). Une nuk e di se sa e njeh dhe e pranon leninizmin sot akademiky yne, por per sa kohe qe ne Shqiperi ka sunduar filozofia e bolshevizmit elementi baze social i shoqerise enveriste ka qene kapitalizmi monopolist shteteror me themele primitive sociale dhe aspak socializmi i pretenduar qe nuk kishte asnje mundesi teorike dhe praktike te realizohej ndonjehere ne asnje shtet te botes (ketij problemi i kam kushtuar dy studime te posacem me tituj: “Marksizmi, Leninizmi dhe Revolucioni social” dhe “Rreth kritikës së filozofisë shqiptare mbi materializmin dialektik dhe historik”, publikuar me 12.09.2009 ne www.genchoti.com dhe albanovaonline.com). Keshtu qe ky citim nuk ben gje tjeter vecse tregon metodologjine e ndjekur nga autori yne dhe formalizmin filozofik qe e ka ndjekur qe nga dita kur vendosi te merrej me keto probleme. Pergjate 10 faqeve (59-68) autori mundohet te analizoje idete e Leninit dhe t’i perbashkoje me idete e Enver Hoxhes duke i dhene rendesi leninizmit  per problemin shqiptar, por duke lene pas dore gjene me kryesore te rusit: antimarksizmin. Ne te gjithe vepren 40 vellimshe te V.I.Leninit  mungon zberthimi i problemit numer nje te marksizmit, te cilin vete autori (Karl Marksi) nuk e kishte pranuar se mund te ndodhte duke postuluar sikur:

“Nje shoqëri, edhe në qoftë se ka rënë në gjurmët e ligjit natyror të zhvillimit  të sajë……nuk mundet as t’i kapërceje, as t’i anullojë me dekrete fazat natyrore të zhvillimit. Por ajo mund t’i zbutë dhimbjet e lindjes.” (K. Marks, Kapitali, parathënie për botimin e parë, f 20). Ne te vertete ne kete pike qendron i gjithe boshti filozofik i Karl Marksit dhe e gjithe domosdoshmeria e lindjes se teorise se tij dhe aspak “lufta e klasave” apo “diktatura e proletariatit” sic na kane mesuar neper shkolla.

Atehere autori i bolshevizmit duhet te argumentonte dhe te kundershtonte Marksin mbi mundesine e kalimit te shoqerise ruse nga feudalizmi ne socializem pas vetem 12 vjeteve te aplikimit te revolucionit te 1905, kur kjo shoqeri boten e relacioneve me jashte boten e vet e ka pasur shume te kufizuar nga ana kohore dhe hapsinore per shkak te shtritshmerise se vet gjeografiko-politike dhe rrjedhimisht nuk ka pasur asnje mundesi teorike te pershpejtohej ne zhvillimin e vet (kjo e fundit mund te ndodhe vetem ne nje rast: kur relatohesh me shoqeri qe e kane shpejtesine e zhvillimit me te madhe; por ne kete drejtim shoqerise ruse nuk ja kalonte asnje popull i Europes. Ata ishin popullatat me te reja ne kontinent dhe rrjedhimisht e kishin shpejtesine e zhvillimit me te madhen ne kontinent. Nuk eshte e rastit qe per me pak se nje shekull ruset kaluan nga vendi i fundit ne kontinent ne vendet e para ne Bote. Kjo i dedikohet pikerisht ligjit themelor te Materies: Raportit kohor – hapsinor te zhvillimit dhe eshte pika ku permbyset dhe vete leninizmi bolshevik). Por te gjitha keto nuk i kane interesuar diktatorit shqiptar, bile eshte munduar t’i asfiksoje me ane te dhunes pergjate 42 vjeteve te jetes se vet politike dhe rrjedhimisht studiuesit shqiptare nuk kane pasur si ta kendojne ndryshe kete kenge dhe jane mjaftuar me citimet e Leninit pa ja kuptuar thelbin ne asnje germe politikes bolshevike.

Merita e autorit ne kete studim qendron ne konstatimin e faktit qe ceshtja shqiptare ishte shtruar per zgjidhje perfundimisht si nga pikepamja e zhvillimit te gjendjes se brendeshme te Perandorise Otomane – e ketu zhvillimi i forcave prodhuese politiko – shpirterore brenda vendit zinte radhen e pare – ashtu edhe nga faktoret e rinj ne politiken europiane dhe ballkanike (f. 69). Vetem se ketu autori yne ka nje kapercim, pasi nuk na jep dinamiken specifike te ketij zhvillimi konkretisht per shqiptaret, dhe nje mungese thelbesore te metodikes qe shpjegon keto fenomene. Per sqarim filozofik: argumentimi shumeplanesh i dukurise specifikisht per shqiptaret kerkon, medoemos, permbysjen e shkencave shoqerore te aplikuara ne Shqiperi pergjate rendit enverist. Eshte kjo aresyeja perse historia e shtetit te shqiptareve eshte krejt tjeter per tjeter nga ajo qe kane shpikur dishepujt e komunizmit enverist (qe ta them troc fare ata nuk kane qene te afte asnjeri prej tyre ta kryente kete detyre; keshtjella prej balte qe ngriten per 46 vjet u shemb nga vete ata per te fshehur krimin intelektual; dhe kjo duhet zbuluar).

Defekti i autorit tone fillon kur deklaron se “Nje varg i tere rrethanesh, te brendeshme e te jashtme, bene qe levizja clirimtare ne Shqiperi te piqej me vone sesa ne vendet fqinje”(f. 73) dhe, nga ana tjeter, nuk eshte i afte te jape argumentat perse ne vendet fqinje procesi i clirimit filloi perpara shqiptareve dhe kush ishte paresor ne aktet e atij lloji ne vendet fqinje dhe tek shqiptaret. Me sa kam kuptuar autori e ka ditur kete gje, por ai ne asnje menyre nuk mund t’i thoshte shqiptareve te viteve 80-te te shekullit te kaluar emrin e subjektit qe luajti rolin e katalizatorit ne ceshtjen shqiptare dhe cfare vecorie kishte ky subjekt ne Shqiperi ne raport me te gjithe Boten ku vepronte. Jane te fshehta qe vetem historianet e vertete mund t’i zbulojne, por akademiku yne ka heshtur per shkaqe politike, por, nga ana tjeter, ai nuk ka pasur si ta dije qe vonesa e shqiptareve kishte shkaqe natyrore e pastaj vinin pretendimet e tij; eshte pika ku fillon domosdoshmeria e metodikes materialiste qe autori nuk ka mundur asnjehere ta perdore dhe kjo perben thelbin perse shteti i shqiptareve dhe i paraardhesve te tyre te afert dhe te larget u formua per here te pare ne shekullin e XX-te nen presionin e Europes kapitaliste. Eshte e palejueshme te pranohet teza sikur “Ne te gjithe veprimtarine e tij shumevjecare nuk eshte e veshtire te dallohet se nje vemendje te dores se pare I. Qemali i kushtoi pergatitjes diplomatike te se ardhmes se re te shqiptareve. Ne fakt ai kishte bindjen se shpetimi i Shqiperise varej jo vetem nga perpjekjet e luftetareve te lirise, por dhe nga zotesia per te shfrytezuar kontradiktat dhe rivalitetet qe kryqezoheshin aq shume ne kete sektor midis Fuqive” (f. 89), sepse ne kete rast mbetet pa shpjegim aresyeja perse shkalla e zhvillimit social te shqiptareve u perputh me domosdoshmerine e shtetit dhe interesat e Europes Kapitaliste. Jane tre vektore me ndryshueshmeri cilesore qe e kane nje shkak madhor qe i perbashkon dhe qe lidhet pikerisht me subjektin e “panjohur”. Pikerisht pse eshte kjo e fundit ndodhi qe “E para Fuqi e Madhe e kohes qe binte ne kete kendveshtrim ishte padyshim Austro-Hungaria. Eshte pak te thuash se Vjena ishte e interesuar ne ceshtjen shqiptare. Me kthesen qe kishin marre ngjarjet brenda Perandorise Otomane, Shqiperia u be boshti kryesor i gjithe politikes ballkanike te Monarkise Dualiste” (po aty). Por ne asnje vend te literatures se pretenduar si historike nuk eshte thene kurre, pas 1945, se cfare konkretisht kishte bere dhe beri Perandoria e Danubit per Popullin Shqiptar dhe ketij pozicioni nuk i ka shpetuar edhe akademiku yne, edhe pse deklaron se “nje ndikim te caktuar kane pasur edhe presionet e levizjes kombetare shqiptare. Ne rrethet e kesaj levizjeje po formohej gjithnje e me shume bindja se pikerisht nga Austro-Hungaria duhej pritur ndihma me efikase” (f. 90). Ne te vertete ne kete pike qendron lidhja e subjektit qe inicoi shtetin e shqiptareve dhe e gjitha kjo per mbi 1300 vjet perpara se te ndodhte pavaresia kombetare. Neqofte se autori yne do te ishte mbeshtetur ne faktet e lidhjes se ketij subjekti me Perandorine e Danubit do te kishte zbuluar se gjitheshka fillon me monoteizmin, pronen private, familjen monogame, statutet e qyteteve e legjislacionin mesjetar, deri sa kompletohet me kulturen arsimore europiane te imprenjuar prej 300 vjet ne brendesi te Popullit Shqiptar. Zbuloni dinamiken e ketij arsimimi dhe do te zbuloni pikerisht subjektin qe inicoi shtetin e shqiptareve realisht dhe ne kundershtim me te gjitha praktikat e perdorura nga njerezimi deri atehere.

Per te qene absolutisht i sakte autori duhej te kishte botuar letren e deputetit hungarez Bela de Rakowsky, te dates 2.XI.1911, nga Parisi, pasi ato qe zberthen ne funksion te kesaj letre nga faqja 93-96 nuk jane ne rezonance me realitetin historik shqiptar, dmth me ate cfare ndodhi realisht. Nga ana tjeter, jo vetem nga ky autor, nuk tregohet procesi i futjes ne lojen diplomatike te pales shqiptare, por i bihet shkurt sikur: “Patriotet shqiptare nuk e lane fatin e vendit ne duart e te tjereve. Ne keto caste vendimtare ata e kuptuan se duhej te leviznin vete dhe te merrnin masa energjike per shpetimin e atdheut” (f. 101). Ndoshta eshte pika kryesore qe tregon menyren se si eshte ndertuar historia e Shqiperise pas 1945-ses, pasi kjo eshte koha qe i ka interesuar enverizmit ne barazimin, ne drejtim te veprimtarive patriotike sipas kuptimit te tij, e rolit  te te gjitha krahinave shqiptare. Ne pamje te pare kjo nuk do te kishte asnje te keqe, neqofte se nuk do te kishte pasur veprimtari konkrete, por kur dime se ka pasur veprimtari antishqiptare, ne drejtim te pavaresise, dhe kjo kerkohet te fshihet, bile te permbyset, eshte e pamundur te pranohet pasi eshte vete Plaku i Vlores qe mallkoi shqiptaret me kuc e mac  diten kur u largua perfundimisht nga Shqiperia ne janar te 1914-es. Me tre fjali akademiku yne krijon te gjitha panoramen aktive te pales shqiptare pa e zbuluar dot rolin e historise mbi Popullin Shqiptar duke lene ne erresire te plote. Sipas tij inisiativen per kete veprim e mori Ismail Qemali, i cili ndodhej ne ate kohe ne Stamboll (f. 102). Etapa e pare e udhetimit te Ismail Qemalit dhe Luigj Gurakuqit ishte Bukureshti (asnje historian shqiptare i te gjithe koherave nuk na ka treguar se kush i lidhi dy veprimtaret kryesore te pavaresise, sipas propogandes komuniste, se bashku dhe si ju shtua kesaj lidhje figura e Imzot Nikolle Kacorrit, po Hasan Prishtina perse u harrua nga akademiku yne?) ku kishte qendren kolonia shqiptare me e forte dhe me e organizuar. Etapa e dyte e udhetimit ishte Vjena, ne nje kohe qe te tjeret shkuan per ta pritur ne Trieste. Eshte momenti ku ekziston nje telegram i Ismail Qemalit drejtuar (dt. 9 nendor) Vlores ku thuhet: “E ardhmja e Shqiperise eshte e siguruar. Telegrafoni kudo te kene besim te plote per fatin e atdheut..” (f. 102-104). Te gjitha keto i permbys kur pranon se: “Nuk del vecse e qarte, se ku e ka marre I. Qemali nje sigurim te tille. Ka te ngjare qe ai ta kete bere kete per ta inkurajuar levizjen brenda  ne Shqiperi me nje lajm te mire pa pritur zhvillimin e bisedimeve me zyrtaret vjeneze. Dhe ne fakt kontaktet e tij ne Vjene vijne pas kesaj” (f. 104). A nuk tregon kjo menyre analitike se shqiptaret kane mesuar nje histori te shkruar ne leter dhe jo nje histori te jetuar? Eshte pika ku fshihet thelbi praktik i pavaresise se shqiptareve si popull, por jo si komb.

Sipas autorit tone me 19 nendor grupi i patrioteve shqiptare i kryesuar nga Ismail Qemali u nis nga Triestja drejt Durresit (ne fakt eshte nisur me 20 nentor ne ora 200 te mengjesit). Po ate dite Ministri i Jashtem Austro-Hungarez i drejtonte nenkunsullit te tij ne Durres, Rudnei nje telegram ne te cilin jepej porosia qe te “tregohej i afrueshem” kundrejt Ismail Qemalit dhe udheheqesve te tjere dhe t’i ndihmonte me zbritjen e tyre ne Durres (109-110). Autori nuk merret me pjesmarresit e Kuvendit te Vlores dhe veprimet dytesore qe ndihmuan mbledhjet ne vazhdim, por i meshon proceseve politiko – diplomatike qe shoqeruan Qeverine e Perkohshme te Vlores. Fillimisht flet per kundershtimin qe Porta e Larte pati per pavaresine e shqiptareve duke pranuar se pas disa muajve kjo Porte nderoi qendrim pa na treguar se cfare kishte bere Porta e Larte ne kete kthese 180 grade. Ne punimin e tij autori ka nje nenkapitull me titull “Lidhja me ishujt e Egjeut” (f. 242-250), por nuk shoh nje lidhje midis problemit te ketij nenkapitulli dhe pavaresise se shqiptareve. Kur kemi folur per aktet e para qe cuan ne pavaresine e shqiptareve (per kete shih: “Komentet mbi nje dokument dy permasor”, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com me 30.04.2010) treguam rolin qe Turqia kishte luajtur ne formimin e shtetit te shqiptareve dhe ndikimin mbi formen e tij duke treguar dhe rolin e ishujve te Egjeut ne ate proces. Cudia qendron ne mosperfilljen e faktit historik dhe anashkalimin e tij qe me sa kuptoj eshte e lidhur me barazine e te gjithe anashkalimeve te bere ku perfshihet edhe subjekti qe pergatiti Popullin shqiptar per proceset e ardheshme (ka ne kete mes nje dinakeri alla enveriste qe nuk i ka sherbyer per mire shkences shqiptare) ku perfshihet edhe Kongresi i Triestes (1-4 mars 1913). Ne te vertete Ishujt e Egjeut, sic do ta shohim, kane luajtur nje nder rolet kryesore, per te mos thene me kryesori nga pikepamja materiale, ne formimin e shtetit te shqiptareve. Por duhet thene qe libri me dokumenta, te botuar me 1963, i ka sherbyer akademikut tone si burim per te arritur ne perfundimet e tij te deshiruara.

Shkurtimet e burimeve arkivale dhe dokumentare jepen ne faqen 9-10 si me poshte:

AQSH – RPSSH – Arkivi Qendror Shteteror i republikes Popullore Socialiste te Shqiperise

AIH – Arkivi i Institutit te Historise ne Tirane

BK – Biblioteka Kombetare ne Tirane

HHst.A PA –Haus-Hof-und Staats archiv. Politischen Archiv. Wien (Arkivi i Vjenes)

OUA – Osterreich-Ungarns Aussenpolitik der bosnichen krize 1908 bis zum Kriegsausbruch 1914. (Politika e jashtme e Austro-Hungarise qe nga kriza e Bosnjes 1908 deri ne fillimin e luftes 1914. – botim zyrtar i dokumentave austro-hungareze)

AMAE – Archives du Ministere des Affaires Etrangeres (Arkivi i Ministrise se jashtme ne Paris).

DDF – Documents diplomatiques francais (dokumenta diplomatike franceze – botim zyrtar ne seri).

ACS – EUR – Archivio Centrale dello Stato in Eur – Roma (Arkivi Qendror i Shtetit ne Rome).

DDI – Documenti diplomatici (Dokumenta diplomatike italiane – botim zyrtar ne seri)

GPEK – Die Grosse Politik der Europaischen Kabinette (Politika e madhe midis qeverive evropiane).

BD – British documents on the origins of the War (1898 – 1914) (Dokumentat britanike mbi origjinen e Luftes – botim zyrtar).

PRO – Public Record Office – Foreign Office (Arkivi Qendror i Anglise – Fondi i Ministrise se Jashtme).

Me interes te madh eshte nje studim qe e ndryshon te gjithe pikepamjen mbi shkaqet dhe aktoret e pavaresise se shtetit te shqiptareve. Interesi rritet kur njeh qe ke te besh me nje studiues shqiptar te Kosoves, kur kjo e fundit ishte e pushtuar nga armiqte biologjike te popullit shqiptar. Fjala behet per Dr. Shukri Rahimi, Lufta e shqiptareve per autonomi (1897-1912), bot. II, Prishtine 1980. Libri eshte botuar per here te pare me rastin e pervjetorit te 100-te te Lidhjes shqiptare te Prizrenit dhe e analizon shkakun e formimit te shtetit te shqiptareve ne menyre krejt origjinale dhe sipas pikepamjes individuale te autorit, gje kjo e re per mendimin historik shqiptar te asaj kohe, por pa i shpetuar dot influences bolshevike ne edukimin e tij shkollor te arsimimit titist. Edhe per kete autor mbetet e pa argumentuar lidhja e qelizave sociale kapitaliste me qelizat primitive qe vazhdonin te mbijetonin ne shoqerine shqiptare te asaj kohe ne menyre kembengulese, por ai ka meriten e pakundershtueshme te pranimit te tyre ne planin aplikativ historik edhe pse nuk mundet te shpjegoje dot ekzistencen e tyre dhe aresyet perse kane mbijetuar deri ne shekullin e XX-te ne menyre te virgjer. Sipas ketij autori “Forcat e reja shoqerore shqiptare, borgjezia tregetare dhe inteligjenca (autori nuk ka shpjeguar se si jane formuar keto kategori sociale, GH), ceshtjen e autonomise e shtronin ne baza te tjera, me te gjera, qe ndryshonte nga autonomia lokale fisnore dhe krahinore. Keto forca te reja shoqerore (edhe kete kategori autori nuk e zberthen ne drejtim te formimit, por pranon arbitrarisht ekzistencen e tyre, GH) autonomine e shtronin ne baza te vecorive te perbashketa gjuhesore, etnike, ekonomike dhe kulturore, qe paraqitnin suaza te reja, brenda te cilave zhvillohet dhe ekonomikisht lidhej bashkesia e re me e gjere popullore – kombi (f. 5)”. Kjo eshte nje pike ku studiuesit shqiptare ose nuk kane ditur ta zberthejne (ketu une fus te gjithe studiuesot shqiptare te Kosoves) ose nuk kane dashur ta zberthejne, duke e ditur se ai ekziston (ketu une fus te gjithe studiuesit kapacitive shqiptare, pasi ata pa pervoje rrjedhin prej ketyre te fundit).

Autori fillesen rastesore te shtetit te ardhshem shqiptare e shikon ne dy qendra administrative te banuara nga shqiptaret, njera ne jug, me qender ne Janine, e tjetra ne veri, me qender ne Shkoder dhe pranon se ato udhehiqeshin nga dy familje feudale shqiptare (f. 11). Qe me kete fraze autori e ka paragjykuar historine e Popullit Shqiptar duke krijuar situata politike te paqene ne fillimet e tyre, dhe rrjedhimisht perfundimet duhet te konsiderohen me boshlleqe. Pranimi i karakterit decentralizues qe bazohej mbi sistemin e autonomive lokale dhe krahinore (po aty) flet kundra pohimit mbi ekzistencen e familjeve feudale shqiptare dhe fshehjen e ekzistences se elementeve shoqerore primitive ne shoqerine shqiptare te asaj kohe. Aq me teper rritet vlera e konstatimit te fundit kur pranohet se nga pikjepamja e struktures shoqerore, ekzistonte nje larmi e madhe ku pjesa muslimane e popullsise ne Perandorine osmane ka qene me e privilegjuar se ajo e krishtere, por edhe nder muslimanet ekzistonte hierarkia klasore, qe popullata muslimane e vente ne pozita jo te barabarta. Edhe tek elementet shqiptaro-musliman ekzistonte shtresa e feudaleve qe zinte pozita te larta administrative dhe ushtarake duke pasur nje baze te forte ekonomike pasi ishte pronare e cifliqeve te medha (f. 12; – ne fakt qenia pronar e tyre ka qene thjeshte formale pasi te ardhurat kryesore derdheshin ne thesarin e shtetit otoman sipas ligjeve te kohes; i gjej te gjitha keto ne vepren e Av. Dr. Vasil K. Dilo: “Studim mbi cifliqe” (monografi) te botuar ne fletoren “Konkordia-Omonia” te Gjirokastres Nr. 208/55 dt. 2/15 prill 1919 ne gjuhen greke, por edhe doreshkrim ne gjuhen shqipe, prone e familjes Dilo). Revolten e Popullit Shqiptar kundra politikave otomane pergjate gjysmes se dyte te shek. XIX-te autori i lidh me rezistencen  ndaj sherbimit ushtarak (f. 13). Autori pranon se ne vendin ku banonin shqiptaret kishte filluar aplikimi i arsimimit si nga ana e Austro-Hungarise, ashtu dhe nga ana e politikes greke ku te paret duke u arsimuar neper shkollat e Europes binin nen ndikimin e propogandes se fuqive europiane dhe i sherbenin asaj, mirepo duhet theksuar se edhe nga mesi i tyre dolen ithtare te mesimit te gjuhes kombetare neper shkolla dhe u bene luftetare per pavaresine kombetare (f. 14). Autori pranon se faktoret e brendeshem, edhe pse ngadale, ndikuan ne zgjimin dhe zhvillimin e vetedijes kombetare ne radhet e inteligjences dhe te borgjezise tregtare. “Keshtu filloi te zgjohet vetedija per individualitet kombetar, por kulture kombetare, e me vone edhe per pavaresine kombetare” –shkruan ky autor (f. 15) duke dalluar midis ketyre figuren e Naum Veqilharxhit (1797-1886). Ne vazhdim autori pranon se pos faktoreve te brendshem, ne zgjimin e vetedijes kombetare te shqiptareve – ndikuan edhe faktoret e jashtem, sidomos ngjarjet ne gadishullin Ballkanik ku  fitimi i autonomise nga dy principatat e Vllahise  e Moldavise (1828), pavaresise nga Greqia (1829) dhe autonomise nga Serbia (1830) me pjesmarrjen e shqiptareve ( f. 16). Revoltat e lindura ne kuadrin e pasojave te levizjes ballkanike tek fshataret shqiptare te Kosoves u manifestuan ne mos pagimin e taksave dhe ne kerkesen per t’u liruar nga obligimi ushtarak. Ndersa ne Shqiperine e Veriut plasi kryengritja, e lidhur kjo me kryengritjen greke te Kretes (1866), ku u bashkuan shqiptaret katolike me ata muslimane dhe te gjithe bashke me ata te Gjakoves cka e detyroi sundimin turk t’i leshonte disa favore kryengritesve (f. 17). Autori permend si individe, te konsideruar si rilindas, qe piketuan idete per bashkim kombetar emrat e:  Zef Jubani, Thimi Mitko, Spiro Dina, Jeronim De Rada, Abdyl Frasheri, Naim Frasheri, Sami Frasheri, Jani Vreto, Kostandin Kristoforidhi, Prenk Doci, disa prej te cileve arriten deri tek kerkesat per pavaresi (f. 17-21); deri sa vime tek Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878 – 1881) e cila me 27 nendor 1878 mbajti mbledhjen plenare te Lidhjes ku u aprovua projekti i autonomise territoriale administrative te Shqiperise, qe iu paraqit Portes se Larte, deri sa arrijme ne formimin e Qeverise se Perkohshme te Lidhjes ne fund te 1880-es (f.23-48). Edhe pas deshtimit te Lidhjes se Prizerenit, lufta e shqiptareve per autonomi vazhdoi ne forma te tjera ku permendet Lidhje Shqiptare e Pejes (1897-1899) nen udheheqjen e Haxhi Zekes (f.70-84). Autori pranon se Austro-Hungaria ishte e interesuar te pengonte realizimin e autonomise se shqiptareve, e cila nuk do te ishte nen ndikimin e saj (f. 84).

Ishte koha kur ne Perandorine  Otomane po ndodhnin ngjarje te medha dhe Ismail Qemali arratiset nga posti i tij ne Stamboll dhe kerkon mbrojtjen e e ambasades angleze duke e lene kryeqytetin e Perandorise me 1 maj dhe merr rrugen ne Greqi e prej andej ne Napoli duke shpallur programin e tij politik lidhur me levizjen kombetare shqiptare, e cila nuk i merrte vilajetet ne teresi, por vetem ato qe banoheshin nga shqiptaret (f. 102-104). Koha tregoi se ky hap kenaqte interesat politike te vendeve qe drejtonin politiken europiane dhe pikerisht kete plan mbeshteti Europa ne vazhden e kohes. Eshte kjo aresyeja qe con ne perfundimin se “Ngjarjet e viteve 1899 – 1900, e me vone, vertetuan qarte se faktoret e jashtem, nderkombetare, kishin ndikim te madh, ne te gjitha ngjarjet qe zhvilloheshin ne Gadishullin Ballkanik, qe patjeter u reflektuan edhe ne levizjen kombetare shqiptare” (f. 107). Eshte nje perfundim qe nuk eshte pranuar kurre kaq qarte nga historiografia shqiptare e epokes komuniste dhe per kete perben deduksionin numer nje te shkakut thelbesor te formimit te shtetit te shqiptareve edhe pse autori eshte munduar ta paraqese si shkak sekondar me domosdoshmeri kalimtare.Kjo nuk e ka penguar autori te vere ne dukje se ne vjeshte te 1904 ne Peje ishte ringjallur perseri Lidhja shqiptare, e cila deshironte realizimin e idealeve kombetare, apo  ne nentor te vitit 1905, me inisiativen e profesorit te gjimnazit turk ne Manastir, Bajo Topullit, u formua ne kete qytet komiteti i fshehte shqiptar me emrin “Komiteti per lirine e Shqiperise”. Ne prill te vitit 1907 ne bregdetin e Vlores ishte zbarkuar ceta e Ceciz Topullit, e cila erdhi nga Italia. Ndersa ne qershor te vitit 1907 ne Hage mbahej Kongresi i paqes, prandaj dhe shoqerite dhe komitetet shqiptare vendosen qe ceshtjen e tyre ta nxirrnin edhe para ketij kongresi. Inisiatore per kete ndermarje ishte gazeta “Kombi” dhe shoqeria “Besa-Bese” nga Bostoni. Nje apel te ngjashem Kongresit te paqes i drejtoi edhe Komiteti i Kolonise shqiptare nga Egjipti (f. 123, 126, 132-133).

Ngjarjet ne territorin e banuar nga shqiptaret u paralelizua me ngjarjet ne parlamentin turk  pas gushtit 1908 ku u zgjodhen dhe 25 deputete shqiptare, disa prej te cileve formuan grupin kombetar ku permenden Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Shahin Kolonja etj, ndersa ne shtator te 1908 administrata turke kunderveproi kunder komiteteve shqiptare duke arrestuar Dervish Himen dhe mbyllur klubin e Shkodres (f. 146, 147).

Te gjitha keto pergatiten kryengritjet e njepasnjeshme te viteve 1910, 1911, 1912 qe percaktuan pavaresine e shtetit te shqiptareve. Por me perpara autori ve ne dukje faktin qe konflikti i armatosur midis fshatareve te Kosoves dhe ushtrise te shtetit turk filloi ne kohen kur kjo ushtri filloi te mbledhe me dhune taksat. Dhe pikerisht ky akt percaktoi fillimin e kryengritjes se pergjithshme ne te gjithe Kosoven ne vitin 1910 (f. 159). Gjate dimrit 1910/11 behen perpjekje te armatosura midis ushtrise turke dhe cetave te armatosura shqiptare ne Diber e me vone keto shtrihen ne Mat e Mirdite. Ne fillim te vitit 1911 kur pushteti turk filloi mobilizimin e rekruteve ne Kosove per t’i derguar ne Jemen shqiptaret ju pergjigjen me arratisje masive ne Mal te Zi ku komiteti i Podgorices kishte kohe qe punonte per kryengritje dhe ky eshte momenti qe con ne kryengritjen e Isa Boletinit, Mehmet Shpendit dhe Ndue Gjonit. Me 24 Mars 1911 Ded Gjo Luli fillon kryengritjen e Malesise se Madhe ku ngritja e flamurit ne Decic tregoi deshirat e shqiptareve (f. 174-177). Kjo kryengritje u pasua nga ajo e Mirdites me ne krye Terenc Tocin, te cilin qeveria Italiane deshi ta shfrytezonte per interesat e saj; pasi me ane te Abatit te Mirdites Preng Docit me 25 prill 1911 u shpall “pavaresia” e Shqiperise dhe u zgjodh qeveria e perkohshme me Terenc Tocin ne krye (f. 181).

Duke u mbeshtetur ne literaturen komuniste shqiptare autori ve ne dukje se ne kohen kur malesoret luftonin kundra ushtrise turke, patriotet e dalluar si Ismail Qemali, Nikolla Ivanaj, Themistokli Germenji, Pandeli Cale, Stefan Kandilari, Spiro Belkameni etj, gjate muajit maj formuan ne Korfuz nje dege te Komitetit shqiptar, qe ishte me qender ne Bari. Ky nenkomitet  kishte per detyre organizimin e kryengritjes edhe ne viset e Shqiperise se Jugut duke aluduar per ndihme me qeverine greke, por qe nuk vazhdoi dot per kushtet e vendosura nga kjo qeveri (f. 183).

Luftimet e zhvilluara ne Kosove dhe ne Malesine e Dibres krijuan nje situate te favorshme ne viset e Veriut per mbledhjen e krereve me te dalluar ne Junik ne fund te majit 1912 (21-25 maj) ku u shqyrtua situata politike dhe menyra e realizimit te autonomise se plote te Shqiperise. Ne kete kuvend merrnin pjese 250 vete, midis te cileve dalloheshin Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Nexhip Draga, Mahmut Zajmi, Zefi i Vogel, etj. Aprovimi i nje memorandumi me karakter te pergjithshem shqiptar dhe dergimi i tij ne Stamboll e konsujve te huaj treguan tendencen drejt realizimit te autonomise se Shqiperise duke kerkuar qe te percaktohen edhe kufijte politike te Shqiperise brenda nje afati 15 ditor. Pas mbledhjes se Junikut lufta clirimtare mori permasat e kryengritjes se pergjitheshme ne te gjithe territorin e banuar nga shqiptaret ku u realizua clirimi i qytetit me te madhe te Kosoves Prishtina me 21 korrik 1912. Deri me 27 korrik kryengritesit shqiptare te Kosoves kishin cliruar te gjithe qytet e Kosoves duke vendosur pushtetin shqiptare ne kete krahine (f. 203-210). Bisedimet midis kryengritesve me Komisionin Qeveritar rreth autonomise se Shqiperise dhe moszgjidhja e saj, lufta ne parlamentin turk per ceshtjen shqiptare ku dallohet Hasan Prishtina me te 14 pikat e tij, coi ne zgjerimin e kryengritjes deri ne marrjen e Shkupit me 12 gusht 1912 (f.211-218).

Autori pranon se Austru-Hungaria dhe Italia ishin kundra kryengritjes se shqiptareve (f. 206), ndersa Serbia ishte kundra pavaresise se tyre (f.199).

Ne keto kushte ne Ballkan filloi lufta midis shteteve te saj dhe Serbia, Greqia e Bullgaria u derdhen ne territorin e banuar nga shqiptaret per ta coptuar ate. Kjo i detyroi patriotet shqiptare qe te shpejtojne veprimet dhe me 28 nendor 1912 te mbahet ne Vlore Kuvendi i shpalljes se pavaresise, te cilen e njohen dy kabinetet me inisiativen e Vjenes (f. 223).

Pervec dokumentave te pubikuara arkivale dhe  literatures e artikujve nga revistat, autori eshte mbeshtetur edhe ne keto dokumenta te pabotuara arkivale:

  1. Arkivi diplomatik i Sekretariatit per pune te jashtme te RSFJ, fondet:

a)    Sektori politik (SP)

b)    Sektori arsimoro – propogandistik (SPA)

c)    Konsullata e Prishtines

  1. Arkivi Shteteror i Serbise, Fondi personal i Milovan Milanoviqit
  2. Arkivi shteteror i Cetines, fondet:

a)    Ministria e puneve te jashtme

b)    Ministria e puneve te brendeshme.

  1. Arkivi shteteror i Bosnjes dhe hecegovines ne Sarajeve, Fondi i qeverise vendase-presidial
  2. Arkivi shteteror i Maqedonise, fondet:

a) Fondi i Joco Jovanoviqit,

b) Materiale te mikrofilmuara nga Archives auk Affaires eetrangere Corespodenace politique – Turqie.

c) Materiale te mikrofilmuara te arkivave angleze per Maqedonine.

6. Arkivi krahinor i Prishtines, fondet:

a) Permbledhje e parregulluar e Joco Jovanonoviqit,

b) Materiale te Arkivit te Vjenes per Lidhjen e Pejes, 1899.

7. Arkivi shteteror i Vjenes, fondet:

a) Konsullata e Prizrenit, Mitrovices, Shkupit, Manastirit dhe Selanikut.

8. Arkivi shteteror i Shqiperise, fondet:

a) Kryengritjet e Kosoves,

b) Shoqeria “Drita” e Bukureshtit.

9. Arkivi i Institutit te historise ne Tirane, fondi austriak nga Haus – Hof und Staatsarchiv – Politichen Archiv – Albanien.

Me 1981 studiuesi Petrika Thengjilli botoi studimin  “Kryengritjet popullore kunderosmane ne Shqiperi 1833 – 1839” te ndare ne 5 kapituj. Permbajtja e librit ka nje perputhje formale me metodiken “materialiste” te propoganduar ne Shqiperine e asaj kohe, pasi kapitulli i pare eshte i formuluar sipas saj. Ai thote:

“Struktura ekonomiko-shoqerore e Shqiperise  ne prag te kryengritjeve popullore dhe shkaqet e ketyre kryengritjeve”.

Kapitulli ndahet ne kater nenkapituj si me poshte:

1-Kriza Lindore dhe Shqiperia

2-Struktura ekonomiko-shoqerore e Shqiperise ne prag te kryengritjeve popullore

3-Gjendja kulturore e Shqiperise ne prag e gjate viteve 30 te shek. XIX.

4-Shkaqet e kryengritjeve popullore.

Eshte ky kapitull qe percakton permbajtjen e meposhtme te studimit dhe konkluzionet e tij. Ne i dhame rendesi ketij kapitulli pasi autori kerkon qe ne gjurmet e parimit materialist te percaktimit te ndergjegjes nga ana e gjendjes shoqerore t’i mbihype shoqerise shqiptare tendencen drejt shtetit duke u nisur nga bota e brendeshme e saj, gje qe jo vetem nuk eshte e sakte, por ajo, mbi te gjitha, fsheh gjenezen historike te shqiptareve te sotem dhe e te gjithe popujve te tjere ballkanike. Ne kete drejtim historiografia shqiptare ka dashur t’i kunderpergjigjej historiografise jugosllave qe e konsideronte shoqerine shqiptare te paafte per te krijuar shtet, me ane te se ciles ajo mbulonte krimet historike qe kishte realizuar kundra popullates autoktone prej 1300 vjetesh. Por ne menyre absolute historiografia shqiptare nuk ka qene e afte t’i beje oponencen kritike ketyre pikepamjeve, duke u mjaftuar me kundershtimin formal dhe duke sajuar arbitrarisht shtetin neper te gjithe hallkat paraardhese te shoqerise shqiptare. Ketij qellimi i kane sherbyer te gjitha sajesat mbi kryengritjet popullore ne brendesi te shoqerise shqiptare pergjate shekujve XV-XIX.

Por ky autor ka bere edhe nje hap me perpara, ne gjyrmet e mesuesve te tij historiane. Sipas tij: “Sipas studimeve te deritanishme te historiografise sone ne 30 vjetet e pare te shekullit XIX, persa i perket zhvillimit ekonomik, Shqiperia ishte gati po ne ate gjendje si edhe vendet e tjera te Ballkanit32 (f. 25). Pa dyshin qe eshte nje problem qe cilin historiografia shqiptare as sot nuk ka ditur ta zgjidhe sakte. Qe te pranosh se shoqeria shqiptare ne vitet 30 te shek. XIX ishte gati e barabarte me vendet qe e rrethonin duhet te argumentosh:

1-Barazine e qelizave shoqerore qe marrin pjese ne gjendjen shoqerore jashte kontestit shteteror otoman.

2-Shkallen e zhvillimit shoqeror te shqiptareve jashte kontestit shteteror otoman.

E po te besh keto te dyja, atehere ngelet te filtrosh shoqerine shqiptare nga ndikimet otomane dhe do te shihet qe autori ka abuzuar me faktet historike duke i politizuar ato sipas interesit politik te partise-pushtet. E keqja e kesaj pune qendron edhe ne nje dukuri tjeter, te cilin autori kerkon te mos e marrim parasysh. Kur thua se zhvillimi ekonomik eshte pothuajse i njejte midis popullatave, duhet pranuar qe keto popullata nuk kane probleme me gjenezen e tyre historike dhe ketu qendron ndryshimi midis shkences se historise materialiste dhe shkences se historise politike dhe studiuesit shqiptare te te gjithe koherave jane viktima te mos marrjes parasysh te ketij diferencimi. Autori mundohet t’i parakaloje keto probleme duke i meshuar analizes se zhvillimit bujqesor e blegtoral dhe duke i injektuar fshataresise pronesine e vogel (f. 25-30). Edhe per zhvillimin e qytetit ndjek te njejten rruge dhe te njejten hapsire duke i shtuar zejtarine shumedegeshe, por duke harruar se te gjitha keto profesione kane qene te pranishme shume perpara themelimit te shtetit klasor, pergjate epokes fisnore te rendit primitiv. Eshte nje problem qe shqiptareve ju a kane ndaluar ta dine sakte dhe te vetequjturit historiane kane spekulluar ne kete drejtim duke mos ja pasur haberin ekonomise politike ne planin historik.

Te gjitha keto jane te pavlefshme kur kujtojme qe ne vigjilje te mijevjecarit te trete shqiptaret kane akoma pronen fisnore ne fshat dhe hallakatjen e prones private ne qytet. Historianet shqiptare, ne kete rast, duhet te vertetojne qe shoqeria shqiptare nuk ecen per se mbrapshti ne zhvillimin e vet.

E sa per gjendjen kulturore te Shqiperise ne prag e gjate viteve 30 te shek. XIX (f. 38-40) panorama hapsinore qe jep autori eshte shume primitive dhe e genjeshtert. Te pakten ne Shkoder situata ishte shume me lart edhe se e sotmja ne mes te Tiranes (per kete shih “Historia e teatrit shqiptar” ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com).

Eshte e pamundur me permbajtjet e mesiperme te arrihet ne perfundimin sikur: “Persa i perket zhvillimit ekonomik e kulturor, vendi yne ndodhej ne nje faze kalimtare ku dalloheshin qarte dy procese: Shthurja e marredhenieve te vjetra feudale nga njera ane dhe lindja e marredhenieve kapitaliste nga ana tjeter. Kjo faze kalimtare mbante ne vetvete pershenja te mjaftueshme per shperthimin e nje lufte kunderosmane me karakter nacionalclirimtar” (f. 40). Me sa kam kuptuar autori kerkon te krijoje platformen e nevojshme per justifikimin politik te asaj qe po ndodhte ne Shqiperi ne ato vite dhe eshte kjo aresyeja qe une pretendoj se “historianet’ e epokes enveriste, perpara se te ishin historiane sipas kuptimit politik, ishin njerez politik sipas kuptimin historik te fjales dhe ne kete pike fillonte dhe mbaronte manipulimi i historise te Popullit Shqiptar. Autorit nuk i ka shkuar ndermend se do te vinte nje dite dhe dikush do t’i thonte: si e vertetoni qe ne territorin e banuar nga shqiptaret keta te fundit kane qene te organizuar ne marredhenie feudale te prodhim-shkembimit dhe si e vertetoni qe ne vendin e shqiptareve po lindnin marredheniet e reja kapitaliste kur shqiptaret ne shekullin e XX kishin: familjen patriarkale, te drejten zakonore te pashkruar, pronen fisnore e shume elemente shoqerore primitive? Ky eshte problemi me kyc e historise reale te Popullit Shqiptar dhe kete problem duhet te zgjidhin historianet shqiptare perpara se te avancojne me temat e tyre pasionante.

Autori, pasi ka pergatitur lexuesin me platformen filozofike antimaterialiste, merr ne konsiderate te ashtequajturat kryengritje popullore ne Shqiperine e Jugut (1832-1835) – (f. 59-118) dhe te ashtequajturat kryengritje popullore ne Shqiperine e Veriut (1832-1835) – (f.119-191) prej nga kerkon te arrije ne perfundimin mbi karakterin dhe vendin e kryengritjeve popullore te viteve 30 te shek. XIX ne levizjen kombetare shqiptare (f. 226-249) ku dua te vecoj tre perfundime te nevojshme per manipulim e historise. Sipas autorit:

“Krahas kryengritjeve te armatosura ne levizjen kombetare ben pjese edhe lufta ne fushen e arsimit, te kulture e te ideologjise, qe u zhvillua si brenda vendit, ashtu edhe jashte. Ajo jo vetem i ka shoqeruar kryengritjet e armatosura, por, duke bere pergjithesimin e rezultateve te tyre, ka shtruar detyre historike per te ardhmen. Qysh perpara kesaj kohe fillon te perdoret historizmi si nje mjet ideologjik politik per te ngritur me lart ndergjegjen kombetare. Me kryesoret qe perdoren historizmin si mjet ideologjik jane Jeronim De Rada dhe Naum Veqilharxhi” (f.243-244).

E gjitha kjo eshte krejtesisht e pasakte jo vetem pse dy personazhet nuk kane pasur paraardhje te ketij karakteri, por ajo nuk njihej ne letersine shqiptare te asaj kohe dhe pergjithmone ne qofte se nuk do te ishte Kleri Katolik Shqiptar jo vetem si perdoruesi i rendomte e kesaj metodike, por dhe si shpikesi e propogandes historike ne territorin e banuar nga shqiptaret. Per kete mjafton te shihet propoganda tre shekullore e arsimit shqiptar per te kuptuar se perse u perdor kjo metode dhe kujt i sherbeu (per kete shih artikullin: “Populli shqiptar, Kultura Kombetare dhe Shkolla e Pare Shqipe”, publikuar ne albanovaonlina.com, www.genchoti.com). E gjithe propoganda e fuqishme e diktatorit ketu e kishte themelin e vet dhe Enveri grabiti ate qe kishin bere te tjeret dhe ja pershtati diktatures. Ne kete rast autori yne justifikon grabitjen dhe devijon autoresine. Pastaj kjo metodike nuk eshte perdorur asnjehere si propogande ideologjike, por me ane te saj shqiptaret mesonin se kishin per Nene e per Babe prej 300 vjetesh, te cilen komunistet enveriste nuk lane gur pa levizur per ta detyruar Popullin Shqiptar t’i harronte. Autori yne ka ndihmuar propoganden komuniste per te kryer detyren antishqiptare qe aplikoi diktatori.

Ne te gjithe historine teorike te Popullit Shqiptar mbetet i pazgjidhur akoma problemi i shtetit jo vetem pse te vetequajturit historiane as qe e dine se cfare do te thote shtet dhe si ndertohet ai nga historia, por, kryesisht, per te mbeshtetur mashtrimin e perdorur nga diktatori duke i injektuar historise teorike shqiptare ekzistencen e shtetit klasor. Ne kete drejtim eshte me vlera manipuluese perfundimi sikur: “Me se fundi, u ruajt edhe ideja e shtetit shqiptar. Ajo kishte origjinen qysh me principatat shqiptare e sidomos qysh nga koha e Skenderbeut, por jetoi e gjalle nder shekuj. Kete ide u perpoqen ta vene ne jete Bushatllinjte ne Veri e Ali pashe Tepelena ne Jug” (f. 247). Autori ne kete drejtim nuk eshte treguar i sinqerte pasi ka tentuar t’i fshehe lexuesit faktin qe historiografia komuniste shtetin e sotem shqiptar e ka bere me zanafille qe ne kohen e ilireve dhe, nga ana tjeter, sic do ta shohim, nuk i ka treguar shqiptareve qe kjo ka qene nje ide e Enver Hoxhes dhe ai nuk ka bere gje tjeter vecse ka shpikur nje hapsire shoqerore me emrin shtet dhe ja ka bashkangjitur shoqerise shqiptare ne menyre abuzuese per te qene ne te njejtin plan me diktatorin ne menyre te perpikte. Por ja vlen te thuhet qe vepra e Ali pashe Tepelenes nuk eshte ajo qe thuhet, pasi eshte e pamundur qe nga nje kriminel dhe hajdut i rendomte te ndertohet shteti klasor. E sa per Bushtallinjte, merita e tyre qendron vetem ne ekzistencen afro nje shekullore dhe ne berjen e Shkodres epiqendren e Katolicizmit Doktrinar dhe Politik. Problemi i shtetit nder shqiptare eshte teper-teper i veshtire te argumentohet me metodikat ekzistuese dhe duhet nje permbysje e thelle qe te mundesh te perafrosh shoqerine shqiptare me organizmin shteteror (ne kete rast eshte e nevojshme te diferencohet shteti klasor nga ai politik pasi ky i fundit mund te realizohet edhe jashte klasave shoqerore, gje qe bie ne kundershtim me marksimin filozofik; – pikerisht ne kete pike marksizmi e kishte te nevojshme modifikimin metodik ne perputhje me materalizmin historik).

Dhe per te permbyllur bazen teorike te shtetit te shqiptareve autori perfundon: “Levizja Kombetare Shqiptare arriti kulmin e pare me Lidhjen Shqiptare te Prizrenit dhe u kurorezua me sukses me 28 nentor 1912 me Shpalljen e Pavaresise Kombetare, me krijimin e shtetit sovran shqiptar” (f. 249).  Por as ai dhe as shoket e tij te idealeve nuk kane qene te afte te argumentojne pranine e qelizave materiale primitive te shoqerise shqiptare krahas shtetit sovran shqiptar. Ne kete rast e gjithmone prania e ketyre qelizave e perjashtojne ekzistencen e shtetit klasor nder shqiptare. Atehere duhet gjetur jo vetem se cfare ndodh me Popullin Shqiptar sot, por dhe lloji i organizimit politik prej nje shekulli ne menyren se si dhe kush e ndertoi ate.

Me rastin e 70 vjetori te Pavaresise Drejtoria e Pergjithshme e Arkivave te Shtetit botoi libri me permbledhje dokumentesh dhe titull: Ismail Qemali 1888-1919, Tirane 1982, pergatitur nga Teuta Hoxha. Libri qe ne fillim tregon qellimin e botimit te tij, sipas te cilit hartimi i “kesaj permbledhjeje eshte qe t’i sherbeje sa me shume historiografise sone marksiste-leniniste ne percaktimin e shtjellimin e figures se Ismail Qemalit, ketij personaliteti te shquar te levizjes sone kombetare per liri e pavaresi” (f. 9). Sipas autores burimet e shfrytezuara dhe shkurtimet e tyre per keto dokumenta jane:

-Arkivi Qendror Shteteror i Republikes Popullore Socialiste te Shqiperise – AQSH

-Arkivi i Institutit te Historise ne Tirane – AIH

-Biblioteka Kombetare ne Tirane- BK

-Arkivi i Kryeministrise – Stamboll – BBAI

-Parashtrime Keshillit te Ministrave – MVM

-Biblioteka Beledie

-Arkivi i Ministrise se Puneve te Jashtme te Turqise – Istambul – DBA

-Arkivi i Rumanise (mikrofilmat ruhen prane AQSH)

-Arkivi i Vjenes – HHStA PA

-Arkivi i Ministrise se Jashtme ne Paris – AMAE

Shenim: Mikrofilmat e dokumentave te burimeve BBAI dhe DBAI ruhen ne AQSH te RPSSH ne F 20, D 21 dhe F 20, D 22. Mikrofilmat e Arkivit re Rumanise ruhen prane AQSH te RPSSH. Mikrofilmat e dokumentave te burimeve HHStA PA dhe AMAE ruhen prane AIH (f. 11).

Une kete liber me dokumenta e kam konsideruar tipik te botuar per aresyet e mashtrimit doktrinar te shqiptareve te lidhur me barazine formale te rolit qe kane luajtur ne histori krahinat e banuar nga shqiptaret. Realisht ky liber eshte krejtesisht i pavlefshem dhe shume dokumenta jane te dyshimte ne permbajtjen e tyre, per te mos thene qe jane te sajuara teresisht. Por, ne nje fare menyre, ky liber sherben per te percaktuar disa piketa orientimi per ngjarje te pa lidhura direkt me politiken e PPSh, cka me con ne perfundimin se ndryshimi i tyre ka qene pa interes per manipulatoret e historise se shtetit te shqiptareve.

Keshtu doku. 6, dt. 21 nendor 1896, (f. 14) ben fjale mbi relacionin e adjuntatit perandorak Shykri, drejtuar sulltanit, lidhur me mundesine dhe domosdoshmerine e arritjes se nje marreveshje me Angline, per Egjiptin, si dhe caktimin e I.Qemalit, si njeriun me te afte per zhvillimin e bisedimeve sekrete. Me 15 prill gazeta “Meshveret” boton artikullin mbi jehonen e kerkeses se ismail Qemalit drejtuar sulltanit per vendosjen e kushtetutes ne shtypin e jashtem. Te dy keto informacione sherbejne per te percaktuar rolin e Ismail Qemalit ne perandorine Otomane ne fund te shek. te XIX-te. Pastaj botohen dy dokumenta (10 dhe 11) ku ne njeren (dt. 17 nendor 1899) behet fjale per letren e kryesekretarit te pallatit drejtuar kryeministrit, ne te cilen del e qarte vemendja me te cilen sulltani ndiqte personalisht cdo veprim te Ismail Qemalit; apo ne tjetrin (dt 29 dhjetor 1899) ku behet fjale per letren e Abdurrahman Bederhanit nga Egjipti drejtuar dr. Temos ne Paris, me anen e se ciles e lajmeron mbi planin e Ismail Qemalit per t’u arratisur (f. 41). Ky plan u realizuar ne fillim te 1900 ku nenkoloneli Rizai njofton sulltanin per rrethanat e arratisjes se ismail Qemalit (f. 42).

Me kete ngjarje fillon dhe sajesa e historiografise komuniste per problemin e pavaresise se shtetit te shqiptareve sipas idese qe te gjithe ne kemi mesuar neper shkolla pas vitit 1945, dhe vazhdojne edhe sot me po te njejten interpretim abuziv. Keshtu me 14 maj 1900, sipas librit (dok 15) konsulli Petrovic i dergon baronit Kalice nje raport ku thekson se tek Ismail Qemali shqiptaret shohin udheheqesin e ardhshem (f. 46-47). Ky dokument ka nevoje per pak interpretim, pasi shtrohet pyetja: per ke pjese te popullit shqiptar ben fjale  konsulli? Paraqitja e nje uniteti, qofte dhe vetem formal, te krahinave te banuara nga shqiptaret eshte nje realitet inekzistent dhe i pamundur per kohen, te pakten deri ne pranveren e 1944-es. Ne kete kohe ekziston nje bashkebisedim midis Pader Anton Harapit, anetar i regjences, dhe avokat Dr. Vasil Dilos (promemorie e ka quajtur avokati dhe e ka shkruar me doren e tij qe fjalet te mos i marre era, -fjale fluturuese), ne pranine e nipit te avokatit, mesuesit historian, profesor Gabriel Meksit (i jati i ish kryeministrit Aleksander Meksi), nga ku marrim vesh se defekti kryesor i shqiptareve qendron ne mos njohjen e krahinave veriore te vendit nga jugoret e Shqiperise dhe, anasjelltas, te krahinave jugore te vendit nga verioret e Shqiperise. Eshte e pamundur me gjendjen sociale te shqiptareve te asaj kohe qe emri i Ismail Qemalit te ishte i njohur ne vitin 1900 pergjithesisht nga shqiptaret. Eshte tjeter pune qe intelektualet e atyre pak qyteteve te banuar nga shqiptaret ta njihnin politikanin shqiptar qe sherbente ne majen e politikes se Portes se Larte (sipas dokumentit nr 10 Ismail Qemal beu ka qene anetar i Keshillit te Shtetit Otoman) dhe e gjitha kjo sipas materialeve qe ka botuar propoganda enveriste. Pasi do te kemi rast te shohim se si e kane konsideruar figuren e Patriarkut te Pavaresise disa intelektuale shqiptare te atyre viteve me ose pa te drejte, duke mos na dhene te drejten e interpretimit.

Te pakten dokumenti nr 18 (f. 48) na jep mundesine te argumentojme ekzistencen e problemit shqiptar ne zyrat e ministrive te jashtme te vendeve euqopiane. Keshtu jepet nje relacion i Barrierit (ambasador i Republikes Franceze prane N.T. Mbretit te Italise) derguar Deklasese (Minister i Puneve te Jashtme) ku jep intervisten e Ismail Qemalit bere ne gazeten “Tribuna” mbi ceshtjen e autonomise se Shqiperise dhe mbi qendrimin e Rusise e te shteteve te tjera rreth problemit shqiptare (Rome, 26 qershor 1900). Rendesia e ketij fakti qendron vetem ne ate qe problemi shqiptar do te trajtohej ne te ardhmen nga kancelarite europiane per interesat e tyre pa ja kuptuar thelbin historik te asaj qe do te ndodhte ne Europe pergjate shekullit te XX-te. Fakti qe shqiptaret nuk kane ekzistuar kurre politikisht deri me 28 Nendor 1912 dhe u bene me shtet politik tregon se HISTORIA kishte vepruar mbi shqiptaret (gje kjo teper e panjohur per shkencen e sotme te historise edhe pse piketat per njohjen e saje jane publikuar para nje shekulli e gysem) dhe Europa e mori parasysh kete. Ne kete pike duket thelbi i figures se Ismail Qemalit (ate qe beri Patriarku i Shtetit te Shqiptareve nuk e beri dhe nuk e bente kerkush pervec tij) dhe kjo perben fillesen e Politikes Shqiptare ne planin historik; por pikerisht kete nuk kane thene kurre historianet komuniste dhe postkomuniste. Eshte kjo aresyeja perse historia e shtetit te shqiptareve eshte krejt tjeter per tjeter nga ajo qe na kane mesuar detyrimisht neper shkolla. Figura e Ismail Qemalit perben piken e “parendesishme” sasiore, por te domosdoshme, te transformimit historik te shqiptareve nga primitivizmi historik ne Shtetin Klasor Politik; dmth transformimin cilesor shoqeror te tyre. Figura e Ismail Qemalit duhet te kete     qene shume me komplekse nga ajo qe dime per te. Dok. 22 (f. 53-54) tregon nje leter te Muhidid derguar sulltanit, ku akuzohet Ismail Qemali si njeri qe punonte vetem per interesat e tij personale, duke vleresuar rrezikshmerine e tij dhe duke i propozuar sulltanit qe ta izoloje dhe me vone ta afroje duke i bere leshime pa rendesi. Vlen te permendet nje leter e Nuriut drejtuar Isak Suqutiut (Dok. 24, f. 55, dt 28 gusht 1900) ku behet fjale per kembenguljen e I. Qemalit per te ruajtur pavaresine e levizjes kombetare shqiptare perballe levizjes xhonturke si dhe per mendimin e tij rreth pamundesise se bashkepunimit me kreret e saj. Kjo leter permend revisten “Albania” ne Bruksel, sipas se ciles ajo do te dilte ketej e tutje nen drejtimin e Ismail Qemalit. Por poshte jepet nje shenim ku thuhet: “Nga konflikti parimor qe pati Ismail Qemali me F. Konicen, Ismail Qemali u terhoq dhe nuk bashkepunoi me me revisten “Albania”. Ky fakt ka rendesi per te kuptuar mendimin e ardhshem (pas 1912) te Faik Konices per Ismail Qemalin mbi te cilin nuk la fjale dhe vrer pa hedhur. Vini re se cfare shkruhet ne te paren  “Antologji Shqipe” te Prof. Filip Fishta (f. 139) ku permblidhet nje shkrim i Faik Konices:”…Plaku zemerthate, i-vdekur nga cdo ndjenje, s’humbi kohe me perralla idealiste, po nisi te shtroje listen e harxheve: harxhe qe s’kish ne mendje t’i beje, as i beri kurre Berchtold-i, i krusur nene barren e mejtimeve, s’kish nge te beje pazarlleke me nje Armen te Bezestenit, po me sy te mbyllur, dha c’i kerkuan. Ismail Qemali torben me flori nene sqetull edhe me nje turme nga pas, i hipi ne Triesht nje gjemie me avull edhe doli ne Durres. Atje mblodhi edhe ca njeres te tjere edhe te gjithe, ca kaluar, ca me kembe, ca ne qerre te hequra prej buajsh, u – nisne per ne Vlore. / Kjo karavane, e perzier, e varfer, e qelbur, ne cdo rast tjeter do te ishte per te qeshur; por tani, fatin e nje kombi te vjeter, e nga madhesia e bares merrte nje fare madhesia edhe vete….” (gazeta “Demokratia” me pronar Xhevat Kallajxhi, dt. E hene 4 nendor 1935; -artikulli vazhdon me analizen kritike te permbajtjes se ketij shkrimi dhe kerkesen e artikullshkruesit drejtuar Ministrise se Aresimit per ta rishikuar kete botim si te panevojshem ne nje kohe ku i thurrte levdate patriotike Ismail Qemalit, ose ne te kunderten te kishte miresine t’i ndriconte mendjen mbi aresyet e botimit ne kete menyre).

Me 15 tetor 1900 ekziston e botuar ne revisten “Albania e Vogel”, nr. 19, viti II, nje thirrje e Ismail Qemalit drejtuar te gjithe shqiptareve qe te punojne per te siguruar autonomine e Shqiperise ne kuadrin e perandorise osmane, gje te cilen ai nuk e mendonte se mund te arrihej pa siguruar njohjen e Shqiperise nga Fuqite e Medha (dok. 29, f. 59-60). Rendesia e kesaj letra qendron edhe ne thelbin e problemit ku roli i ndihma absolute e kombeve europiane nuk diskutohet, por edhe ne emrin qe shoqeron thirrjen: Ismail Qemal be Vlora me nenshkrimin ISMAIL. Ketu ka dicka qe nuk duhet te jete teresisht keshtu, por qe ky liber ka pergatitur situaten e barazise se emrit Ismail Qemali, politikan otomano-turk, me emrin Ismail Qemal bej Vlora e familjes se Vlorajve, dmth shqiptar. Thirrja perfundon me kerkesen qe shqiptaret duhet te nxjerrin gazeta ne gjuhen shqipe dhe turqisht. Eshte pak e veshtire te pranohet kjo thirrje sipas interpretimit qe i ka bere autorja kur dime shkallen e zhvillimit te shqiptareve te asaj kohe. Une i konsideroj shume kontradiktore midis tyre informacionet qe jep ky liber nen siglen dokument. Keshtu pas disa muajve (17 mars 1901) gazeta “El Moayad” boton artikullin ku i behet jehone arratisjes se Ismail Qemalit nga Turqia dhe perpjekjeve te tij per lirine e bashkatdhetareve te vet (dok. 37, f. 71). Apo dok. 45 ku jepet raporti i konsullit austro-hungarez ne Bruksel, Khovenhyler, derguar kontit Goluhovski, ku thekson biseden diplomatike te zhvilluar midis tij dhe Ismail Qemalit per ceshtjen shqiptare, ku ai ka mbajtur nje qendrim te rezervuar. Kur lexon te gjithe materialin zbulon se pikepamja e Ismail Qemalit ne lidhje me jeten politike te shtetit te shqiptareve ishte e lidhur me ndihmen qe duhet te merrte vetem nga Austro-Hungaria (f. 77).

Brenda dy diteve (5,6 maj 1902) ekzistojne dy letra te cilat bejne fjale per kerkesen qe i drejtohet kryeministrit per te marre veprime diplomatike per te debuar Ismail Qemalin nga Bullgaria, per te vezhguar me me vigjilence veprimtarine e tij antishteterore, sidomos ate botuese, si dhe ndalimin e veprimtarive antiosmane te komitetit shqiptar te Varnes (dok. 54, 55, f. 88, 89). Ndersa gazeta “Kombi” lajmeron lidhur me perpjekjet e qeverise osmane prane autoriteteve greke per debimin e Ismail Qemalin nga Athina (dok. 75, f. 107).

Per mua paraqesin rendesi kater dokumenta: ai Nr. 76 (f. 107), ai Nr. 85 (f. 117), ai Nr. 87 (f. 121) dhe ai 129 (f. 162) ku jepen te dhena personale mbi Ismail Qemalin. Ne te parin: Relacion i R. Mitag derguar ministrit te Puneve te Jashtme Erental ku behet fjale mbi aresyet e largimit te Ismail Qemalit nga Greqia per ne Itali (Athine, me 20 maj 1907) thuhet: Shume i nderuar baron! Shqiptari Ismail Qemal bej Vlora…..Ne te dytin: Relacion i konsullit Krahus derguar baronit Fon Erental ne te cilin flet per jeten dhe aktivitetin e Ismail Qemalit dhe per ftesen qe populli i ka bere atij te vije ne Shqiperi qe pas shpalljes se kushtetutes (Vlore – Berat, me 3 shtator 1908) thuhet: “Ismail Qemal bej Vlora ka lindur ne Vlore rreth vitit 1842 si bir i Mahmud bej Vlores dhe i se bijes se Tahir Beut nga Gjirokastra. Para afersisht 33 vjeteve ai shkoi per here te pare ne Stamboll, prej ku ai u dergua si komisar i qeverise ne Rumeline Lindore………Ismail Qemal Beu ben pjese aktualisht ne perfaqesuesit me te shquar te familjes Vlora dhe personifikon tipin e shqiptarit me mendime perparimtare dhe patriotike, te cilin regjimi i vjeter kerkonte qe ta bente te pademshem, duke i akorduar poste dhe funksione te larta dhe duke e mbajtur njekohesisht dhe larg atdheut”. Ndersa ne te tretin: Telegram i Ismail Qemalit derguar Reshit Pashes1(shenimi thote: ish minister i Brendshem i perandorise, shqiptar nga origjina) ku solidarizohet me shqiptaret pjesmarres ne Revolucionin Xhonturk (30 tetor 1908) ka firmen: Ismail Qemal Bej Vlore, etj. Dhe ne te katertin (Bari, me 16 qershor 1911) Raport i konsullit austro-hungarez ne Bari derguar kontit te Ismail Qemalit per rrezikun e copetimit te Shqiperise ku  Ismail Qemali konsiderohet deputet turk. Duke pare daten e raportit, largimin e Ismail Qemalit nga parlamenti otoman dhe pretendimin e emertimit te tij si Ismail Qemal Bej Vlora me lind dyshimi se ketu duhet te kete nje mosperputhje midis faktit historik dhe pretendimit shqiptar mbi figuren e Ismail Qemalit.

Rendesia e tyre qendron ne faktin se tani kemi njje material qe barazon Ismail Qemalin, Patriarkun e Shtetit te Shqiptareve, me Ismail Qemal bej Vloren; por menyra e te shprehurit tipike e propogandes enveriste te con ne dyshime mbi figuren e tij. Cfare kane dashur te sajojne historianet enveriste me figuren e Ismail Qemalit kur i mohuan mbiemrin Vlora? Ne do te kemi rast te shohim ne nje gazete te kohes qe shtypi i atyre viteve e njihte Ismail Qemalin me mbiemrin Vlora. Dokumenti Nr. 83 (f. 115) ka nje telegram te konsullit Vurcian derguar baronit Fon Erental, ku tregon se ne krye te komitetit ekzekutiv me emrin “Kombi” ne Bukuresht eshte dhe Ismail Qemali. Permbajtja e telegramit ben fjale per nje kongres ne Bukuresht qysh prej vitit 1904 dhe ka kete shenim: “Me 23 prill 1905 u mblodh ne Bukuresht nje kongres ku muaren pjese perfaqesues te kolonive shqiptare te mergimit dhe njerez te ardhur nga Shqiperia. Kongresi vendosi te krijoje nje komitet qendror me emrin “Kombi”. Kongresi arriti gjithashtu ne perfundimin se kishte ardhur koha per te filluar kryengritjen e armatosur. Por vendimet e kongresit nuk u realizuan, shkak ishte edhe veprimtaria e Albert Gjikes” – nje princ romun me origjina te larget shqiptare.

Nga 264 dokumentat e botuar, duke filluar nga viti 1897 – 1912, une kam konsideruar me kryesoret ate qe lidhen me Perandorine Austro-Hungareze, pasi pikerisht me keto fillon ndryshimi formal i historise se Popullit Shqiptar (por nga ky formalizem, teorik ne pamje te pare, rrjedh i gjithe zhvillimi i domosdoshem i Popullit Shqiptar drejt shtetit politik), keshtu qe problemi nuk mund te analizohet sipas dokumentave, por sipas librit duke qene ne dyshim te plote mbi ate cka thuhet. Keshtu dok. Nr. 86, dt. 26 shtator 1908 (f. 119), ka nje relacion te  konsullit Kraus derguar baronit fon Erental ku flitet per jehonen qe ka ngjallur  arratisja e I. Qemalit, per mendimin e tij ne mbrojtje te Shqiperise dhe per qendrimin e dyshimte te tij ndaj Austro-Hungarise, gje qe pengon realizimin e planeve te Austrise ne Shqiperi. Dok. Nr. 88, dt 4 nentor 1908 (f. 121-123) thote: “Relacion i konsullit Kraus derguar ministrit te Puneve te jashtme Erental, ku jepet qarte qendrimi i Ismail Qemalit ne mbrojtje te Shqiperise qe eshte ne rrezik te copetohet, duke ia bere te qarte popullit politiken e perandorise e te Fuqive te Medha”. Ne brendesi te ketij relacioni, per mua krejt i dyshimte ne permbajtje, shkruhet: “Austro-Hungaria e ka liruar Sanxhakun vetem qe Serbia dhe Mali i Zi te marrin pjese te territorit  shqiptar ose me forcan e armeve, ose me anen e nje konference”. Une nuk e di se si e ka ditur historine atehere, apo sot, ish drejtoresha e pergjithshme e Arkivave te Shtetit, por qe te pranosh se Austro-Hungaria ka bere aleance me Serbine dhe Malin e Zi kundra shqiptareve kur ne konfliktin ballkanik Austro-Hungaria mbajti anen e shqiptareve kundra serbeve dhe, pas gjashte vjeteve, lufta e pare imperialiste filloi nga konflikti Austro-Hungari / Serbi do te thote jo vetem te tallesh me popullin tend, por te tentosh ta keqarsimosh me nje keqdashje te qellimshme politike. Eshte ndoshta aresyeja e vetme qe une dyshoj per origjinalitetin e ketyre dokumentave dhe pretendoj se ato jane te sajuara. Por ne te vertet ne kete tendence mashtruese te historiografise enveriste qendron dhe e fshehta historike e Enver Hoxhes dhe kujt realisht i sherbeu ai. Ndersa dok. 90, dt. 24 nentor 1908 (f. 124) eshte nje telegram i konsullit Kraus derguar baronit Erental ku njoftohet se Ismail Qemali eshte kundershtar i politikes austro-hungareze, gje e cila si zor te pranohet nga historianet pasi jo vetem forca politike qe dha viston, por ajo qe e ndihmoi financiarisht per aktin final ishte pikerisht Austro-Hungaria me aprovimin e Turqise. Finalen politike te shpalljes se pavaresise se shtetit shqiptar Populli Shqiptar, per sa kohe qe ne pushtet ka qene PPSh, nuk e kane marre vesh kurre dhe kjo ka qene nje molle e ndaluar.

Por ne vazhdim libri ka nje te ashtequajtur telegram, dok. 109, dt. 21 shkurt 1910 (f. 143) qe nuk ka lidhje  me temen tone, por qe na sherben per te kuptuar permasat e mashtrimit te perdorur nga historiografia enveriste, derguar Ismail Qemalit nga banoret e Shkodres, me anen e te ciles e falenderojne per burrerine qe tregoi ne mbrojtje te shkronjave shqipe, te aprovuara ne Kongresin e Manastirit. Dy gjera u ka fshehur politika enveriste Popullit Shqiptar pergjate gjithe arsimimit te detyrueshem 8 vjecar: 1-autoret e alfabetit latin te gjuhes se sotme shqipe-gje te cilen shume-shume pak shqiptare (nje per njeqindmije, dhe kete me dyshim) e dine dhe 2-autoret e mbojtjes se kufirit shqiptaro-serbo/malazez. E keqja eshte se kjo politike arsimore po vazhdon edhe sot (2013) ne te njejten permase.

Ne faqen 144 jepet nje dokument, Nr. 111, Boston – dt. 29 prill 1910, ku thuhet: “Ismail Qemali me guxim mbron ne parlament luften e kosovareve ne Kryengritjen e 1910-es, kunder qeverise xhonturke, e cila jo vetem nuk po zbatonte te drejten kushtetuese ne Shqiperi, por po u cenonte shqiptareve edhe disa te drejta te siguruara me lufte”. Ky material eshte marre nga gazeta “Dielli” te po kesaj date, por nuk sqaron se per ke parlament behet fjala, pasi ai kishte dy vjet qe kishte ikur nga Turqia. Ndersa dok. 112, Boston Mass, 6 maj 1910 (f. 145) ben fjale per shtypjen e kesaj kryengritjeje. Dok. 113, Vlore me 3 qershor 1910 (f.146-147) jep nje raport te konsullit Kraus derguar ministrit te Puneve te Jashtme Erental, ku flitet per ndikimin e Ismail Qemalit ne Shqiperi dhe per mendimet e tij lidhur me politiken austro-hungareze ku vecojme dy mendime te baronit Fon Hlumecki: se pari “kryengritja e fundit ne Shqiperine e Veriut ishte nje veper personale e Ismail Qemalit” dhe, se dyti, Ismail Qemali “me siguri ishte i bindur qe heret a vone Austro-Hungaria do te jete e detyruar t’u jape shqiptareve ndihmen e saj”. Por kjo gje bie ne kundershtim me pikepamjet e para tek dok. 85, 88, 90 gje qe te con ne dyshimin se keto dokumenta jane te sajuara per qellimet e strukturezimit te historise se Shqiperise sipas interesave te PPSh.

Por ne kete liber jepet nje telegram, dok. Nr. 124, Vlore, dt. 19 prill 1911, f. 158,  pa emer derguesi, ku shkruhet: “Telegram (nuk dihet nga kush) derguar kontit Erental, ku ben fjale per nje interviste qe I. Qemali i ka dhene korrespondentit te gazetes “Picolo di Trieste”  lidhur me levizjen patriotike ne Shqiperine e Jugut” me kete permbajtje: “….Ismail Qemal Beu deklaroi se “edhe ne Shqiperine e Jugut ekzistoka nje pakenaqesi e madhe ndermjet popullsise dhe sadoqe kjo popullsi eshte me paqesore se ajo e Veriut, nuk perjashtohet qe edhe Vlore te rroke armet. Fajin per shperthimin e turbullirave te reja ai ua ngarkon plotesisht masave te gabuara te qeverise dhe jo sic pretendojne xhonturqit ndikimeve nga jashte…” (nenvizimi i imi, GH). Gjeja me negative ne historiografine enveriste ka qene futja e popullates ne nje reaksion midis krahinave te Shqiperise dhe kjo eshte realizuar permes sajimit te historise dhe paraqitja e saj si e diferencuar ne planin shoqeror. Une pretendoj se ky telegram pikerisht ketij qellimi i ka sherbyer, per ta paraqitur Jugun te ndryshem me Veriun, sidomos ne planin cilesor te veprimtarise mbi ceshtjen shqiptare; kur ne fakt e verteta eshte krejt tjeter per tjeter nga pikepamja historike. Por ne vazhdim do te shohim se gjitheshka eshte e sajuar ne leter pikerisht per kete ngjarje dhe ne kete sajese mbeshteten studiuesit shqiptare te epokes enveriste (gazeta ne fjale nuk ekziston, pasi emri i gazetes se pretenduar eshte: IL Piccolo).

Ne dok. Nr. 133, f. 166-169, Gerce (Malesi e Mbishkrodes) – dt. 23 qershor 1911, publikohet “Pjese nga memorandumi drejtuar qeverise xhonturke me kerkesen per krijimin e nje province autonome shqiptare”, marre ne AQSH i RPSSH me shenimin: “Memorandumi eshte botuar shqip e frengjisht si broshure me vete. Ai eshte botuar shqip e frengjisht nga gazeta “Liri e Shqiperise, Sofie, 7/20 korrik 1911 dhe nga gazeta “La Nazione Albanese, Pallagorio (Cantanzaro), 31 gusht 1911 (italisht). Ketu gabimisht ne vend te Gerce eshte shenuar Korce nga gazeta “Neue Freie Presse”, Vjene, 25 qershor 1911 (gjermanisht), nga “Le Moniteur Oriental”, Paris, 26 qershor 1911 (frengjisht) nga “Vardar” Shkup, 6 korrik 1911 (serbokroatisht), dhe nga gazeta “Corriere d’Italia”, Rome, 12 korrik 1911 (italisht). Ai gjendet frengjisht ne HHStA PA, A, bashkangjitur raportit qe konsulli austro-hungarez ne Cetinje i dergon Vjenes me 27 qershor 1911 (ne fund e ketij memorandumi thuhet: “Vazhdojne nenshkrimet e 22 delegateve te Asamblese”).

Ne dok. Nr. 135, Jenikon 1 korrik 1911, f. 170-171, jepet “Relacion i konsullit Pallavicini derguar kontit Erental, ku thekson se kryengritja e veriut, ku luan rol I. Qemali, perben nje problem kombetar per shqiptaret”. Por kur e lexon relacionin kupton se nuk ke te besh me ndonje rol konkret; lidhja midis prijesve te malsoreve dhe Ismail Qemalit merret si nje mundesi hipotetike dhe jo si nje realitet. Kjo gje con ne dyshimin qe edhe dokumenti Nr. 136, f. 171, Berat 3 korrik 1911, me kete permbajtje titulli: “Leter e Baki Gjirokastres qe ben fjale rreth perpjekjeve te Ismail Qemalit per zgjerimin e Kryengritjes se Malesise se Veriut ne Shqiperine e Mesme” te jete i sajuar ne permbajtjen e tij. Propoganda enveriste eshte munduar ta paraqese Pavaresine e Shtetit Shqiptar si nje veper te vete popullit dhe mundesisht me nje pjesmarrje gjithperfshirese edhe pse kjo do te thote krijim artificial i historise. Kjo kuptohet ne vazhdim ne dok. Nr. 138, f. 173, ku jepet “Interviste e Ismail Qemalit dhene korespondentit te gazetes “Neue Freie Press”, ku ai ben te qarte shkaqet qe e detyruan popullin shqiptar te ngrihet ne kryengritje kunder perandorise osmane”, Korrik 1911, ku midis te tjerave lexojme: “Populli shqiptar i ka marre armet vetem atehere kur ka vene re se kerkonte me kot ne rruge legale ndalimin e cdo gjeje te tepruar. Kryengritja u shkaktua nga zemerimi qe ngjalli trajtimi qe iu be tribuve shqiptare….”. Ndersa dok. Nr. 140, f. 175, Vjene – 14 korrik 1911, ben fjale per nje fragment nga gazeta “Rajhpost” ku njoftohet per misionin e Ismail Qemalit ne Evrope per ceshtjen shqiptare. Ne faqen 176 (dok. Nr. 142) jepet relacioni i konsullit Kraus derguar kontit Erental, ku flitet per aresyet e largimit te I. Qemalit nga Stambolli dhe per rrezikun e nje atentati kunder sulltanit (dt. 16 korrik 1911, ose 6 korrik) ku shkruhet: “se me 5 te ketij muaji ky i fundit do te vije ne Korfuz. Fakti qe Ismail Qemali eshte larguar jashte shtetit para mbylljes se parlamentit dhe para udhetimit te sulltanit per ne Maqedoni dhe Shqiperi, ku ai lypsej te shoqerohej prej deputeteve shqiptare, ka krijuar ketu nje sensasion te madh..” (f. 176-177). Por ky informacion tregon se largimi dhe prania e Ismail Qemalit ne parlamentin turk paska pasur karakter e alternuar dhe te varur nga marredheniet politike turke me Ismail Qemalin. Rendesia e kesaj do te duket me vone kur te shpallet mevetesia e shqiptareve. Ne faqen 177 jepet dok. Nr. 143, nje telegram i konsullit Vajncel derguar MPJ ne Vjene ne lidhje me kerkesat e malesoreve ne Shqiperine e Veriut, Cetine, 18 korrik 1911, ku malsoret insistojne ne kerkesat e programit prej 12 pikash te Ismail Qemalit. Dok. 144 (f. 178) ben fjale per nje relacion te konsullit Frosard ne Janine derguar kontit Erental ne lidhje me organizimin e levizjes patriotike ne Jug dhe aktivitetin e Ismail Qemalit, Janine – 20 korrik 1911.

I permend te gjithe keto relacione, telegrame, intervista, artikuj per te pare perputhjen me historine e shkruar pergjate kesaj periudhe pasi lind dyshimi mbi pamundesine e njohjes se Ismail Qemalit nga ana e malsoreve te Veriut. Problemi i paraqitjes se situates kryengritese te Popullit Shqiptar per ate kohe nuk ka asnje mundesi qe te kete pasur karakter te organizuar Veri – Jug per faktin me te thjeshte fare: nuk e njihnin njeri – tjetrin dhe ky ka qene problemi me kryesor i Popullit Shqiptar pergjate shek. XX-te. Historiografia enveriste eshte munduar me te gjithe menyrat qe ta lidhe figuren e Ismail Qemalit me levizjen antiosmane te malsoreve te Veriut, gje qe nuk mund te jete e sakte edhe per nje aresye tjeter: malsoret e Veriut udhehiqeshin nga Kleri Katolik Shqiptar duke perbere nje nderlidhje historike, te pakten, mbi 400 vjecare. Keshtu qe rezulton qe shume materiale, qe mbajtne emrin dokumenta te jene te sajuara per te prishur imazhin e lidhjes Kleri Katolik – Malsi e Veriut, dhe sidomos lidhjen vendimtare Kleri Katolik – Malsi e Madhe (rendesia e ndarjes se Malesise se Veriut nga ajo e Madhe qendron ne vendin se ku veproi Perandoria e Danubit dhe subjekti qe shoqeroi Ismail Qemalin ne Aktin e Pavaresise). Ismail Qemali mund ta njihte levizjen antiosmane dhe antisllave te Veriut, pasi ishte deputet ne parlamentin Otoman, por e kunderta, sipas idese se mesiperme,  eshte e pamundur.

Me 31 korrik 1911 Ismail Qemali i ka dhene nje interviste gazetes “Die Zeit” (dok. Nr. 148, f. 180-182) ku ai “paraqet gjendjen e rende politike dhe ekonomike te popullit shqiptar dhe thekson se Shqiperia e Veriut eshte e vendosur te luftoje per zgjidhjen e kerkesave te saj”. Ne brendesi te kesaj interviste lexojme: “Ne keto rrethana te mjerueshme (moslejimi i malsoreve per t’u kthyer ne fshatrat e tyre ne stinen e pranveres, GH) a mundet te mendohet qe arkipeshkvi i Shkodres, monsinjor Sereqi, t’ia dale te binde malsoret te kthehen ne vendlindjen e tyre? A eshte vete i bindur per fjalet e veta, qe kerkon te binde te tjeret? Me ne fund, a kane bindje vete ata qe gjer tani e kane quajtur veten perkrahes te shqiptareve katolike, qe arkipeshkvi i Shkodres do te arrije ne keto rrethana t’i binde malsoret te kthehen?”. Rendesia e ketij fakti qendron ne konstatimin e lidhjes Institucion Katolik – Malsi e Madhe, pasi kjo lidhje jo vetem qe eshte harruar te shprehet ne literaturen e historiografise komuniste, por eshte paraqitur si nje lidhje armiqesore dhe antishqiptare. Dhe t’i bashkangjiten keto fjale Ismail Qemalit me 1911 dhe  te thuhen keto fjale me 1982 (koha kur eshte botuar libri) tregon se Kleri Katolik Shqiptar e paska pasur nje rol te rendesishem, per te mos thene vendimtar, ne jeten sociale te Malsise se Veriut dhe kjo nuk eshte paraqitur kurre nga historiografia enveriste me permasat reale, sidomos e lidhur me Aktin e Pavaresise se Popullit dhe Shtetit te Shqiptareve. Por rendesia e kesaj lidhje qendron diku tjeter, te cilen pergatitesja e materialit eshte munduar jo vetem ta fshehe, por dhe ta tjetersoje. Roli i Malsoreve te Veriut ne Pavaresine e Shqiptareve paska pasur permasa krej te tjera nga ajo qe na kane mesuar, dhe u mesojne edhe sot, neper shkolla deri ne ate shkalle sa vleresohet lidhja e Ismail Qemalit me malsoret e Veriut ne gazeten “Liria e Shqiperise”, Sofje, 14 gusht 1911 (dok. Nr 150, f. 183). Fakti qe ajo nuk flet ne asnje rresht per kryengritjen e Decicit (prill 1911) te Malsoreve te Hotit dhe Grudes tregon se ose Ismail Qemali nuk e ka njohur fare rolin e Malsoreve te Veriut duke vene ne dyshim materialin e pergatitur prej saj, ose ky rol eshte tjetersuar per aresye politike nga propoganda enveriste.

Ne faqen 191, dok. Nr 159, Nice, me 3 prill 1912, jepet nje leter “ qe ben fjale per planet e Ismail Qemalit per te shkuar ne Shqiperine e Jugut se bashku me Luigj Gurakuqin per organizimin atje te kryengritjes se armatosur”. Nuk e di se sa i sakte eshte ky material, por po ta besojme rezulton qe deri ne pranveren e vitit 1912 Jugu i Shqiperise nuk e kishte vene ujin ne zjarr per pavaresine e shtetit te shqiptareve dhe ajo qe paska ndodhur realisht ndryshonka nga ajo qe eshte propoganduar dhe vazhdohet te propogandohet.

Dok. 165 (f. 195-200) trasmeton nje leter te “Sali Hidit derguar I. Qemalit ku pershkruhet lufta e popullit tone (ketu qendron mashtrimi historik i servirur prej 68 vjetesh pasi kjo lufte, sipas permbajtjes se letres, nuk eshte e Popullit Shqiptar por e krahinave: Shkoder. Kosove e Diber, GH) ne krahinat e Gjakoves e te Kosoves kunder ushtrive te perandorise osmane, qendresa heroike dhe beselidhja e tyre, Prill-maj 1912”. Por qellimi i botimit te ketij permbledhesi “dokumentash” vazhdon me dok. 169 (f. 205) ku jepet nje “Leter e Nikolla [Pogonit] drejtuar I. Qemalit, me anen e te clit i raporton per perpjekjet per zgjerimin e kryengritjes se pergjithshme, per gjendjen ne Stamboll dhe lidhur me deshtimin e percapjeve te tij diplomatike, Kostandinopol, 5 qershor 1912”. Tentativa e historiografise enveriste per te paraqitur ekzistencen e nje kryengritje mbare shqiptare kunder politikave osmane, e me vone turke, perben te gjithe mashtrimin metodik te perdorur per 68 vjet ku studiusit shqiptare pas 1991 jane viktima te asaj tentative te kahershme qe gjithsesi ka vetem nje domethenie: te vertetoje ate qe nuk ka pasur mundesi te ekzistoje kurre ne ate permase qe eshte paraqitur. Ne qofte se do te bejme nje permbledhje te gjendjes sociale te Popullit Shqiptar, ndarjen e tij fetare dhe ndikimin e politikave europiane e ballkanike mbi te do te shihet se eshte e pamundur qe  pjesa muslimane e Popullit Shqiptar te ngrihej kundra politikave otomane apo turke, qe pjesa ortodokse te ngrithej kundra politikave sllave apo greke. Keshtu qe ne kete pike kur flitet per kryengritje te armatosur te Popullit Shqiptar kundra Perandorise Otomane duhet pasur parasysh vetem pjesa katolike dhe aleancat e saj. Por ne qofte se do te shohim realitetin historik do te dallojme se ekziston ne veri te Shqiperise se sotme dhe Kosove nje unitet fetar kundra politikave sllave dhe kjo e permbys te gjithe propoganden enveriste mbi shkakun e pavaresise se Popullit Shqiptar me 1912 ne saje te nje kryengritje mbare kombetare kundra pushtetit otoman.

Veprimtaria ne favor te pavaresise, sipas kesaj propogande, vazhdon me botimin e memorandumit drejtuar qeverise xhonturke dhe perfaqesuesve te Fuqive te Medha ne Shkup me kerkesen per t’i njohur Shqiperise te drejtat e provinces autonome1, dok. Nr. 168, f. 204, dt 12 maj 1912, me kete permbajtje:

1)    T’i jepet Shqiperise autonomi.

2)    Ne tere Shqiperine te ngrihet flamuri i Shqiperise

3)    Gjeneral governatori i Shqiperise te zgjidhet nga sterniperit e prenserve [princerve] shqiptare.

4)    Nepunesit, te cilet nuk jane shqiptare te nxiren nga buka [nga puna] dhe te kembehen me shqiptare

5)    Gjuha zyrtare te jete shqipja me shkrim kombiar

6)  Mbarimi i ketyre kerkimeve te sigurohet prej Fuqive te Medha1.

Por qe sqaron ne nje fare menyre se kush ishin autoret e tij me shenimin e meposhtem:

“Memorandumi eshte botuar ne gazeten “Liria e Shqiperise”, Sofje, 20 maj/2 qershor 1912 dhe 31 maj/13 qershor 1912, “Istanboul”, Stamboll, 24 maj/ 6 qershor 1912 (frengjisht), “Dielli”, Boston, 13 qershor 1912; “Lka Nazione Albanese”, Pallagorio (Cantanzaro), 31 maj 1912 (italisht). Ne botimin e dyte te gazetes “Liria e Shqiperise” memorandumi jo vetem eshte hartuar ne dialektin e Veriut, por permban edhe disa ndryshime. Ai eshte formuar ne kete menyre:

1)  Te shenohen kufit politike te Shqypnise. 2) Ne vend te flamurit te Turqise te jet flamuri i Shqypnis. 3) T’emnohet nje sundimtar i pergjithshem ne Shqypni i cili do te jete i zgjedhur nga shpijat e vjetra qe sunduen nji kohe ne Shqipni. 4) Ne vend te nepunesve te huej ne Shqypni, te vehen nepunes shqyptare. 5) Te perdoret shqypja si gjuhe zyrtare. 6) Te kryemit e ketyre kerkimeve te jene te garantueme nga pushtetet e madha.

Pervec kesaj ne kete numer te gazetes thuhet se ky memorandum ishte miratuar ne mbledhjen e Junikut (21-25 maj 1912) dhe ka qene nenshkruar edhe nga Ismail Qemali. Gazeta “Dielli” e Bostonit, qe e boton gjithashtu kete memorandum, te marre nga gazeta “Times” e Londres, thote se ai eshte i Ismail Qemalit, i cili ua ka drejtuar Fuqive te Medha (ne kete variant pika e pare eshte formuluar: “C’qendralesim i Shqiperise”, kurse te tjerat nuk kane ndryshime te rendesishme me variantin e gazetes “Liria e Shqiperise”). Ne gazeten turke “Istambul” te 24 majit/ 6 qershorit 1912 momerandumi i botuar frengjisht ne variantin e gazetes “Liri e Shqiperise”, te 13 majit / 13 qershorit, thuhet se u eshte dorezuar autoriteteve turke ne Peje. Marre nga “Akte te Rilindjes Kombetare Shqiptare 1978-1912”.

Por ekziston nje leter e I. Qemalit derguar popullit te Shqiperise se Mesme dhe te Jugut ku kerkon qe t’i dergojne nje telegram kabinetit te ri te zgjedhur ne Turqi, ne te cilin te theksohet se aparati shteteror duhet te pastrohet nga kriminelet e vrasesit e popullit shqiptar, gje qe do t’i siguroje Portes perkrahjen e kesaj popullate (dok. Nr. 173, Nice 11 (24) korrik 1328 (24 korrik 1912), f. 209-210).  Ky material ve ne dyshim shume perfundime mbi shkakun e mevetesise se shqiptareve ne menyre unike, sidomos kur ndan Shqiperine ne tre grupime gjeotopografike kur deri ne ate kohe termi Shqiperi nuk ishte i njehsuar politikisht. Vazhdon telegrami i konsullit te Raguzes ku njofton mbi perpjekjet e Ismail Qemalit per organizimin e kryengritjes se armatosur (Dok. Nr. 174, Viene 25 korrik 1912, f. 211).

Ne faqen 216 jepet nje leter drejtuar nje personi ne Elbasan, me anen e se ciles i behet thirrje gjithe parise qe te bashkohet rreth I. Qemalit dhe te mbeshtese ate ne perpjekjet per  Shpalljen e Pavaresise (dok. Nr. 180, Vlon 1 vjesht III [nentor] 1912). Ky material, duke u krahasuar edhe me telegramin e kryetarit te Qeverise se Perkohshme te Vlores drejtuar kryesise se Qeverise se Perkohshme te Elbasanit, me anen e te cilit e udhezon se si duhet te veproje kunder ushtrive pushtuese serbe (dok. Nr. 209, dt. 15 nentor 1328 (28 nentor 1912), f. 237) con ne kerkesen per te zbuluar se cfare perfaqesonte ne ate kohe paria e Elbasanit dhe cili ishte raporti me Ismail Qemalin. Sic do te shohim ne kapitullin mbi historine e shpalljes se pavaresise se shqiptareve krejt ndryshe ekziston nje ngjarje me permbajtje krejt tjeter per tjeter te cilin propoganda enveriste nuk la gur pa perdorur per ta fshehur dhe tjetersuar ate. Te pakten keto “dy dokomenta” e perligjin jo vetem dyshimin tone, por ato jane dhe nje nder zgjidhjet e problemit “te panjohur” nga shqiptaret e mijevjecarit te ri.

Ne faqen 218 jepet  dok. 182 me permbajtje: “Vendimet e mbledhjes se kolonise shqiptare te Bukureshtit mbi krijimin e nje komiteti drejtues per te marre ne dore qeverimin e Shqiperise, Bukuresht, 23/5 vjesht e trete 1912 1. Shenimi 1 thote: Vendimet jane botuar ne gazeten “Shqiperia e Re”, Bukuresht, 29 nentor 1925. Gazeta qe i boton thote se vendimet pasohen nga nenshkrimet e pjesmarresve ne mbledhje me I. Qemalin ne krye. A nuk tregon ky dokument qe kolonia shqiptare e Bukureshtit po pregatitej per te marre pushtetin ne Shqiperi; dhe kur krahasohet me ngjarjet e ndodhura pas vitit 1913 rezulton se lidhje e tyre me Ismail Qemalin perpara 28 nentorit 1912 te kete qene inekzistente, por gjitheshka u sajua per te tjetersuar jo vetem shkakun e pavaresise se shqiptareve. Eshte nje problem te cilin shqiptaret e sotem nuk e dine akoma, por vazhdojne te jene viktima te mashtrimit gjysemshekullor enverist.

Ne dok. Nr 186 (f. 220) jepet nje “Telegram i Ismail Qemalit drejtuar komisionit pergatitor per Shpalljen e Pavaresise, me te cilin kerkon te sigurohet pjesemarrja e perfaqesuesve te popullit per mbledhjen e kuvendit kombetar ne Durres ose Vlore, 5 nentor 1328 (18 nentor 1912)” me kete permbajtje: “Perpara se premtes jemi ne Durres. Eshte domosdo e nevojshme qe delegatet te mblidhen ne Durres ose Vlore. Ftoini qe te gjithe. Derisa te vij une mbani qetesi dhe bashkim. Ceshtja jone politike eshte e siguruar perfundimisht.  Ismail Qemal”. Rendesia e ketij telegrami, po te jete i vertete, qendron ne dy pika, njera prej te cilave fsheh thelbin e problemit shqiptar, ndersa tjetra ka pasur rendesi propogandistike, sidomos per Vloren. Kjo e fundit tregon se Vlora ka qene qyteti i kuvendit te ardhshem, sepse ne Durres ai nuk mund te behej per efektet e politikes me mjetet e dhunes (po afrohej ushtria serbe). Ndersa tjetri eshte i lidhur me subjektin me kryesor qe i dha sigurine e formimit te shtetit shqiptar Ismail Qemalit. Fakti qe Ismail Qemali po vinte nga kryeqyteti austro-hungarez drejt Triestes, e pastaj ne Durres tregon mjaftueshem qe ky subjekt ishte superfuqia europiane e kohes: Perandoria e Danubit. Menyra se si kjo Perandori ka luftuar per ceshtjen shqiptare dhe me ane te kujt ka vepruar mbi shqiptaret eshte nje problem i pa zgjidhur akoma ne sferen historike dhe pika me kryesore e shkakut te formimit te shtetit te shqiptareve, gje te cilen shqioptaret e soterm nuk e dine ne asnje element. Ja perse eshte e nevoshme analiza e literatures se epokes enveriste, pasi ajo na tregon menyren se si eshte fshehur e verteta dhe si eshte sajuar mashtrimi gjysem shekullor mbi formimin e shtetit te shqiptareve. Ky dokument vazhdon me ate Nr. 189,  Durres, me 20 nentor 1912, ku jepet nje “Telegram shifer i konsullit austro-hungarez derguar MPJ mbi ardhjen ne Durres te Ismail Qemalit” me kete permbajtje: Ismail Qemal Beu i ka telegrafuar Xhemil Beut ne Vlore qe ai te therrase kongresin ne Durres, ku ai ka per te arritur diten e shtune Xhemil Beu e thirri kongresin ne Vlore, sepse aty eshte kablloja telegrafike Vlore – Otranto. / Nje kopje Stambollit. Te njejten gje Budapestit. /  Rudnej” (f. 222). A nuk tregon ky telegram se kalimi nga Durresi ne Vlore eshte bere vetem thjeshte per efekt te kabllit telegrafik? Kurse sipas Ismail Qemalit Durresi ndodhej perpara rrezikut te pushtimit nga forcat serbe si rrjedhim i marshimit te tyre drejt jugut te Milotit. (dok. Nr. 192, 10 nentor 1328 (23 nentor 1912), f. 223-224). Ne telegramet qe jane sipas dok. me Nr. 195, 197, 198 (f. 226, 227) jepen lajmet mbi shpalljen e pavaresise ne Elbasan, Durres dhe perkrahja e parise se Ohrit per Ismail Qemalin.

Te rendesishem kam konsideruar edhe nje dok. Nr. 199 (f. 228) qe eshte nje “Raport i kryekonsullit te Janines derguar MPJ, ku vihet ne dukje bashkerendimi i veprimtarise se qeverise xhonturke me reaksionin cifligar kunder luftes se popullit tone per realizimin e autonomise se Shqiperise, 28 nentor 1912, i cili na tregon se ne brendesi te klases politike shqiptare, te formuar nga politika 400 vjecare otomane, ekzistonin mendime dhe praktika te kunderta te cilat nuk jane pranuar kurre nga historiografia enveriste. I po kesaj rendesie eshte dhe dok. Nr. 201, i cili jep “Vendim i Shpalljes se Pavaresise se Shqiperise1, Ne Vlore me 15/28 te vjeshtes se trete 1328/1912” i cili ka nje shenim ku thuhet: “1.Vendimi eshte hartuar shqip dhe turqisht dhe eshte miratuar nga Kuvendi Kombetar ne Vlore. Ai eshte nenshkruar nga pjesemarresit e ketij kuvendi, midis te cileve jane: Ismail Qemali….(vazhdojne disa emra, GH) etj. Ne dokument eshte edhe fotografia e pjesetareve te qeverise” (f. 231) gje e cila nuk eshte e vertete, por qe tenton te krijoje misterin e Aktit te Pavaresise se Shtetit dhe Popullit Shqiptar. Me sa duket me 1982 akti origjinal ishte zhdukur nga Arkivi Qendror dhe ishte zevendesuar me Aktin e riprodhuar me 1937 nga Lef Nosi. Ne po kete date ekziston nje “Telegram i Ismail Qemalit derguar kryesise se Bashkise se Elbasanit dhe parise se vendit, ku e njofton mbi Shpalljen e Pavaresise dhe kerkon qe ajo te shpallet edhe ne Elbasan” (dok. Nr. 203, f. 233) kur dihet mirefilli se Elbasani kete e kishte bere qe me 26 nentor dhe kishte formuar Qeverine e vet te perkoheshme. Historiografia enveriste kete fakt nuk e ka permenduar kurre dhe rrjedhimisht nuk ka pasur se cfare te interpretoje edhe pse ai fsheh nje ngjarje krejt tjeter per tjeter.

Me 1982 studiuesi shqiptar nga Kosova, Zekeria Cana, botoi studimin: “Levizja kombetare shqiptare ne Kosove 1908-1912”, Tirane 1982 ku tema e tij “nuk eshte studiuar deri me tani ne menyre te vecante e komplekse, vecse pjeserisht, qofte ne kuadrin e monografive te ndryshme qe i kushtohej historise shqiptare dhe asaj te pergjithshme, apo ne kontekstin e periudhave dhe te problemeve te ndryshme historike” (f. 5). Ky autor ka nje merite te vecante per kete teme, te pakten ky eshte konsideracioni im, qe per here te pare une shoh nje tendence per te barazuar termin “Rilindje Kombetare” me ate te “Levizjes Kombetare” (po aty) dhe me kete autori ka kerkuar te shpetoje nga imponimi indoktrinues i shkolles enveriste te historise pa e realizuar kritiken kundra saj dhe kjo eshte zgjidhja e tij. Por historiografia shqiptare e Kosoves kishte qene me konkrete se ajo e Shqiperise dhe po te mendosh se gjendej nen diktaturen serbe arrihet ne perfundimin se studiuesit e saj vazhdonin luften e te pareve te tyre me metoda te tjera. Pa e ndare ceshtjen kombetare te Kosoves nga ajo shqiptare, studiuesit shqiptare te Kosoves qe me 1960 kishin botuar studimin per tekstet shkollore: “Pasqyre e historise nacionale shqiptare” me autore A Hadri – M. Perkaj pa aparature shkencore e pretendime te medha, por per ate kohe conte shume peshe” (f. 13). Autori yne do ta fillonte pasqyrimin e studimit te tij me kreun e pare: ”Shqiptaret dhe revolucioni Xhonturk” (f. 19-46) ku do ta fillonte me Kuvendin e Ferizajt dhe do ta mbyllte me zgjedhjet parlamentare, duke   perfshire edhe Kongresi i Manastirit (1908). E permend kete kongres vetem per nje qellim: menyra e zberthimit te asaj ngjarje eshte bere ne perputhje me shkollen e historiografise enveriste ku emrat e Sh. Demiraj dhe K.Prifti jane pikat e mbeshtetjes se autorit tone. Analiza qe autori i ka bere kesaj ngjarje eshte krejt siperfaqesore dhe pa domethenie konkrete duke pranuar vetem vendimin mbi perdorimin paralel te dy alfabeteve: ate te Stambollit dhe ate latin. Por autori na jep infomracionin qe vendimet qe dolen nga mbledhjet ne Kongresin e Manastirit u perfshine ne programin kombetar qe do t’i paraqitej parlamentit turk ne emer te gjithe shqiptareve te perbere prej 18 pikash3 (3- kete informate e jep konsulli austriak ne Manastir, dt 27.XI.1908) – (f. 38).

Autori pranon se zgjedhjet parlamentare u shoqeruan me konflikte te hapta midis Xhemijetit dhe klubeve shqiptare, shtypit qeveritar dhe gazetave shqipe, kryesisht jashte Turqise (f. 43). Gjate zgjedhjeve parlamentare turke u zhvilluan ngjarje te rendesishme nderkombetare – aneksimi i Bosnjes dhe Hercegovines dhe shpallja e pavaresise bullgare, qe autori yne i konsideron si shkaktaret e renies se autoritetit te komitetit xhonturk dhe regjimit te tij (f. 45).

Kreu dyte do te vazhdonte me qendresen kunder reaksionit xhonturk dhe mbi kete baze e konsideron politiken xhonturke si shkaktaren e ndryshimit per te keq te pozitave ekonomike te popujve qe sundoheshin nga ata. Ne kete drejtim perjashtim nuk bente edhe Vilajeti i Kosoves, ku popullata nen goditjen e thatesires dy vjecare, pasojat e bojkotit te mallrave austriake dhe ngarkimit me taksa te reja, ra ne nje gjendje te veshtire ekonomike. Duke i shtuar dhe sherbimin e detyrueshem ushtarak per te gjithe popullaten pa dallim feje, puna arriti ne nje gjendje te mjetuar cka e detyroi popullaten e Gjakoves, Pejes dhe te Dibres, ne shkurt te 1909, te ngrihej kundra politikave xhonturke (f. 49-50). E gjitha kjo u paralelizua me levizjen kunderrevolucionit xhonturk te prillit 1909. Lufta klasore te shoqerine turke solli ne pushtet perseri sulltan Hamitin dhe deputetet shqiptare, te perkrahur nga masat njerezore shqiptare, u perfshine ne konfliktin politik turk duke anuar nga politika xhonturke. Keta te fundit mbas ripermbysjes se sulltan Hamitit filluan hakmarrjen politike duke spastruar aparatin shteteror dhe ne maj derguan forcat ushtarake per te qetesuar krahinat shqiptare nga rebelimi (f.54-57). Ne te vertete kjo u shoqerua me reprezalje te padegjuara kundra popullates shqiptare dhe kjo beri efektin e kundert. Ne mesin e qershorit forcat e bashkuara te malsoreve shqiptare u hodhen kundra ushtrise turke, ndersa deputetet shqiptare ne parlamentin turk kerkonin sqarime nga ministri i brendshem mbi masakrat e ushtrise turke mbi popullaten vendase shqiptare. E gjitha kjo pati si perfundim deshtimin e ekspedites ndeshkimore te Xhavit Pashes, por dhe fillimin e Kongresit te Dibres me 23 korrik 1909. Ne kete tubim merrnin pjese vilajetet e Manastirit, Janines, Selanikut, Kosoves dhe Shkodres. Pas shqiptareve, qe perbenin shumicen, merrnin pjese delegate te kombesive te tjera te Turqise duke perfshire dhe nje numer te konsiderueshem njerezish te Komitetit xhonturk. Ne kete kongres shqiptaret u orvaten te trajtohen si osmanllinj, te gatshem te mbronin interesat e perandorise turke. Lufta politike ne ate kongres u manifestua ne problemet e alfabetit, shkollave, ndarjen e shkollave nga institucionet fetare, njohjen e zakoneve dhe te gjuhes shqipe dhe probleme te tjera ekonomike (f. 57-62). Ketij fakti autori i ka kushtuar nje nenkapitull me titull: “Reaksioni kunder shkrimit shqip” duke shkruar se flamurin e fushates reaksionare e mbante Klubi i Stambollit me ne krye senatorin Haxhi Ali Elbasani; ky klub u deklarua ne fillim per alfabetin latin, por me vone. Me eleminimin e partizaneve te ketij shkrimi dhe me zevendesimin e tyre me njerez te regjimit, zuri te ushtroje agjitacion intensiv ne favor te alfabetit turk3. Por ky fakt, po te jete i vertete, nxjerr jo vetem tjeter perfundim mbi autoret e alfabetit latin te gjuhes shqipe ne Kongresin e Manastirit, por ai na argumenton se autoresia eshte vetem nje. Atehere lindin pyetjet: 1-Perse permendet emri i Klubit te Stambollit si perkrahes i alfabetit te gjuhes shqipe ne Kongresin e Manastirit? 2-Mos valle per te sfumuar autorin e vertete te vendosjes se alfabetit te Gjuhes Shqipe? Duke mos ditur kete autor, si ka mundesi te konsiderohet Gjuha Shqipe si pasuria me e madhe e Popullit Shqiptar? Mos valle per te mbuluar indoktrinimin dhe autoresine e ketij procesi? Ky eshte problemi me i madh kulturor i Popullit Shqiptar sot qe edukohet me mrekulline gjuhesore te Gjuhes Shqipe, e nga ana tjeter nuk di AUTORIN e alfabetit te kesaj gjuhe. A e kupton lexuesi shqiptar se ne cfare vrime te zeze eshte futur prej 68 vitesh dhe ne cfare erresire ka jetuar per 46 vjet pa pushim. Atehere, nga kush arsimohet sot ky popull?

Autori, dashur pa dashur, na jep nje informacion mbi shkakun perse popullata shqiptare e Kosoves u ngrit kundra politikes serbe ne ato vite, qe paralelizohet me revoltat ndaj pushtetit otoman. Sipas tij “Komiteti xhonturk i Shkupit i zvarriti merreveshjet zgjedhore (behet fhale per vitin 1908, GH) me palen serbe, por ajo u arrit me ne fund me 19 shtetor. Organizata Serbe mosi sigurime se do te kishte deputetet e saj ne sanxhakun e Shkupit, te Prishtines dhe te prizrenit, andaj s’kishte nevoje te zhvillonte kurrfare agjitacioni ne popull 3.Eshte e vertete se ajo bente perpjekje qe paresia shqiptare mos t’i kundervihej kanditatures se perfaqesuesve serbe, po nga ana tjeter u dha xhonturqve perkrahje te forte ne zgjidhjen e kandidateve te tyre, qe  i impononin popullit dhe ne eleminimin e atyre qe pelqenin shqiptaret1”  (f. 73–74 ). Ne kete pike ne fakt kemi vecimin e ngjarjeve historike nga ato politike dhe aresyet e fshehta perse popullata shqiptare, sidomos ajo e besimin islamik, nuk mund te ngrihej kundra kundra Perandorise Otomane dhe ato revolta antiotomane nuk perbejne thelbin e ngjarjeve historike. Kete situate ka shfrytezuar historiografia komuniste e te gjithe vendeve ku u instalua per te tjerre nje teresi ngjarjesh politike me mjetet e dhunes dhe prej kietej per te kaluar ne domosdoshmerine e revolucionit te ardhshem. Nuk eshte marre ne konsiderate ndikimi historik mbi ngjarjen, por jane shfrytezuar relatat politike si argument mbi ndryshimet e rastit duke fshehur “ndergjegjen” e ngjarjes. Ne kete pike autori yne ka gabuar dhe eshte e kuptueshme pse ka ndodhur kjo kur dime se ai jetonte e punonte nen tutelen politike serbe dhe nuk kishte si t’ja zbulonte gjarprit kembet. E keqja e kesaj pune qendron ketu ne Shqiperi, ku dishepujt e Enver Hoxhes ne fushen e historise, i rreshqiten ketyre fakteve dhe e perqendruan “vemendjen” shkencore historike ne lidhjet politike otomane duke i paraqitur si shkakun kryesor te ngjarjeve historike shqiptare edhe pse ato ishin shkeputur perfundimisht qe me 1912, kur veprimet historiko-politike serbe vazhdojne akoma edhe sot. Kjo eshte aresyeja perse i jepet rendesi ngjarjeve te mevonshme me mjetet e dhunes edhe pse ato nuk kane kryer asnje rol konkret ne vigjiljen e 1912-es. Ato me se shumti shprehin revolten ne nje segment kohor te caktuar te nje subjekti shoqeror shqiptar si rezultat i veprimit politik mbi te.

Duke u marre me kete pune autori ne faqet 79 – 135, te ketij libri, ka te zberthyer kapitullin: “Kryengritja e vitit 1910”, i cila ka si epilog keto rreshta: Kryengritja e vitit 1910 ishte e para levizje e armatosur ne fillim te shek. XX qe perfshiu gati gjithe Vilajetin e Kosoves, u zhvillua me hov te fuqishem duke korrur ne fillim fitore te shkelqyeshme. Megjitheate, ajo nuk u organizua ne shkalle kombetare, nuk doli me ndonje program te caktuar kerkesash, ngeli ne suaza krahinore pse nuk gezoi perkrahjen e viseve te tjera te banuara nga shqiptaret. Derisa ne anen e Kacanikut, te Moraves, te Karadakut, te Carraleves, dhe te rajoneve te tjera te tjera te Kosoves po zhvilloheshin perleshje te pergjakshme me ushtrine turke, shqiptaret e viseve te tjera nuk i rroken armet, vecse qendruan pasive, ndaj kryengritjes.” (f. 134 – 135). Ky perfundim eshte krejt i kundert me ato te deklaruar nga historiografia komuniste dhe permbajtja e ketyre kryengritjeve nga pikapamja hapsinore dhe nuk perkon me tendencen kombetare te zhvillimit te shoqerise. Ne kete pike historiografia kosovare eshte viktime jo vetem e historiografise serbe, por edhe e asaj shqiptare te epokes enveriste. E thene me fjale te tjera, pikerisht kjo metode analitike i ka sherbyer tjetersimit te historise se Popullit Shqiptar pa nxjerre asnje perfitim prej saj. Por merita e ketij autori qendron ne pasqyrimin e ngjarjeve nga pikpamja hapsinore edhe ne ato ane duke e ndrequr manipulimin e historise se realizuar nga historiografia enveriste. Autori edhe pse nuk e ka kuptuar kete pozicion te tij eshte munduar te jape te gjithe hapsiren politike qe ka shoqeruar revolten e shqiptareve te Kosoves ne vitin 1910 duke na treguar se ajo nuk ka pasur asnje lidhje me ceshtjen kombetare shqiptare, sic eshte munduar ta paraqesin segmentet e caktuara te historiografise enveriste per te kaluar ne krahinat ku ata kerkonin te kishte histori. Keshtu ne vjeshte te 1910 autori pranon rilindjen e revoltave te cetave maqedonase dhe shqiptare pas perfundimit te operacioneve ushtarake turke ne kazane e Kumanoves cka coi ne bisedimet ne Sofje midis partise stambolliste dhe perfaqesuesve shqiptareve per aksione te perbashketa (f. 136). Por ketu lind pyetje: per hesap te kujt beheshin keto bisedime?

Autori i rikthehet bisedimeve serbo-turke te realizuara ne fund te vitit 1910 dhe ne shkurt te 1911 ne Selanik ku u arrit marreveshja qe per sherbimet qe do t’i beheshin Turqise kunder levizjes maqedonase e shqiptare dhe propogandes bullgare e greke, te jepeshin nje varg koncensionesh ku pika 4 thote: “valite kishin per detyre qe, me kerkesen e perfaqesuesve serbe ne Manastir dhe ne Shkup, te hapnin kanalet per bartjen e armeve dhe kalimin e cetave serbe prej nje zone ne zonen tjeter 1 ”(f.142-143). Nga te gjitha keto dokumenta politike, autori nuk ka nxjerr asnje perfundim, por, duke u mbeshtetur ne literaturen shqiptare te kohes, kapercen te gjithe veprimtarine politike serbe dhe kerkon medoemos te kaloje ne kryengritjen e Popullit Shqiptar kundra Turqise. Pamvaresisht prej kesaj rruge, autori na jep informaten qe ne Manastir ekzistonte nje komitet i fshehte qe luante rolin e nje qendre organizuese, ku ne fillim te shkurtit 1911 mbajti nje mbledhje ku merrnin pjese edhe delegate nga vilajete te tjera. Ky komitet u jepte udhezime shoqerive patriotike dhe komiteteve te fshehta per formimin e cetave dhe armatimin e tyre duke u pergatitur per kryengritjen e ardhshme qe do te fillonte varesisht nga zhvillimi i ngjarjave ne Jemen (f. 144). Sipas autorit ne pergatitjen e kryengritjes me se shumti punohej ne Itali e pastaj ne Mal te Zi. Autori jep dhe emrat e organizatave dhe komiteteve te formuara per kete qellim (f. 145). Deri ne kete pjese te analizes autori yne eshte ne kundershtim me ato qe jane thene ne Shqiperi pergjate viteve 1962 – 1982 dhe ky fakt e kerkon nje konkluzion, qe gjithsesi tregon se ketu dikush ka bere te paqene te qene dhe te qenen te paqene ne favor te politikes enveriste per tjetersimin e historise se Popullit Shqiptar. Eshte pika ku duhet ndare shapi nga sheqeri dhe t’i jepet vendi i merituar jo vetem atyre krahinave qe luftuan per Historine e Popullit Shqiptar, por dhe denimin e atyre qe e shpiken historine e Shqiperise sipas parametrave mashtrues, qe dine shqiptaret e sotem.

Nga ky autor lexuesi merr vesh se ishin keto komitete dhe keta njerez qe organizuan tubime publike ne te mire te ceshtjes shqiptare, per te mbledhur te holla dhe per te organizuar vullnetare ne kryengritje. Ketyre thirrjeve iu pergjigjen nje pjese e konsiderueshme e rinise italiane nga radhet e punetoreve dhe studenteve; u paraqiten vullnetare edhe nga Franca, Anglia dhe Rusia. Ne krye te ketyre vullnetareve qendronte i biri i Zhyzepe Garibaldit, Ricoti Garibaldi (f. 146). Por te gjitha keto u shkrine si kripa ne uje per efekt te mosperputhjes me politiken e qeverise italiane. Por perse e permend autori kete fakt (nuk paraqet rendesi ne eshte i vertete apo jo, pasi nuk ka asnje ndikim mbi ate qe po ndodhte ne Shqiperi)? Ne kete pike autori eshte perseri viktime e shkollimit te tij ne fushen e historise duke e vene formalizmin e ngjarjeve ne funksion te argumentimit te idese se tij (tipikisht kjo eshte nje metodike enveriste e analizave historike dhe le shume shteg per abuzime dhe me sa kuptoj kjo paska ekzistuar mirefilli edhe ne shkollen jugosllave). Ne kete rast duhej te ishte me vlere qellimi politik i qeverise italiane ne lidhje me tokat e shqiptareve dhe deri ku shkonin interesat e saj.

Nuk eshte e kesaj hapsire deklarata e sundimtarit te Malit te Zi (mars 1911) se pas perfundimit te kryengritjes se 1911 ne Malsi do te valonte flamuri malazes. Largimi i krereve kosovare (Isa Boletini, Sulejman Batusha) me gjithe familjet e tyre nga territori malazes dhe futja ne bisedime me konsullin turk per kete problem (f. 152-153) tregon se kemi te bejme me veprime konkrete antishqiptare qe kane lene gjurme ne historine e atyre aneve pasi kjo i detyroi kryengritesit te fillonin veprimet luftarake kryengritese para kohe dhe te drejtuara kunder fuqive turke. Ne kete menyre filloi kryengritja e Malesise se Mbishkodres (f.153) dhe ngritja e Flamurit te Skenderbeut, per here te pare pas vdekjes se tij, ne Majen e Bratiles. Eshte pikerisht politika malazese qe nuk lejoi kryengritjen shqiptare te unifikohej ne drejtim te bashkimit dhe ketu fillon zbulimi real i historise se atyre aneve, qe shqiptaret e sotem jo vetem qe nuk e dine, por, dhe ate qe kujtojne se dijne, e dine gabim. Kryengritja e Malesise se Mbishkodres u tregoi shqiptareve se te gjithe shtetet ballkanike , te vjetra dhe te reja, pretendonin te zgjeroheshin ne kurriz te tyre dhe keta te fundit nuk ishin te afte politikisht t’i kundershtonin dhe t’i frenonin. A nuk tregon kjo, nga pikepamja e zhvillimit te botes shqiptare, se politika e zbatuar nuk perputhet me shkallen e zhvillimit ekonomiko-shoqeror dhe detyrimisht shqiptaret nuk mund te ishin te afte ta zgjidhnin rebusin e jetes se tyre shoqerore te vetem perballe grykesise se shteteve rrethuese? Eshte pika qe ndan historine reale te jetuar nga shqiptaret nga historia e shpikur ne leter nga politika enveriste, qe ka ndikim edhe mbi boten intelektuale kosovare.

Ne mesin e vitti 1911 Sulltani turk Mehmet Reshati V arrin ne Shkup, i shoqeruar nga kryeministri Haki Pasha, dhe me 15 qershor viziton Prishtinen me qellim te afronte kombesite, sidomos te asaj shqiptare me regjimin (f. 157). Nga kreret e njohur, para Sulltanit, dolen vetem Hasan Prishtina, Sulejman Batusha dhe Nexhip Draga, ndersa heronjte e Kacanikut dhe te Carraleves – Idriz Seferi dhe Isa Boletini – nuk u duken fare perkunder orvatjeve te autoriteteve turke (f. 159). Pas kesaj vizite marredheniet midis krereve shqiptare dhe autoriteteve turke u perkeqesuan ne ekstrem cka coi ne mbledhjen e Kuvendit te Pergjithshem ne Gerce prej nga buron dhe programi i autonomise i permbledhur ne 12 kerkesa qe ju paraqiten qeverise turke me 23 qershor 1911 permes nje Memorandumi, qe u quajt LIBRI I KUQ (f. 163).

Ne shtator 1911 shperthen lufta italo-turke, duke e thelluar krizen e brendeshme te Perandorise Otomane, por qe i jep dore qarqeve patriotike shqiptare te shqetesoheshin per fatin e e ardhshem te Popullit Shqiptar. Merata e tyre qendron ne parashikimin e nje lufte ballkanike ku shtetet e formuara (Bullgaria ne rradhe te pare) ishin te predispozuara te perfitonin ne kurriz te tokave ku banonin shqiptaret. Ne kete menyre lindi shpresa per nje aleance midis kater vendeve ballkanike kundra pushtetit turk, e cila do te ishte realisht ne dem te Popullit Shqiptar (f.175-176). Autori i ketij libri ka nje merite: ka arritur te lidhe luftrat e Perandorise Otomane me ceshtjen shqiptare; prej nga do te rrjedhe mos perputhja politike e kesaj perandorie me interesat shoqerore te popullates autoktone, dmth te shqiptareve. Kjo eshte e vetmja pike qe lidh Popullin Shqiptar me kete perandori dhe kjo ishte kuptuar nga Europa. Por kjo eshte dhe aresyeja perse tokat e banuara nga shqiptaret u bene placke e politikes se atyre viteve; por kjo eshte edhe aresyeja perse Populli Shqiptar u ngrit me arme ne dore kundra fqinjeve te vet historike dhe kur u pa se keta fqinje flirtonin me perandorine e dikurshmem u detyrua te ngrihej kundra Perandorise Otomane (kjo duhet konsideruar fragmentare dhe jo thelbi i luftes se Popullit Shqiptar per lirine e vet dhe formimin e shtetit).

Libri mbyllet me kryengritjen e pergjithshme ne Kosove ne vitin 1912 (f. 184-268) e cila kalon neper nje sere hallkash politike turke dhe shqiptare qe kushtezojne njera-tjeteren deri ne shkeputjen perfundimtare te popullates shqiptare nga predominimi politik turk (te pakten kjo eshte e vetmja hapsire e brendeshme politike qe lidh Popullin Shqiptar me shtetin politik te Ismail Qemalit). Mbledhja e taksimit ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe zgjedhjet parlamentare ne shtetin turk perbejne domosdoshmerine fillestare te kryengritjes se shqiptareve kundra pushtetit turk ne prill  dhe zgjerimin e saj pas 9 majit 1912. Vazhdon me Kuvendin e Junikut (21-25 maj), ngushtimin e programit te autonomise, rritjen maksimale te kryengritjes (qershor-korrik), krizen e qeverise turke, marshimin e kryengritesve ne Rrafshin e Kosoves, bisedimet shqiptaro-turke, Memorandimin e Ferizajt dhe perfundimin e marreveshjes shqiptaro-turke. E gjithe kjo beteje gjigande e nje Populli te coptuar “shpuri ne shpalljen e pavaresise kombetare ne Vlore” (f. 268).

I tregova te gjitha keto per t’i treguar lexuesit se lufta e armatosur per lirine dhe formimin e shtetit te shqiptareve domosdoshmerisht eshte zhvilluar ne Kosoven shqiptare, krejt ndryshe nga ajo qe eshte propoganduar per 45 vjet ne arsimimin e detyrueshem shkollor te epokes enveriste.

Me 1984 akademiku yne Prof. Arben Puto filloi botimin e studimit shumevellimsh: “Ceshtja shqiptare ne aktet nderkombetare te periudhes se imperializmit, vell. I, (1867 – 1912)”, Tirane 1984; ku per idete e mia me interes ishin keto probleme:

Ne f. 364-369 botohet me shkurtime dok. nr. 47 me titull: “Memorandum i Kuvendit te pergjithshem te krereve shqiptare ne Gerce (“Libri i Kuq”)” te mbajtur Gerce (Malesi e Mbishkodres, me 23 qershor 1911 prej 12 pikash ku pas pikes se fundit shkruhet: “Te kethehen armet e marruna me detyre per ata qe i mbajne qe t’i shtrohen kanunit te posacem? Ndersa dok. nr. 51, Stamboll, 18 nentor 1912, ben fjale per: “Thirrje e Popullit Shqiptar drejtuar Fuqive te medha” (f. 382- 384) dhe eshte nenshkruar ne emer te popullit shqiptar nga mbi 40 perfaqesues te Levizjes per Pavaresi. Materiali eshte marre nga Akte te Rilindjes Kombetare Shqiptare 1878-1912, pergatitur nga S. Pollo, S. Pulaha, Tirane 1978, ff. 259-260. Nuk e di se sa i sakte mund te jete ky material, por autenticiteti eshte teper i dyshimte pasi eshte pak e veshtire te pranohet nje levizje shqiptare per pavaresi jashte kontekstit politik europian kur dihen ngjarjet e ndodhura ne Shqiperi pergjate viteve 1912-1914. Per te fshehur keto ngjarje, qe nuk kane qene ne favor te unitetit te Popullit Shqiptar eshte sajuar nje levizje per pavaresi sipas ideve te Enver Hoxhes.

Ne faqen 384 jepet dok. nr. 52, dt. 28 nentor 1912 qe eshte “Vendim i shpalljes se Pavaresise se Shqiperise” dokument i marre nga libri mbi veprimtarine e Qeverise se Perkoheshme te Vlores, i cili nuk eshte shfaqur asnjehere ne Shqiperi sipas formes origjinale. Vetem me 2012 doli nje variant i panjohur ne dy faqe, por i dyshimte ne permbajtjen e tij (per kete shih artikullin: “Cfare po ndodh me Aktin e Pavaresise se Shtetit te Shqiptareve?” tek blogu www.genchoti.com). Ne vazhdim jepen dy telegrame te Qeverise se Perkoheshme te Vlores drejtuar Ministrave te Puneve te Jashtme te Fuqive te Medha dhe Ministrave te Puneve te Jashtme te shteteve ballkanike me dt. 28 nentor 1912 (dok. Nr. 53 dhe 54, f. 385-386) te marra nga “Qeveria e pekoheshme e Vlores dhe veprimtaria e saj (nentor 1912 – Janar 1914). Me rendesi duhet konsideruar prej historianit edhe dok. Nr. 55: “Traktati i peste i Aleances tripaleshe ndermjet Austro-Hungarise, Gjermanise dhe Italise; Protokolli i dyte perfundimtar bashkangjitur ketij traktati lidhur me Afriken e Veriut, Shqiperine dhe Novi-Pazarin (f. 387-389) ku pika 3) thote: “Eshte pranuar se marreveshjet e vecanta ne lidhje me Shqiperine dhe me sanxhakun e Novi – Pazarit, te perfunduara ndermjet Austro-Hungarise dhe Italise me 20 dhjetor 1900 / 9 shkurt 1901 dhe me 20 nentor / 15 dhjetor 1909, nuk ndryshohen nga perteritja e traktatit te aleances ndermjet Austro-Hungarise, Gjernanise dhe Italise; hartuar ne Vjene, me 5 dhjetor 1912”. Ky dokument sherben si nje argument per percaktimin e fatit te Shqiperise nga ana e aleances tripaleshe sipas interesave tona kombetare.

Me 1984 Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise ribotoi (bot. 1965) me ndryshime te ndjeshme “Historia e Shqiperise”, vell. II (vitet 30 te shek. XIX – 1912), Tirane 1984 me bashkeautore: Kristo Frasheri, Stefanaq Pollo, Petrika Thengjilli, Aleks Buda, Hysni Myzyri, Kristaq Prifti, Shaban Demiraj, Zija Xholi, Dhorka Dhamo, Razi Brahimi duke perdorur dhe materiale te Zihni Resos per shtypin e viteve 1908-1912 (f. 5) ku kreu i VI flet per Shpalljen e Pavaresise se Shqiperise (f. 409-503). Ne qofte se do te lexohet ky kapitull dhe te krahasohet me propoganden 45 vjecare te PPSH do te dallohet nje mosperputhje e madhe midis asaj qe eshte pretenduar dhe asaj qe ka ndodhur ne realitet. Akti i pare nismetar historik qe ka cuar ne lindjen e kerkesave politike te shqiptareve ne kohen qe kane qene nen sundimin politik te turqve dhe eshte dinamika e brendeshme e shoqerise turke dhe jo dinamika e brendeshme e shoqerise shqiptare. Ky fakt historik i rrezon te gjitha pretendimet e historianeve shqiptare te te gjithe koherave, por ama ky fakt tregon se cfare roli ka luajtur politika otomane per mbi 400 vjet mbi popullin shqiptar dhe kjo duhej marre parasysh kur teorizohet mbi shkaqet e lindjes se shtetit shqiptar. Por cfare ka ndodhur ne historine teorike shekullore te Popullit Shqiptar? Nga njera ane akuzohej Perandoria Otomane si shkaktare e prapambetjes shekullore te Popullit Shqiptar dhe, nga ana tjeter, kopjohej e gjitha praktika otomane ne drejtimin politik te shqiptareve duke filluar te pakten qe nga koha e Ali Pashes se Janines. Realisht sundimtari i pashallekut te Janines dhe diktatori komunist i Shqiperise ne kete drejtim kane qene kopja e njera-tjetres, sidomos kjo ne drejtimin primitiv te shtetit.

Autoret e librit mbi historine e Shqiperise, per periudhen: vitet 30 te shek. XIX – 1912, pranojne se disa personalitete shqiptare menduan te bashkepunojne me levizjen kombetare-borgjeze te turqve te rinj qe lindi ne vitet 80 te shek. XIX. pasi pervoja e Levizjes Kombetare te viteve te fundit tregoi se nje nga rruget per te krijuar kushte te favorshme ne luften per te siguruar autonomine e Shqiperise dhe per te larguar copetimin e vendit, ishte permbysja e regjimit autokrat te sulltanit dhe vendosja e nje rendi kushtetues, qe te njihte te drejtat  kombetare te popujve te shtypur (f. 409). Si rezultat i politikes se xhonturqve jo ne favor te popullit shqiptar linden ne territoret e banuara nga shqiptaret klubet kombetare duke filluar nga ai i Manastirit (korrik 1908), i Korces, i Elbasanit, i Shkodres, i Shkupit, i Selanikut, i Stambollit, i Pogradecit, i Janines, i Vlores-gusht-shtator 1908 (f. 416). Sipas kesaj historie ishin keto klube qe inicuan botimin e gazetave ne gjuhen shqipe pa na thene se me cfare alfabeti punonin redaksite e tyre. Keshtu pranohet se ne Korce dualen njera pas tjetres gazetat: “Korca” (1908-1910), “Lidhja ortodokse” (1909-1910) dhe “Koha” (1911-1912), ne Manastir “Bashkimi i Kombit” (1909-1910) dhe “Drita” (1911-1912), ne Shkoder “Bashkimi” (1910-1911) ne Shkup “Shkupi”, ne Janine “Zgjimi i Shqiperise” (1909-1910), ne Stamboll “Shqiptari” e mjaft te tjera. Ne kete liber pranohet se “Nje rol te rendesishem ne Levizjen Kombetare vazhduan te luanin edhe organet e jashtme te shtypit shqiptar si “Shqypja e Shqypnis (1909-1911) ne Sofje, “Rrufeja” dhe “Shkopi” (Egjipt), “Dielli” (1909-1910) ne Boston, “Liri e Shqiperise” (1911-1915) ne Sofje etj. Ne vitet 1908-1912, botoheshin ne Shqiperi dhe jashte me shume se 35 organe shtypi” (f. 419). Autoret e librit pranojne se perhapje e shkollave dhe mesimit te gjuhes shqipe shtruan perseri ne rend te dites, problemin e rendesishem te caktimit te nje alfabeti te vetem (4121) pa i treguar lexuesit se ne Shqiperi kishte tre lloj shkollash konform tre lloj alfabetesh; ne Shqiperine e Jugut punohej me alfabetin grek, ne Shqiperine e Mesme me alfabetin arab dhe ne ate te Veriut dhe Kosove me alfabetin latin (kjo e fundit se rezultat i luftes shekullore qe kishte bere Kleri Katolik Shqiptar me mbeshtetjen e Selise se Shenjte dhe Perandorise Austro-Hungareze, por qe i ishin mbajtur te fshehta Popullit Shqiptar qe nga viti 1945). Kjo beri qe me 14 nentor 1908 te hapej ne Manastir Kongresi i vendosjes se alfabetit te Gjuhes Shqipe (i vazhdoi punimet deri me 22 nentor) ku muaren pjese 32 delegate me te drejta vote qe perfaqesonin 26 qytete dhe shoqeri te ndryshme shqiptare brenda dhe jashte atdheut, dhe 18 delegate te tjere si pjesmarres pa te drejte vote. Autoret e ketij kapitulli pretendojne se ne kete kongres muaren pjese dhe perfaqesues te rrymes se moderuar reformiste, sic ishin M. Frasheri, A. Ypi etj., si dhe perfaqesues te reaksionit klerikal katolik, si Gj. Fishta (f. 422). E citova kete problem per te vene ne dukje nje fakt qe i eshte mbajtur e fshehte Popullit Shqiptar: Perse autoret e ketij kapitulli (VI) Kristaq Prifti dhe Stefanaq Pollo (f. 5) e kane konsideruar Klerin Katolik reaksionar ndersa ate ortodoks si bashke shoqerues dhe bashkepunetor te progresit kombetar te Popullit Shqiptar? Ky mashtrim nuk eshte i veshtire te zbulohet aq me teper kur kam ne dore nje punim te Av. Dr. Vasil K. Dilo me titull ”Roli i Kishes Ortodokse ne ceshtjen Shqiptare” prej 1100 faqesh a4 te ndare ne 34 kapituj duke perfshire dhe indeksin alfabetik. Kam ndermend te merrem me zberthimin e ketij problemi sipas shenimeve te avokatit te nderuar, pasi i gjithe teoria mbi pavaresine e Popullit dhe Shtetit te Shqiptareve nenkuptohet e varur nga njerezit e besimit ortodoks gje qe eshte e pamundur te kete ndodhur per vetem nje fakt: alfabeti i gjuhes shqipe eshte sipas variantin latin dhe jo grek. Kjo eshte gjurma me e fresket dhe me domethenese e subjektit qe ka shoqeruar veprimtarine politike te Ismail Qemalit me 1912-en dhe kjo i eshte mbajtur e fshehte Popullit Shqiptar prej 50 vjetesh.

Sipas autoreve te kapitullit gjate dimrit te 1909-1910 qendresa ndaj rregjimit xhonturk mori forma te ndryshme duke filluar qe nga veprimtaria arsimore deri tek revolta per shkak te sherbimit te detyrueshem usharak, taksave te renda dhe mbledhjes se armeve(f. 437). Viti 1910 ishte viti ku filloi levizja kryengritese e Popullit Shqiptar kundra pushtetit otoman dhe kjo ndodhi ne Kosove (f. 438). Betejat e Carraleves, grykes se Kacanikut shenuan fillimin e fundit te pushtetit otoman ne trojet e banuara nga shqiptaret. Drejtimin e luftes kryengritese e muaren Isa Boletini e Hasan Butakova (f. 440). Spostimi i kryengritjes drejt perendimit  vuri perballe ushtrise turke forcat e malesise se Gashit, Krasniqes, Bytycit te udhehequr nga Zeqir Aliu, Abdulla Hoxha e Shaban Binaku dhe ndalimi i ushrise turke ne Qafe te Agrit beri qe kryengritesit e Shales, Shoshit, Nikajt, Merturit te udhehequr nga Prel Tuli, Mehmet Shpendi dhe Marash Delia te bllokonin per 20 dite forcat e Shefqet Turgut Pashes. Kryengritja perfshiu masat e gjera te popullsise ne Vilajetin e Kosoves dhe disa krahina ne Vilajetin e Manastirit. Futja e ushtrise turke ne zonen e Shkodres u paralelizua me futjen e kollonave turke ne zonen e Lumes te rrethit te Bicajt dhe prej ketej kaluan ne Diber dhe vetem pas 4 muajve munden ta shtypnin kryengritjen e shqiptareve te Kosoves dhe Manastirit (f. 441- 442). Autoret e ketij kapitulli pretendojne se monarkite serbe, greke dhe ruse e perkrahen shtypjen e kryengritjes se shqiptareve nga ana e Shefqet Turgut Pashes, kurse qeveria e Vjenes, megjithese e deshironte vendosjen e pushtetit turk ne Shqiperi nguli kembe prane Portes se Larte qe te mos shkonte shume larg ne shtypjen e kryengritjes shqiptare pasi kjo gje do te dobesonte ushtrine turke dhe do te ngrinte kundra saj shtetet ballkanike. Nga ana tjeter, terrori e carmatimi i plote ne Shqiperi do te conte ne dobesimin e pakesimin e shqiptareve ne favor te shteteve sllave gje qe binte ne kundershtim me planet e Vjenes per t’i perdorur shqiptaret e armatosur kunder tyre, kur kete ta kerkonin interesat e saj (f. 445-446). I citoj te gjitha keto per t’i treguar shqi[ptareve te sotem permbajtjen e indoktrinimit te tyre pergjate epokes enveriste dhe cfare kane trasheguar prej saj.

Qe te pretendosh se Perandoria e Danubit na e paska dashur pushtetin otoman ne territorin e banuar nga shqiptaret do te thote jo vetem te tallesh me historine rele te popullit tend, por ta genjesh dhe mashtrosh kete popull per interesat e tua politike, per ta detyruar te jetoje sa me shume i skllaveruar. Eshte pika me ane te se ciles argumentohet qe komunizmi enverist i imponoi Popullit Shqiptar ndjenjen e mosmiredashjes te bamiresit te vet dhe ketu fillon akti me i pare i indoktrinimit te shqiptareve dhe keqarsimimi gjysemshekullor i tij. Por kjo nuk mundi te ndodhe kurre tek i gjithe Populli Shqiptar. Pati nje pjese qe jo vetem nuk e besoi, por kunderveproi duke u sakrifikuar per te verteten. Ne kete menyre doli ne pah nje dukuri interesante per shkallen e arsimimit te popullit. Edhe pse komunizmi enverist luftoi me te gjithe menyrat per ta shkaterruar dhe poshteruar shtresen e dijetareve te kombit nuk beri gje tjeter vecse krijoi nje superstrukture paralele, qe dallohej nga e vjetra ne thelbin e vet: ishte e paarsimuar historikisht, dmth shpellaret u bene politikane, ndersa dijetaret u kthyen ne skllever te ketyre politikaneve (ky eshte i gjithe thelbi i te te ashtequajtures “lufte klasash” ne Shqiperi; – bishti doli me i forte se sopata). Zberthimi i termit “arsimim historik” të çon ne zbulimin e subjektit qe arsimoi historikisht Popullin Shqiptar dhe e pergatitit per formim-drejtimin e shtetit te tyre. Menyra e argumentimit te ketij procesi eshte tej mases i veshtire dhe kerkon mohimin e te ashtequajtures shkence te historise jo vetem ne nivel kombetar. Ne kete pike fillon spekullim dhe ndryshimi i Historise se Popullit Shqiptar.

Autoret e kapitullit pretendojne se Fuqite e Medha nuk ishin te interesuara per nje kryengritje clirimtare mbare shqiptare, por ishin komitetet qe vazhduan me kembengulje pergatitjet per kete kryengritje dhe rasti erdhi ne pranveren e 1911 (f. 449). Por kjo nuk i pengoi malsoret te organizoheshin nen komanden e Ded Gjo Lulit, Gjeke Marash Lulit ne fund te marsit duke arritur ne nje force prej 3000 vetesh dhe te pushtonin Tuzin. Betejat e zhvilluara ne Kastrat e sidomos ne malin e Decicit shenuan fillimin e kryengritjes se vitit 1911 dhe ngritjen per here te pare te flamurit shqiptar pas vdekjes se Skenderbeut. 6 Prilli i vitit 1911 u quajt “Dita e Shqipnis” (f. 452). Sipas  librit ngjarjet ne Malesine e Mbishkodres preken, ne nje fare menyre ose ne nje tjeter, interesat e Fuqive te Medha, dhe, si rrjedhim, shpune ne nderlikime nderkombetare duke acaruar rivalitetin midis dy fuqive te Adriatikut, Italise dhe Austro-Hungarise, te interesuara per ceshtjen shqiptare. Perandoria e Danubit i beri presion qeverise xhonturke duke arritur rezultatin e faljes se kryengritesve. Ndryshimi i taktikave ne politiken xhonturke ndaj shqiptareve krijoi nje gjendje te cilen kryengritesit vendosen ta shfrytezonin. Kjo coi ne mbledhjen e krereve shqiptare ne pllajen e Greces me 23 qershor 1911 dhe formulimin e memorandumit te Gerces prej 12 pikash te formuluara nge Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi (f. 455-459). Deshtimin e kesaj kryengritje autoret e lidhin me teresine e ngjarjeve te ndodhura ne kuadrin e Pavaresise se shqiptareve duke akuzuar kleriket e te tre besimeve si bashkepunetore te armikut (f. 463). Kjo nuk eshte formuluar ne kete menyre pa qellim; ka nje te vertete te kundert dhe per ta mbluar ate eshte perdorur ky finicion antihistorik. Ne te vertete dikush (Av. Dr. Vasil K. Dilo) eshte marre me kete analize para rreth 100 vjeteve duke nxjerre ne pah raportin e aplikimit te luftes midis njerezve me bindje te ndryshme fetare dhe kundra Turqise Otomane, perfundimet e te cilit kane qene te njohura, por asnjeri nuk ka guxuar te flase hapur. Ne kete pike merita e avokatit tone eshte e pamohueshme dhe perben te rene per shqiptarin e sotem. Por duhet theksuar se historiografia enveriste dhe postenveriste kete te vertete eshte munduar te mbuloje me cdo cmim, cka tregon se e Verteta prek politiken. Kjo kuptohet nga perputhja e ideve dhe primati enverist i tyre.

Fillimin e kryengritjes se vitit 1912 te Popullit Shqiptar autoret e kapitullit ja dedikojne acarimit te gjendjes sociale ne Shqiperi e cila perkoi me fushaten e zgjedhjeve parlamentare te Parlamentit Turk (f.464-466). Mos zgjedhja e ish deputeteve shqiptare te opozites me ndikim ne Shqiperi Ismail Qemalit dhe Hasan Prishtines krijoi mundesine e perfshirjes se tyre ne problemin shqiptar, te cilin proces autoret e kapitullit e lidhin me indinjaten e zgjedhesit duke kontribuar ne perhapjes e frymes se kryengritjes (f. 467). Se sa e sakte eshte kjo eshte pak e veshtire te argumentohet me materialet qe disponojme jo veterm ne, por dhe autoret e kapitullit. Eshte pika e nevojshme e historiografise shqiptare enveriste per ta paraqitur shkakun fillestar te pavaresise se shtetit shqiptar te lidhur vetem me boten shqiptare dhe jo ndryshe. Pas kesaj pike fillon nevoja e aleateve shqiptare per ngjarjet e ardhshme ku vecohet pikerisht Hasan Prishtina dhe Ismail Qemali, por qe rezulton se misioni e ketij te fundit rezultoi deri diku me sukses, pasi Anglia, Austro-Hungaria dhe Italia refuzuan te perkrahin kryengritjen e armatosur te Popullit Shqiptar, por kjo e fundit nuk i pengoi rrethet e interesuara italiane qe te ndihmonin shqiptaret me arme me ane te komiteteve pro shqiptare (f. 467-468). Por duhet thene se figura e Hasan Prishtines nga disa bashkekohes te tij nuk eshte pare me kete sy dhe sipas ketij roli (per kete shih Sejfi Vllamasi: “Ballafaqime politike ne Shqiperi (1897-1942)”, f. 53). Nje hap te rendesishem ne rrugen e bashkimit te forcave beri Kuvendi i Junikut  (21-25 maj 1912) i mbledhur me nismen e Hasan Prishtines ku muaren pjese 250 perfaqesues te Vuilajetit te Kosoves, te Dibres dhe te Shkodreas, si dhe disa perfaqesues nga krahinat e Jugut. Ne fund te majit filluan veprimet e organizuara luftarake nen drejtimin e Hasan Prishtines e Bajram Currit (f. 469-471). Ne qershor 1912 filluan dhe komitette e Shqiperise se Mesme dhe te Jugut ku organizata revolucionare “Shoqeria e zeze per shpetim” luajti nje rol te rendesishem. Bisedimet e komiteteve shqiptare me opoziten ushtarake turke coi ne bashkimin e programeve kunder qeverise xhonturke. Keshtu ne frymen e kerkesave te kesaj opozite u hartua deklarata qe u be ne fund te qwershorit 1912 dhe qe u nenshkrua midis te tjereve edhe nga Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, por qe solli nje coroditje ne radhet e kryengritesve pasi Hasan Prishtina njihej tani si udheheqesi kryesor i kryengritjes se pergjithshme (f. 471- 473). Ne fund te qershorit dhe fillim te korrikut luftimet muaren hov perseri dhe kryengritesit u hodhen n e mesymjen e pergjithshme. U arriten fitore nga grupi i zones Gjilan-Prizren dhe Lume-Tetove te udhehequr nga Idrez Seferi, Islam Spahiu, Mehmet pashe Derralla. Nderkaq u aktivizua ne shkalle te gjere edhe grupi i kryengritesve ne Shqiperine e mesme, i udhehequr nga Abdi Toptani. Ndersa ne Jugun e Shqiperise grupi me i rendesishem perbehej nga cetat e udhehequra ngaq Themistokli Germenji, Sali Butka, Spiro Ballkameni, Menduh Zavalani. Vazhdimi i luftimeve ne Kosove beri qe te cliroheshin nje sere qytetesh cka coi ne renien e qeverise turke dhe ne lindjen e marreveshjes shqiptaro-turke. Deshtimi i bisedimeve, shperndarja e parlamentit turk dhe dekretimi i zgjedhjeve te reja e uli tempin e kryengritjes, por kjo e detyroi Hasan Prishtinen te formulonte nje memorandum te ri prej 14 pikash dhe t’i jepesh qeverise turke ultimatumi mbi pranimin e tyre. Mos pergjigjja e nevojshem beri qe kryengritesit te marshonin mbi Shkup dhe ta merrnin ate me 12 gusht 1912. Me 18 gusht qeveria turke u detyrua te njoftonte pranimin e kerkeseve te shqiptareve dhe prej kesaj Hasan Prishtina te njoftonte nderprerjen e veprimeve luftarake duke i dhene fund kryengritjes se vitit 1912(f. 474-483).

Bashkebisedimet midis shteteve ballkanike kundra Turqise, sidomos serbo-bullgare, krijuan nje rrezik kundra shqiptareve. Kjo beri qe te shtohet interesi per shqiptaret nga ana e Vjenes. Konti Berhtold beri hapa konkrete ne kete drejtim duke propozuar nje hap kolektiv prane qeverise turke per zbatimin e nje politike decentralizuese. Ministri i jashtem austro-hungarez kerkoi t’i lihej kohe Portes per ta shtrire parimin e decentralizimit, por pa percaktuar kohe, gje qe nuk u perkrah nga Fuqite e Medha. Nga ana tjeter qeverite e Greqise dhe Rusise mbeshteten politikat antishqiptare per zvogelimin e koncensioneve qe do t’u beheshin shqiptareve. Ne kete mes te gjitha shtetet ballkanike, pervec Rumanise, u lidhen midis tyre kundra Turqise duke shpallur Luften Ballkanike me 8 tetor 1912, Ushtrite e aleateve ballkanike brenda nje kohe te shkurter e kishin shpartalluar ushtrine turke dhe kishin filluar zgjerimin e shteteve te tyre ne kurriz te shqiptareve. Kjo gje beri qe Fuqite e Medha te rishikonin vendimet e tyre per te mos lejuar ndryshimin e statur quo-se ne Ballkan. Ne fund te tetorit filluan te flasin per nevojen e ndryshimeve territoriale ne te mire te aleateve ballkanike. Ishte kjo aresyeja qe i detyroi patrotet shqiptare te merrnin veprime konkrete per shpetimin e kombit. U nisen nga Stambolli dhe arriten ne Bukuresht ke me 5 nentor 1912 organizuan mbledhjen e kolonise shqiptare te atjeshme. Aty u vendos te themelohej “nje komitet drejtonjes”, qe te merrte ne dore qeverimin e vendit. Prej ketej u kalua ne Vjene duke takuar ambasadorin anglez, Bertoldin dhe ambasadorin italian. Atje u muar vesh qe ne Shqiperi kishte filluar levizja per nje kuvend mbare kombetar dhe grupi i patrioteve kerkoi qe ti bashkohej kesaj levizjeje duke hedhur idene per mbledhjen e nje kuvendi ne Shqiperi. Ne keto kushte e vetmja zgjidhje ishte shpallja e pavaresise. Grupi i kryesuar nga Ismail Qemali arriti ne Durres me 21 nentor dhe pasi u bashkua me delegatet e Kosoves arriti me 25 nentor ne Vlore, qe ishte caktuar te behej kyeqyteti i Shqiperise se pavarur. Me 28 nentor 1912, ne oren 14, u hap ne Vlore Kuvendi Kombetar ne te cilin merrnin pjese 37 delegate duke  zgjedhur Ismail Qemalif kryetar, i cili deklaroi se nga rrethanat e krijuara nga Lufta Ballkanike “e vetmja udhe shpetimi ishte ndarja e Shqiperise nga Turqia”. Miratimi njezeri e kesaj deklarate coi ne nenshkrimin e dokumentit historik ku thuhej: “…Shqiperia me sot te behet me vehte, e lire e mosvarme” 486-498). Por te gjitha shifrat e botuara ne kete histori jane konsideruar te pasakte dhe me 2012 u ndryshuan. Cfare kane pergatitur nxenesit e mevonshem te shkolles enveriste te historise me kete ndryshim shifrash dhe perse nuk kane qene dakort me numrin e dhene nga Akademia e Shkencave  Shqiptare? Fakti qe nuk ekziton asnje analize kritike e ketin fakti duhet te tregoje se gjerat jane bere ne menyre arbitrare, dmth politike.

Po me 1984 Akademia e Shkencave e RPSSH ribotoi “Historia e Shqiperise”, vell. III, Tirane 1984, qe flet per periudhen 1912-1944 (me interesonte periudha 1912-1914 e Qeverise se Vlores ne lidhje me gjendjen shoqerore te Popullit Shqiptar qe perkonte me kreun e I-re te shkruar nga Kristo Frasheri dhe doreheqja e Ismail Qemalit nga qeveria e perkohshme, kreu II-te te shkruar nga Stefanaq Pollo, Arben Puto dhe Gazmend Shpuza).

Kreu i pare i ketij libri permban strukturen ekonomike dhe shoqerore te Popullit Shqiptar me 1912 dhe paraqet nje interes te jashtezakonshem pasi na tregon menyren se si ka filluar manipulimi i historise se tij. Sipas autorit, me 1912, trungu etnik shqiptar shtrihej ne nje siperfaqe prej gati 52 mije km2 dhe nje popullate prej 1 550 mije, nga te cilat afersisht 1 330 mije ishin shqiptare. Por kjo nuk u muar parasysh nga ana e Fuqive te Medha, te cilat e permblodhen  shtetin shqiptar ne 28 mije km2 me nje popullsi prej 740 mije banoresh (prej te cilave rreth 95% e perfaqesonin shqiptaret, kurse tepricen minoritete te kufizuara greke (2,6%), vllehe (2,1%) dhe maqedone (0,3%)). Pjesa tjeter (me nje popullsi prej 802 mije banore, nga te cilat 622 mije qene shqiptare), mbeten jashte kufijve te Shqiperise. Prej tyre pjesa me e madhe hyri nen zgjedhen e Serbise (gati 20 mije km2), ne nje mase me te vogel nen ate te Greqise (rreth 4000 km2) e te Malit te Zi (afersisht 2 mije km2). Sipas autorit gjymtimi territorial i Shqiperise pati pasoja te thella ne jeten ekonomike te shtetit shqiptar (f.45-46). Kur vjen pune per te percaktuar strukturen shoqerore te popullit shqiptar autori autori nuk ben asnje percaktim social, por mbeshtetet vetem tek ndertimi strukturor i aparatit osman, qe pas 1912 u eleminua bashke me funksionaret e larte te kesaj administrate qe vepronin ne territorin e banuar nga shqiptaret> prej ketej autori kalon direkt ne shkakun e lindjes se shtetit kombetar te shqiptareve, i cili, sipas autorit, ishte i lidhur me vrullin e levizjes iluministe rilindase, i cliruar gjithashtu nga karakteri teokratik qe kishte pasur perandoria feudale Osmane. Autori pretendon se fitorja e pavaresise kombetare coi ne triumfin e idese perparimtare te shkeputjes se shtetit nga xhamija ose kisha dhe e barazise se qytetareve pamvaresisht nga feja. Kjo nuk pengoi pronesine cifligare te tokes te shkeputej nga i zoti i trasheguar nga koha osmane, e cila me 1912 mbulonte rreth 55% te siperfaqes se pergjithshme agrare. Ne gjendjen shoqerore autori perfshin edhe borgjezine tregetare si dhe aleancen midis bejlereve cifligare dhe borgjezise reshpere te formuar gjate levizjes per clirim kombetar, duke formuar ne kete menyre klasa sunduese e vendit dhe lindjen e nje Shqiperie te pavarur si nje shtet cifligaro-borgjez (f. 49-51).

Te gjitha keto sherbejne per te sajuar ate qe nuk kishte ekzistuar kurre ne Shqiperi, por qe i interesonin diktatures per te argumentuar lindjen dhe zhvillimin e marredhenieve kapitaliste ne qytet (f. 51-66)  dhe zhvillimin e marredhenieve kapitaliste ne fshat (f. 67-78). Te gjitha keto do t’i sherbenin diktatures per te argumentuar kalimin e shoqerise shqiptare ne rruge te domosdoshme drejt marredhenieve socialiste te prodhim-shkembimit. I gjithe kapitulli pershkruhet nga ideja e ekzistences te klases se bejlereve cifligare, borgjezise kombetare, klases punetore dhe shtresave mikroborgjeze te qytetit, punetoreve te fshatit dhe fshatareve te vegjel te mbarsura me kontradikta midis tyre (f.78-84). Ne vazhdim flitet per Konferencen e Ambasadoreve  te dt. 17 dhjetor 1912 ku u pranua shtetit i ri shqiptar. Vlen te permendet, si nje akt pozitiv i studimit, qe autoret e kapitullit kane evidentuar faktin e njohjes te se drejtes tregetare Serbise te kishte nje dalje ne Adriatik nepermjet nje skele shqiptare dhe lidhjes hekurudhore nderkombetare (kete vendim e kam analizuar hollesisht ne nje artikull: “Komentet mbi nje dokument dypermasor”  (“ORGANIZIMI I SHQIPËRISË SIPAS VENDIMIT TE KONFERENCËS SE AMBASADORËVE NË LONDËR MË 29 KORRIK 1913”  dhe “STATUTI I SHQIPËRISË I PËRPUNUAR NGA KOMISIONI NDËRKOMBËTAR I KONTROLLIT”.)(vazhdim i asaj që shqiptarët nuk dinë për historinë reale të mëvetësisë së  tyre kombëtare), www.genchoti.com, albanovaonline.com.).

Midis  faqes 100 dhe 101 autoret kane vendosur nje harte te shtetit shqiptar sipas tre kerkesave te kohes: 1-sipas Qeverise se Vlores, 2-sipas shteteve ballkanike, 3-sipas vendimit perfundimtar te Fuqive te medha. Jam i detyruar te evidentoj kete problem pasi ai nuk ka kete permase qe publikojne autoret. Nuk ka asnje mundesi qe Qeveria e Perkohshme e Ismail Qemalit te kete propozuar zyrtarisht permasen territoriale te pretenduar, pasi ne te kunderten as qe do te ishin pranuar ne ate konference. Faktet e ardheshme treguan se kush nga shqiptaret politikane pretendonte per Shqiperine e Madhe (Isa Boletini) ose kerkonte nje Shqiperi me te vogel (Esat Pashe Toptani) do te eleminohej fizikisht, keshtu qe ky problem ka qene i kopsitur nga Fuqite e Medha dhe shqiptaret nuk i ka pyetur kerkush asnjehere (ne fakt ata qe kerkuan Shqiperine e Madhe kane qene delegatet e Kongresit te Triestes dhe per kete nuk i pyeti dhe perkrahu njeri). Kurse Shqiperine e vogel e ka kerkuar Esat Pashe Toptani. Keshtu qe ne kete drejtim ky liber historie nuk thote te verteten.

Kreu i dyte ka nje kapitull (3) me titull: “Lufta per bashkimin kombetar” (f. 109-124) qe flet per aktin e fundit te Qeverise se Perkoheshme te Vlores. Ne fakt ky ka qene nje nder iluzionet e historiografise enveriste, e cila ne leter kerkonte te dukej si faktor i bashkimit te shqiptareve, kur lufta civile e viteve 1943-1948 dhe vete politike e Enver Hoxhes e shpartalloi unitetin e Kombit Shqiptar pertej historise. Sipas autoreve te ketij kapitulli ka qene veprimtaria percarese e Pashait te Toptaneve qe e ka demtuar rende lirine dhe pavaresine e Shqiperise ne nje cast kritik. Esat Pasha ne maj 1913 organizoi nje kongres ne Kruje me pjesmarrjen e perfaqesuesve nga krahinat e Shqiperise se Mesme, por qe u perkrah vetem nga “delegatet” e Durresit, Kavajes, Tiranes, Lezhes e Kurbinit. Veprimtaria e Pashait nuk gjeti perkrahje te Vjenes duke pesuar nje goditje te rende. Por kjo nuk e pengoi te pranonte propozimin e Ismai Qemalit per te marre postin e ministrit te brendeshem ne vend te Myfit Libohoves. Pretendohet qe pas largimit te serbeve nga territoret e caktuara per Shqiperine, Malesia e Madhe, Lezha dhe Mirdita u bashkuan me Qeverine e Vlores. Por ne shtator 1913 plasi kryengritja e shqiptareve ne tokat e pushtuara nga serbet dhe ne territoret e lena jashte konfigurimit politik te vendosur nga Londra. Serbia kunderveproi duke mobilizuar ushtrine dhe duke filluar luften kundra shqiptareve. Arriti te pushtonte te gjithe territorin shqiptar  ne verilindje dhe ju drejtua Adriatikut. Autoret pretendojne se Qeveria e Vlores vendosi te perdore dhunen kundra shkelesve te tokave te dhena nga Londra per shtetin e shqiptareve. Kjo lufte, kjo qendrese dhe kjo kryengritje u shtri edhe ne tokat e banuara nga shqiptaret, por te lena jashte shtetit ame. Tre udheheqes popullore: Bajram Curri, Isa Boletini dhe Elez Isufi moren persiper drejtimin e kryengritjes per bashkimin e tokave te banuara nga shqiptaret edhe pse ishte ne kundershtim me vendimet e Londres. Kryengritja perfshiu pothuajse te gjithe Kosoven duke filluar nga Drenica, Prizreni, Gjakova deri ne afersi te Prishtines. Kjo coi ne mobilizimin e pjesshem te ushtrise serbe dhe fillimin e luftes serbo-shqiptare. Thyerja e kryengritesve dhe drejtimi perseri i ushtrise serbe drejt Adriatikut u shfrytezua nga rrethet ushtarake te Vjenes per te likujduar armikun e tyre kryesor ne Ballkan.

Por kjo situate u shfrytezua nga Esat Pasha per te luftuar Qeverine e Vlores dhe rrezimin e saj. Kjo coi ne formimin e “Pleqesise se Shqiperise se Mesme” dhe ne lindjen e konfliktit midis Vlores dhe Durresit dhe ne luften e Qeverise se Vlores kundra cifligareve te tokave.

Deshtimi i kryengritjes se shtatorit perforcoi bindjen edhe ne rrethet politike brenda vendit se bashkimi i tokave te dhena nga Londra nuk mund te behej pa nje aleance jashteshqiptare. Ne kete menyre flitet per nje perpjekje per te formuar aleancen turko-bullgaro-shqiptare,. Perfshirja e shume personaliteteve politike brenda vendit dhe bashkimi i tyre me majorin turk, me origjine shqiptare, Beqir Grebenene pajtoi Ismail Qemalin me aleancen turko-bullgare, ku keta te fundit ne janar te vitit 1914 nenshkruan marreveshjen midis tyre, ku perfshihej edhe Shqiperia ne nenin IX. Mirepo projekti i marreveshjes tre paleshe nuk u realizua dhe  me 6 janar 1914 u zbulua i gjithe projekti ushtarak i Beqir Grebenese, ku u pershine nje sere arrestimesh.

Arritja ne tetor 1913 e Komisionit Nderkombetar te Kontrollit (KNK) dhe vendosja e Princ Vidit ne krye te shtetit shqiptar e detyroi Ismail Qemalin qe me 22 janar 1914 te jepte doreheqjen duke i dhene fund ekzistences se Qeverise se perkohshme te Vlores pas 14 muajve veprimtari (f. 124-127).

Ne te vertete kjo histori e botuar me 1984 revizionon ne permbajtje te gjithe historiografine enveriste qe qarkullonte ne Shqiperi qe nga 1962, por pa e thene te verteten ne thelbin e saj. Cdo gjeje i bihet anash duke sfumuar shume ngjarje pikante ne fillim te shekullit te XX-te dhe duke i ndryshuar e fshehur ato. Ne do te shikojme qe fantazite historike qe qarkullonin midis viteve 1962 dhe 1984 do te ringjallen pas 1991 duke krijuar nje ekuiliber formal te krahinave qe luftuan realisht per historine e Popullit Shqiptar ku autoret e tyre kujtojne se me kete mund te realizohet bashkimi kombetar i mbarekrahinave shqiptare te percara nga politika enveriste e 45 vjeteve te diktatures komuniste.

Po me 1984 studiuesi Ligor K. Mile botoi studimin “Ceshtje te historise agrare shqiptare (fundi i shek. XVIII – viet 70 te shek. XIX)”, me recenzente Hekuran Mara, Iljaz Fishta, Zija Shkodra dhe Fiqiri Islami. Libri tenton “te kontribuoje ne rrahjen e problematikes se fshatit shqiptar dhe me konkretisht te fshatit te cifliguar, gjate periudhes se fundit te shek. XVIII deri ne vitet ’70 te shek XIX. Keta kufij kohore nuk jane zgjedhur rastesisht, meqenese brenda kesaj periudhe ndodhen procese te reja ekonomike-shoqerore, te cilat, per mendimin tone, paralajmeronin fillimet e krizes se rendit feudal me dukjen e lementeve fillestare dhe sporadike te asj ekoniomie te re, qe do te sillte, kryesisht nga gjysma e dyte e shek. XIX, lindjen e rendit kapitalist ne Shqiperi” (f. 5). Libri eshte ndertuar ne 9 kapituj me kete permbajtje:

Kreu I.    Zhvillimi i sistemit te cifligut ne trojet shqiptare

Kreu II.   Perhapja gjeografike e sistemit te cifligut  ne trojet shqiptare

Kreu III.  Marredheniet agrare para heqjes se sistemit te timareve

Kreu IV  Marredheniet agrare gjate periudhes se Tanzimatit

Kreu V   Struktura shoqerore ne fshatin e cifliguar

Kreu VI  Rreth qendreses fshatare kunder zgjedhes feudale-cifligare dhe

pushtuesve osmane

Kreu VII  Bujqesia dhe blegtoria shqiptare dhe struktura e prodhimit te tyre

Kreu VIII Tregtia cifligare dhe fshatare e produkteve bujqesore dhe blegtorale

Kreu IX   Rreth menyres se jeteses ne fshatin shqiptar

Eshte i vetmi liber ne letersine historike shqiptare qe “argumenton”, jashte kontestit materialist dhe ekonomise politike, ekzistencen e rendit feudal shqiptar ne antagonizem me rendin feudal otoman si nje dukuri shoqerore me burim nga shoqeria shqiptare dhe parashqiptare. Sipas autorit “ne Perandorine Osmane toka ndahej ne pese kategori: 1) toke “mylk” ne pronesi private; 2) toke “mirije” ne pronesi shteterore; 3) toke “vakuf” ne pronesi te institucioneve te ndryshme fetare; 4) toke “metruqe” ne shfrytezim te perbashket te bashkesive kryesisht fshatare; 5) toke “mevate” – toke e shkrete, e lene djerr” (f. 22), pa permendur paralelisht format e pronesise ne krahinat e banuara nga shqiptaret ku pushteti otoman nuk ishte shtrire asnjehere, edhe pse kjo gjendej e publikuar ne tre artikujt qe e shoqerojne bibliografine ne studimin e tij (Rr. Zojzi: Ndamja krahinore e popullit shqiptar (Ne “Etnografia shqiptare”, I. Tirane 1962); Parmenda shqiptare dhe procesi historik i zhvillimit te saj (Ne “Etnografia shqiptare”, VII. Tirane, 1976); Mbeturina te rendit fisnor ne disa mikrorajone te vendit tone (Ne “Konferenca Kombetare e Studimeve Etnografike”, Tirane, 1977); (f. 450). Problemi nuk eshte kaq i thjeshte sa ka kujtuar autori jo vetem pse pronat ne territorin e banuar ne ate kohe nga shqiptaret nuk paraqesin dinamiken autoktone te pronesise, por ai nuk zoteron ekuacionin klasik te zhvillimit te prones ne planin teorik dhe tipikisht ne ate shqiptar. Nga ana tjeter, ai pranon, duke cituar Rrok Zojzin, ekzistencen e festave pagane (f. 289) pa i lidhur me format e pronesise  qe zoteronte popullata autoktone.  Ai eshte munduar te imponoje format e pronesise nen juridiksionin otoman duke i nenkuptuar te mireqena ne shoqerine shqiptare. Sipas  tij rezulton “se ne strukturen klasore te fshatit te cifliguar, sidomos gjate Tanzimatit, cifciu, cifligari, agai, meditesi, perfaqesonin klasa te shoqerise feudale qe po fillonte te hynta ne krize. Por nga keto figura, cifligari ruajti me shume se kushdo tjeter tiparet me te theksuara feudale, madje deri ne Clirim, si perfaqesues i “klases feudale qe ishte ne degjenerim te plote”3 (f. 404). Ne fakt kjo analize nuk eshte historike, edhe pse mund te konsiderohet e sakte per kohen, por ajo eshte tipikisht politike dhe nuk mund te sherbeje per te nxjerre perfundime mbi shkallen e zhvillimit historik te shoqerise shqiptare mbi bazen e dinamikes agrare. Ne kete rast ajo tregon mirefilli ndikimin e politikes otomane ne fshatin shqiptar dhe menyren se si ka ndryshuar historikisht ky fshat per sa kohe qe e drejtonte politikisht Perandoria Otomane. Dmth studimi mund te ishte shume i vlefshem po te ishte pare me kendveshtrimin politik te ceshtjes agrare shqiptare nen ndikimin otoman, pasi kjo gje do te shpetonte jo vetem indoktrinimin e shqiptareve nga pikepamja arsimore, por dhe vete permbajtjen e historiografise komuniste shqiptare te epokes enveriste. Prej gjithe kesaj analize, pasi ka krijuar nenkuptimin e shoqerise feudale shqiptare, autori pretendon se “Metodologjia marksiste ka percaktuar prej kohesh rruget qe duhen ndjekur per zgjidhjen e problemit se kur nje vend kalon nga rendi feudal ne ate kapitalist. Te mbeshtetur tek kjo metodologji, historiografia e re shqiptare ka trajtuar nje radhe ceshtje qe lidhen me periudhen kalimtare nga rendi feudal ne ate kapitalist ne Shqiperi” (f. 403). Pikerisht kjo eshte e pavlefshme per shoqerine shqiptare, por ajo fsheh edhe nje veprim historik te realizuar mbi popullin shqiptar per sa kohe qe jetonte nen politiken e Pereandorise otomane sipas pyetjes ne e ka cuar perpara apo e ka lene prapa shoqerine shqiptare kjo perandori. Te pakten problemi i prones private mbi token e perligj kete pergjigje duke zgjidhur dy probleme kardinale per shoqerine shqiptare. E sa per metodologjine marksiste qe autori pretendon se ka percaktuar prej kohesh rruget… une pretendoj per te kunderten; marksizmi nuk ka zgjidhur asgje, por ka analizuar vetem formen klasike qe mund te konsiderohet e vlefshme per nje pakice popujsh te Europes dhe te Azise dhe qe sot eshte praktikisht e pavlefshme. Por per problemin shqiptar, sipas dinamikes se shoqerise se asaj kohe e per sa kohe qe ne i njohim, marksizmi nuk ka dhene asnje zgjidhje (eshte pune tjeter metodika e inicuar nga autoret e kesaj filozofie). Pajtimi i marksizmit me “shkencen” shqiptare ka qene nje mashtrim i radhes, te cilin studiuesit shqiptare te epokes enveriste kane qene te detyruar ta perdorin per hir te ekzistences pasi jo vetem qe nuk jepen referimet, por zberthimi i marksizmit ne funksion te kesaj shkence pa qene praktikisht i pamundur per shume e shume aresye, qe nuk ja vlen te permenden ketu. Le pastaj qe marksizmi ka qene nje koperture per te mbuluar manipulimet e realizuara. I vetmi argument paraprak qe mund t’i shtohet shtrimit te problemit nga ana e avokatit ketu poshte eshte se themeli i te gjitha fenomeneve ne Lindje (behet fjale per Turqine, Persine, Industanin) e perben mugesa e pronesise private mbi token. Ky eshte kyci i vertet edhe per qiellin e Lindjes (Letra e Marksit – Engelsit ne Mancester, Londer, 2 qershor 1853, Marks-Engels, Letra te zgjedhura, f. 102).

Per kete problem jam i detyruar t’i rikthehem vepren se Av. Dr. Vasil K. Dilo: “Studim mbi cifliqe” (monografi) te botuar ne fletoren “Konkordia-Omonia” te Gjirokastres Nr. 208/55 dt. 2/15 prill 1919 ne gjuhen greke, qe eshte doreshkrim ne gjuhen shqipe, prone e familjes Dilo, te cituar me siper; por edhe nje vepre tjeter qe na jep goxha zgjidhje te pronesise se tokes ne kohen e Perendorise Otomane (Alija Izetbegoviq, Islami ndermjet Lindjes e Perendimit).

Sipas avokatit tone, kur flet per shtetin otoman, problemi i prones mbi token paraqitet keshtu: “ndersa ne deget e tjera te se Drejtes nuk gatuan dot dicka serioze dhe te pershtatshme me cka lyp rregullimi i nevojave te Njerezve dhe as mund te krahasohet me Romaket e vjeter, por persa i perket tokave mundemi te themi se nuk ja kaluan romaket vetem, por mund dhe te mburren se paraqiten si Agim i thelle  (nenvizim i autorit) i drites te cilen, pas shume shekujsh, i solli Njerezise Theoria rellative e Marksizmit dhe Leninizmit. Krijoi shtetezimin e Tokes, te cilin (shtetezim) e pelqejne dhe gjithe sociolloget dhe fillozofet dhe Ekonomolloget e sotem. Kete theorie ka per baze Ligji i tokave te ish Perendorise Otomane, ndene sundim te se ciles jetoi dhe Shqiperia katerqind e ca vjet” (f. 3-4 e doreshkrimit). Per ndarjen e tokave qe perbenin shtetin e otomaneve, nga pikepamja gjeografike, edhe avokati jep te njejten hapsire: ajo ndahej ne pese kategori sipas emertimeve te historianit tone. Per temen tone paraqet rendesi cifligu, qe per historianin tone paraqet themelin e prones feudale, por qe per rastin shqiptar ka nje perputhje te tille historike sa nuk pajton gjendjen private te saj me pronen private per aresyen me te thjeshte fare: ne Perandorine Otomane toka ka qene prone shteterore dhe jo private. Ne kete pike forma fisnore perputhej formalisht me ate shteterore duke fshehur gjendjen reale shoqerore te banoreve vendas me kete argument. Vini re permbajtjen ligjore te pronesise se Tokes ne Perandorine Otomane:

“Ligji Otoman mbi Token, si me nenin 8 gjithashtu dhe me N. 130, nuk e favorizon grumbullimin e nje toke me dimensione te mbedha (sa eshte ajo qe perben qarkun e nje katundi), ne duar te nje individi me rasje te nje nevoje se madhe, kur dmth s’ka mundesie qe te vije ne gjendjen e meparshme nje katund i prishur, vetem atehere permetohet qe tokat e nje te ketilli katundi, te jepeshin ne nje, dy ose tri persona se bashku qe te transformohesh katundi ne ciflik.

C’eshte ciflik e cakton Ligji mbi Token me N. 131, i cili dallon dy lloj cifliqesh dmth 1) Ciflik simbas ligjit, i cili eshte nje are me dimension sa te punohet cdo vit me ane te nje cifti qesh dhe i cili jep prodhim. Perbehet nga nje toke 70-80 dynymesh kur toka eshte e kualitetit te pare ose nga njeqind (100) dynyme, kur eshte mesatare dhe nga 130, kur esht’i nje kualiteti ma te poshtem. Cdo dynym perbehet nga 1600 kut katrore. 2) Cka thuhet pergjithesisht ciflik, i cili permban toka bashke me godinat e goditura per kultivimin e tyre dhe me kafshet, farat, veglat bujqesore dhe me te tjera sende.

Nga kombinimi i ketij Neni me nenet 130 te Ligjit te Tokave dhe 1 e 3 te shtojces se Ligjit Tokave me date 4 korrik 1291 (1875) dhe N. 1 te Ligjit mbi prona te zoteruara prej  Zetimave rezulton se ciflik eshte instalimi i disa bujqve pa prona, ne toka te zoteruara prej nje tjetri, me obligim qe ata (bujqit), t’i punojne keto toka dhe prodhimin t’a ndajne me te zot’ e tyre ne analogji 2:1 keshtu qe nje e treta t’i perkasij se zotit te cifligut.

Simbas kuptimit te strikte te Ligjit, nji e tille prone tokash mund te permbaje toka te ndryshme nga pikepamja e eksplloatimit dmth mund te permbaje toka te punueshme dhe Livadhe dhe kollota dhe korie; por qe te gjitha keto toka jane ekskluzivisht nga ato lloj tokash, te cilat ne fillim jane dhenur koncensionar prej shtetit (si zoterues i tyre) dhe qe posedohen me ane tapiash. Domethene se ne cifliqet e formes origjinale, si ma nalt, nuk mbeshtillen edhe toka te leruara (metruqe), qe kane katundet e banuara nga pronare (N. 5 i L. mbi toka) ose toka te vdekura (mevat. N. 6 dhe 100 i L. Tokavet) (f. 9-12 doreshkrimit).

Jam i detyruar t’i sterholloj te gjitha keto per te argumetuar qe ne trojet e banuara nga shqiptaret nuk ka ekzistuar kurre prona private mbi token, keshtu qe detyrimisht nuk ka asnje aresye te merret si argument ne percaktimin e rendit feudal nder shqiptare. Akoma me tej, ne kete pike ka nje problem qe e kam gjetur te zgjidhur tek nje filozof politikan, sipas te cilit: “Sipas skemes marksiste do te duhej te pasonte kjo renditje: industria e zhvilluar – klasa punetore – partite politike. Ne te vertete zakonisht kjo renditje eshte e anasjellte, ndaj nder vendimet e qeverive komuniste te vendeve te pazhvilluara e gjysem te zhvilluara gjenden edhe te atilla ku partia vendos te ndertoje industrine dhe me te klasen punetore. Gjerat, pra, permbysen: vetedija krijon qenien, politika historine, kurse superstruktura bazen (Alija Izetbekoviq, Islami ndermjet Lindjes e Perendimit, f. 238), qe permban brenda faktin historik: krijimin teorik te rendit shoqeror sipas justifikimit te rendit politik te vendosur me dhunen antihistorike. Ne kete drejtim te gjithe historianet shqiptare te epokes enveriste kane shkruar nje histori qe nuk perkon me jeten biologjike te paraardhesve te tyre historike duke e permbysur realitetin shekullor.

Me 1985 per here te pare ne historine e Popullit Shqiptar u botua, nen logon: Akademia e Shkencave e RPSSH, Fjalori Enciklopedik Shqiptar, Tirane 1985. Si e tille ajo permban te dhena mbi  Kuvendin Kombetar te Vlores 1912 me permbajtjen e meposhtme, duke u konsideruar ajo qe shprehej zyrtarisht nga diktatura enveriste:

“Kuvendin Kombetar te Vlores 1912 (28.11. – 7.12.1912). Kuvend historik i kryesuar nga Ismail Qemali ku perfaqesues nga krahina te ndryshme te vendit shpallen me 28 Nentor Pavaresine e Shqiperise dhe zgjodhen organet drejtuese te shtetit te ri shqiptar. / K.K. i V. U mblodh ne rrethana te nderlikuara kur kishte filluar Lufta I Ballkanike (shih). Tokave shqiptare u kanosej rreziku i aneksimit nga monarkite fqinje te Ballkanit. Shqiptaret, qe sapo kishin perfunduar kryengritjen e tyre te pergjithshme te 1912-es kunder sundimit osman, u vune perseri ne levizje per te shpetuar ardheun. Mbledhja e Shkupit (14 tetor 1912) e rretheve me te perparuara patriotike te vendit vendosi te rrembeheshin armet per te fituar lirine, per te mbrojtur teresine territoriale te vendit dhe per t’i bashkuar kater vilajetet (te Shkodres, Kosoves, Manastirit e Janines) ne nje shtet te vetem kombetar qe do te vendoste per fatin e atdheut. Pjestaret e saj filluan te punonin ne krahinat e papashtuara te veriut per zgjedhjen e delegateve. Nisma per mbledhjen e nje kuvendi kombetar pati edhe ne krahina te tjera te vendit. / Nje veprim te ri politik jashte atdheut ndermori I. Qemali dhe Luigj Gurakuqi. Ne mbledhjen qe organizuan ne Bukuresht me 5 nentor 1912 me kolonine shqiptare te atjeshme u vendos, nder te tjera, qe te krijohej “nje komitet drejtonjes” qe te merrte ne dore qeverimin e vendit. Sondazhet e bera nga I.Qemali ne qarqet diplomatike te Vjenes vertetuan se opinioni mbizoterues ne kancelarite e Fuqive te Medha ishte ne favor te nje Shqiperie autonome. Grupi i patrioteve shqiptare kishte arritur ne perfundimin se zgjidhja e drejte e ceshtjes shqiptare, ne kushtet e reja te krijuara nga Lufta e I Ballkanike ishte shpallja e pavaresise dhe zgjedhja e nje qeverie te perkoheshme nga nje kuvend kombetar. Si vend i mbledhjes se kuvendit u caktua Vlora, per ku ishin drejtuar delegatet nga krahina te ndryshme. / K.K. i V., me 37 delegate, diten e pare zgjodhi kryetar I. Qemalin dhe ne baze te protokollit te tij mori vendimin historik qe “Shqiperia me sot te bahet ne vehte, e lire e e mosvarme”. Ne ballkonin e selise se K.K te V. u ngrit flamuri kombetar. Me shpallen e Pavaresise, K.K. i V. kreu nje akt me rendesi jetike per popullin shqiptar, qe kurorezonte luftrat shekullore te tij per lirine dhe teresine territoriale te atdheut. K.K. i V. u plotesua me delegate te rinj. Numri i tyre arriti ne 63 veta qe perfaqesonin te gjithe trevat shqiptare prej Shkodres, Rrafshit te Dukagjinit e Kosoves ne veri e verilindje, Dibres, Ohrit, Struges ne lindje e deri ne Cameri ne jug. K.K. i C. (?, GH), i cili kishte vendosur qe diten e pare krijimin e nje qeverie kombetare, zgjodhi me 4 dhjetor Qeverine e Perkohshme te kryesuar nga Ismail Qemali me anetare Nikolle Kacorri, Abdi Toptani, Mehmet Derallen, Luigj Gurakuqin, Pandeli Calen etj dhe pleqesine e kryesuar nga Vehbi Agolli (shih). K.K. i V. vendosi qe Pleqesia te ishte nje “mekembese” e kuvendit, te bashkepunonte me Qeverine e Perkohshme, ta kontrollonte e ta keshillonte ate kur te ishte nevoja> te drejten e rrezimit te qeverise e kishte vetem Kuvendi Kombeta. / K.K. i V. kishte nje perberje borgjezo-cifligare qe u pasqyrua edhe ne qeveri e pleqesi. Megjithese kuvendi nuk shqyrtoi nje nder problemet themelore te ndertimit shteteror, ate te formes se rregjimit. Qeveria e Perkohshme, duke caktuar programin e komisionit qe do te mbronte ceshjten shqiptare perpara Fuqive te Medha vendosi qe ai te kerkonte ngritjen ne Shqiperi te nje monarkie kushtetuese. / I. Qemali si kryetar i K.K. i V. ua njoftoi shpalljen e pavaresise te gjitha krahinave te vendit te papushtuara ende nga ushtrite e aleances ballkanike. Pershendetje te zjarrta i erdhen K.K. te V. nga popullsia e ketyre krahinave, nga shqiptaret e merguar dhe nga te huaj, miq te Shqiperise (S. Po)” (f. 587).

E gjithe permbajtja e kesaj encikplopedie eshte nje orvajtje per ta bashkuar manipulimet e 45  vjecare te historise me realitetin e jetuar, por pa nxjerre ne pah jo vetem shkaktaret politike te formimit te shtetit te shqiptareve, por as dhe aktoret e vertete qe luajten rolin kryesor ne formimin e ndergjegjes europiane te popullit shqiptar pergjate 4 shekujve te fundit. Te pakten libri ne vazhdim ka nje permbajtje qe i ka sherbyer perforcimit konkluziv te Enciklopedise enveriste shqiptare.

Po me 1985 kandidati i shkencave filozofike Fatos Tarifa botoi studimin e tij: “Ceshtja e clirimit kombetar ne mendimin politik-shoqeror rilindes 1900-1912”, Tirane 1985, ku do te vecoja faktin real dhe interpretimin e mbrapsht te ketij fakti nga ana e shkolles filozofike komuniste shqiptare jo vetem pse ata qe u emeruan rilindes nuk kane qene te tille ne asnje aspekt, por, kryesisht, mendimet qe ja dedikuan te ashtequajturve rilindas i konsideruan si platforma filozofike per clirim kombetar nga ku rezultunte qe shqiptaret te kishin bere namin duke luftuar me pende dhe arme per kete pavaresi. Nuk qendron puna thjeshte tek mashtrimi i perdorur, por ky mashtrim u ngrit shume shpejt ne sistem dhe i gjithe Populli Shqiptar shikonte veten ne pasqyre duke nderuar me grusht dhe klithte: Jam trim dhe liridashes; kur ne asnje rast te vetem nuk ja kishte pare hajrin luftes te lidhur me jeten sociale pergjate shekullit te XX-te. deri ne ate shkalle sa dhuraten europiane te 1912 e konsideroi si vepren e vet (nuk eshte per t’u habitur se ndonje dite shqiptaret mund te pretendojne se e larguan Serbine nga Kosova te vetem me ane te nje lufte clirimtare). Boll te shikohen permasat e botes komuniste rilindase dhe do te kuptohet se politizimi e saj eshte shume larg realitetit historik dhe cdo gje eshte e sajuar koke e kembe.

Por tipikisht ky autor eshte nje nder krijuesit e levizjes mitologjise kombetare shqiptare, si nje faktor determinues ne pavaresine e tyre. Duke marre per baze nje studiues te huaj (1J. Swire, “Albania, The rise of a kingdom”, London, 1929, p. 38-39) dhe duke mohuar ekzistencen e nje literature te lidhur me ideologjine dhe mendimin politik te Rilindjes, autori shkruan: “shqiptaret nuk kane qene nje popull fetar fanatik dhe se ata kane vene kurdohere mbi gjithcka ndjenjat dhe aspiratat e tyre kombetare1”(f. 8). Qe te mund te pranohet ky deduksion duhet analizuar me perpara procesi fetar nder shqiptare per te percakuar ne eshte e vertet qe ata, shqiptaret, nuk jane fanatike dhe, se dyti, duhet zgjidhur problemi i menyres se lindjes se ndjenjave kombetare ne nje popull dhe tipikisht tek shqiptaret. Po te behen te gjitha keto do te shihet se shqiptaret jane ndoshta populli me fanatik ne Europe, duke ruajtur identitetin e ideve fetare prej me shume se 4000 vjet (pa ja ditur ne asnje permase ditelindjen e kulteve te tyre pagane) dhe populli me pa identitet kombetar ne Europe, na pelqen apo jo ky fakt, duke ruajtur me nje kembengulje te admirueshme primitivizmin e tyre shoqeror me nje permbajtje hapsinore shoqerore shume-shume me perpara ne kohe se ndjenjat kombetare qe kane popujt e tjere europiane (le te gjeje autori nje qelize materiale, te vetme, te lindur ne menyre autoktone qe t’i kete sherbyer ceshtjes kombetare, ne menyre qe te vertetoje idene e vet, – dhe do te shohe qe ajo nuk ekziston). Por autori ka vazhduar lojen e vjeter te indoktrinuesve te Popullit Shqiptar duke fshehur subjektin qe e pergatiti ate per ceshtjen kombetare.

Loja e ketij autori eshte edhe me e thelle kur tenton te kopjoje nga Engelsi dhe e ndryshon ate per per te argumentuar idete e veta antihistorike. Sipas tij “historia vete do te kishte, ne shume raste, nje karakter mistik ne qofte se prapa ngjarjeve historike, te cilat ne pamje te pare mund te duken te rastit, nuk do te shihnin bashkeveprimin e faktoreve me te thelle ekonomike, me pasqyrimin ideologjik te ketyre ngjarjeve ne formen e teorive e te pikepamjeve politike, juridike, filozofike, shoqerore, artistike etj., qe njerezit kane ne kokat e tyre. “ (f. 10). Kurse Engelsi ka shkruar: “Zhvillimi politik, juridik, filozofik, fetar, letrar, artistik etj. mbeshtetet ne zhvillimin ekonomik. Po te gjitha keto ndikojne gjithashtu mbi njera-tjetren dhe mbi bazen ekonomike. Nuk eshte aspak e vertet se vetem gjendja ekonomike eshte shkaku i vetem aktiv dhe se te gjitha te tjerat jane vetem nje rrjedhim pasiv. Jo, ketu kemi nje veprim reciptok mbi bazen e domosdoshmerise ekonomike, e cila ne fund te fundit, i hap gjithnje rruge vetes” (letra e Engelsit drejtuar V. Borgiusit, 25 janar 1894, Marks-Engels, Letra te zgjedhura, f. 687). Te gjitha keto nuk i kane sherbyer autorit tone  per te permbysur metodikat ekzistuese mbi kuptimin e historise, por eshte munduar te nxjerre nga ndikimi i botes otomane mbi Popullin Shqiptar ate qe nuk mund te ishte kurre veper e tij, te fshehe subjektin qe punoi per 1300 vjet me te dhe ta paraqese teresine e ideve individuale, saktesia e se ciles eshte teper e dyshimta pasi nuk ka lene asnje gjurme, si mendim politik e shoqeror rilindes. Ne fakt problemi i termit rilindes eshte nje problem mbare europian, pasi ai nuk ekziston zbatueshem ne asnje vend te Europes, duke perjashtuar Italine, por per rastin shqiptar ai fsheh subjektin qe formoi kombi shqiptar sipas parametrave europiane.

Hapat antihistorike te autorit tone ndiqen nga hapat antidialektike te tjere duke e paraqitur situaten shoqerore te avancuar sipas cilesise pa na treguar thelbin jo vetem te cilesise se re, por as ate te kaluar (raporti rilindje-lindje). Sipas tij “Mendimi politik e shoqeror rilindes perben nje hop cilesor ne historine e mendimit shqiptar dhe njekohesisht, shkallen me te larte te zhvillimit e te pjekurise se tij ne kushtet e roberise osmane” (f. 36). Se per cilin mendim ben fjale autori une e kuptoj shume mire, por bartesit e tij nuk ka qene as rilindes dhe as shqiptare, por ai ka qene nje mendim individual qe ka sherbyer per te rregulluar ndergjegjen e gjithseicilit kundrejt Popullit Shqiptar dhe vetem kaq (kam parasysh vellezerit Frasheri, Vaso Pashen, Cajupin, Naum Veqilharxhin dhe te gjithe ata qe propoganda komuniste e Enver Hoxhes i konsideroi rilindas (me hollesisht per kete shih artikullin: “A ka rilindas Populli Shqiptar?”, publikuar ne www.genchoti.com, albanovaonline.com, 2011).

Por autori eshte treguar dhe i papergatitur per zberthimin e kesaj teme, per rastin sikur Populli Shqiptar te kishte arritur pjekurine kombetare duke u nisur nga bota e brendeshme. Vini re pikepamjen e tij mbi menyren e formimit te konceptit te autonomise ne mendimin rilindes shqiptar: “Per te gjykuar per shkallen e pjekurise se nje levizjeje kombetare, ashtu si pergjithesisht per levizjet shoqerore, nder te paret faktore subjektive qe duhen permendur eshte mendimi teorik qe frymezon ate levizje dhe programi politik i saj: C’kerkesa shtron levizja? Si i argumenton ato? Ne c’rruge orienton te zgjidhen keto kerkesa dhe c’mjete te perdoren per kete qellim? (f. 61)

Te gjithe keto kerkesa te autorit ne te vertet formojne teresine hapsinore te manipulimit te historise se Popullit Shqiptar jo vetem pse pergjigjet e tyre nuk kane asnje lidhje me Popullin Shqiptar, por ato as qe jane shtruar ndonjehere ne kete plan nga kerkush. Idete e autorit tregojne piketat se ku filloi realisht manipulimi i historise se Shqiperise dhe perse u realizua ajo. Te pakten kjo kuptohet nga raporti filozofik midis pjekurise se levizjes kombetare dhe subjektit qe e pergatit dhe qe per autorin tone eshte mendimi teorik qe na frymezoka levizjen (kjo eshte tamam nje pikepamje enveriste e paster dhe teper-teper larg filozofise materialiste). Por kur nuk ekziston as komb, as levizje shoqerore dhe as nje faktor subjektiv te lidhur ne menyre te drejteperdrejte me ato individe qe pretendon autori dhe politika enveriste se jane rilindasit shqiptare, si i behet halli problemit te formimit te shtetit shqiptar? Sa do qe jane munduar te shpikin, te fshehin, te tjetersojne, te manipulojne, te poshterojne, te genjejne Popullin Shqiptar, te vetequajtur historiane dhe filozofe shqiptare te epokes enveriste dhe postenveriste nuk kane qene te afte ne asnje pike te argumentojne shkakun real te pavaresise se shtetit dhe Popullit shqiptar. E gjithe panorama hapsinore e autorit tone ne funksion te pavaresise se shqiptareve perben nje teresi idesh pa asnje domethenie dhe pa asnje lidhje me realitetin historik. Ata jane munduar te krijojne ne fushen e subjektit, pasi ne fushen e realitetit historik kane ekzistuar realisht qeliza shoqerore qe ndihmuan dhe pergatiten Popullin Shqiptar per diten e madhe te 28 Nentorit 1912. Kete kane tentuar te fshehin historianet e shkolles komuniste dhe ne kete pike ka filluar manipulimi  real i Popullit tone. E pakten kete proces e kemi konstatuar me kohe jo vetem si veprimtari shoqerore, por kemi percaktuar dhe individet qe jane marre tipikisht me kete problem, te pakten ne fushen e historise se teatrit shqiptar (me hollesisht per kete proces mund te shohesh artikullin: “Si e ndryshojne historine, posacerisht, Ardian Klosi dhe te tjeret” (pjesa e trete) qe flet mbi historine e fillim levizjes teatrore ne Shqiperi; – www.genchoti.com, albanovaonline.com).

Duke mos bindur veten dhe lexuesin autori kerkon medoemos ta gjeje subjektin shkakesor te formimit te shtetit te shqiptareve dhe hidhet ne nje dege tjeter me argumenta jo vetem ireale, por thellesisht te genjeshtert te shpikur nga nje shkolle e tere antishqiptare. Sipas tij “Proven me bindese te ekzistences se kombit shqiptar rilindasit vleresuan gjuhen. Historine e popullit shqiptar armiqte e tij mund edhe ta shtremberonin, ta falsifikonin ne menyren me te paskrypullt, madje shume ideologe te borgjezise shoviniste te vendeve fqinje, i mohonin krejtesisht popullit tone historine e tij kombetare, kurse gjuha ishte nje fakt i gjalle, i pamohueshem i ekzistences, i lashtesise se kombit shqiptar dhe i perkatesise se territoreve te tij. “Te gjithe sa flasin gjuhen shqipe jane shqiptare”3, – thoshte Dervish Hima” (f. 69).

Ne Shqiperi shume studiues pretendojne se merren me gjuhesi dhe kane titujt: doktore, profesor, akademike duke u dekoruar per punen e tyre, pamvaresisht se cfare perfitimi ka realisht Populli Shqiptar prej tyre. Por qe te vije nje dite dhe te tentohet te hidhet balte mbi Prof. Eqerem Cabej dhe punen e tij tregon se insinuatat mbi gjuhen shqipe jane thjeshte propogande dhe studiuesit shqiptare te kesaj fushe nuk ja kane haberin lidhjes se gjuhes me shkallen e zhvillimit social (e permend emermadhin Prof. Eqerem Cabej pasi mbi vepren e tij mund te behet fare lehte studimi mbi ndikimin pellazg ne gjuhen shqipe me te cilen nuk ka asnje lidhje birerie). Sikur kete analize ta kishte bere perpara vitit 1635, kur u botua fjalori i Frang Bardhit, edhe mund te pranohej, pasi 2544 fjalet e tij nuk mund te dalin jashte kontekstit historik te trashegimise pellazge (nuk po i japim rendesi raportit te fjaleve me ndikim pellazg me ato te pastra parailire; – te pakten karakteri monosilabik i gjuhes shqipe ne e jep te drejten e konstatimit te ketij raporti). Por t’i thuash pas 350 vjetesh dhe te marresh meriten e Klerikeve Katolike, qe kishin punuar pikerisht kaq vjet per gjuhen dhe shkollat shqipe, do te thote shume me teper se akuza mbi vjedhjen dhe manipulimin e historise (me hollesisht per kete problem mund te shihet studimi: Interpretimi materialist i filozofise se Gjuhes Shqipe, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Realisht kjo do te thote se armiqte e Popullit Shqiptar fshihen pas ketyre fjaleve te autorit tone dhe ai e ka emrin komunizmi enverist. Akoma me tej, fjalet e Dervish Himes nuk jane te sakta, pasi gjysma e popullit grek (te themi) e flisnin gjuhen shqipe (arvanitasit), por nuk konsiderohen shqiptare.

Fantazite e “filozofeve” enveriste shkonin pertej historise, duke kerkuar mbeshtetjen tek idete e dyshimta  prej nga ata pretendonin se ekzistonte mendimi politiko-shoqeror rilindas per clirimin kombetar (gjithmone duke i konsideruar te sakta referimet). Sipas autorit tone “Mendimi i Samiut (behet fjale per Sami Frasherin, GH) ishte per krijimin e “nje fare dhimokratie” (demokracie) apo “pleqesie”, te ngjashme me ate qe kishte ekzistuar shekuj me pare tek iliret e qe ruhej, ne nje menyre, ne malesite shqiptare te Veriut. Ne librin e tij Samiu permend nje deshmi te gjeografit te lashte grek Strabonit, sipas se ciles, ne fiset ilire ketu e dymije vjet me pare ekzistonin disa keshilla apo  pleqesi, sic i quante ai, te cilat ishin organe te verteta veteqeverisese te te pareve tane. Nga kjo forme e te qeverisurit, nga kjo pleqesi, te cilen “e kemi ruajtur edhe gjer me sot”, thoshte Samiu, “na te mos heqim dore kurre…”3(f. 73). Pretendimi i Samiut (nqs eshte i tij) jo vetem qe nuk eshte i sakte, por ai fsheh dhe luften e madhe qindra vjecare qe subjekti europian, qe ka vepruan ne brendesi te Popullit Shqiptar, ka bere me popullaten vendase per t’i ndryshuar karakteristiken natyrore, ne favor te zhvillimit te pershpejtuar, dhe ketu qendron i gjithe thelbi i Historise se Popullit Shqiptar dhe i vete shkences se HISTORISE. Ne te vertete i gjithe ky pasazh i Samiut eshte fund e krye nje permbledhje idesh jashte realitetit historik. Lexuesi duhet te jete i sigurte qe as iliret nuk kane pasur kete forme organizimi dhe as Straboni nuk mund te kete ditur kete deshmi, pasi organizimi fisnor nder ilire ka filluar shume me vone se Straboni (gjeografi helen ka njohur shoqerine pellazge ne bashkejetese me popullten autoktone e nuk ma merr mendja qe te kete qene i afte te beje diferencat) dhe shkaktari i ketij organizimi ka qene Katolicizmi Institucional, ne fund te shekullit te XII. Ky lloj organizimi konstatohet me familjen ku “Martesa brënda fisit nën  shkallën e shtatë sipas akteve të konsilit të Tivarit të vitit 1199 në Shqipërinë e Veriut në popullsinë katolike duket se ka vazhduar. Ndalohet nga kisha në këtë vit. (Burime të zgjedhura II, shek X-XV), f. 61” (Dokumenta të periudhës bizantine për historinë e Shqipërisë (shek VII-XV), f. 59). Eshte nje pike qe fsheh shume te panjohura per shoqerine parashqiptare duke na treguar dhe rrugen qe ka ndjekur kjo shoqeri deri ne momentin qe formon shtetin e vet dhe subjektin qe ka udhehequr kete proces. Por ne kete pike ja vlen te zbulohet aresyeja perse autori yne merr persiper ta lidhe procesin e mendimit rilindas me Veriun e Shqiperise kur permbajtja e rilindasve, te emertuar te tille nga enverizmi, nuk kane asnje lidhje me te. Cfare ka kerkuar te ndreqe filozofi  i epokes komuniste me kete deduksion? Nuk e di a e kupton lexuesi se tjeter pretendim ka titulli i librit qe po analizojme dhe tjeter kuptim ka brendia e tij! Problemi i organizimit fisnor, se bashku me vetqeverisjen e tij, eshte i pazgjidhur akoma jo vetem ne shtritshmerine e vet historike, por dhe ne perputhjen qe ka me shtetit klasor ne planin klasik. Por me dinamiken e Popullit Shqiptar si eshte perputhur? Ketu qendron pika e fshehte e formimit te shtetit te shqiptareve dhe kete autori yne nuk ka qene i afte ta zbuloje dot, le pastaj ta interpretoje. Vazhdojme me tej, pasi libri ne fjale permban xhevahire te panumerta mbi menyren se si eshte realizuar manipulimi i historise se Popullit Shqiptar.

Ne faqen 133-134 autori merret me nje problem qe as ka pasur lidhje me Turqie Otomane ne menyre te drejteperdrejte, por qe ka ndodhur ne kohen e saj. Sipas autorit “Faktori ekonomik ishte, domosdo, kryesori, por krahas tij, pushtimi i huaj ishte gjithashtu nje faktor qe i thellonte me shume dasite krahinore midis popullsise shqiptare. Duke i trajtuar ne menyre te diferencuar zona dhe krahina te ndryshme shqiptare dhe popullsite e tyre, duke u njohur malesive te veriut disa privilegje te vecanta e duke ua mohuar keto krahinave te tjera, duke bere diferencime te theksuara, sidomos ne trajtimin e popullsive shqiptare myslimane e asaj katolike apo ortodokse, pushtuesit osmane synonin ta percanin popullin tone, t’i armiqesonin me njeri-tjetrin grupe te vecanta te tij, pasi keshtu e kishin me te lehte te ruanin e te forconin zgjedhen e tyre”. E kam gjetur kete ide edhe tek autore te tjere te shkolles komuniste (Pirro Misha, Arratisja nga burgu i historise, f. 28,49), por e verteta eshte krejt tjeter per tjeter. Autoret e ketyre permasave kerkojne me cdo kusht t’i hedhin hi syve shqiptareve sa me gjate dhe te fshehin faktin qe trajtimin e diferencuar ekonomik midis krahinave shqiptaret e kane hasur vetem ne kohen e komunizmit enverist dhe asnjehere tjeter. Eshte tjeter pune permasa e marredhenieve universale te poleve gjeografike te shqiptareve; ajo nuk eshte varur asnjehere nga deshirat e shqiptareve dhe per ta ka qene gjithmone e rastit. E vetmja gje qe ka rene ne sy ka qene forma e besimit fetar ku malesoret e Veriut pane tek Selia e Shenjte dhe Austro-Hungaria mbrojtesin historik te deshirave te tyre dhe vetem kjo ka realizuar diferencimin, por pa ja ndryshuar thelbin e zhvillimit. Ky eshte nje problem filozofik qe nxenesit e shkolles enveriste nuk kane pasur kapacitet intelektual per ta zberthyer jo vetem per paaftesi, por, kryesisht, tek karakteri antimaterialist i filozofise ku jane mbeshtetur gjithmone, e cila asnjehere nuk e ka marre seriozisht boten e relacioneve universale te klasave dhe shtresave te shoqerise, por jane mbeshtetur vetem ne luften e klasave pa ja kuptuar permasen. Duke mos bere dot zberthimin e ngjarjeve dhe analizave ne pasojat  e tyre nuk eshte kuptuar kurre perse malsoret e Veriut e betonuan kufirin me serbet me gjakun dhe kockat e tyre, gje qe nuk e bene per turqit otomane (e gjithe kryevepra e eposit shqiptar, “Lahuta e Malsise”, e Poetit tone Kombetar Pader Gjergj Fishtes, mbeshtetet ne kete themel njerezor Historik). Atehere per cfare diference behet fjala? Mos valle per faktin qe vetem keta malsore kane luftuar per Shqipni dhe pjesa tjeter kane pare interesat e ngushta fisnore? Perse nuk e thote hapur autori kete histori, por i bie larg e larg pa ja permendur permasen? Duke dashur te fshehin nje krim kundra Popullit Shqiptar dishepujt e enverizmit dashur pa dashur vene ne dukje nje fakt duke e keqinterpretuar me nje ligesi shpirterore te tejskajshme (prandaj kjo shtrese e shoqerise sone eshte e pandreqshme). Problemi sot shtrohet: perse Populli Shqiptar luftoi me arme ne dore historikisht dhe domosdoshmerisht kundra serbo-malazezve dhe perse rastesisht kundra otomaneve, vetem kur erdhi ora e vdekjes se Perandorise Otomane? Pikerisht teresine e ketyre ngjarjeve propoganda komuniste ja pat fshehur Popullit Shqiptar per 45 vjet dhe nisi e sajoi karakterin antiosman te Popullit Shqiptar. Eshte nje nder pikat kryesore te argumentit mbi zbulimin e shkakut te formimit te shtetit te shqiptareve dhe autoreve te tij.

Autori pa dashur zbulon tendencen e analizes se tij kur niset dhe diferencon popullaten shqiptare mbi bazen e besimit fetar. Ai nuk e ka hallin tek paraqitja formale e krahinave shqiptare kundrejt zhvillimit shoqeror, por diferenca kundrejt ceshtjes kombetare ka qene cfaqur shume dukshem kur behet krahasimi Veri-Jug brenda Shqiperise politike, apo Kosove-Shqiperi. Ne i pame disa studiues shqiptare te viteve 60-80 se si e kishin konkluduar historine e Popullit Shqiptar dhe pretendimet e tyre, por sterzgjatja analitike e ceshtjes kombetare duke vene ne ballance polet gjeografike, ku banonin shqiptaret, eshte realisht e pavlefshme vetem per nje fakt te thjeshte: popullata jugshqiptare nuk beri asnje veprim kundra politikes greke edhe pse veriu i saj banohej nga vellezerit biologjike te shqiptareve te jugut. Ketu duhet kerkuar aresyeja perse ne jug te Shqiperise se sotme nuk u ngriten kundra politikes greke (vetem kur greket u futen ne territoret e caktuara nga Londra pati kunderveprim, por jo ne kuader te ceshtjes kombetare). Pastaj shqiptaret qe banonin ne shtetin grek, pervec popullates came, e pane me te aresyeshme te jetonin ne nje shtet te konsoliduar prej 100 vjetesh, se sa ne nje shtet te panjohur qe nuk kishte ekzistuar kurre. Eshte kjo aresyeja perse Europa mbylli te dy veshet e te dy syte perpara masakrave te grekeve kundra popullates came. A nuk ka ketu nje marreveshje te fshehte qe historianet e epoken komuniste e kane anashkaluar per aresye politike ku ka gisht Enver Hoxha? Fakti qe masakra kundra shqiptareve te Greqise ka dy permasa kohore (1912-1914, 1944-1945) tregon se diktatori shqiptar ka gisht ne te dyten.

Por manipulimi i historise se Popullit Shqiptar mund te zbulohet edhe ne nje menyre tjeter: duke marre per baze qellimin per te cilin jane perdorur argumenta ireale dhe te kundert me faktin historik. Keshtu autori yne pretendon te kete bere nje zbulim, duke ecur ne gjurmen e diktatorit. Sipas tij “populli yne nuk ka qene nje popull besimtar fanatik. Kjo per aresye, nga njera ane, te origjines se huaj te feve qe kane ekzistuar ne Shqiperi, te cilat i kane sjelle e perhapur pushtuesit e huaj; nga njera ane, per vete rolin thellesisht reaksonar e antikombetar qe fete kane luajtur ne jeten e popullit tone, duke u sherbyer pushtuesve te huaj qe i kane sjelle dhe klasave shfrytezuese te vendit, qe i kane mbeshtetur. Po keshtu, si rregull, fete ne Shqiperi kane qene predikuar ne gjuhe te huaja, te cilat populli nuk i kuptonte e, kjo arsye bente qe e pakuptuar te mbetej edhe permbajtja e dogmave dhe e mesimeve te fese (f. 137)”. Analiza e ketyre rreshtave eshte teper e thjeshte vetem per nje fakt: autori genjen. Por menyra se si genjen eshte me te vertete spetakolare, pasi eshte e vertete qe dy besime monoteiste ne Shqiperi i kane kryer ritet e tyre fetare ne gjuhen amtare te ideve fetare dhe ato nuk kane kryer asnje veprimtari ne favor te ceshtjes shqiptare (nuk po themi qe kane luftuar gjithe jeten e jetes kundra unitetit te kombit shqiptar), por njera prej tyre ka bere ate qe vete shqiptaret nuk e kane bere kurre edhe ne qofte se do te bashkojme te gjithe kohen e ekzistences se tyre ne histori ne raport me te. Kjo perben pikerisht thelbin shkakesor te formimit historik te shtetit te shqiptareve dhe me kete pasazh ne kemi argumentin me te plote qe verteton se politika komuniste e enverizmit ka qene kundra ceshtjes kombetare shqiptare. Por problemi fetar na jep zgjidhjen se kush dhe kundra kujt kane luftuar shqiptaret, te pakten ne keto dy shekujt e fundit dhe kush i ka udhehequr ne kete lufte.

Autori yne nuk i jep pergjigje ketyre pyetjeve, keshtu qe rrjedhimisht problemi i titullmbajtjes se librit te tij eshte inekzistent.

Me rastin e 75 vjetorit te Pavaresise, Akademia e Shkencave e RPSSH te Shqiperise (keshtu shkruhet ne kapakun e librit), Instituti i Historise, ne bashkepunim me Universitetin e Tiranes “Enver Hoxha”, organizuan nje Konferenca Kombetare kushtuar ketij pervjetori me titull: Probleme te Pavaresise se Shqiperise, Tirane 1987, ku referuan ajka e historiografise enveriste. Permend me radhe: Aleks Buda, Stefanaq Pollo, Sofokli Lazri, Alfred Uci, Arben Puto Hekuran Mara, Veniamin Toci, Kristaq Prifti dhe Kristo Frasheri. Vetem nga tituj e referateve te ben te mendosh se akademiku Arben Puto duhet t’i jete afruar me afer te vertetes (“Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan” emertohej referati i tij) duke i rreshqitur manipulimeve te bera deri ne ate kohe. Por nuk te le kryetari i Akademise se asaj kohe qe te mendosh te realizosh kete rreshqitje pasi me fjale krejt ne ajer mundohet te imprenjoje tek pjesmarresit ate qe nuk ka pasur asnje mundesi te ekzistoje, por dhe duke konstatuar nje fakt pa qene i afte ta interpretoje. Sipas tij “Nuk jane ne vetvete dekadat; domethenien e kesaj dite e jep ai dimension trondites, tragjik e heroik, ai raport midis nje roberie mijevjecare ne kuadrin e nen thundren e perandorise boterore qe e cuan popullin shqiptar deri ne buze te gremines, te zhdukjes se tij fizike dhe kesaj fitore te vone te jetes se pavarur shteterore – me vone se shumica e popujve europiane” (Aleks Buda, Fjala e hapjes, f. 6). Te pranosh ekzistencen e nje roberie mijevjecare, pa treguar me perpara perse popullata vendase nuk u ngrit kundra saj sic kishin bere te gjithe popujt europiane deri ne ate kohe; te pranosh se populli shqiptar paska qene buze gremines drejt zhdukjes fizike te tij, pa treguar me perpara se kush kishte dashur ta beje kete (helenet, romaket, otomanet as nuk kane tentuar ndonjehere te zhdukin popullaten autoktone per hesapet e tyre politike) dhe kur; te pranosh se jeta e pavarur shteterore u fitua me vone se shumica e popujve europiane, pa treguar me perpara aresyet e kesaj vonese historike; te gjitha keto tregojne se analiza nuk eshte historike, por thjeshte statistikore dhe te gjitha me hamendje te paargumentuara. Eshte pika ku fillon dhe mbaron defekti i shkences shqiptare te Historise pergjate epokes komuniste.

Por tek kryetari i Akademise se Shkencave te epokes socialiste ne zbulojme nje problem jo pak te rendesishem. Atje ku shkenca e historise percakton parametrat biologjiko-shoqeror, autori ne menyre arbitrare pretendon per te kunderten pa dhene asnje argument shpjegues. Vini re kete reaksion me veten e tij dhe shkencen enveriste: “Akti historik i Vlores, ajo sfide historike nuk qe, sic eshte thene, nje rrjedhim mekanik i zbrazetise qe paska shkaktuar shembja e perandorise se sulltaneve, nje rrjedhim koniukturash diplomatike, makar as nje dhurate miqsh te dyshimte, ashtu si nuk qe ky popull, ashtu sic duan ta paraqesin, karakterizuar gjate historise se tij nga paaftesia per nje jete te perparuar shoqerore e shteterore, nga percarja ne krahina, fise e fe – nje konglomerat pa unitet ekonomik e territorial – asgje tjeter vecse nje material brut per te mbushur e plotesuar kerkesat e njeres a tjetres fuqi te madhe ose te vogel (f. 6-7). Une nuk e besoj se mund te shprehet me sakte shkaku i formimit te shtetit te shqiptareve duke u nisur vetem nga bota e brendeshme e shqiptareve, por qe nuk i pelqen autorit tone; dhe pse? Akoma dhe sot shkenca historike, jo vetem shqiptare, nuk e ka kuptuar se karakteri dy permasor i levizjes shoqerore perben bazen e shkences se historise dhe po nuk pate percaktuar permasat e te dy kraheve nuk ka asnje mundesi, qofte dhe teorike, te mundesh te realizosh nje analize te karakterit historik. Autori yne , pa dashur, manifeston kete defekt ne shkencen historike shqiptare duke ju a hequr mbojtjen formale shkencetareve te ardhshem shqiptare. Rreshtat e mesiperm kane dhene njeren nga te dy shkaqet e gjendjes shoqerore te shqiptareve edhe pse autori yne pretendon per te kunderten, por per rastin konkret kjo nuk perben thelbin e problemit, pasi bota e relacioneve universale nuk eshte varur asnjehere nga shqiptaret dhe parardhesit e tyre. Keshtu qe autori yne pretendon per nje gje qe eshte qe ne nisje e pasakte, por nuk di te ndertoje kritiken ne adrese te saj. Pikerisht e kunderta e ketij pretendimi, ne planin zgjidhes, perben detyren e ketij studimi dhe ate qe nuk ka zgjidhur dot historiografia shqiptare e te gjithe koherave. Per te kuptuar falsitetin e pretendimeve te autorit tone dhe rrugen e gabuar ku ai dhe shoket e tij e futen historiografine shqiptare, gje qe lidhet me pretendimin e mesiperm, po jap nje nder pikat udherrefyese te filozofise enveriste per pavaresine e shtetit te shqiptareve te cilen autori yne e hodhi ne tregun e mendimit intelektual shqiptar duke injoruar totalisht pretendimet e mendimit historiografik boteror. Sipas tij: “Jo ne tryezen e gjelber te diplomacise u vune bazat e lirise sone shteterore e te pavaresise e te perparimit. Ajo faqe e re qe u hap ne Vlore ne librin e historise, ajo porte drejt se ardhmes nuk mund te mbyllej me kurre; ashtu si nuk mund te shuhej me kurre ajo shprehje objektive e ligjshme e zhvillimit historik, kerkesa per bashkimin e ketij kombi, e shprehur boterisht kaq here ne vendimet, thirrjet, kerkesat drejtuar bashkekohesve, drejtuar botes ne kuvendet e shekujve, nga lidhja e madhe shqiptare ne Prizren, nga Kuvendet kryengritese te Greces, Sinjes, Junikut, ne pragun e pavaresise dhe ne kuvendin Kombetar ne Vlore. Njesia ishte komponentja plotesuese e Pavaresise; kjo donte te thoshte misherimi i kombit si realitet veprues, i pavarur, i perparimit historik-shoqeror, ekonomik, politik e kulturor” (f. 7).

Historiografia komuniste e epokes se diktatures nuk ka arritur te kuptoje nje nga ligjet themelore shoqerore te zhvillimit te botes njerezore sipas se ciles: rastesi nuk do te thote kurdohere cilesi (qe rastesia te kthehet ne cilesi duhet medoemos qe ajo ta zhvilloje objektin e vet deri ne fundin e vet kohor, – gje qe e sposton analizen e ngjarjes ne nje stad tjeter te mendimit filozofik jashte dialektikes; -ne kete pike qendron boshlleku i Fridrih Hegelit), nga ku rrjedh  parametri: pamundesi zhvillimi, ose pamundesia e kthimit te rastesise ne domosdoshmerise. Ndoshta dhe e kishin kuptuar, por pranimi i saj do te thoshte te konfrontohej me diktatorin. Ne kete kategori ka shume gjera te pazberthyera sakte dhe ne kete pike eshte spekulluar ne menyre te tejskajshme. Une pretendoj se me rastin e 75 vjetorit te pavaresise Akademia e Shkencave po manifestonte nje bosht te ri informativ, duke tentuar te propogandonte me shume realitet, por pa mundur dot t’i afrohet te VERTETES; shkalla e larte e indoktrinimit te shqiptareve e kishte bere te pabesueshme kete akademi perpara popullit te vet. Mjafton te krahasohet permbajtja e rreshtave te mesiperm me ato qe jane shkruar nga Fatos Tarifa, Ligor Mile, Kristo Frasheri, Stefanaq Pollo, Arben Puto, vete akademia ne fjale ne librin mbi historine e Shqiperise, per te kuptuar se cfare po nderronte ne permbajten e historise se Shqiperise. Kryetari i Akademise se Shkencave nuk ben fjale me per komitete te fshehta, por per Kuvende mbare kombetare: i Prizrenit – i Greces – i Sinjes – i Junikut deri tek ai i Vlores duke e hedhur pas kraheve idene qe luften per pavaresi na e kishin bere komitetet e Jugut. Por kryetari vazhdonte te manifestonte idete bolshevike mbi zhvillimin shoqeror duke i treguar Popullit Shqiptar se porta e zhvillimit na ishte hapur pikerisht me pavaresine. Eshte nje pike qe ka nevoje per nje zberthim me te kuptueshem, pasi ne realitet, pas shkeputjes nga Turqia Otomane, Populli Shqiptar nuk u fut ne rrugen e zhvillimit, por ne rrugen e stacionimit shoqeror pasi pershpejtimi i dhene nga Perandoria Otomane ishte nderprere dhe nuk kishte se kush do te mbante ritmin e atij pershpejtimi. Kontradiktat ne brendesi te shoqerise shqiptare e kane burimin pikerisht tek ky pershpejtim dhe eshte nje e keqe qe do ta shoqeroje Popullin Shqiptar per nje kohe shume-shume te gjate. Nuk eshte profeci, por mosperputhja e kohe-hapsires shoqerore me kohe-hapsiren politike perben tragjedine e ardheshme tre Popullit Shqiptar. Mjafton te analizohet struktura sociale e shqiptareve ne drejtim te civilizimit dhe kuptohet me lehtesi se cfare ka ndodhur realisht me Popullin Shqiptar pergjate 2000 vjeteve te fundit dhe merite e kujt eshte gjendja reale (as qe mund te behet fjale per shtetin e tyre). Procesi i civilizimit te Popullit Shqiptar eshte i barasvlefshem me vete formimin e shtetit te tyre dhe qe te dyja nuk jane rezultat i zhvillimit autokton, por i ndikimit te politikave boterore mbi ta; gje e cila bie ne kundershtim me te gjitha format e civilizimit boteror per te gjithe koherat. Eshte nje pike qe eshte mbajtur e fshehte me shume djallezi, pasi ka devijuar gjenezen e disa krahinave te banuara sot nga shqiptare, por qe ne realitet nuk jane te tille jo vetem ne origjine , por as ne genin biologjik. Dhe kur vjen puna per te argumentuar shkaqet dhe forcat qe cuan ne formimin e shtetit te shqiptareve anashkalohen te gjitha qelizat shoqerore qe formojne shtetin klasik. E keqja eshte se shqiptaret ne teori njohin vetem shtetin klasor, kur ne praktike kane perjetuar vetem shtetin politik, dmth ligjor; dhe e gjitha kjo pergjate 2500 vjeteve te fundit te jetes se tyre kontinentale pa bere dallimin midis tyre. Shteti klasor eshte dukuri e popujve te Europes dhe atij otoman, si rezultat i zhvillimit fundor te shoqerive perkatese, kur shteti ligjor rezultat i botes se relacioneve midis shteteve te zhvilluara te kohes dhe popujve ne gjendje te prapambetur shoqerore; per shqiptaret dhe paraardhesit e tyre kjo eshte nje dukuri determinuese, por duke u marre gjithmone ne konsiderate drejtimi politik ne funksion te gjendjes shoqerore te vendasve eshte arritur te fshihet, ne kete menyre, gjenezen historike te ketyre te fundit. Kjo eshte e vetmja praktike ideore e historiografise komuniste te epokes se diktatures dhe defekti kryesor i saj, por e gjithe historia e Popullit Shqiptar eshte e ngritur mbi kete praktike ideore.

Vini re se si merret per baze kjo praktike ideore ne historine e Popullit Shqiptar!

Ne vazhdim, nje nder anetaret e Institutit te indoktrinimit te shqiptareve ka shkruar: “Me vendimin historik te Kuvendit te Vlores triumfonte edhe ne Shqiperi parimi i kombesise i shpallur nga rilindasit tane dhe nga demokracia ballkanike dhe evropiane qysh ne shek. XIX. Vihej ne vend keshtu nje e drejte imanente e nje kombi te formuar ne territorin e vet te banuar pa nderprerje gjate shekujve, me gjuhe, kulture, histori e individualitet te vetin, e drejte qe i takonte edhe per kontributin e vyer qe kishin dhene ne procesin clirimtar ballkanik dhe evropian.” (Stefanaq Pollo, Shpallja e pavaresise se Shqiperise, po aty, f. 9-10). E reja ne keto rreshta eshte pranimi i demokracise ne Ballkan dhe ne  Europe pikerisht per kohen kur po vihesh ne kandar ekzistenca e Popullit Shqiptar dhe autorit i duhet kjo demokraci per t’i mbushur mendjen lexuesit shqiptar se shkaterrimi i Perandorise Otomane perfshihej brenda kesaj demokracie. Por kjo nuk mjafton: duhej krijuar tabani shqiptar per te mbeshtetur kete demokraci dhe per kete sherbeu bota e Rilindjes Italiane duke u pergjithesuar qofte per Europen, qofte per shqiptaret ,edhe pse per keta te fundit linja lindese nuk kishte vdekur akoma dhe procesi vazhdonte nga i njejti subjekt prej 1300 vjetesh pa pushim duke argumentuar se Populli Shqiptar nuk kishte rilindje: ai po formohej per here te pare dhe te vetme ne Historine e Njerezimit. Ne kete pike fillonte punen e vet dhe shteti i shqiptareve dhe kjo duhej zbuluar, por ajo u fsheh me nje djallezi diabolike nga njerez po te tille. Nuk mjaftoi kjo, por historiografia komuniste u detyrua te shpikte  edhe me shume duke sajuar kombin si nje krijese te kesaj rilindje dhe me kete t’i tregonte Njerezimit se produkti intelektual komunist shqiptar ishte shpikesi me i madhe ne fushen e shkencave shoqerore. Ja perse une pretendoj se historia e Popullit Shqiptar eshte nje sajese e inteligjences komuniste dhe ajo nuk ka asnje lidhje me realitetin e jetuar nga te paret tane. Eshte po ky autor qe vazhdon shpikjet e tij, por tashme duke e barazuar kete histori per te gjithe trevat shqiptare edhe pse kjo nuk eshte e vertete ne asnje germe. Sipas tij “Pavaresia e Shqiperise nuk ishte thjeshte veper e nje grushti patriotesh qe ngriten flamurin ne Vlore. Ata sigurisht kane vendin e tyre te nderuar ne histori. Por ata dhe Kuvendi i Vlores sanksionuan juridikisht me nje akt te nenshkruar nga perfaqesuesit e kombit ate qe kishin pergatitur gjate dhjetra e dhjetera vjeteve, me lufte, vuajtje e sakrifica masat e gjera popullore ne te gjitha trevat shqiptare. Ne themelet e pavaresise kishin vene gure e gjithe Shqiperia.” (po aty, f. 10). Pikerisht kjo nuk eshte e vertete dhe bile me e pamundura qe te mund te kete ndodhur per nje aresye shume te thjeshte: Populli Shqiptar kishte mbi 1000 vjet qe ishte ndare ne tre pjese nga pikepamja fetare, ne tre pjese nga pikepamja gjeografiko-politike dhe ne dy pjese nga pikepamja e marredhenieve universale nderkontinentale. Kjo kishte bere qe tek shqiptaret te bashkejetonin tre forma fetare, qe manifestonin nje kunderti te theksuar politike te bartesve te tyre; te formoheshin tre grupe te medha njerezish qe i perkisnin nje gjuhe, nje trungu biologjik, nje kombi, por qe nuk i perkisnin nje shteti te tyre; te formoheshin dy grupe te ndryshme njerezish me diferenca te medha sasiore midis tyre, por me shkalle civilizimi diametralisht te kundert midis tyre. Kjo e fundit do te behej promotori baze i formimit te shtetit te shqiptareve dhe nuk do te kuptohej kurre per te gjithe kohen e ekzistences se tij. Eshte kjo aresyeja perse historia e shtetit te shqiptareve konsiderohet e barasvlefshme si veper e te gjithe shqiptareve. Pikerisht kjo nuk eshte e vertete: shteti i shqiptareve eshte veper e nje grushti njerezish ne kundershtim me deshirat e vete shqiptareve te fillim shekullit te XX-te per ta shpetuar ate nga intrigat e politikes antagoniste europiane qe nuk i kuptonte kerkush nder shqiptare, pervec ketij grushti njerezish.

Une pretendoj se ky autor duhet ta kete kuptuar ekzistencen e ketij grushti shqiptaresh, vetem se i nderron emrin dhe vepren qe ata po realizonin prej 1300 vjetesh. Kjo e ka kuptimin e vet dhe nuk eshte e veshtire te kuptohet perse nuk eshte deklaruar kurre sipas te VERTETES, por eshte devijuar per t’i mbushur mendjen shqiptareve sikur “Nje mbeshtetje e jashtme, nje aleance luftarake, psh., me fqinjet grek ne luften clirimtare kunder Perandorise Osmane ishte e mjaftueshme per Komitetin Qendror te Stambollit dhe udheheqesin e tij Abdyl Frasherin qe te projektonte qysh me 1877 krijimin e nje Shqiperie te pavarur. Qendrimi negativ qe mbajti ndaj ketij projekti qeveria greke e perforcoi bindjen mbi drejtesine e kerkeses per autonomine territoriale-administrative te vendit. Megjithekete , kur Lidhja e Prizrenit e shpalli vete autonomine dhe formoi qeverine e perkohshme me 1881, Sami Frasheri shpresonte se nuk do te vononin te krijoheshin rrethanat e favorshme qe Shqiperia te behej, sic shprehej ai, “me shkeputje fare”. E pare me kete sy, pavaresia e 1912-es, e shpallur ne kushtet e Luftes se Pare Ballkanike ishte rrjedhim llogjik i vijes rilindese” (po aty, f. 15). Qe te mund te pranosh kete qe thote ky autor ne radhe te pare duhet te jesh miop dhe mundesisht dhe qorr qe te mund te mos shohesh se shteti i ardhshem i shqiptareve nuk ka asnje lidhje qofte me Abdyl Frasherin, qofte me Sami Frasherin. Fantazia e autorit le shume per te deshiruar ne kete drejtim pasi ai as qe e ka marre mundimin te argumentoje, qofte dhe per formalitet, nje lidhje midis ideve te rilindasve te tij dhe shtetit te Ismail Qemalit. Duke lexuar vepren e Av. Vasil K. Dilo mbi “Protokollin e Korfuzit” rezulton se ka nje tjeter interpretim mbi vepren e Sami Frasherit (per kete shih artikullin “Protokolli i Korfuzit” publikuar ne albanovaonline.com, www.genchoti.com.). Ne do te kemi mundesi ta shohim qe e gjithe ngrehina e shtetit te shqiptareve, pergjate 100 vjeteve te ekzistences se tij, nuk ka absolutisht asnje lidhje materiale me kedo rryme filozofike e politike te akredituar ne historiografine komuniste shqiptare dhe rrjedhimisht nuk ka se si te jete veper e tyre. Nuk eshte aspak e veshtire te zbulohet teresia e qelizave materiale te shoqerise qe ndertuan shtetin e shqiptareve ne kundershtim me te gjithe shkollat  dhe praktikat sllave. Eshte kjo aresyeja perse shkolla serbe nuk e pranon ekzistencen e mundesise se ndertimit te shtetit te shqiptareve dhe kete historiografia komuniste shqiptare nuk ka qene e afte ta konstatoje, le me ta argumentoje dot. Kemi te bejme me nje perplasje shkollash dhe botekuptimesh ku pala shqiptare ka qene kundra vetem me fjale pa argumentuar as dhe nje problem te pretenduar dhe kete e realizoi duke e ndryshuar historine e Popullit Shqiptar me fjale dhe vepra.

Ne teresi e gjithe dinamika e formimit te shtetit te shqiptareve sipas historiografise komuniste eshte e sajuar germe per germe e rresht per rresht duke qene larg te vertetes ne te kunderten e saj. Edhe kur ka ardhur puna per te percaktuar llojin e luftes se perdorur dhe shkallen e apliklimit te saj u sajuan ngjarje te paqena deri ne ate mase sa sot shqiptaret nuk dine pothuajse asgje te sakte. Vini re shpikjet ne kete drejtim: “Drejtimi i dyte themelor qe pergatiti pavaresine ishte veprimi revolucionar i armatosur. Mendimi teorik, politik e kulturor i Rilindjes u shoqerua hap pas hapi me luften e armatosur antiosmane. Ne kete fushe levizja jone patriotike shenoi faqe te shkelqyera qe i bejne asaj nder. Eshte nje merite e madhe e rilindesve me te perparuar qe e konsideruan levizjen e aematosur clirimtare si nje mjet te domosdoshem per te fituar te drejtat kombetare. Por eshte nje merite edhe me e madhe e masave popullore shqiptare e ne menyre te vecante e fshataresise qe rrembyen armet sa here paraqitej nevoja dhe nuk ngurruan te mateshin me armiq te fuqishem, edhe pse kjo lufte kerkonte shume gjak e sakrifica. Kjo lufte qe mbush analet e shek. XIX-XX ishte ana me e forte e levizjes sone kombetare. Qe nga kryengritjet kunder reformave te Tanzimatit e deri me 1912 kemi nje zinxhir te tere levizjesh te armatosura antiosmane qe pasuan njera-tjetren, me permasa e intensitet te ndryshem, por me nje qellim te vetem, te shkundnin zgjedhen e huaj dhe te siguronin lirine. Ishin ne radhe te pare keto ngjarje qe pergatiten truallin e celen shtigjet per shpalljen e pavaresise. Mund te thuhet me plot goje se flamuri u ngrit ne Vlore mbi nje truall te vaditur me gjak e se pavaresine e pagoi shume shtrenjt populli yne patriot e liridashes.” (po aty, f. 16-17). Vetem fakti i lidhjes se reformave te Tanzimatit me kryengritjet e shqiptareve eshte i afte te argumentojne se ato nuk kane asnje lidhje me pavaresine e shtetit te shqiptareve dhe perputhen krejt rastesisht, por qe historiografia komuniste kerkoi te formoje nje unitet ngjarjesh me perfundime jo vetem te dyshimta, por dhe ireale. Qe te mundesh te lidhesh luften, si vazhdim i politikes me mjete te tjera, eshte me e rendesishme qe te percaktohen qelizat materiale te shoqerise qe cojne domosdoshmerisht ne formimin e shtetit dhe ne kete drejtim shkolla shqiptare nuk ka qene e afte ta kryje detyren qe i vuri vetes. Zbulimi i tyre tregon se baza materiale e formimit te shtetit te shqiptareve nuk ka qene lufta dhe ajo eshte perputhur krejt rastesisht me pavaresine e shtetit te shqiptareve. Marrja per baze nga historiografia komuniste e atyre ngjarjeve eshte bere per dy qellime: 1-per te lidhur tezen leniniste mbi shtetin me luften e armatosur dhe prej ketej per te kaluar ne revolucionin socialist. 2-per te lidhur teorine e shtetit me luften, si domosdoshmeri e vetme, gje qe nuk eshte e vertete as ne planin teorik (te pakten une jam marre me kete problem (studimi: “Lufta dhe Njerezimi”, pjesa e dyte e “Tjetersimi i Historise ose Ndergjegjja e ngjarjes” (-shih “biografia” tek www.genchoti.com) dhe rezulton e kunderta: shteti nuk eshte formuar nga lufta, por nga idete juridike dhe lufta gjithmone dje-sot dhe ne te ardhmen do te perputhet rastesisht me shtetin duke u shfrytezuar nga ky i fundit). E sa per truallin e vaditur me gjak ai gjendet ne kufirin sllavo-shqiptar ku eshtrat e malsoreve katolike te Veriut ngriten murin e perjetshem te sakrifices (per kete shih Roberto Moroco dela Roka, Kombesia dhe feja ne Shqiperi 1920-1944, f. 158). Eshte nje teresi ngjarjesh te tjetersuara per aresye politike, por qe nuk mund te fshehin faktin se shqiptaret kane luftuar vetem kur jane prekur intersat e ngushta krahinore dhe te gjitha keto ne lufte kundra pushtimeve sllave. Keshtu qe ngelet per te zbuluar se cfare jane levizjet e armatosura kundra pushtetit otoman dhe kush ka qene shkaku i shperthimit te tyre. Eshte pika numer nje e mashtrimit komunist ne historine e Popullit Shqiptar dhe e gjitha kjo per te fshehur karakterin antinjerezor e antishqiptar te popullsive sllave kundra popullava autoktone pergjate 1500 vjeteve te fundit. Qe nga ky moment eshte shume e lehte per te pare seriozitetin e studimeve shqiptare dhe karakterin e tyre ne funksion te temes sone. Por kjo do te thote se eshte i pavlefshem i gjithe deduksioni qe pretendon sikur: “Shpallja e Pavaresise ishte nje akt shpetimtar e largpames me pasoja te rendesishme per te ardhmen e vendit. 28 Nentori u ngulit thelle ne ndergjegjen dhe ne kujtesen e popullit dhe qendroi aty si nje fener i pashuar qe ndriconte rrugen e se ardhmes. Ai u kthye ne nje pikembeshtetje te fuqishme morale, ne nje ide-force qe mobilizonte, nxiste, inkurajonte shqiptaret ne ditet e tyre te erreta; gjate pushtimeve te huaja qe njohu vendi me vone” ( po aty, f. 28). Te gjitha keto jane perralla propogandistike pasi rrezikshmeria e integritetit te shtetit shqiptar nuk ka ardhur kurre nga Turqia, bile, per te qene te sakte, sic do ta shohim, shteti i shqiptareve ka pasur ndihmen e pakursyer te politikes otomane dhe historiografia komuniste ja ka fshehur kete popullit shqiptar me shume djallezi. Keshtu qe eshte nje bllof i vertete lidhja e 28 Nentorit 1912 me ndergjegjen dhe kujtesen e shqiptareve te mevonshem per liri e pavaresi. Keto dy karakteristika Populli Shqiptar nuk i ka pasur kurre deri me 1945 per faktin me elementar: nuk e ka njohur kurre skllaverine sociale. Cdo gje filloi pas 1945 dhe ne kete pike fillon kujtesa dhe ndergjegja e shqiptareve per liri e pavaresi (fjala behet per shqiptaret e Shqiperise, pasi shqiptaret e Kosoves kane mbi 100 vjet te skllaveruar nga politike serbe dhe revolta e sakrifica e Adem Jasharit nuk ka ndodhur kundra pushtimit turk, por atij serb, cka tregon se historia e atyre aneve eshte tjeter per tjeter nga ajo qe na meson historiografia komuniste e enverizmit antishqiptar). Populli Shqiptar i Kosoves u skllaverua nga politika serbe, luftoi per liri e pavaresi dhe sot eshte i lire e i pavarur, kurse Populli Shqiptar i Shqiperise u skllaverua nga komunizmi enverist, nuk ka luftuar ende per liri e pavaresi dhe sot eshte skllav i produktit te vet intelektual. Ndryshimi eshte shume thelbesor dhe historik e kjo duhet argumentuar ndryshe.

Jane keta intelektuale qe genjejne ne menyre te jashtezakonshme per te fshehur krimin komunist dhe per ta paraqitue ate si progres. Qellimi i tyre ka qene ta paraqisnin procesin e pavaresise se Shtetit dhe Popullit Shqiptar te lidhur me krimin e ardhshem  komunist dhe cdo gje e ndodhur ne Shqiperi paraqitej si nje progres nen drejtimin e diktatorit. Vini re fillimin e mashtrimit komunist per kete teme: “Levizja Kombetare Shqiptare e shekullit te kaluar dhe e fillimit te ketij shekulli kishte grumbulluar nje eksperience te madhe luftarake e mbi te gjitha kishte kultivuar nje ndjenje te thelle e te pamposhtshme liridashese e patriotike. Te mos e merrje parasysh kete do te thoshte te largoheshe nga realiteti politik i vendit, te shkeputeshe nga populli, nge rrenjet e tij. (Sofokli Lazri, Levizja Kombetare shqiptare dhe Revolucioni Popullor, po aty, f. 37). Qe te gjitha keto mund dhe duhet te jene te sakta si dukuri shoqerore nuk vihen ne dyshim nga ana ime, por mbetet per te thene se Levizja Kombetare Shqiptar nuk lindi nga hici dhe ajo e ka pasur nje MAMI madhore e te gjithepushtetshme qe nuk eshte mire te anashkalohet per hir te politikes. Poshtersia e treguar ne kete rast eshte e afte te zbuloje karakterin jo vetem te ketyre intelektualeve, por dhe thelbin antishqiptar te nje partie, te nje shtrese te shoqerise shqiptare dhe te nje klase shoqerore te formuar nga kjo parti dhe kjo shtrese. E ashtequajtura Levizje Kombetare Shqiptar e ka zanafillen qe ne shekullin e VII Pas Kri. dhe e ka pasur nje autor madhor. Nuk eshte e vertete qe kjo levizje eshte produkt i shek. XIX-XX, ajo kishte mbi 1200 vjet qe kishte lindur dhe duhen gjetur permasat kohore dhe hapsinoire te saj qe te mundesh te percaktosh dinamiken historike te shtetit te shqiptareve. Me sa kam kuptuar te vetequajturit historiane te te gjithe koherave nuk kane ditur ta bejne per efekt te edukacionit shkollor dhe kjo ka qene nje gje shume e keqe per shkollen shqiptare pas 1945 dhe burimin e mashtrimit te perdorur akoma edhe sot. E tere ngrehina teorike mbi shtetin e shqiptareve eshte teresisht jashte realitetit historik dhe autoret e saj genjejne jo vetem nga padija, por dhe shkalle e larte e indoktrinimit te tyre historik. Gjitheshka qe shkruhet mbi te drejten dhe shtetin e shqiptareve (kam parasysh tekstet: Teoria e shtetit dhe e se drejtes, perpunuar nga L. Omari, Tirane 1981, ne dy libra; Historia e doktrinave politike (kurs leksionesh) me autor Gramoz Hysi, Tirane 1978, ne dy dispensa dhe nje me autor Aleks Luarasi, Tirane 1984; Historia e shtetit dhe e se drejtes ne Shqiperi ne tre pjese, Tirane 1986, 1987, pergatitur nga Doc. Ksenofon Krisafi, kandidati i shkencave Zejnulla Ballanca, doc. Aleks Luarasi, Doc. Grigor Gjika, Prof. Ismet Elezi, Xhezair Zaganjori, Prof. Luan Omari, Prof. Arben Puto, Dokt. i Shkencave Juridike Gramoz Hysi, Zef Brozi, Doc. Feti Gjilani; dhe te gjitha keto nen redaksine pergjegjese te Prof. Luan Omari dhe Doc. Aleks Luarasi) mbeshtetet mbi kete indoktrinim duke qene larg te vertetes dhe larg skemes klasike te shtetit. Gjitheshka e formuluar ne ato libra eshte marre nga shkolla bolshevike dhe perbejne nivelin intelektual te shkolles komuniste shqiptare ne fushen e drejtesise, te cilat jo vetem qe nuk thone te verteten mbi menyren e organizimit te shoqerise shqiptare dhe parashqiptare, por cdo gje eshte sajuar per te qene ne perputhje me skemen leniniste mbi revolucionin socialist, shkurt perbejne nje mashtrim te paster politik. Keshtu qe rrjedhimisht e gjithe panorama hapsinore teorike e shtetit dhe pavaresise se shqiptareve me 1912 te jete propoganduar ne perputhje me ato qe shkruhen ne keto libra te mesiperm duke fshehur permasat reale dhe te vertetat historike te ndodhura ne ato vite te lavdishme te historise shqiptare. Keshtu edhe esteti enverist nuk ben perjashtim nga rruga e ndjekur nga bashkeautoret e tjere, vetem se tek ky autor bie me shume ne sy mashtrimi dhe genjeshtra e perdorur. Sipas tij: “Pamvaresisht nga masat represive qe ndermori qeveria gjate kryengritjeve shqiptare te viteve 1910-1912, vrulli i levizjes kulturore e arsimore erdhi duke u rritur e pleksur me luften e armatosur per liri. I ben nder inteligjences shqiptare, qe perfaqesuesit e shquar te kultures se kesaj kohe – mesues, gazetare, shkrimtare etj., – u gjenden ne radhet e cetave dhe te formacioneve kryengritese si Cerciz Topulli e Dervish Hima, Petro Nini Luarasi e Mihal Grameno, Themistokli Germenji dhe Hil Mosi, Risto Siliqi e Luigj Gurakuqi etj” (Alfred Uci, Kultura kombetare ne rrjedhat e luftes per liri e pavaresi, po aty, f. 55). Te gjithe keto emra jane te sajuara ne leter dhe asnjeri prej tyre nuk ka ndonje ndikim sado te vogel mbi shoqerine shqiptare, duke perjashtuar Luigj Gurakuqin. Ndikimi i kultures dhe inteligjences shqiptare jo vetem qe ka nje permase krejt tjeter per tjeter, por ajo nuk ka asnje nga keto permasa qe pretendon esteti yne (me hollesisht per kete mund te shihet artikulli: Populli Shqiptar, Kultura kombetare dhe shkolla e parë shqipe, publikuar me 21.11.2008 ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). E verteta eshte jo vetem e kundert, por si nuk i ka vajtur mendja njeriu te thote se keta te ashtequajtur rilindas nuk kane asnje lidhje me te ashtequajturit lindes dhe kush jane keta, ne fund te fundit? Eshte me te vertete nje tragjedi shumepermasore per nje popull qe te mos dije gjenezen e vet kulturore, por te dije disa shpikje segmentare qe nuk kane asnje ndikim real mbi popullin shqiptar. Heroizmi i ketyre intelektualeve eshte per t’u admiruar ne drejtim te poshtersise se treguar dhe krimin qe kane kryer ne drejtim te Popullit Shqiptar. Ja perse politika e sotme shqiptare ka shume detyrime ndaj Popullit Shqiptar dhe ajo nuk ka kryer asnje nga keto detyrime, por vazhdon ta mashtroje dhe ta indoktrinoje Popullin Shqiptar me perrallat e nje filozofie te vdekur dhe te kallur nen toke pergjithmone. Kjo qe po ndodh sot ne Shqiperi nuk eshte as arsimim dhe as zhvillim ne drejtimin intelektual, por eshte nje stacionim permanent sipas mesimeve te doktrinave enveriste qe vazhdojne te vegjetojne ne komanden politike te shqiptareve te sotem. Ne menyre absolute asnje nga te pretenduarit si rilindas nuk ka lidhje me aktin e formimit te shtetit te shqiptareve dhe pavaresine e tyre. Ishin krejt te tjere ata qe luftuan per formimin e shtetit dhe pavaresine e shqiptareve; eshte nje antishqiptarizem tipik mos permendja dhe lenia ne heshtje e figures se tyre ne kete pervjetor shekullor. Fajtor per kete tendence antishqiptare jane te gjithe politikanet shqiptare te sotem qe te indoktrinuar nga nje politike thellesisht antishqiptare vazhdojne t’i japin mesim Popullit Shqiptar sipas ketij indoktrinimi. Mos evidentimi i sakte i shkakut me te pare ne formimin e shtetit dhe pavaresine e Popullit Shqiptar con ne shterpezimin e analizes se metejshme te ketij shteti dhe te kesaj pavaresie.

Pikerisht pse nuk thuhet sakte ky shkak arrihet ne nje perfundim, i cili eshte anashkaluar i lidhur me kete shkak, dhe faji mbetet pa autor ose akuzohet Europa per nje tendence politike antishqiptare e cila nuk ka qene e afte t’i kundervihej politikes otomane qe na e kishte lene prapa popullin shqiptar dhe larg Europes. Sipas akademikut tone ekziston nje rruge teper e gjate e kesaj pavaresie, por ai asnjehere dhe per asnje cast nuk ka fajesuar Popullin Shqiptar, qe ne fund te fundit perbente thelbin e te gjithe problemit. Sipas tij: “Sigurisht Nentori i 1912-s mund te quhet nje veper “e pasosur” ne shume ane. Po te kihen parasysh veshtiresite, provat e renda, peripecite e shumta qe u desh te perballonte vendi, jo vetem ne ate moment historik te dhene, por edhe ne tere dhjetevjecarin vijues (gjate Luftes 1, madje edhe me pas) mund te flitet per nje kalvar te vertete te Pavaresise” (Arben Puto, Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan, po aty, f. 67). Kritika ndaj historiografise shqiptare te epokes enveriste, e ne vazhdim, eshte shume e thjeshte. Gjithmone eshte pretenduar se kemi te bejme me nje historiografi materialiste, por asnjehere nuk eshte realizuar perputhja midis elementeve qelizore materiale te shoqerise shqiptare dhe shkalles se zhvillimit social te tyre. Qe ta themi drejt historiografia shqiptare gjithmone ka qene politike dhe e ka anashkaluar gjendjen shoqerore te banoreve vendas duke u fshehur shqiptareve, ne kete menyre, jo vetem gjenezen milionavjecare, por dhe shkakun e gjendjes aktuale sociale duke fajesuar te tjeret per gjendjen e prapambetur. Kjo e ka aresyen perse ka ndodhur, por mbi te gjitrha ajo tregon nivelin teper te prapambetur te njerezve qe pretendojne se merren me historine e Popullit Shqiptar ne drejtim te metodikave te perdorura. Eshte absolutisht e papranueshme pretendimi mbi ekzistencen e nje kalvari te pavaresise se shqiptareve dhe te mos analizosh parametrat shoqerore te tyre ne planin kohor dhe hapsinor. Studiuesit shqiptare te te gjithe koherave, duke perfshire edhe ata qe nuk ishin te tille, por pretendonin se studionin problemet e shqiptareve, nuk kane zoteruar per asnje cast permasat e ekuacioneve qe formonin qelizat materiale te shoqerise shqiptare dhe kjo e ka nje burim analitik qe mungon ne thelbin e problemit. Asnjeri deri me sot nuk eshte marre me menyrat e formimit te ideve fetare, politike, shkencore, letrare, etj, etj, duke e shterpezuar mendimin filozofik boteror ne drejtim te zhvillimit. Ne kete kurth rane edhe studiuesit shqiptare pas 1945 duke manifestuar haptas fare karakterin politik te historise se shqiptareve, duke fshehur shume-shume ngjarje gjurmelenese dhe duke sajuar ngjarje te pa qena. Problemi i formimit te shtetit dhe pavaresise se tyre i nenshtrohet pikerisht kesaj situate duke arrire ne perfundimin se historiografia enveriste e ka mashtruar Popullin Shqiptar per keto dy probleme ne menyre te tejskajshme.

Kur permendet termi “kalvar i pavaresise” formohet nje tendence kohore e analizes dhe ne kete menyre metodika analitike kerkon medoemos parametra te tjere dhe kjo gje e permbys te gjithe pretendimin e akademikut tone, pasi rezulton se faji nuk na paska qene i Europes, por i Popullit Shqiptar, qe e ka shpejtesine e zhvillimit social teper te avashte dhe po te mos ishte politika europiano-otomane shqiptaret do te ishin akoma ne brendesi te rendit te tyre autokton sipas parametrave qe imponon rendi fisnor ne brendesine e vet fillestare. Edhe kur vjen puna per te analizuar proceset e Perandorise Otomane procesi ndjek te njejten rruge. Duhet analizuar me perpara rendi shoqeror i jetes politike te Perandorisae Otomane, pastaj raporti i shpejtesive te zhvillimit perkates, dhe prej ketej zbulohet forma e ndikimit te dyanshem pergjate dinamikes se relacioneve universale. Ndertimi i ekuacioneve te qelizave shoqerore, ne kete rast, tregon se, jo vetem historianet shqiptare, ja fusin ne tym kur mundohet te nxjerrin perfundime nga permbysja e Perandorise Otomane dhe lindja e shteteve te reja ballkanike. Procesi eshte shume me i komplikuar nga sa kujtojne ata dhe perfundimet nuk kane lidhje te drejteperdrejte me Perandorine Otomane persa i perket prapambetjes se tyre ne raport me Europen. Lidhja politike e Perandorise Otomane me popujt e Ballkanit eshte shume-shume me e mevonshme se lidhje e ketyre popujve me popullaten autoktone te gadishullit dhe “kurthin” ku Historia i futi keta popuj. Raporti kohor-hapsinor nxjerr perfundime te tjera dhe faji eshte i grykesise imperialiste te ketyre popujve nga shek. VI-te deri ne te XV-tin.

Eshte kjo aresyeja qe krijon imazhin e genjeshtert sikur: “Ceshtja shqiptare eshte pjese e ceshtjes kombetare qe dominon historine e Ballkanit gjate gjithe shekullit XIX dhe ne fillim te shekullit XX. Pavaresisht nga vecorite e saj specifike, ajo ka nje emerues te perbashket me ceshtjen kombetare ne te gjitha vendet e Gadishullit: ajo eshte shkak dhe pasoje e krizes se perandorise Osmane” (Arben Puto, Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan, po aty, f. 68). Ky perfundim eshte i pasakte kryesisht per shkak te shkolles dhe kerkon nje tjeter interpretim qe jo vetem e permbys, por ajo tregon se perplasja e kulturave ne Ballkan ka nje tjeter suport historik dhe kete gje historianet nuk dine ta interpretojne sa do te lodhen (nuk e kam fjalen vetem per historianet shqiptare). Autori yne duhet te shpjegonte se cfare perfaqeson kriza e Perandorise Osmane ne vetvete dhe si eshte suportuar ne popujt e Ballkanit dhe perse jo ne menyre te barasvlefshme tek te gjithe. Perse vecohen shoqeria shqiptare dhe ajo greke nga kombesite e tjera ballkanike? Cfare ka ndodhur dhe ku qendron pergjegjesia otomane, sipas historiografise boshevike shqiptare dhe sipas konceptit mbi kontinumin kohor-hapsinor, qe, ne fund te fundit, perben ligjesine natyrore te zhvillimit te shoqerise njerezore? Pikerisht kete problem, sipas ketij kendveshtrimi, shkolla shqiptare nuk e ka zgjidhur dot as me perafersi.

Ne te vertete probleme eshte shume i thjeshte sipas nje pyetje, qe e ka torturuar historiografine bolshevike prej shekujsh edhe pse popujt sllave dhe ata otomane kane karakteristika te peraferta, deri ne “barazi”: Cili eshte ndikimi i politikes Otomane mbi popujt sllave dhe Popullin Shqiptar, vecanerisht? Eshte kjo aresyeja perse kerkohet ndryshimi i metodikave analitike ne fushen e historise se Njerezimit, pasi kjo ekzistuesja vetem sa e lemon, deri ne deformim, problemin pa e zgjidhur dot dhe sidomos kjo per popujt e Ballkanit eshte shume gjurmelenese. Ekuacionet analitike nuk fillojne ne kohen e Perandorise Otomane (shek. XV-te), por 1000 vjet me perpara, atehere kur popujt sllave filluan te shvendosen nga vendet e gjenezes se tyre drejt Ballkanit, duke perseritur nje proces te konsumuar nga popullata pellazge para dhjetra-mijera vjeteve me te njejtin perfundim: frenim ne zhvillimin e tyre shoqeror persa kohe qe relatoheshin me vendasit autoktone. Ne kete pike qendron asgjesimi i botes ilire nga ana e sllaveve te jugut pergjate ketyre 1000 vjeteve duke i detyruar mbeturinat ilire te ngjesheshin ne Ballkanin qendroro-perendimor duke u spostuar per te fundit here ne Kosoven e sotme dhe rrethinat e saj (pas shek. XV-te kur banoret e Shqiperise se sotme u larguan drejt Kalabrise, Zares dhe Venedikut dhe vendin e tyre e zune banoret e Kosoves se atehershme. Emra e vendeve: Devoll, Bistrice, Corovode, Maleshove, etj e kane burimin tek ky proces, prandaj dhe popullata e sotem shqiptare eshte nje perzierje iliro-epirote dhe prejardhja thrakase e tyre eshte nje fantazi antihistorike).

Ndryshimi i metodikes analitike te ngjarjeve historike kerkon mbeshtetjen ne trinomin filozofik kohe-hapsire-levizje dhe mbi kete baze te ndertohet raporti kohor-hapsinor ku konstantja e tij con ne zbulimin e parametrit dalluese natyror te popujve dhe kombeve, i cili ka karakter te perkohshem dhe te varur kryekeput nga bota e relacioneve universale. Procesi ne fjale perben dallimin e levizjes shoqerore ne raport me te gjithe levizjet e tjera dhe mundesine e rrokjes se procesit te njohjes ne shkallen me te larte te saj pa pasur nevoje per shkallet me te thjeshta dhe paraardhese (ne vazhdimin historik te njohjes njerezore do te shihet se sa i sakte eshte ky raport dhe perse i nenshtrohen te gjitha levizjet, edhe pse ai eshte zbuluar nga tendenca per te zberthyer fenomenet shoqerore, qe perbejne shkallen me te larte te organizimit te ketij formacioni material qe quhet Lende).

Sipas ketij raporti duhet percaktuar me perpara shpejtesia e zhvillimit shoqeror te popujve dhe kombeve ballkanike ne nje kohe te dhene. Dhe per te bere kete shihet shkalla e zhvillimit te rendit shoqeror ne perputhje me boten e relacioneve. Kjo e fundit nxjerr jashte loje te gjitha interpretimet e bera mbi lenien prapa te popujve ballkanike ne saje te politikes otomane dhe fshehjen e asaj qe ka ndodhur ne Ballkan perpara se te vinin otomanet. Eshte kjo aresyeja perse eshte e domosdoshme percaktimi historik i gjenezes biologjike e shoqerore te ketyre popujve perpara se te percaktohet shkalla e zhvillimit social. E po te behen te gjitha keto rezulton se prapambetja e popujve ballkanike eshte prezente perpara se te vinin otomanet dhe faji per kete ka qene dhe eshte i vendasve autoktone, dmth iliro-epiroteve e jo i thrakasve apo maqedonasve. Perplasja e dy shpejtesive te zhvillimit con ne ate qe parashikoi Ajnshtajni ne fushen e fizikes, por qe eshte prezent ne zhvillimin e shoqerise njerezore: Paradoksi i Kohes. Eshte ky proces shkaku i lenies prapa te popujve ballkanike perpara ardhjes se Otomaneve dhe perparimi i iliro-epiroteve pertej pozicionit qe impononte autoktonizmi historik. Problemi eshte me i komplikuar po te kihet parasysh qe ne kete bote relacionesh ishte e perfshire edhe bota romake dhe ajo bizantine. Keshtu qe prapambetja e popujve te Ballkanit nuk eshte gjitheperfshirese dhe studiuesit i ngaterrojne permasat ose per efekt te padijes, ose per efekt te politikes.

Ne qofte se do te shihet ne funksion vetem te rendeve shoqerore do te dallohet se mesjeta romako-bizantine ndodhet e sfazuar ne kohe me ate otomane gati 1000 vjet me heret. Dmth ne kohen e kontakteve te para mesjeta europiane ndodhej ne fillim te mesjetes se vone, kur ajo otomane sapo ishte futur ne dyert e feudalizmit. Ky diferencim kohor na jep te drejten te arrijme ne perfundimin qe niveli hapsinor i feudalizmit otoman te jete me i larte se ai europian dhe te perbeje shkallen me te larte te zhvillimit feudal, bashke me ate rus, ne bote. Keshtu rezulton qe prapambetja e popujve ballkanike ne raport me ata europiane te mos jete veper e otomaneve, por e dinamikes kohore te zhvillimit shoqeror te tyre me disa komplikacione te shkaktuara nga bota e relacioneve me vendasit autoktone. Pastaj krahasimi i popujve sllave te Ballkanit nuk duhet bere me popullatat otomane, por me ato ruse dhe prapambetja e tyre nuk i duhet dedikuar relacioneve me Perandorine Otomane, por me vendasit autoktone.

Keshtu qe kur vjen puna per te analizuar shkallen e zhvillimit te popujve te Ballkanit ne kohen e shkaterrimit te Perandorise Otomane eshte e palejueshme historikisht qe gjerat te merren vetem ne funksion te ketij shkaterrimi, pasi ne kete rast nuk zbulohet e verteta historike, por ndikimi politik i kesaj perandoria mbi popujt ballkanike, qe gjithsesi nuk kane te njejten shkalle zhvillimi dhe te njejtin ndikim politik. Ne kete rast duhet percaktuar dhe koeficienti perputhes i shkalles se zhvillimit me imponimin politik. Po te behet kjo do te shihet se vetem shoqeria shqiptare nuk realizon perputhjen duke e ndryshuar imponimin politik nga shkalla me e larter ne ate me te ulet dhe ne kete menyre duket sikur prapambetja e saj te jete per faj te politikes otomane. Shkaterrimi i Perandorise Otomane ka vlera vetem per nje proces: lenien te lire te popujve ballkanike nga politika otomane dhe vazhdimin e rruges se tyre sipas historise se rendeve shoqerore. Kjo lenie e lire ka pasur ndikim negativ vetem mbi popullaten shqiptare, pasi deri ne ate kohe ajo ishte e mbrojtur nga politika otomane duke e penguar grekesine sllave dhe greke. Ne kete pike problemet historike jane te parapara me syrin politik duke u fshehur shqiptareve faktin me te thjeshte fare: Perandoria Otomane e kishte zhvilluar shoqerine shqiptare pertej kohes qe mbartnin vete otomanet duke e pershpejtuar ne zhvillimin e vet. Se sa ka qene kjo kohe duhen pare dinamikat e zhvillimit te qelizave shoqerore qe bartin shqiptaret para ardhjes se otomaneve dhe pas 1912-es. E po te behet kjo do te shihet se mosha biologjike e popullatave otomane eshte me e vogel se pershpejtimi kohor qe moren popullatat arberore pergjate 500 vjeteve te marredhenieve universale me turqit osmanllinj.

Por duhet pranuar se ne kete pike ka filluar dhe spekullimi gjigand mbi rendet shoqerore ne popullaten shqiptare para, pergjate dhe ne fund te marredhenieve me Boten Otomane. Bindja ime eshte se studiuesit shqiptare te te gjithe koherave e kane bere kete spekullim thjeshte nga padija, te pakten deri me 1945, pasi pas kesaj kohe gjerat jane pare me syrin politik per te realizuar nje perputhje qe nuk ishte prezente ne vete shoqerine ruse, le me ne ate shqiptare. Vini re pretendimet e studiuesve te epokes komuniste per kete problem, dhe perse ai lidhet me formimin e shtetit dhe pavaresine e shqiptareve. Sipas dy autoreve “periudha pas Shpalljes se Pavaresise e gjer ne fund te viteve 30-te te shekullit tone, eshte ajo kur ne shoqerine shqiptare sundon rendi cifligaro-borgjez dhe ne ekonomine e vendit mpleksen e bashkejetojne marredheniet feudale me ato borgjeze, kapitaliste (Hekuran Mara, Veniamin Toci, Mendimi ekonomik shqiptar ne periudhen e Pavaresise, po aty, f. 89)

Per te argumentuar kete pretendim autori duhet te hedhe poshte, duke i riinterpretuar, pranine e familjes patriarkale, formen e prones fisnore, te drejten zakonore te pashkruar sipas varianteve autoktone dmth te Lures, Dibres dhe Laberise, te cilat ekzistojne ne brendesi te shoqerise shqiptare deri me mesin e shek. XX-te dhe qe perbejne thelbin e rendit fisnor te nje shoqerie kudo ne Bote. Analiza e shoqerise autoktone te gadishullit Ballkanik e ka pranine e ketyre elementeve qelizore qe ne fillim te mijevjecarit te pare para Krishtit, por jo ne pamjet qe i njohim ne sot. Primitivizmi i tejskajshem i tyre dhe kalimi ne gjendjen qe i njohim ne sot fsheh pikerisht influencen e historise europiano-otomane mbi popullin shqiptar pergjate 1300 vjeteve dhe ate qe nuk njohin te vetequajturit historiane shqiptare te epokes enveriste. Ka nje te vertete krejt tjeter per tjeter, por paaftesia per te zberthyer te gjitha proceset sipas nje linje historike e ben te pamundur argumentimin e rruges historike te shtetit te shqiptareve sipas metodikave qe ndjekin keta historiane. Te pakten e drejta zakonore e pashkruar nder shqiptare ka nje rruge teper te lexueshme ku dallohen jo vetem ndikimet e Europes dhe Perandorise Otomane mbi popullaten shqiptare, por dhe ndryshimet qe kjo popullate ka realizuar mbi kete te drejte duke kaluar nga forma e komplikuar (Statute e Qyteteve) ne me te thjeshten (Kanunet e Lek Dukagjinit dhe te Skenderbeut) drejt atyre me primitive (Kanunet e Lures, Dibres dhe Laberise) ku nuk njihet prona private, diferenca burre-grua ne familje dhe institucionet fetare si udheheqese te shoqerise.

Problemi i percaktimit te rendeve shoqerore nder shqiptare eshte pika me delikate e gjenezes se tyre biologjike dhe shoqerore. Pergjithesisht problemi eshte pare me syrin politik dhe e gjitha kjo per te realizuar nje mashtrim politik te inicuar nga Enver Hoxha per hesape pertej interesave shqiptare, pasi ishte e pamundur te pranohej nje rend shoqerore inekzistent (rendi socialist i shpikur nga Lenini), pas nje rendi fisnor autokton; – gje qe binte ne kundershtim me te gjithe teorine e marksizmit mbi rendet shoqerore (eshte pika ku leninizmi e revizionoi totalisht marksizmin; ketij procesi i kam kushtuar nje studim te vecante me titull: Marksizmi, Leninizmi dhe Revolucioni Social, shih: www.genchoti.com, biografia). Eshte kjo aresyeja perse studiuesit shqiptare u dalluan ne shpikjet e tyre ne kete fushe. Por nuk mjaftoi kjo; ata e lidhen dinamiken shoqerore te popullit shqiptar me popujt e tjere te Ballkanit duke e ngritur shkallen e mashtrimi historik ne katror. Me kete pikepamje, dmth barazia e e zhvillimit shoqeror te popujve te Ballkanit, conte ne barazine e rendeve shoqerore te tyre dhe kjo ishte ajo qe i leverdiste diktatorit, edhe pse ndryshimi i te gjithe popujve ballkanike me popullin shqiptar ishte brenda kuadrin cilesor te rendeve shoqerore.

Per te mbuluar mashtimin politik te aplikuar ne Shqiperi prej me shume se 40 vjetesh u pranua sikur: “ shoqeria shqiptare ne fillimin e shek. XIX, krahas ndryshimeve, kishte mjaft gjera te perbashketa me shtetet ballkanike fqinje dhe arriti te krijonte, ndonese me veshtiresi e ritme te ngadalshme, qe ishin karakteristike per vendet nen sundimin osman, te gjitha premisat, te cilat cuan ne formimin e kombit shqiptar dhe ne lindjen e levizjes per clirimin e bashkimin kombetar” (Kristaq Prifti, Uniteti kombetar dhe pavaresia, po aty, f. 107)

Autori ka shkruar disa rreshta qe per t’i zberthyer kerkojne disa vellime filozofike dhe ndryshimin e te gjithe atyre qe ai kujton se di sakte. Se pari shoqeria shqiptare nuk ka asgje te perbashket me shtetet e tjera ballkanike. Se dyti ritmet e ngadalta te zhvillimit nuk eshte karakteristike per te gjitha vendet qe ishin nen sundimin otoman dhe ketu fshihet thelbi i shkences se historise qe kerkon tjeter pergatitje nga ajo qe kane studiuesit shqiptare. Zberthimi i ketij procesi jo vetem qe e permbys te gjithe historine boterore qe njeh njerezimi, por ai ka nentekste te jashtezakonshme qe verteton se veprimit i sotem politik eshte thjeshte nje intuite e njerezimit dhe aspak nje veprim ligjor shoqeror. Se treti formimi i kombit shqiptar ka nje rruge tjeter per tjeter dhe ne kete pike keta studiues e kane genjyer popullin shqiptar me paramendim per te fshehur krimin antishqiptar te diktatorit dhe partise se tij.

Duke bere nje permbledhje te te gjithe pretendimeve historike dhe filozofike te studiuesve shqiptare te epokes komuniste do te veme re se ato jane bere vetem per nje qellim: te mbulohej me cdo cmim shkaku dhe autori i formimit te shtetit dhe pavaresia e shqiptareve ne planin historik duke i dhene prioritet nje shkaku politik te sajuar dhe inekzistent. Per te realizuar kete vazhdim te mashtrimit historik u shpik nje term qe Europa e kishte shume per qejf per veten e saj, por qe tek shqiptaret nuk ekzistonte ne asnje permase: Rilindja shqiptare. Ne fakt kesaj teme i kisha kushtuar nje artikull te vecante ne kuadrin e replikave mbi librin antishqiptar: “Odiseja e nje dedektivi” (per kete shih: “A ka rilindas Populli Shqiptar”, publikuar ne albanovaonline.com, www.genchoti.com) ku rezultonte qe historiografia komuniste i kishte kaluar caqet e historise duke realizuar nje shpikje ne fushen e statistikes politike pasi asnje studiues shqiptar i epokes enveriste nuk ishte e afte te shpjegonte se kush ishin lindesit (qe te kemi rilindje duhet te kemi lindje dhe, ne kete drejtim, vetem Populli Italian e permbush kushtin) dhe cfare ndikimi konkret kishte mbi Popullin Shqiptar nga keta te ashtequajtur rilindas. Analiza ne ate artikull kishte nje perfundim: zanafilla historike europiane e Popullit Shqiptar ishte e lidhur vetem me nje subjekt dhe me nje veprimtari afro 400 vjecare ne fushen e arsimimit dhe kultures nga ana e Klerit Katolik Shqiptar, te cilet antihistorianet shqiptare te epokes komuniste e kishin fshire nga kujtesa edukative pergjate arsimimit te detyrueshem shkollore.

Duke ecur ne rrugen e hapur nga diktatori shkolla komuniste shqiptare do te deklaronte: “Eshte i njohur kontributi qe dha ne luften kunder reaksionit klerikal per bashkimin kombetar te popullit shqiptar nje brez i tere atdhetaresh demokrate demokrate, ne fundin e shek. XIX dhe ne fillimin e shek. XX, i perbere nga Jani Vruho, Shahin Kolonja, Fan Noli, Aleksander Drenova, Andon Zako Cajupi, Aleksander Xhuvani, Hile Mosi, Nikolla Ivanaj, Petro Nini Luarasi, Bajram (duhet te jete Bajo, GH)  e Cerciz Topulli, Dervish Hima, Mihal Grameno etj., te cilet duke ecur ne hulline e hapur nga Lishja e Prizrenit dhe themeluesit e saj, demaskuan ne dhjetra artikuj, botuar ne shtypin patriot te kohes, veprimtarine percarese te klerit te te tri besimeve(Kristaq Prifti, Uniteti kombetar dhe pavaresia, po aty, f. 121)

Kjo eshte pika kryesore e mashtrimit ne fushen e historise qe kane realizuar te vetequajturit historine ketu ne Shqiperi pergjate 45 viteve te diktatures. Por ky mashtrim shoqerohet dhe me nje doze te mirefillte poshtersie pasi kane kanalizuar ne nje linje te tre besimet fetare ku njeri prej tyre ka qene i kundert me dy te tjeret dhe eshte e pamundur te perbashkohen ne nje linje te vetme. Eshte tjeter pune perse ortodoksia ka qene kundra shtetit te shqiptareve, sic eshte tjeter pune perse Kleri Katoli Shqiptar eshte i vetmi qe realizoi lidhjen e Europes me Popullin Shqiptar. Dhe sot populli yne ka karakteristika europiane vetem ne saje te ketij Kleri dhe jo ndryshe. Nuk ka asnje menyre analitike te argumentohet lidhja e sociale e Popullit Shqiptar me Europen jashte Klerit Katolik Shqiptar ne te gjitha fushat e zhvillimit shoqeror te tij, te pakten ne keto 1300 vitet e fundit. Une nuk e besoj, dhe e kam te veshtire ta zbuloj, ne gjendet ne te gjithe historine e Njerezimit ndonje subjekt qe te kete luftuar aq fort per edukimin, arsimimin, pergatitjen per nje jete shoqerore brenda kornizave te Races Njerezore, te popullit te vet deri ne veteflijim sa Kleri Katolik Shqiptar. Une pretendoj se Doktrina e Krishtere vetem kur perputhet me veprimtarine e Klerit Katolik Shqiptar gjen frymezimin shpirteror per te cilin lindi dhe u zhvillua (eshte pika kryesore qe argumenton historikisht shkakun e lindjes se ideve fetare nga Raca Njerezore ne Toke: kerkesa per rritjen e mireqenies). Vetem ne kete pike, me te gjitha rrjedhimet e saj, Populli Shqiptar lidhet me Europen dhe shtetin e vet. Jashte kesaj lidhje Populli Shqiptar do te ishte nje tufe bagetish te drejtuar nga kriminelet enveriste.

Mohimi i kesaj devize u pasua me nje mohim te dyte dhe krijimin e nje shkaku historikisht i pamundur ne ekzistencen e vet. Une e kuptoj se atehere ky ka qene nje budadallek dhe sot eshte e lehte te mohohet si nje proces eventual, por duhet theksuar si ekzistence pasi ka tentuar te mbuloje te verteten mbi shkakun e formimit te shtetit nder shqiptare. Akademiku yne i vjeter ne ate kohe kishte shkruar: “Pas Clirimit, historianet shqiptare e argumentuan me tej rolin e faktorit te brendshem ne Shpalljen e Pavaresise Kombetare. Madje, ata vune ne dukje se bartesit kryesore te levizjes kombetare rilindese dhe, per pasoje, farketaret kryesore te Shpalljes se Pavaresise Kombetare qene masat e gjera popullore dhe jo qarqet bejlero-cifligare, sic kane pretenduar ne te kaluaren disa historiane, te cilet nuk e mohonin rolin vendimtar te faktorit te brendshem” (Kristo Frasheri, Forcat shoqerore dhe pavaresia kombetare, po aty, f. 129-130).

Qe akademiky yne ja ka futur ne tym per kete problem as qe duhet diskutuar. Mjafton te shihen firmat ne aktin e pavaresise dhe e merr vesh me lehtesi se kush kane qene ata qe firmosen ne emer te Popullit Shqiptar dhe kush i shtyu ne ate rruge. Sot eshte shume i lehte argumentimi se Populli Shqiptar, pervec nje shtrese te krijuar nga vete Europa, ka qene teper pasiv pergjate atij procesi, por une jam i detyruar ta ve ne dukje si fakt per te argumentuar menyren se si dhe nga kush  eshte indoktrinuar Populli Shqiptar pergjate epokes se diktatures dhe cfare mund te beje produkti i ketij indoktrinimi sot. Une mendoj se kjo e fundit perben thembren e Akilit qe percakton shkallen e zhvillimit shoqeror te Popullit Shqiptar sot e ne vazhdim. Rendesia e firmetareve nuk qendron per kohen kur ata kryen Aktin e Madh te Pavaresise, por vazhdimin e metejshem te jetes se gjithseicilit ne raport me epoken komuniste te Enver Hoxhes. Duhet vene ne dukje ky fakt pasi thelbi antihistorik i epokes se diktatures qendron ne zhdukjen e klases politike dhe intelektuale te krijuar nga Nena Jone Histori, por dhe ku u mbeshtet klasa e sotme politike, qe rrjedh nga epoka e enverizmit, ne agimet e saja me te para. Rendesia e saj nuk merret dhe fort parasysh duke u anashkaluar si inekzistente, por praktikisht e gjithe inteligjenca e epokes komuniste mbeshtetet ne krimin antishqiptar te realizuar nga diktatori pergjate 40 viteve te ekzistences se tij dhe 5 viteve te pasuesve te tij.

Vini re se sa bukur tenton te kaloje nga mohimi i klases politike historike ne klasen e re antishqiptare te formuar nga komunizmi enverist akademiku yne i vjeter: “Flamurin e luftes per pavaresine kombetare e mbajten perseri ne dore masat prodhuese, por kete radhe nen udheheqjen e klases punetore dhe jo te shtresave mikroborgjeze. Keshtu u krijua baza shoqerore, e cila coi ne themelimin e Partise Komuniste te Shqiperise dhe ne epopene e lavdishme qe u zhvillua nen udheheqjen e saj, me Luften Antifashiste Nacionalclirimtare.” (Kristo Frasheri, Forcat shoqerore dhe pavaresia kombetare, po aty, f. 129-130).

A e kupton lexuesi i mijevjecarit te III-te permasen e indoktrinimit te baballareve dhe gjysherve te tij dhe qellimin se per cfare ka sherbyer panorama analitike sipas shkolles enveriste te procesit te formimit te shtetit te shqiptareve dhe pavaresise se tyre?

Se cfare lidhje mund te krijohet midis nje epoke historike thellesisht proshqiptare me nje epoke thellesisht antishqiptare eshte pak e veshtire te merret me mend, por une pretendoj se kjo eshte aresyeja perse duhet t’i kujtohet brezave te ardhshem se cfare eshte thene ne ate kohe per problemin e formimit te shtetit dhe pavaresise se Popullit Shqiptar.

Mbledhja e historianeve te epokes enveriste, me rastin e 75 vjetorit te Pavaresise, duhet te jete bere vetem per nje qellim: te vazhdonte indoktrinimi i Popullit Shqiptar sipas mesimeve antishqiptare te Enver Hoxhes dhe te mos merrej vesh kurre se kush ishte ai subjekt qe kishte luftuar per 1300 vjet per formimin e shtetit te shqiptareve dhe pavaresine e tyre. Por duhet theksuar se kritika e sotem e historiografise shqiptare nuk e ka vene ujin ne zjarr per ta diskretituar kete antihistoricizem mashtrues dhe eshte kjo aresyeja perse une ngul kembe ne vazhdimin e analizes pergjate epokes postenveriste (1991-2011) pasi, ne kete rast, do te zbulohet se cfare perfaqeson klasa politike e mijevjecarit te ri ne dinamiken zhvilluese te Popullit Shqiptar.

Po ate vit punonjesja e Institutit te Historise, Kaliopi Naska, paraqiti si disertacion per graden  e kandidatit te shkencave ne fushen e historise punimin: “Ismail Qemali ne levizjen kombetare shqiptare”, Tirane 1987. Merita e autores ishte venia ne dukje e punimeve mbi temen e Pavaresise qe kishin bere studiuesit e ndryshem, sidomos ne vitin 1962, me rastin e 50 vjetorit te Pavaresise, duke bere nje permbledhje te tyre dhe nje ballafaqim me politiken e kohes per kete problem. Por kjo na sherben per te kuptuar dhe masen e indoktrinimit te shqiptareve pasi ne parathenie autorja falenderon pikerisht bashkepunetoret dhe udheheqesit e punes se saj dhe qe jane pikerisht autoret e parapare nga ana ime (f. 12). Ne te vertete permbajtja e parathenies perben te gjithe esencen e studimit ne fjale. Nga autorja marrim vesh se ne vitin 1962 ishin bere dy studime mbi figuren e Ismail Qemalit, por pa pretendime shkencore pasi studimi i Skender Luarasit (“Ismail Qemali”, Tirane 1962) mbeshtetej ne kujtimet e Plakut te Vlores, ndersa studimi i Lefter Dilos (“Ismail Qemali dhe pavaresia e Shqiperise, Gjirokaster 1962) mbeshtetej ne traditen gojore shqiptare (f. 7). A nuk te con ky konkluzion ne perfundimin se studiuesja jone do te pasqyroje nje punim me karakter shkencor? Por kjo nuk e ka penguar per te marre per baze kenget popullore kushtuar vrasjes se Ismail bej Vlores, gjyshit te Ismail Qemalit (f. 15).

Autorja pranon se veprimtaria politike e Ismail Qemalit eshte objekt me mjaft interes historiografik pasi eshte e lidhur me dy vende: Turqine dhe Shqiperine (f. 3), por nuk perton t’i shtoje kesaj idene sikur “Per Shqiperine, Ismail Qemali ishte nje Rilindas ne ze, nje politikan, diplomat dhe statist i madh qe u mbujt me traditat e kultures me perparimtare te kohes dhe te vendit, te vet, qe asimiloi gjithcka te mire qe kishte levizja clirimtare shqiptare me arme dhe pene, dhe qe e ndoqi kete levizje deri ne kurorezimin fatlum, ne fitoren e 28 Nentorit 1912” (f. 4).

Edhe vetem keto rreshta tregojne shkallen e indoktrinimit te autores sone pasi duke pranuar lidhjen e Ismail Qemalit me Turqine dhe Shqiperine, e ben te pamundur shkallen e besueshmerise kur i shton ketyre karakterin rilindas te tij. Autorja nuk ka te qarte aspak se cfare do te thote rilindje dhe rrjedhimisht nuk ka se si te dije se ku qendron thelbi i veprimtarise se Ismail Qemalit ne historine e Popullit Shqiptar. Pastaj ne rreshtat e mesiper ka dhe nje “budallek’ te vogel kur e konsideron kurorezimin e levizjes se Ismail Qemalit “fatlum”. A i ka shkuar ndermend autores sone se pranimi i kesaj teze tregon se gjitheshka ka qene krejt rastesore dhe shqiptaret na paskan pritur fatin hyjnor per te realizuar pavaresine e tyre?

Sipas autores Ismail Qemali ishte pinjoll i familjes se pasur cifligare te Sinanajve te Vlores dhe kishte lindur me 24 janar 1844 (f. 13). Vazhdimesia e kesaj familje deri tek Ismail Bej Vlora (f. 14) (gjyshi i Ismail Qemalit) nuk gjen argument  te dokumentuar. Por kjo le te hapur nje problem jo te vogel, por qe sherben per te zbuluar shume probleme te tjera te ngjashme me kete te familjes Sinanaj te Vlores. Akoma deri me sot nuk eshte analizuar se cfare eshte bere me ato qindra-mijera familje jo shqiptare te ngulitura ne trojet ku banonin shqiptaret pas vdekjes se Gjergj Kastriotit nga ana e Perandorise Otomane. Pastaj problemi e kerkon nje zgjidhje te lidhur me deputetet shqiptare ne parlamentit Otoman dhe ate Turk. Nga e kishin prejardhjen dhe a mund te pajtohej politika e shtetit me te fuqishem feudal ne Bote me intelektuale qe rridhnin nga popullata me primitive ne Racen e Bardhe? A e ka kuptuar valle autorja qe problemi i gjenezes se familjes Sinanaj na con ne nje  zbulim, qe shqiptareve nuk u pelqen, por qe eshte e lidhur me nje histori mbi 10 000 vjecare duke na argumentuar se ne trojet ku banonin shqiptaret kane ekzistuar popullata me karakter dualist gjenetik ku njera nuk ishte autoktone dhe drejtonte jeten sociale te bashkesise?

Ne vazhdim, autorja pretendon se Ismail Qemali ishte nxenesi i pare musliman qe vazhdoi shkollen e mesme “Zosimea” (f. 16), te cilen e nderpreu ne veren e 1859 pasi e terhoqi i ati ne Stamboll (f.17). Autorja shpjegon aresyet perse Ismail Qemali nuk pati asnje lidhje me Lidhjen e Prizrenit dhe kete e justifikon me deshiren e Ismail Qemalit per ta zgjidhur ceshtjen kombetare me mjete paqesore, akoma me tej, e konsideron nje mangesi ne ideologjine e tij politike (f. 29). E citova kete interpretim te autores per te treguar qe ne Shqiperine e epokes se diktatures historia ndertohej nga studiuesit (pa pasur asnje rendesi pergatitja profesionale dhe botekuptimore, por rendesi kishte se si do t’i pelqente diktatorit) dhe ngjarja nuk perbente domosdoshmerine e analizes. Autorja pranon se krahinat shqiptare nuk ishin te bashkuara ne nje njesi te vetme administrative dhe popullsia shqiptare nuk njihej nga Perandoria Osmane si nje teresi etnike (f. 34) pa i shkuar ndermend se ky fakt i sakte nuk mund te kishte si pasoje boten e rilindjes kombetare. Pas ketij konstatimi te sakte rezulton qe termi rilindjes kombetare te jete produkt i fantashiences dhe jo nje realitet politik apo kulturor dhe rrjedhimisht nuk mund te kete asnje lidhje me shtetin dhe pavaresine e Popullit Shqiptar. Autorja pa dashur dhe ne menyre koncize ka krijuar precedentin e permbysjes se historiografise komuniste si te pa baze dhe ireale. Kjo hedh poshte perfundimin sikur “Ismail Qemali ndryshe nga Sami Frasheri qe ishte per nje autonomi politike qe duhej te fitohej me lufte te armatosur, Ismaili ishte per nje autonomi kulturore, ku populli shqiptar t’i jepeshin te drejta te gjera per perdorimin e gjuhes dhe shkolles shqipe, e cila do te conte me tej perparimin intelektual te saj dhe do te sherbente si parapergatitje per hapa te metejshme”(f. 34). E para asnjeri nuk e di se cfare ka menduar, ne menyre botekuptimore, Ismail Qemali per zgjidhjen e problemit shqiptar; kjo eshte nje fantazi prej adoleshenteje e autores. Se dyti problemi shqiptar nuk mund te zgjidhej ne asnje menyre me mjetet e dhunes nga pikepamja e brendeshme, pasi asnjeri nuk e di sa ne cfare pike te zhvillimit ishte popullata shqiptare ne raport me keto mjete. Ky problem edhe sot eshte nje problem i panjohur per shkencat shoqerore e po te merresh me kete problem do te dalin disa perfundime qe autorja as qe e merr me mend, por per nje njohuri elementare i them se as sot Populli Shqiptar nuk ka asnje lidhje me mjetet e dhunes. Eshte i vetmi popull europian qe nuk ka luftuar KURRE per liri shoqerore per faktin me te thjeshte fare: nuk e ka njohur skllaverine sociale si produkt te vet. Keshtu qe rezulton se pikepamjet e autores sone te jene thjeshte fantazira te nje produkti intelektual jashte kontekstit progresiv. Nga faqja 47 deri ne te 51-en autorja ka nje nenkapitull me emrin: “Nga kongresi i xhonturqve ne orvatjet per grusht shteti” duke e lidhur me veprimtarine politike te Ismail Qemalit duke arritur ne perfundimin se “Ne kete kongres Ismail Qemali u shqua si mbrojtes i flakte i interesave te kombesive te shtypura te Perandorise dhe kundershtoi programin e atyre turqve te rinj qe synonin forcimin e pushtetit te centralizuar. Ai se bashku me Dervish Himen u kushtuan nje kujdes problemit te lirise se gjuhes dhe te shkolles shqipe3 (f. 47). E citova kete pjese te pikepamjeve te autores per te kuptuar se sa larg realitetit eshte autorja jone ne kete fushe. Problemi i lirise se gjuhes dhe arsimimit  ne gjuhen shqipe te Popullit shqiptar eshte tjeter per tjeter dhe ne kete drejtim historiografia komuniste ka ngritur nje ndertese prej letre qe shkermoqet me nje fryme jo vetem pse per gjuhen dhe shkollen shqipe nuk ka luftuar as nje politikan i Perendorise Otomane, pamvaresisht nga kombesia e tij, por per kete gjuhe dhe kete shkolle nuk ka luftuar asnje shqiptar ne menyre te drejteperdrejte dhe aq me teper i vetmuar, jashte Subjektit ndihmes e kryesor, qe eshte mbajtur e fshehte nga propoganda komuniste. Ne kete pike e gjithe historiografia komuniste ka genjyer Popullin Shqiptar ne menyre sistematike per 45 vitet e sundimit te saj dhe 23 vitet e tranzicionit postkomunist. Pastaj a i ka vajtur ndermend autores sone se pranimi i ketyre ideve e hedh ne ere lidhjen e Ismail Qemalit me ceshtjen kombetare shqiptare dhe problemi rezulton te kete tjeter suport nga ai qe pretendon ajo.

Per te krijuar ngjarjen sipas interesave te partise, autorja fikson nje “konflikt” imagjinar midis ideve te Abdyl Frasherit dhe Ismail Qemalit. Sipas saj “Abdyl Frasheri kerkonte aleance me Greqine per shkaterrimin e perandorise Osmane, per debimin e saj nga Ballkani, kurse Ismail Qemali e mbeshteste marreveshjen me Athinen mbi parimin e ruajtjes se Perandorise Osmane ne Ballkan, madje edhe ne rast se prishej status-quo-ja, Shqiperia do te fitonte autonomine, por do te qendronte ne kuadrin e saj – ndersa trojet greke do te bashkoheshin me Greqine. Ideja e tij qe pikerisht qe se bashku me greket te merreshin masa mbrojtese ndaj synimeve te pansllavizmit dhe te dy popujt aleate te siguronin te drejtat e tyre kombetare” (f. 53). Ne fakt te gjitha keto tregojne menyren se si eshte sajuar historia e Popullit Shqiptar dhe si eshte formuar shteti i tyre, por autorja ka bere dhe nje veprim tjeter suplementar. Ajo eshte munduar ta kanalizoje luften kunder pansllavizmit nen autoresine e Ismail Qemalit dhe t’ja heqe autoreve shekullore dhe konkrete te gjithe praktiken e realizuar pergjate tre shekujve te fundit kundra politikave antishqiptare te Serbise dhe Malit te Zi. Pastaj problemi i politikes greke, ne lidhje me popullatat, eshte fshehur me shume djallezi nga historiografia komuniste dhe Populli Shqiptar as qe e ka marre vesh ndonjehere se nje pjese e konsiderueshme prej tij i mbeti Greqise dhe kjo e fundit per te mbuluar kete ngriti versionin e Vorio-Epirit. Ky problem fsheh shume te panjohura ne planin gjenetik, persa i perket prejardhjes se popullates greke ne raport me popullaten helene. Keto gjera nuk jane diskutuar kurre ne planin politik dhe jane marre te mireqina edhe ne planin historik dhe sot politika greke e ka mbuluar prejardhjen dy permasore te popullates se saj. Kete gje shqiptaret e kane kaluar ne heshtje dhe rrine e llomotisin mbi prejardhjen pellazge te tyre duke harruar se gjenetika fillimisht merr per baze karakterin racor dhe ne kete pike populli grek i sotem eshte dy permasor duke u fshehur pas epiroteve te dikurshem. Prandaj dyshoj shume se e gjithe ky parafrazim nga autorja jone ka tjeter qellim nga ajo qe ka shkruar dhe nuk ka asnje lidhje qofte me Abdyl Frasherin e qofte me Ismail Qemalin. Sido qe te intepretohen keto ide, ne kuadrin e faktit, ato jane thjeshte politike dhe nuk ka gjasa qe te sherbejne per historine e shtetit te shqiptareve.

Autorja vazhdon me fantazite e veta dhe diskuton ne ka pase marreveshje midis Ismail Qemalit dhe qeverise greke duke anashkaluar nje problem, qe ka perbere te gjithe thelbin e politikes greke per afro dy shekuj: perberjen etnike te popullates qe permbledh shteti i sotem grek (pretendimi i Kostas Papas, drejtuesi i Agimit te Arte, ne intervisten me gazetarin Artur Zheji ishte plotesisht i sakte, por gazetari shqiptar ishte i paafte t’i kunderpergjigjej). Sipas autores sone “Logjika e do qe marreveshja ne fjale te mos kete ekzistuar sic pretendohet nga greket qofte dhe per faktin qe patriotizmin e Ismail Qemalit nuk mund ta veme aspak ne dyshim, ashtu edhe per faktin qe ky personalitet nuk kishte asnje funksion politik dhe as nje prerogative e cilesi per ta nenshkruar ate3” (f. 55). Autorja perpara se te bente kete deklarate teorike duhej te vertetonte se ka ekzistuar nje strukture shoqerore shqiptare qe e kishte vene Ismail Qemalin ne krye te saj; ajo duhet te vertetonte karakterin patriotik te Ismail Qemalit ne veprat e veta politike dhe kjo gje nuk dallohet deri me 28 Nentor 1912, kur ai ngriti flamurin ne Vlore. Eshte pikerisht ky akt i vetem qe percakton karakterin e Plakut te Vlores dhe jo hipoteza e autores sone. A nuk tregon ky fakt se kjo metodike nuk perfshihet ne shkencen e historise, por ajo ka qene mbizoteruese ne historiografine komuniste si e vetmja rruge per zberthimin e ngjarjeve te ndodhura? Autorja jone kerkon medoemos t’i krijoje Ismail Qemalit nje veprimtari ne favor te ceshtjes shqiptare, por kjo gje nuk mund te ndodhte per sa kohe koncepti shqiptar nuk ishte pjekur ne kancelarite europiane. Pikerisht pse kane dashur ta bejne Shqiperine jashte politikes se Europes, jane sajuar keto ngjarje ireale.

Por autorja na jep nje informacion te vlefshem per mohimin e lidhjeve te mundeshme te Ismail Qemalit (ne qofte se eshte e sakte), te cilin nuk e kemi gjetur te analizuar tek autoret e tjere. Sipas saj: “Ai  (Ismail Qemali, GH) perjashtoi mundesine e bashkepunimit me rrethet bullgare “te cilat shtireshin sikur e shikonin me kenaqesi levizjen kryengritese shqiptare, por vepronin per interesat e tyre, me qellim qe te ulnin qendresen dhe te shkonin drejt realizimit te “endrres se tyre” te vjeter lidhur me krijimin e nje “Bullgarie te Madhe”. Ismail Qemali nuk ishte per zevendesimin e Perandorise Osmane me nje Bullgari te madhe ose me ndonje perandori tjeter” (f.56). Ne fakt sot, dmth pas 1945, eshte e lehte per te zbuluar se te gjitha shtetet e Ballkanit ne agimet e tyre politike kane dashur te “hane” nga vendet ku banonin shqiptaret dhe kjo gje ka qene tipikisht politika e Europes. Por historiografia komuniste nuk e ka analizuar kurre procesin sipas kesaj hapsire dhe gjerat jane thene perciptas; e kjo ka qene nje gje e keqe pasi ka mbuluar luften e madhe qe ka bere Europa per te pergatitur shqiptaret per shtetin e tyre. Kjo e fundit perben te gjithe lejtmotivin e shtetit te shqiptareve dhe kjo gje mungon ne te gjithe hapsiren analitike tek studiuesit shqiptare te te gjithe koherave. Problemi i moslidhjes te kryengritjeve shqiptare me politikat jashteotomane nuk ka qene problem shqiptar dhe asnje shtet apo subjekt jashteotoman nuk e ka preferuar kete lidhje dhe kjo e ka pasur nje aresye qe nuk na pelqen ne shqiptareve. Vetem nje subjekt europiane e pati marre persiper edukimin e popullit shqiptar me parimet e politikes shteterore dhe, per fatin e mire te shqiptareve, ky subjekt pati qene dhe eshte madhor ne politiken europiane dhe ate boterore. Edhe kete veprimtari historiografia komuniste nuk e ka analizuar kurre, bile, me keq, ja ka fshehur Popullit Shqiptar, ku perjashtim nuk ben edhe kjo autore.

Megjitheate kjo autore e ka nje merite. Ju bashkua grupit te historianeve komuniste qe trembetuan autoret dhe vendin e kryengritjeve te shqiptareve per pavaresine politika nga Porta e Larte, duke ju larguar, ne nje fare mase, mashtrimit te viteve 70-te. Ajo ka shkruar mjaft gjate per kete teme dhe e ka lidhur, si akt primar, me taksat e vena nga Qeveria Otomane, gje qe duhet te jete e sakte pasi e kam hasur dhe tek autore qe nuk vareshin nga politika enveriste. Sipas saj: “Krismat e para te kryengritjes kunder Stambollit u ndien ne Kosove, qysh ne muajin mars 1910. Grupe te armatosura fshataresh dhe malsoresh te Motrovicex, Viciternit dhe Llapit u vune ne levizje ne drejtim te Prishtines1. Ne fillim te muajit prill u zhvilluan perleshjet e para me forcat osmane. Kjo shenoi fillimin e kryengritjes qe u pasua me luftime te pergjakshme ne Gryken e Ceraleves dhe ne ate te Kacanikut. / Fillimi i kryengritjes ne Kosove u shoqerua me rritjen e veprimeve politike dhe diplomatike te qarqeve patriotike jashte vendit. Midis tyre u shqua edhe Ismail Qemali, i cili u kthye nga Italia ne Stamboll ne mujat e pare te vitit 1910. Ai se bashku me Hasan Prishtinen dhe me patriote te tjere bene perpjekje, per ta lidhur kryengritjen, e cila filloi si nje proteste e armatosur kunder taksave me kerkesen themelore te Levizjes Kombetare, fitoren e autonomise administrative te Shqiperise” (f. 77). Analiza ka nje defekt te vogel. Kur shkruhet se: “Midis tyre u shqua edhe Ismail Qemali” krijohet nenkuptimi se ata qe luftuan per fillimin e organizimit te kryengritjes ishin te shumte dhe Ismail Qemali ishte si keta te shumte, por ne te vertete nuk eshte keshtu. Shqiptaret duhet ta kuptojne nje here e mire se ate qe mori persiper Ismail Qemali nuk mund ta bente kushdo; personaliteti i tij politik, dhe kjo kishte rendesi mbi te gjitha, i suprimonte te gjithe figurat e tjera; pastaj kjo ishte nje pune qe nuk mund ta realizonte kushdo ne ate menyre qe u be edhe po te bashkoheshin qe te gjithe ne ate ideal pas asnje kompleks. Dhe ketu ka dicka qe duhet zbuluar dhe qe duhet lidhur me detyrimin per t’u dorehequr me urdher te Europes (figura pozitive e politikanit duket pikerisht tek menyra e doreheqjes). Kur vjen puna per te analizuar kete proces do te shihet se ne kete pike ka shume diskutime dhe kerkush nuk e thote te verteten edhe pse ajo dikur ekzistonte e shpallur fare hapur. Autorja ne kete drejtim cdo gje e ka paraqitur te komanduar dhe drejtuar nga Ismail Qemali duke e hiperbolizuar figuren e tij pertej realitetit historik. Vini re se si e manipulon politiken europiane dhe se si e paraqet te varur nga idete (qe paraqiten si imagjinare) e Plakut te Vlores. Sipas saj: “Patrioti shqiptar megjithese e njihte mire politiken dyfaqeshe te Austro-Hungarise, u perpoq te siguronte me cdo kusht nga Vjena nje mbeshtetje per ceshtjen kombetare. Duke u nisur nga fakti se ceshtja shqiptare kishte perballe saj kundershtare te forte, ai mendonte se suksesi i luftes se armatosur ne Shqiperi nuk varej vetem nga pjesemarrja e masave popullore ne kryengritje, por edhe nga faktori i jashtem favorizues. Prandaj u orvat te ndikonte ne politiken austro-hungareze dhe duke i kujtuar Vjenes se politika pansllaviste e Rusise ne Ballkan kercenonte jo vetem copetimin e Shqiptarise, por edhe interesat e saj ne Europen Juglindore” (f. 81). Une nuk e di a i ka pasur me seriozitet apo me shaka keto ide imagjinare Ismail Qemali, por ngjarjet e ndodhura nga fillimi i shek. XVII-te deri ne fillim te shek. XX-te ne Veri te Shqiperise se Sotme tregojne se Austro-Hungaria e kishte popullaten verishqiptare objekt te vet politik dhe nuk ka se si ta lidhte vazhdimesine e saj me idete e Plakut te Vlores. Faktori kohe tregon se kjo eshte nje deshire propogandistike e autores sone dhe eshte e pamundur te ishte nje objekt i diplomacise individuale te Ismail Qemalit. Ne kete pike del ne pah manipulimi i historise nga ana e historiografise enveriste per ta paraqitur situaten politike te levrueshme nga ana e individeve shqiptare dhe te gjithe procesin e shpalljes se pavaresise dhe formimin e shtetit te shqiptareve si veper te vete shqiptareve, gje kjo kategorisht e pamundur si do qe te manipulohet historia reale dhe ajo imagjinare e Popullit Shqiptar. Me thene te drejten punonjesit e Institutit te Historise kete fenomen nuk kane mundur ta kuptojne ne asnje hallke, por jane munduar, brenda kapacitetit te tyre intelektual, te zbatojne direktivat e Enver Hoxhes per t’i krijuar histori krahinave pa histori te banuar nga popullata shqiptare. Nga ana tjeter autorja mundohet te fshehe karakterin dhe rolin real te Perandorise se Danubit ne favor te ceshtjes shqiptare dhe kete mundohet t’ja autriboje Ismail Qemalit, gje qe jo vetem nuk ka qene e nevojshme, por sic do te shohim, ka qene kjo Perandori qe e ka komanduar te gjithe procesin e shpalljes se pavaresise dhe ndertimin e shtetit te shqiptareve duke perfshire edhe vete Ismail Qemalin.

E keqja e analizave te atyre ngjarjeve te asaj kohe,eshte e lidhur rigorozisht me botekuptimin imponues qe kishte realizuar diktatori pergjate gjithe kohes se sundimit te tij dhe kjo bie ne sy kur kerkohet te ndertohet nje kryengritje antiosmane e perbashkuar ne te gjithe territorin e banuar nga shqiptaret dhe kete te lidhur me figuren e Ismail Qemalit edhe pse kjo eshte kategorikisht e pamundur objektivisht e subjektivisht. Aresyet e kesaj pamundesie duhen kerkuar te pakten ne dy drejtime. Se pari, ne mungesen absolute te unitetit te Popullit Shqiptar (kete vecori ka shfrytezuar diktatura enveriste kur e futi Popullin Shqiptar ne lufte me vetveten) dhe, se dyti, ne pamundesine e konfrontimit te te gjithe Popullit Shqiptar me Perandorine Otomane, sidomos te pjeses islamike te tij. Ngritja e popullates shqiptare te Kosoves kundra kesaj perandorie ka tjeter suport dhe eshte e lidhur me luften e tyre per te mos rene ne varesine e Serbise kur pane se Perandorise Otomane po i vinte fundi. Ka shume mundesi qe te gjitha levizjet e armatosura nga ato ane ta kene pasur kete si shtytjen kryesore, qe perputhet ne aparence me ceshtjen kombetare. Ne kete rast kemi te bejme me te vetmen shtyse te luftes se Popullit Shqiptar kundra Perandorise Otomane, problem i cili nuk ekziston ne Jugun e Shqiperise se Sotme pasi popullata ortodokse nuk mund te ngrihej kundra politikave antishqiptare te shtetit grek dhe, sic do ta shohim, ata u ngriten kundra shtetit shqiptar. Keto perputhje dhe mosperputhje perbejne te vetmen ane te historise se atyre aneve dhe mungesen e veprimtarive proshqiptare te asaj popullate. Por ne kete pike eshte realizuar nje mashtrim i vjeter te cilen autorja kerkon ta ndreqe, por pa e shkeputur nga boshti i tij. Sipas saj “Kryengritja antiosmane e vitit 1911 ishte nje shkalle me e larte e luftes popullore dhe vune ne levizje mjaft patriote. / Ne pergatitjen e saj te re, nje ndihme te madhe dhane komitetet e fshehta te krijuara ne Veri dhe ne Jug te vendit. Ne pergjithesi komitetet parashikonin qe kryengritja te shperthente ne pranvere. Mirepo ngjarjet rrodhen ndryshe. Ato u nderlikuan si rezultat i politikes shtypese xhonturke dhe i qendrimit armiqesor te Malit te Zi ndaj malesoreve, te cilet qene strehuar atje, ne fund te vitit 1910, per t’i shpetuar raprezaljeve te ushtrise osmane. Cetina synonte te veconte luften e ketyre malsoreve nga levizja e pergjithshme kombetare shqiptare dhe ta shnderronte ate ne nje levizje lokale, me shprese qe t’i perdorte ato ne luften per interesat e veta kunder Turqise1. Per kete qellim ajo hyri ne bisedime me qeverine serbe, se ciles i propozoi qe Beogradi te aneksonte Kosoven dhe Shkupin, ndersa ajo vete do te merrte rrethet e Pejes, Shkodres dhe Lezhes2. Por qeveria serbe e konsideroi si te parakohshem kete propozim te Malit te Zi per ndarjen dhe aneksimin e trojeve shqiptare. Keshtu popullit shqiptar i duhet te fillonte kryengritjen jo vetem duke u mbeshtetur ne forcat e veta pa asnje ndihme nga jashte, por ne te njejten kohe te mbrohej nga synimet grabitqare te shteteve fqinje. Vec kesaj, per shkak te presionit qe ushtroi Mali i Zi dhe gjendjes se padurueshme qe krijuan xhonturqit, malsoret shqiptare e filluan kryengritjen me 14 mars 1911 perpara kohes se planifikuar, qe qe caktuar ne maj……Keto ngjarje te zhvilluara ne Shqiperi, Ismail Qemali u perpoq t’i bente te njohura ne opinionin nderkombetar” (ne kete rast autorja duhet te jepte ndonje fragment nga kjo perpjekje e Ismail Qemalit per te pare se per cfare kryengritje tipikisht behet fjala) (f. 91), pasi shpjegimet e mevonshme tregojne se as qe behet fjale per kryengritjen e mesiperme dhe ne kete pike vazhdon mashtrimi i perdorur.

Menyra se ajo kalon nga kryengritja e malsoreve te veriut ne levizjet imagjinare ne Jugun e Shqiperise se sotme per ate kohe mund te kete qene e pranueshme, por ajo sot tregon menyren se si eshte ndertuar historia e Popullit Shqiptar. Vini re se si e perdor informacionin gazetaresk autorja dhe se si mundohet te perfitoje prej saj pa i shkuar ndermend se te gjitha keto nuk kane asnje lidhje me ndergjegjen kombetare te nje populli, por me se pakti tregojne se ngjarjet jane te ndertuara ne leter dhe jo nje realitet historik. Sipas saj: “Duke e hequr veten si njohes mjaft te mire te gjendjes ne Vlore, konsulli austriak u perpoq te kundershtonte edhe argumentet qe Ismail Qemali i dha korespondentit te gazetes “Piccolo di Trieste” me 16 prill 1911 mbi kryengritjen e malesoreve, ku ai theksonte se edhe ne Shqiperine e Jugut “ne popull mbreteronte pakenaqesi e thelle dhe se nuk mund te perjashtohet qe edhe ne Vlore do te vije puna te rrokin armet”2 (f 93). Ne kete pike autorja jone ecen ne gjurmet e gjithe historianeve te parapare qe e lidhin revolten e masave shqiptare jo te nisur nga ceshtja kombetare, por nga pakenaqesia e sjelljes se politikes xhonturke. Nje sterhollim i metejshem e nxjerrr te gjithe kete pikepamje nje bllof te vertete duke na argumentuar se te gjitha kryengritjet e shqiptareve, ne qofte se ka pasur, ta kena zanafillen tek interesi i ngushte krahinor dhe aspak si nje kerkese pertej saj. Dhe ne kete menyre vime ne aresyet perse kryengritja per ceshtjen kombetare nuk mund te realizohej vetem se ne Veri dhe ne kontaktin me sllavet. Por kjo na con ne zbulimin se perse e njejta gje nuk mund te ndodhte ne kontaktin me greket, dmth perse kryengritja per ceshtjen kombetare nuk mund te ndodhte ne Jug (a nuk eshte kjo nje aresye me teper per te argumentuar se popullata ne te dy anet e kufirit jugor te shtetit te ardhshem shqiptar eshte e te njejtit bosht biologjik?). Kjo do te thote se ka qene e pamundur qe te krijohej nje unitet Veri – Jug per ceshtjen e nje kryengritjeje te armatosur kundra pushtetit otoman, por ky unitet duhet te kete tjeter permbajtje dhe te tjere pjesmarres, perderisa u arrit finalja e 28 Nentorit 1912.

Por problemi ka dicka tjeter te panjohur per lexuesin shqiptar. Nuk ka asnje interviste te Ismail Qemalit te dates 16 prill 1911 dhene gazetes “Piccolo di Trieste” (autorja ne kete rast ka bere nje loje; ka bashkuar ne menyre spekulative nje informacion abuziv me dokumentin e marre nga raporti i zevendeskonsullit austriak Kraus ne Vlore te dt. 19 prill 1911. Ne te vertete kete nuk duhet ta kete bere autorja jone, pasi kete menyre analitike, pikerisht me kete date dhe me kete gazete, e kam hasur diku tjeter (Ismail Qemali, – permbledhje dokumentash, – 1888-1919, f. 158 dhe tek“Histori e Shqiperise”, vell. 2, f. 494 ), cka do te thote se autorja ka kopjuar nje material qe nuk e ka pare kurre, por shprehet sikur eshte ajo studiuesja e ketij problemi, pasi gazeta me emer “Piccolo di Trieste” nuk ka ekzistuar kurre ndonjehere. Ne fakt gazeta IL Piccolo (ky eshte emri i gazetes se Triestes) me daten 16 prill 1911 (foto gazeta 2) ka kete njoftim: Kryengritja Shqiptare Kostandinopoje: Sipas nji buletini te Ministrise se Brendeshme, dje ka pase nji luftim mes trupave qe mbajne te pushtuem naltesite e Viksaulikaj e Caskira e rebeleve. Prej Kastratit u dergue nji kompani perforcimi. Tuzi asht i furnizuem mjaftueshem (me ushqime e armatime; emrat e lartesive nuk duhen konsideruar te sakte – shen. i z.Jozef Martinit, drejtuesit te albanovaonline.com, sipas email-it te dt. 29.04.2013 te marre nga z. Paolo Muner).

Akoma me keq ekziston nje informacion, i shprehur me 19 nentor 1912 ne Trieste me nje permbajtje krejt te ndryshme nga ajo e autores sone – “Histori e Shqiperise”, vell. 2, f. 494, pa na e dhene titullin e gazetes; cituar edhe nga Prof. Arben Puto tek “Pavaresia shqiptare dhe diplomacia e Fuqive te Medha 1912-1914”, f. 109, por qe ai thote se e ka marre nga Historia e Shqiperise, vell. II, f. 358); perkundrazi, ekziston nje interviste e Ismail Qemalit dhene korespondentit te gazetes IL Piccolo dhe botuar me daten 20 nentor 1912 (foto gazeta 1) ne faqen e dyte te saj, por me nje permbajtje krejt tjeter per tjeter. Intervista e  Ismail Qemalit ben fjale per pengesen kryesore te formimit te shtetit te shqiptareve dhe kjo pengese e  ka  emrin Serbi.  Pikerisht  kete  i kane fshehur Popullit Shqiptar manipulatoret e HISTORISE te Popullit Shqiptar dhe pikerisht kjo duhet evidentuar ne te gjithe permasen. Por edhe kjo e ka pasur nje qellim: i duhej fshehur Popullit Shqiptar te Shqiperise faktin qe popullata shqiptare e Kosoves kishte luftuar kundra politikes serbe dhe otomane duke qene promotori kryesor i luftes se Popullit Shqiptar per liri e pavaresi. Por dalja ne drite e ketij fakti do te tregonte karakterin antishqiptar te bandave komunisto-enveriste kur ndihmuan serbet per te rimarre Kosoven me 1945-en. Dikush duhet te jape llogari per mashtrimin e realizuar ne ate kohe, i cili po vazhdon akoma edhe sot.

Per te mos krijuar iluzione mbi ate qe ka thene Ismail Qemali ne ate interviste po jap edhe permbajtjen e saj, qe eshte si me poshte (perkthimi eshte bere nga Bernardina Hoti – Harapi):

IL PICCOLO” i Triestes,     20 Nëntor 1912                                                                       Shqiptarët për pavarësi                                                                                                Akuza serioze kundër serbëve                                                                                     Shpallja e pavarësisë së Shqipërisë e pashmangshme

Një intervistë me Ismail Qemalin

Il Piccolo 1912_11_20_pag_002  foto gazeta 1;  faqja e dyte e gazetes “IL Piccolo”, dt 20 nentor 1912 qe permban intervisten e Ismail Qemalit dhene korespondentit te kesaj gazete

Dje në mëngjes mbërriti në qytetin tonë, drejtpërdrejtë nga Viena, kreu i partisë së pavarur shqiptare Ismail Qemal Bej Vlora. Me të udhëtojnë edhe katërmbëdhjetë shqiptarë të shquar. Ai u prit në stacion nga Mark Kakarriqi, një i ri i shquar shqiptar, i njohur për studimet e tij mbi çështjen shqiptare, dhe të shquarit e tjerë shqiptarë në Itali.  Ismail Qemal Bej arriti në Hotelin Excelsior Palace për të bërë një ndalesë për disa orë, dhe u nis  në oren 02:00 pasdite me avulloren “Brünn” drejtuar për në Shqipëria. Një redaktor i gazetës sonë, i paraqitur  nga Z. Mark Kakarriqi, pati një bisedë të shkurtër me Ismail Qemalin.

Ai është një i moshuar i pashëm rreth të shtatëdhjetave, me shikim të gjallë dhe zhbirues, me mjekër të bardhë, me sjellje fisnike dhe hijerëndë. Ai është një njeri i arsimuar, i cili ka udhëtuar shumë dhe ka jetuar në kryeqytetet e Evropës. Për shumë vite ai ishte guvernator i Tripolit. Me ardhjen në pushtet e xhonturqve, me rivendosjen e kushtetutës së vitit 1877, ai u bë deputet i Vlorës.

- Unë do të qëndroj vetëm për nja dy orë në Trieste, koha për të parë disa miq dhe për të ngrënë dicka. Më pas do të nisem për udhëtim nëpër det.

R. – Është e ligjshme të ju pyes se ku do të shkoni?

IQ- Ja: avullorja ku do të imbarkohem nuk e prek si rregull portin ku unë kam ndërmend të zbres, por unë i falem mirësisë së drejtuesve të Lloyd, që më dhanë lejen e një ndalese të jashtëzakonshme. Unë jam duke shkuar për Durrës. Porti është i lakmuar nga serbët. Nuk mendoj se serbët do të arrijnë përpara meje atje. Në Durrës janë duke më pritur me padurim. Terreni është përgatitur me durim.

R. – Cfarë do të ndodhë pas arritjes suaj?

IQ- Një gjë shumë e thjeshtë, por  e dëshiruar me shumë entuziazëm.Shpallja e pavarësisë së atdheut tonë. Ne duam të i paraqesim Europës faktin e kryer.  Do të krijohet një qeveri e përkohshme dhe ndoshta unë do të jem drejtuesi i saj. 

R. – Po linjat e tjera, malësorët, mirditorët?

IQ- Unë ju siguroj se për idenë e pavarësisë, të gjithë janë dakord, të gjithë të një mendimi. Jemi ne që e filluam luftën e rilindjes kundër keqqeverisjes së xhonturqve, duke pushtuar  këtë verë Ueskub-in, ne që kemi mbështetur luftërat e vazhdueshme, për vite e vite, dhe është e drejtë që aspiratat tona do të materializohen në realitet . Koha nuk do të mund të ishte më e favorshme. Qeveria turke në Shqipëri nuk është më shumë se një hije e largët. Komunikimi me Konstandinopojës është thyer. Çfarë tjetër? Në Shkodër janë shqiptarët të cilët mbështesin heroikisht revolten.

R. – Çfarë mendoni për kundërshtinë  e Serbisë për formulën: Shqiptarët Shqipëri?

IQ- Unë i njoh idetë dhe kundërshtimet e tyre, të qarqeve sunduese. Ata janë në gabim. Shqipëria është e pjekur për rritjen e saj civile. Ajo do të bëhet një faktor i rëndësishëm edhe për zhvillimin e saj ekonomik. Ne kemi pasuri të paprekura, pyje, miniera, të cilat nuk janë shfrytëzuar. Dhe Triestja, që dominon detin Adriatik do të jetë e para që do të përfitojë nga ky akt. Dhe të gjithë portet e Adriatikut do të kenë përfitimeve të mëdha.

R. – Më lejoni edhe një pyetje të fundit. Për  udhëtimin tuaj në Vjenë dhe Budapest, cfarë  mund të më thoni?

I.Q. – Unë jam shumë kënaqur. Aty janë tashmë të bindur që pavarësia e Shqipërisë është një zgjidhje e domosdoshme, e drejtë dhe e projektuar veçanërisht për të lehtësuar formën e ardhshëm të Gadishullit Ballkanik. (nenvizimi i imi per te treguar se kujt ja dedikonte Ismail Qemal Bej Vlora Pavaresine e Shqiperise, GH) Dhe të të njëjtit mendim janë të gjitha fuqitë evropiane, në veçanti Britania e Madhe.

Pasi mori  këto deklarata, informacione rëndësia e të cilave nuk do t’i shpëtojë  lexuesit, redaktori ynë u nda nga Ismail Qemali, duke e marrë me vete përshtypjen se ai fliste si një apostull i shkëlqyer, energjik dhe i zjarrtë për kauzës e vet.”

Nga ana tjeter dua te falenderoj pa mase z.Paolo Muner per ndihmen konkrete qe me dha ne zbulimin e ketyre fakteve, pasi ka qene ai qe ka punuar ne arkivin e bibliotekes se Tristes dhe me ka derguar materialin me shume njerezi e miresjellje direkt, por edhe me ane te drejtuesit te albanovaonline.com, z.Jozef Martini dhe ky material pati kater te dhenat e mesiperme. Per ne shqiptaret qe jetojme ne Shqiperi, raste te tilla jane shume-shume te jashtezakonshme pasi kerkojne kohe, mund dhe finance, por dhe pasionin vetmohues.

Por cfare ka ndodhur ne ate pjese kohore te diktatures pa diktatorin? Autorja jone ka tjeter mendim per kete teme duke i dhene te drejten vetes te sajoje nje gje qe nuk ka ndodhur kurre, por qe na paska ekzistuar ne kokat e personazheve te ardheshme historike edhe pse kjo, ne fund te fundit, do te deshtoje duke mos realizuar asnje qellim dhe duke mos lene asnje pasoje. Se per cfare i  eshte  dashur  kjo ide autores sone tani per tani eshte pak e veshtire te merret vesh, por gjithsesi eshte nje tentative e deshtuar per  te  krijuar

Il Piccolo 1911_04_16_pag_001       foto gazeta 2;  faqja e pare e gazetes “IL Piccolo” e dt. 16 prill 1911

nje ngjarje historike mbi bazen e fantazise dokumentare. Sipas saj: “Nje nga mesimet me te rendesishme qe nxoren udheheqesit e Levizjes Kombetare Shqiptare nga kryengritjet e viteve 1910-1911 ishte ai mbi domosdoshmerine e krijimit te nje qendre te vetme udheheqese te kryengritjes, e cila te bashkerendonte dhe te drejtonte veprimet e forcave kryengritese ne Veri dhe ne Jug. Lidhur me krijimin e kesaj qendre pati pikepamje te ndryshme. Fillimisht u mendua qe ky komitet te krijohej jashte Shqiperise. Te ketij mendimi qene edhe Ismail Qemali me Luigj Gurakuqin. Por zhvillimi i ngjarjeve ne Shqiperi dhe pikepamjet e disa patrioteve te tjere, si te Sotir Kolese, Nikolla Ivanajt5, etj, bene qe ata ta ndryshonin mendimin. Keshtu u arrit ne perfundimin se qendra drejtuese e kryengritjes duhej te formohej e te vepronte brenda ne Shqiperi.

Per kete ndryshim te qendrimit te tyre, deshmon nje leter qe Luigj Gurakuqi i dergonte Sotir Kolese, ku, midis te tjerave, shkruan se bashkohej me aresyetimet qe ai sillte “kundra themelimit te nje komiteti qendror jashte Shqiperise”6 dhe se kete mendim e perkrahte edhe Ismail Qemali……Shoqerite shqiptare jashte atdheut, si ne Amerike, ne Bukuresht, ne Sofje e mirepriten mendimin per formimin e nje komiteti te tille brenda vendit dhe si delegat te ture – per ne kuvendin qe do te organizohej ato propozonin Ismail Qemalin2. Por me gjithe perpjekjet qe u bene per organizimin e ketij kuvendi, me sa duket, ai nuk arriti te mblidhej” (f. 105-106). Kjo pjese qe cituam na detyron te bejme pyetjen: Perse sherben e gjithe kjo analize pa asnje baze reale ne drejtim te veprimtarise per ceshtjen kombetare? A nuk tregon kjo menyren se si eshte realizuar indoktrinimi i Popullit Shqiptar pergjate 68 viteve te lindjes dhe jetes se kesaj “shtrese intelektualesh”, qe, ne fund te fundit, eshte karakteristika me kryesore e diktatures enveriste dhe peshqeshi qe ai i la Popullit Shqiptar pas nderrimit te jetes se tij?

Gjeja me e pare dhe e rendesishme e produktit ideor te kesaj “shtrese”, qe sot na paraqitet si nje bashkesi e profesionistit politikan me shoqerine civile, ishte sajimi hapsinor i ngjarjes dhe paraqitja e kesaj te fundit si nje e vertet absolute. E bukura eshte se keto shpikje u transmetuan nga njeri studiues tek tjetri dhe nga nje epoke kohore tek tjetra duke formuar te gjithe hapsiren e nevojshme te nje ngjarje historike qe ne thelb nuk ka asnje lidhje me realitetin e ndodhur. Keshtu p.sh. autorja pranon se: “Lufta e ashper politike qe u zhvillua ne muajt e pare te vitit 1912 ne shume krahina te Shqiperise, ne Veri dhe Jug, ndikoi fuqishem ne rritjen e metejshme te ndergjegjes kombetare. Urrejtja e popullit ndaj xhonturqve gjeti pasqyrim edhe ne faqet e shtypit te perparimtar te kohes. U dallua ne kete lufte gazeta “Liri e Shqiperise”, e cila i demaskoi dhe i luftoi ashper xhonturqit. Lidhur me fushaten elektorale ajo shkruante se Ismail Qemali nuk e fitoi dot mandatin e deputetit, sepse ate e kishin ne gryke te dyfekut xhonturqit, te cilet i hapen atij nje lufte te rrepte “nga ato qe behej me plumba te florinjte”2 (f. 107).

A nuk kerkon ky perfundim analizen e kesaj lufte politike, imagjinare ne realitet, dhe menyren se si ka ndikuar fuqishem ne rritjen e ndergjegjes kombetare te Popullit Shqiptar, te pakten deri me 1939? Cila eshte pasoja dhe cfare shkaku te metejshem ka pasur kjo ndergjegje kombetare ne dinamiken e progresit te Popullit Shqiptar? Keto pyetje jo vetem qe nuk marrin pergjigje, por e gjitha ajo qe thuhet ne keto rreshta te mesiperm kane me teper karakter letrar, figura artistike te denja per nje hartim ne shkolla tete vjecare, se sa argumenta historike per temen kryesore te formimit te shtetit te shqiptareve. Te pranosh se ne ato vite na paska ekzistuar Shqiperia, se ciles autorja i mbihyp ndarjen gjeografike Veri e Jug, do te thote te pranosh qe ekzistonte ajo qe u krijua dhe u shpall me 28 Nentor 1912. Keqarsimimi i shqiptareve pas 1945 eshte i tille sa shqiptaret e sotem kujtojne qe Shqiperia ka qene e formuar me kohe, por nuk ka pasur shtetin e vet. Eshte nje teme qe duhet riinterpretuar pak me ndryshe, pasi e verteta eshte krejt tjeter per tjeter. Nuk ka pasur Shqiperi asnjehere dhe per here te pare ajo u shpall me 28 Nentor 1912, por ka pasur shqiptare qe jetonin nen drejtimin politik te Perandorise Otomane dhe qe vendin e tyre e quanin ne menyre abuzive Shqiperi. Ja perse Bismarku e ka konsideruar Shqiperine nje shprehje gjeografike, ajo nuk ka ekzistuar ne asnje forme dhe ne kete pike qendron madheshtia e Ismail Qemalit: Ai u shpalli shqiptareve atdheun e tyre, qe nuk e kane pasur kurre politik te tyre, dhe i beri me shtet. Por rruga per te ardhur deri ne kete pike nuk eshte ajo qe eshte trumbetuar pas 1945 dhe qe vazhdon deri sot.

Por autorja jone e ka kaluar pak cakun e historianes dhe u dedikon shqiptareve nje superrelative politike qe ata jo vetem ne ate kohe nuk e kane pasur kurre, por ata nuk do ta kene asnjehere edhe ne te ardhmen. Neqofte se kjo “shpikje” e autores sone i ka sherbyer asaj per te mbrojtur graden shkencore, vihet ne dyshim e gjithe permasa profesionale e historianeve shqiptare pas 1945-ses. Vini re kete “shpikje” dhe kete atribut te shqiptareve te asaj kohe: “Sic dihet, zhvillimi i vrullshem i kryengritjes clirimtare shqiptare, dhe kthimi i saj ne nje kryengritje kombetare te pergjithshme, e tronditen aq teper Perandorine Osmane, sa qeveria xhonturke u detyrua te jepte doreheqjen me 17 korrik 1912. Doreheqja e saj shenonte nje fitore te madhe te Levizjes Kombetare Shqiptare.” (f. 111). Nuk e di a e ka thene me shaka nga vetja, apo e ka kopjuar nga dikush, por t’u atribosh shqiptareve te fillimshekullit te XX-te nje force te tille politike sa te detyrojne qeverine e Perandorise feudale me te madhe ne Bote qe te jape doreheqjen, do te thote t’i trajtosh shqiptaret e asaj epoke si nje shoqeri me dinamike shoqerore shume me te avancuar dhe me te zhvilluar se shoqeria mbi te cilen ata u jane imponuar. Keshtu nuk shkruhet historia, por perrallat dhe legjendat mitologjike dhe, me sa kam kuptuar, kjo eshte semundja e te gjithe  historianeve shqiptare pas 1945. Se dyti, nuk eshte e vertete qe levizjet clirimtare shqiptare u kthyen ne nje kryengritje te pergjithshme mbare kombetare. Nje gje e tille nuk ka ndodhur asnjehere ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe, me qene se eshte vendi, deklaroj se Populli Shqiptar eshte i vetmi popull ne bote qe nuk ka luftuar kurre per liri shoqerore e kombetare, keto jane perralla fund e krye dhe historiografia enveriste i ka sajuar keto situata per te mbuluar prapambetjen shoqerore te Popullit Shqiptar dhe per ta paraqitur perparimtare ne perputhje me revolucionin socialist leninist. Ka pasur tjeter qellim imponimi historik ne zhvillimin social te popullit tone dhe sot kjo nuk vlen me; ajo duhet ndryshuar per shume aresye e permasa te tjera. Mashtrimi i ka kaluar kufijte e aplikimit dhe sot eshte kthyer ne nje gangrene qe po ha prodhuesit e vet. Mos valle ka ardhur koha e vetegjyqesise per produktin intelektual komunist qe fshihet pas proceseve demokratike ketu ne Shqiperi, te cilet nga paaftesia per te rregulluar vetveten trumbetojne ngjarjet e kaluara historike duke i paraqitur si reale edhe pse tabani i tyre eshte fund e krye imagjinar? Koha do te tregoje se cila eshte vepra e vertete e ketij produkti njerezor me prejardhje kriminale. Filozofia do te kete rast te argumentoje ne praktike raportin midis qenies dhe ndergjegjes ne nje popull primitiv te tjetersuar nga politika moderne.

Autorja e ketij libri nuk e ka kuptuar ne asnje rast se eshte e pamundur te pajtohen situata politike me ndryshueshmeri cilesore midis tyre ne nje popull me dinamike sociale me te vogel se keto situata. Roli i individit me te vertete bie ne sy ne procese progresive, por keto te fundit nuk kane jete te gjate dhe e sfumojne kete individ sado i pervecem qe te jete. Ngjarjet reale te ndodhura nuk mund te tjetersohen ne planin propogandistik dhe te paraqiten si nje proces pozitiv qe ka ndryshuar cilesine e kesaj dinamike, pasi ligji me kryesor i natyres thote se format me te ulta nuk ndikojne domosdoshmerisht mbi format me te larta (ose e thene me termat e relativitetit, ngjarjet e ndodhura ne strukturat me shpejtesi te vogel zhvillimi nuk mund te ndikojne mbi strukturat me shpejtesi te madhe. Ne kete rast bota e relacioneve eshte e varur dhe e komanduar nga struktura me shpejtesine me te madhe). Defekti cfaqet pikerisht tek filozofia e perdorur pergjate arsimimit te detyrueshem shkollor, e meqenese shqiptaret kete filozofi e kane pasur per 45 vjet si udheheqesen e jetes se tyre politiko-shoqerore duhet te merret me mend se cfare ka prodhuar shoqeria shqiptare ne kete drejtim. Vini re se cfare pretendon autorja jone dhe cfare procesi i bashkangjit figures se Ismail Qemalit duke perbashkuar situata politike dhe individuale qe nuk mund te realizohen dot kurre per rastin e dinamikes sociale te Popullit Shqiptar jo vetem per ate kohe: “Gjate kohes qe vazhdonin pergatitjet per mbledhje, me 25 tetor, Ismail Qemali u largua nga Bukureshti i percjelle nga 20 bashkatdhetare dhe shkoi ne Vjene.4 Qellimi i tij ishte te bente nje sondazh ne qarqet qeveritare vjeneze rreth qendrimit te tyre ndaj ceshtjes shqiptare dhe mundesisht per te marre prej tyre premtimin se do ta perkrahnin ceshtjen qe do te diskutohej ne mbledhjen e Bukureshtit. Ne fakt, Vjena i premtoi nje fare perkrahje. Kete premtim, Ismail Qemali ua percolli shqiptareve te Bukureshtit me nje telegram, te formuluar me frazen e matur “se jane shpresat qe te arrihet qellimi qe kerkon Shqiperia”5 (f. 121).

Perbashkoni veprimtarine e Ismail Qemalit ne Bukuresht, – tendencen per te realizuar nje sondazh ne qarqet vjeneze, – tendencen per te marre premtimin mbi perkrahjen ndaj ceshtjes shqiptare, – perkrahjen reale qe Vjena i dha Ismail Qemalit dhe – pecjelljen e kesaj perkrahje ne Bukuresht; atehere cfare del prej kesaj lloj analize? Ose autorja ka sajuar nje situate historike, ose Perandoria e Danubit eshte autorja e drejteperdrejte e pavaresise dhe formimit te shtetit te shqiptareve. Per te mbuluar kete te fundit, pasi ne ate kohe (1987) nuk mund te pranohej roli kryesor e Perandorise Austro – Hungareze, autorja sajon nje teresi ngjarjesh per t’i krijuar Ismail Qemalit nje themel, sipas pikepamjes enveriste, lavdie ne tabanin e Shqiperise se ardheshme, gje qe jo vetem nuk ka qene e nevojshme, por ajo ka sherbyer per ta tjetersuar historine a asaj kohe dhe te atyre ngjarjeve.

E te njejtes situate analitike eshte dhe perfundimi sikur “duke shfrytezuar kontradiktat qe ekzistonin midis Fuqive te Medha, ne lidhje me rregullimin e ardhshem te Gadishullit Ballkanik, ai arriti te siguronte prej tyre pelqimin ne parim te idese se pavaresise se Shqiperise. Pasi u bind per kete sukses, me 9 nentor 1912, Ismail Qemali dergoi nga Vjena ne Vlore telegramin me kete permbajtje: “…E ardhmja e Shqiperise eshte e siguruar. Telegrafoni kudo te kene besim te plote per fatin e Atdheut…”! (f. 125).

Perbashkoni kontradiktat midis Fuqive te Medha, – tendencen e rregullimit politik te Gadishullit Ballkanik, – pelqimin ne parim te idese se pavaresise se Shqiperise, – te gjitha keto te sanksionuara si sukses, – dhe dergimin e telegramit ne Vlore; dhe nxirrni perfundimin se kush e ka organizuar pavaresine e Popullit Shqiptar ne ate kohe! Autorja duke tentuat t’i vere vetullat Pavaresise se Popullit Shqiptar, i ka nxjerre syte vetvetes pasi ne kete rast e ka zgjeruar tendencen analitike te asaj ngjarje duke me cuar ne nje perfundim te ri per historiografine shqiptare, por qe bota duhet ta kete ditur prej kohesh pa ja thene kurre shqiptareve: Shteti i shqiptareve dhe Pavaresia e tyre u realizua si nje kunderpergjigje ndaj nje politike antieuropiane te asaj kohe. Dhe, per te qene te plote ne kete perfundim, duhet pranuar se ka qene kjo rastesi antieuropiane qe ka cuar domosdoshmerisht ne formimin e shtetit te shqiptareve. Ne kete rast ngelet per te zbuluar se e kujt ka qene kjo politike antieuropiane dhe si eshte perputhur politika e ardhshme e shqiptareve me te. Une e konsideroj tej mases te rendesishme kete zbulim pasi ne kete rast do te saktesonim se kush periudhe kohore ka qene ne favor te ceshtjes shqiptare: periudha 1920-1939, apo periudha 1945-1991? Ose e thene me hapur: kush ka luftuar per ceshtjen shqiptare Nalt-Madheria e Tij, Mbreti i Shqiptareve, Zogu i I-re, apo Sekretari i Pare i PKSH-PPSH Enver Hoxha?

Mund te duket e cuditshme, por autorja jone na ndihmon ne zbulimin e ketij rebusi, pasi me poshte ajo jep pikerisht subjektin antishqiptar qe nuk donte te kishte shtet te shqiptareve. Per kete ajo  ka shkruar, pa ja ditur perfundimin analitik: “Para se te largohej nga Vjena Ismail Qemali mori nje telegram nga Budapesti, qe e njoftonte se duhehj te bente nje takim me nje “personalitet te madh”. Ne “Kujtimet” e tij, ai tregon se qe ne viziten e pare qe beri ne Budapest, u takua me kont Andrashin dhe kontin Hadik, ish-nenminister i Puneve te jashtme, i cili i njoftoi se njeriu qe do te takonte ishte vete Konti Berhtold, minister i Puneve te Jashtme i Austro-Hungarise. Takimi me Berhtoldin i zhvillua ne shtepine e kont Hadikut. Ismail Qemali per keto bisedime kujton: “Shkelqesia e tij pranoi pikepamjet e mia rreth ceshjtes kombetare”, gjithashtu Berhtoldi pranoi edhe kerkesen e tij qe “t’i vinte ne dispozicion nje anije qe mund te arrinte ne skelen shqiptare, pera se te arrinin ushtrite serbe”3 (f. 127). Eshte teper i gjate ky FAKT historik, por e verteta perfundimtare na qenka se Perandoria Austro-Hungareze na paska qene ajo ajo qe paska ndihmuar ne menyre te drejteperdrejte ne Pavaresine e Popullit Shqiptar dhe ne krijimin e Shtetit te Shqiptareve; dhe politika serbe i vetmi subjekt qe ka luftuar ne menyre te drejteperdrejte kundra kesaj pavaresie dhe ketij shteti. Keto gjera historiografia enveriste nuk ja ka thene kurre Popullit Shqiptar duke ja fshehur dhe mundesisht ka tentuar t’ja fshije nga kujtesa.

E bukura eshte se autorja jone edhe pse eshte munduar  ta realizoje kete politike enveriste arsimore ne kete punim, nuk ka mundur dot ta fshehe dhe per te ecur ne gjurmet e dishepullit te vet politik e trajton problemin sikur te gjithe ishin kundra Shqiperise pa na treguar, dhe kete nuk e ka bere kerkush akoma, se kush ishte ai subjekt i brendshem ne favor te ceshtjes shqiptare. Kjo e fundit ka ngelur akoma nje enigme dhe shqiptaret e kane humbur ndjenjen e miredashjes kombetare edhe pse llomotisin gjithe diten per Shqiperine duke harruar se vete kane pasur nje udheheqes historik qe i ka krijuar alfabetin, u ka mesuar edukaten dhe moralin europiane, u ka krijuar letersine kombetare, u ka krijuar te gjithe mundesite shoqerore te perkrahin qelizat sociale te domosdoshme per nje jete njerezore te civilizuar dhe i pergatiti per shtetin qe Europa i dhuroi me 28 nentor 1912. Dhe per t’i fshehur te gjitha keto autorja jone sajon te paqenen duke e paraqitur si realitet politik fantazine e vet. Sipas saj: “Edhe pse ne trajtimin e ceshtjes shqiptare, Austro-Hungaria me Italine niseshin nga synimet e tyre grabitqare imperialiste, Ismail Qemali nuk mund te mos e shfrytezonte faktin qe Vjena me Romen pranonin ne parim krijimin e nje shteti shqiptar, per te kundershtuar me anen e tyre rrezikun e asgjesimit qe i vinte Shqiperise nga veprimet pushtuese aneksioniste te shteteve fqinje dhe nga perkrahja qe lakmite e tyre gjenin ne radhet e disa prej Fuqive te Medha3 (f. 128).

Analiza e Pavaresise dhe krijimit te Shtetit te shqiptareve kerkon medoemos analizen e procesit praktik te ngjarjes dhe ketu ka filluar i gjithe mashtrimi historik i realizuar pergjate epokes se diktatures enveriste qe ka shoqeruar te gjithe librat shkollore te historise se asaj periudhe, ku dhe autorja jone ka dhene ndihmesen e vet te pakursyer intelektuale, ne unitet absolut me te gjithe te vetequajturit historiane shqiptare te asaj epoke te theksuar antishqiptare. Problemi pretendohet se trajtohet ne menyre dokumentare dhe ka kete shtrirje ne hapsiren e vjeshtes se trete: “Keshtu Ismail Qemali me shoket e tij te meparshem dhe me patriotet durrsake te kryesuar nga Nikolle Kacorri qe u bashkuan me ta vendosen te niseshin per ne Vlore. Nisja u be, me 23 nentor 1912, ne mengjes. Nderkohe me ta u bashkuan edhe delegatet e Tiranes, Shijakut dhe Krujes1. Karvani i delegateve u percuall nga qindra qytetare. Ne mitingun spontan qe u zhvillua ne Durres, u mbajt edhe nje fjalim ku u theksua se nga kuvendi i Vlores varej fati i Shqiperise2 (f132).

Ne kete pasazh te marre nga kjo autore kemi mundesi te argumentojme se si dokumenti e sajon historine dhe fsheh realitetin. Ne do te kemi mundesi te shohim ne kapitullin mbi kete problem se me daten 26 nentor 1912 Ismail Qemali ka qene ne Durres dhe ka firmosur nje akt pavaresie, por qe nuk eshte interpretuar akoma seriozisht nga historiografia shqiptare e sotme. Cfare ka dashur te fshehe historiania e epokes komuniste nga ky spostim datash? A nuk ka ketu nje problem te paditur akoma, por qe e ndryshon te gjithe dinamiken e shpalljes se pavaresise se Popullit Shqiptar dhe menyren e formimit te shtetit te tyre? Por autorja tregon edhe nje gjendje emocionale personale ne favor te mashtrimit historik te realizuar pergjate epokes enveriste. Personazhi historik me emrin Nikolle Kacorri nuk ka qene i barasvlefshem me te ashtequajturit patriote jo vetem durrsake, por me te gjithe te marre se bashku jo vetem pse u emerua zevendes i Plakut te Vlores, por, kryesisht, pse ishte Ipeshkev i Durresit, Tiranes, Krujes e rrethinat dhe kishte emertimin Imzot Nikolle Kacorri, i cili ishte i vetmi personazh historik ne Kuvendin e Vlores qe manifestonte ne praktike unitetin fetar te Kombit Shqiptar (motra e tij ishte e fese muslimane dhe ishte vjehrra e lirikut me te madh europian te shek. XX-te, Lasgush Poradecit, i fese ortodokse). Te gjitha keto gjera ja kini fshehur Popullit Shqiptar per qellimet e juaja te mbrapshta qe nga dita qe persekutuat poetin lirik me te madhe shqiptare te te gjithe koherave. Keshtu nuk shkruhet historia e nderuar historiane, por mashtrimi politik e arsimor qe zbatuat dhe po zbatoni ne Shqiperi prej 68 vjetesh.

E vetmja gje e sakte ne kete liber eshte permbyllja e aresyes perse flamuri u ngrit ne Vlore me 28 nentor 1912 nga Ismail Qemali. Kjo aresye thote: “Perballe rrokullisjes se shpejte te ngjarjeve, sidomos perballe perparimit te trupave serbe ne tokat shqiptare, delegatet e mbledhur ne Vlore vendosen qe mbledhjen e kuvendit kombetar ta zhvillonin me 28 nentor dhe po ate dite te shpallnin pavaresine e Shqiperise1 (f. 135). Kjo do te thote se gjitheshka ka ndodhur me 28 nentor  1912 dhe eshte ne perputhje me gjitheshka te propoganduar ne gazeta, libra e fotografi, por qe ne do te kemi rast te shohim se ato nuk jane interpretuar drejt nga studiues te mevonshem.

Ne faqen 139-140 autorja analizon procesin e zgjedhjes se qeverise nga ana e Ismail Qemalit, ku lista permbante te gjithe emra muslimane me perberje shoqerore nga bejlero-cifligare ose ish funksionare te larte te administrates osmane me pretendimin qe nuk e pranoi Forumi i larte listen e propozuar. Me 4 dhjetor Kuvendi zgjodhi anetaret e qeverise se pare shqiptare nga te gjitha besimet dhe krahinat e Shqiperise. Por me vone keto te gjitha jane pergenjeshtruar dhe kane tjeter hapsire. Sipas nje libri mbi Ismail Qemalin dhe kete ngjarje shkruhet:

“Ne mbledhjen e katert (3 dhjetor), Ismail Qemali paraqiti ne Kuvend nje projekt-liste te kabinetit te tij, ne te cilin figuronin: Mehmet Pashe Derralla, Myfit bej Libohova, Aziz Pashe Vrioni, Myfti Vehbi Agolli, Abdi bej Toptani, dhe Mit’hat bej Frasheri. Duke qene se ne kete, projekt-liste, nuk figuronte asnje i krishtere, me te drejte pati kundershtime nga ana e delegateve dhe, per kete aresye, u vendos qe votimi te shtyhej per te nesermen2. Eshte diskutuar rreth shkaqeve qe e shtyne Kryetarin e Qeverise qe te dilte me nje propozim qe, persa i perket ceshtjes se besimit, “nuk pajtohej me frymen e unitetit kombetar”3 (Ismail Qemali, Shqipëria dhe Shqiptarët, f. 125).

Ne kete parafrazim kerkohet te pajtohet mendimi i Lef Nosit (2) (ka shumë mundësi të jetë dikush prapa këtij mendimi, por që autori i artikullit nuk e thotë) me mendimi e Kaliopi Naskes (3) dhe ketu qendron pasaktësia e ketij libri. Nuk e di se sa e sakte eshte kjo pjese dhe a ka lidhje me te vertete me Ismail Qemalin, por ne i dhame rendesi vetem faktit te idesë së ndertimit te Qeverise se Perkoheshme dhe ndryshimit të sajë më vonë. Kush e bëri këtë presion mbi kryeministrin e ri? Dmth nuk duhet të jetë e vërtetë fryma e unitetit kombëtar, siç pretendojnë historianët komunistë, ajo qe e ka ndryshuar përmbajtjen e Qeverisë së Përkohëshme, por diçka krejt tjetër për tjetër dhe kjo është e lidhur me atë që nuk dinë shqiptarët e sotëm. Politika e komunizmit enverist nuk i ka lejuar ta marrin vesh të vërtetën dhe për këtë kanë luftuar të gjithë “historianët” para dhe pas 1991. A nuk do të thotë kjo se historia e sotme është politikë dhe vetëm politikë? Kjo vihet re nga punimi i Akademik Kristo Frashëri i cili na jep një panoramë krejt tjetër për tjetër me personazhe të tjerë. Sipas tij:

Mbledhja e katërt                                                                                                                   më 20/11-3/12                                                                                                                      Mbledhja u hap në orën 2 p.m. nën kryesinë e Myfit Vehbi Efendiut………

Kryetari i Qeverisë së hëpërhëshme ngrihet dhe tregon konditat që duhet t’i mbushje ministri që të kënaqte Evropën me një anë dhe Stambollin me tjatrën anë: duhen të jenë emra të njohura ndë Shqipëri dhe jashtë Shqipërisë. Pas kësaj  z. e tij nxjerr përpara një listë si projekt. Ndë këtë listë figurojnë këto emëra: Z.Z. Mehmet Pashë Tetova, Myfit Bej Gjirokastra, Aziz Pasha, Vehbi Efendiu, Abdi Bej Toptani, Midhat Bej Frashëri.

Z. Dud Karbunara ngrihet kundër faktit që ndër këtë listë s’gjëndet asnjë i krishterë. Në këtë mënyrë flasin edhe Z.Z. Pandeli Cali, D. Berati edhe Qemal Bej Elbasani. Lista s’votohet dhe mbetet që të mbarohet kjo punë të nesërmen. (Kristo Frashëri, Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë (28 Nëndor 1912), f. 168)

Që këtu dikush gënjen dhe sajon të paqënën, as mos e vini në dyshim, por për herë të parë pranohet që Qeveria e Ismail Qemalit duhet të kishte një përbërje që të kënaqte Europën dhe Stambollin; ndërsa fryma e unitetit këmbëtar duhet konsideruar një sajesë e historiografisë komuniste. Duke e konsideruar të mirëqënë këtë dokument dhe duke pasur përpara librin e Akademikut të nderuar, konstatoj se të nesërmen u zgjodh Qeveria e Përkohëshme e përbërë prej 10 anëtarësh: Kryeministri (Ismail Qemali), Nënkryeministri katolik (Dom Nikollë Kaçorri, 1859-1917), dhe 8 ministra, një katolik (Luigj Gurakuqi), tre ortodoks (Petro Poga, Pandeli Cale dhe Lef Nosi) dhe katër muslimanë (Myfit Libohova, Abdi Toptani, Mit’hat Frashëri dhe Mehmet Dërralla).

Po kete vit Drejtoria e Pergjithshme e Arkivave te Shtetit botoi librin: “Shoqerite patriotike shqiptare jashte atdheut per arsimin e kulturen kombetare 1879 – 1912” (permbledhje dokumentash), Tirane 1987. Pergatitur nga Teuta Hoxha, Kujtim Nuro, Arta Nika, Almira Bubsi. Nga faqja 400 deri 402 jepen emrat e kolonive, klubeve, komiteteve e shoqerive shqiptare ne te gjithe boten per periudhen ne fjale, qe nenkupton ndikimin e tyre ne Pavaresine e 1912, si me poshte:

1-Koloni shqiptare ne Argjentine                               2-Koloni shqiptare ne Bullgari

3-Koloni shqiptare ne Egjipt                                      4-Koloni shqiptare ne France

5-Koloni shqiptare ne Greqi                                      6-Koloni shqiptare ne Itali

7-Koloni shqiptare ne Rumani                                  8-Koloni shqiptare ne Rusi

9-Koloni shqiptare ne SHBA                                   10-Koloni shqiptare ne Turqi

11-Klubi shqiptar “Arsimi” ne Janine                       12-Klubi shqiptar “Arsimi” ne Korce

13-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Berat                    14-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Durres

15-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Elbasan                16-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Janine

17-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Kolonje                 18-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Leskovik

19-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Manastir               20-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Selanik

21-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Stamboll              22-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Starove

23-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Shkup                   24-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Tirane

25-Klubi shqiptar “Dituria” ne Stamboll                   26-Klubi shqiptar “Dituria” ne Korce

27-Klubi shqiptar “Laberia” ne Vlore                        28-“Komiteti ortodoks shqiptar” ne Bukuresht

29-Komiteti “Per lirine e Shqiperise ne Bukuresht   30-Komiteti i shqiptareve “Per lirine                                                                                      e Shqiperise” ne Stamboll.

31-Komiteti Qendror per Mbrojtjen e te Drejtave     32-Komiteti i shqiptareve ne Itali

te Kombesive Shqiptare ne Stamboll                        33-Shoqeria “Atdheu” ne Filadelfia

34-Shoqeria “Banda e Lirise” ne Korce                     35-Shoqeria “Bashkimi” ne Bukuresht

36-Shoqeria “Bashkimi” ne Kostance (dege)            37-Shoqeria “Bashkimi” ne Shkoder

38-Shoqeria “Bashkimi’ ne SHBA                              39-Shoqeria “Bashkimi i miqve” ne Egjipt

40-Shoqeria “Besa-Bese” ne Boston                          41-Shoqeria “Besa-Bese”(dege)ne Hudson-Mass

42-Shoqeria “Besa-Bese”(dege) ne Matkboro-Mass  43-Shoqeria “Besa-Bese”(dege) ne Natih-Mass

44-Shoqeria “Dallendyshe” ne Nju-Jork                     45-Shoqeria “Dielli i Shqiperise ne Southbrixh-Mass

46-Shoqeria “Deshira” ne Sofje                                47-Shoqeria “Dija” (dege) ne Bukuresht

48-Shoqeria “Dija” (dege) ne Durres                        49-Shoqeria “Dija” (dege) ne Klagenfurt

50-Shoqeria “Dija” (dege) ne Prizren                        51-Shoqeria “Dija” (dege) ne Raguze

52-Shoqeria “Dija” (dege) ne Shkoder                      53-Shoqeria “Dija” (dege) ne Shkup

54-Shoqeria “Dija” (dege) ne Tirane                          55-Shoqeria “Dija” (dege) ne Vjene

56-Shoqeria “Dituria” ne Bukuresht                     57-Shoqeria “Dituria” ne Konstance (dege)

58-Shoqeria “Djaleria shqiptare” ne Braila           59-Shoqeria “Djaleria shqiptare” ne                                                                                 Bukuresht

60-Shoqeria “Drita” (dege) ne Braila                                                                             (Komiteti i Studenteve Shqiptare)                          61-Shoqeria ”Drita” ne                                                                                  Bukuresht

62-Shoqeria “Drita” ne Gjirokaster                         63-Shoqeria Kombetare Shqiptare ne Itali 64-Shoqeria “Lidhja shqiptare” ne Buenes-Aires   65-Shoqeria “Lidhja shqiptare verore”            (Argjentine)                                                              Boston

66-Shoqeria “Malli i Memedheut” ne Jameston  67-Shoqeria “Mireberese” ne Ajat (Egjipt)

68-Shoqeria “Mirberese” ne Fashnje (Egjipt)       69-Shoqeria “Ndihmetare” ne Sofje

70-Shoqeria “Perparimi” ne Korce                       71-Shoqeria “Shpresa” ne Bukuresht

72-Shoqeria “Shqiperia e Re” ne Itali                    73-“Shoqeria e te shtypurit shkronja                                                                                         shqip”(dege)ne Bukuresht

74-“Shoqeria e te shtypurit shkronja shqip” ne     75-“Shoqeria e te shtypurit shkronja          Egjipt                                                                           shqip” ne Stamboll ne                         76-“Shoqeria Universitare” ne Selanik                   77-Shoqeria “Vdekje-Liri” ne Stamboll      78-Shoqeria “Vellazeria shqiptare” ne Egjipt

Jam i detyruar t’i kujtoj te gjithe keto emra te kolonive, klubeve, komiteteve e shoqerive shqiptare, ekzistenca e te cileve ka qene thjeshte formale, per te pare se kush ka ndikim me te madh ne ceshtjen kombetare shqiptare dhe per kete dua te vecoj shoqerine “Bashkimi” ne Shkoder e cila jo vetem qe ka pasur ndikim te drejteperdrejte mbi fatin e metejshem te gjuhes dhe kultures se Popullit Shqiptar, por ka qene nje shoqeri mbi te cilen eshte manipuluar ne menyre te tejskajshme dhe e gjithe veprimtaria e saj ne favor te ceshtjes shqiptare eshte fshire nga historiografia shqiptare e epokes enveriste dhe cdo gje eshte tjetesuar ose pa adrese, ose me adrese te gabuar. Kjo shoqeri permendet ne kete liber ne dy dokumenta, tek njeri i tjetersuar (dok 209, f. 280 mbi vendimin e Komisionit te alfabetit te Kongresit te Manastirit ku nuk thuhet Klubi “Bashkimi” i Shkodres, por i Manastirit) dhe tek tjetri ne nje leter te Luigj Gurakuqit derguar Asdrenit per alfabetin e shoqerise “Bashkimi” me 23.04.1904 nga Napoli.

Nuk qendron puna tek serioziteti i botimit te ketij libri, por eshte per te vune kujen me te madhe kur nuk i thuhet shqiptareve ne asnje permase te arsimimit te detyrueshem se kush ka qene kryetari i ketij klubi dhe kush ka qene autori i alfabetit te gjuhes shqipe. Si ka mundesi te manipulohet i gjithe vendimi dhe te mos jepen firmetaret e ketij VENDIMI, qe eshte pararendesi e Aktit te Pavaresise te Popullit Shqiptar? Manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar kane fshire nga historia emrin e Kryetarit te ketij Kongresi, qe ka qene njekohesisht dhe Kryetari i Komisionit per vendosjen e Alfabetit te Gjuhes Shqipe,  Pader GJERGJ FISHTES (Mit’hat Frasheri ka qene kryetar nderi, por jo kryetar i Kongresit). Manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar kane fshire nga historia emrin e autorit te Alfabetit te Gjuhes Shqipe, Abatit te Mirdites Imzot PRENG DOCIT. Duke dashur te tregohet informatore te kultures shqiptare autoret e ketij libri kane marre persiper te jene njekohesisht dhe manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar per kete segment (me i rendesishme) te kultures shqiptare. Nuk e di a jane gjalle, apo kane nderruar jete, po do te benin mire t’i pergjigjeshin akuzave qe po u bej pasi i akuzoj si pjestare te institutit te indoktrinimit te shqiptareve dhe si autore te drejteperdrejte te keqarsimimit te shqiptareve pergjate te gjithe epokes 68 vjecare. Shkurt edukatoret e kesaj periudhe jane edukatoret me antishqiptare qe ka njohur vendi yne pergjate shekullit te pare te jetes.

Me 1987 akademiku yne Arben Puto botoi vazhdimin e dokumentave nen titullin: “Ceshtja shqiptare ne aktet nderkombetare te periudhes se imperializmit, vell. II, (1912 – 1918)”, Tirane 1987; me recensues: Stefanaq Pollo, Kristo Frasheri, por duke u paraprire me nje hyrje interpretative teper te gjate me titull: “Ceshtja shqiptare ne kohen e Lufterave Ballkanike dhe gjate Luftes se Pare Boterore” (f. 9 – 181); – prej ketej duhet te jete marre ekstrati i referatit mbajtur ne konferencen mbi 75 vjetorin e Pavaresise organizuar nga Akademia e Shkencave: “Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan”, qe ne e parapame me lart. Dhe eshte kjo hyrje qe perben objektin e analizes sone dhe piketat e reja te mendimit historik shqiptar pas afrimit te fundit te tij. Vete struktura historike e ndertimit te librit te le te kuptosh se autori parapergatit lexuesin per menyren se si duhet kuptuar teresia e ketyre dokumentave, dhe kjo perben defektin e vete librit jo vetem pse vete dokumentat jane pasqyrim i politikes, por asnjeri nuk mund te garantoje se ato perbejne teresine e asaj qe pretendon autori. Keshtu qe mbetet te pranojme vetem faktin se libri eshte pasqyrim i politikes se re historike te partise ne pushtet. Por kur kemi konstatuar me qindra here qe kjo histori eshte nje sajim e diktatorit, me ane te institucioneve te ndertuara nga vete ai, duhet te merret me mend se cfare perfaqeson kjo politike dhe kjo histori. Kjo nuk na pengon qe te marrim ne analize hyrjen e punimit per te pare menyren dhe objektin e formuar nga kjo historiografi.

Duhet thene qe ne fillim se autori shpesh here eshte ngaterruar me kembet e veta, pasi eshte munduar te perbashkoje dy te kunderta duke i paraqitur here ne unitet e here te ndara pa e thene asnjehere se plani i brendeshem politik ishte i krijuar nga fillimi deri ne fund nga nje politike pergjate nje kohe teper te gjate sa dhe vete Europa nuk dinte t’i lidhte fijet e saj ne favor te vet. Fillimisht autori shkruan se “Asnjehere me pare ceshtja shqiptare nuk kishte dale si nje nyje kaq e ngaterruar e kontradiktave nderimperialiste; asnjehere lufta e popullit shqiptar, levizja per pavaresine nuk kishte ndikuar kaq fuqishem mbi diplomacine. Nen presionin e ngjarjeve jo vetem ne shkalle gadishulli, por edhe brenda vendit, ceshtja shqiptare nuk mund te shtyhej me gjate” (Arben Puto, “Ceshtja shqiptare ne aktet nderkombetare te periudhes se imperializmit, vell. II, (1912 – 1918)”, f. 9). Me perpara autori duhej te kishte vertetuar se Populli Shqiptar kishte filluar luften per pavaresi dhe ajo lufte te ishte rezultat i zhvillimit te brendshem te shoqerise shqiptare, gje qe nuk ka asnje mundesi teorike dhe praktike te behet. Dmth problemi nuk mund te shihet ne asnje variant ne varesi te shoqerise shqiptare. Ne kete pike fshihet nje e panjohur qe autori nuk e ka marre per baze jo thjeshte per efekt te deshirave te tij, por, kryesisht, te shkolles politike qe ka sunduar ne Shqiperi pergjate shek. XX-te. Defekti kryesor i te gjithe studiuesve te problemeve shqiptare qendron ne mos marrjen per baze te shkalles se zhvillimit social te tyre jo si individ, por si bashkesi; dhe kur vjen puna per te analizuar ngjarjet historike ku shqiptaret jane pjesmarres ata e anashkalojne kete shkalle zhvillimi dhe detyrimisht ajo qe pretendohet si konkluzioni rezulton te mos jete ne perputhje me ngjarjet e mevonshem duke fshehur pasojen reale. Ne fakt ajo qe ka ndodhur dhe po ndodh ne Shqiperi eshte e lidhur direkt me politiken, pasi gjendja shoqerore e shqiptareve dhe pasoja qe ata kane pasur nga bota e relacioneve te ndodhura jashte vullnetit te tyre kerkon veprime politike ne perputhje me shkallen e zhvillimit social te tyre per shkak te ngjarjeve te ndodhura ne historine mijeravjecare te paraardhesve te larget dhe te afert te shqiptareve. Te gjitha keto lidhen pikerisht me gjenezen biologjiko-shoqerore te tyre dhe percaktimi hapsinor i procesit nuk eshte percaktuar akoma ne perputhje me ate qe ka ndodhur realisht. Ja perse e gjithe analiza e formimit te shtetit te shqiptareve ndedhet teper larg te vertetes historike dhe ja perse produkti intelektual i shkolles bolshevike shqiptare nuk eshte i afte ta beje kete. Pune e tyre na sherben per te ndertuar kritiken e rastit dhe ndertimin e asaj qe duhet te dine shqiptaret realisht dhe ne perputhje me shkallen e zhvillimit social.

Ketu e ka burimin e gjithe dinamika e formimit te shtetit te shqiptareve, por ama po ketu e ka burimini gjithe mashtrimi i realizuar mbi Popullin Shqiptar pergjate periudhes 1945-1991. Vini re se si e analizon akademiku yne te gjithe kete dinamike ne funksion te politikes europiane duke e shtremberuar permbajtjen e procesit ne funksion te gjendjes imagjinare shoqerore te shqiptareve per te fshehur realitetin historik dhe per ta paraqitur ate sipas interesit politik te diktatorit. Sipas tij:   “Edhe pse nuk njihej zyrtarisht prej Fuqive, ne fakt kjo qeveri del si pale ne te gjithe trajtimin qe i behet ceshtjes shqiptare, duke vepruar ne te mire te atyre faktoreve nderkombetare qe objektivisht favorizojne nje zgjidhje te saj sa me te drejte” (po aty f. 10)

Ne te vertet Qeveria e Perkohshme persa kohe qe pranohet se e formoi Populli Shqiptar edhe mund te kaperdihet ne kete pozicion qe pretendon autori yne, por kur ne dime se kjo qeverii ishte krijese e politikes europiane duhet harruar se eshte konsideruar ndonjehere pale reale. Perpara shteteve te tjera ballkanike pranohej ne kete menyre se ishte krijuar pikerisht per kete shkak: t’i pritej oreksi politiko-imperialist Serbise, Malit te Zi dhe Greqise. E thene me fjale me te thjeshta pranimi i Qeverise se Perkohshme si pale ne trajtesat diplomatike ishte nje loje politike dhe asgje me shume, sic do ta shohim edhe nga vete akademiku yne.

Europa që në fillim pretendoi se problemi shqiptar do të ishte pronë e saj në të gjitha drejtimet. Vendimi i Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 29 korrik 1913 është në përputhje me këtë pretendim duke më çuar në përfundimin se shteti i shqiptarëve ishte vepër vetëm e Europës dhe jo e popullit shqiptar, gjë e cila jo vetëm që nuk është pranuar kurrë si një akt i tillë nga ana e historiografisë komuniste, por ajo është e interpretuar me qëllim të shtrëmbër duke e paraqitur përpara popullit shqiptar si një konferencë që nuk njohu Qeverinë e Vlorës  dhe kreu padrejtësinë më të madhe në dëm të popullit shqiptar në lidhje me kufijtë e shtetit shqiptar (të gjitha këto i gjej në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar të vitit 1985, artikulli: Konferenca e Ambasadorëve 1912-1913).

Lexuesi shqiptar duhet ta dijë që Konferenca e Ambasadorëve me të vërtetë nuk u shpreh për Qeverinë e Ismail Qemalit, por Ajo njohu aktin e 28 Nëntorit 1912 pasi në pikën 22 të Statutit të Shqipërisë të përpunuar nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit pranohej se:

“Qytetarë shqiptarë janë të gjithë ata që kanë lindur ose që janë vendosur në Shqipëri përpara 28 nëntorit 1912-s dhe që, nën qeverinë osmane kanë gëzuar nacionalitetin otoman” (Amedeo Gianini: L’Albania dall’ indipedenca all’unione con l’Italia 1913-1939 bot. i vitit 1939)

Atëhere përse duhet pranuar qe Konferenca e Ambasadorëve nuk e njohu Qeverinë e drejtuar nga Plaku i Vlorës, por kjo e fundit del si pale? A nuk ka këtu një interpretim tendencioz për qëllime të mbrapshta e të mëvonshme? Me qellim apo pa qellim, keshtu nuk analizohet mundesia e formimit te shtetit te shqiptareve, pasi ne kete rast luhet me rolin historik te Europes dhe situata paraqitet ne funksion te shoqerise shqiptare, e cila edhe pas 100 vjeteve nuk e di akoma se kush dhe si ja formoi shtetin e vet.

Kjo menyre e te shpjeguari te historise shume shpejt kthehet kundra autorit tone pasi ai pranon a priori pozitivitetin e dokumentit si primar duke lene jashte loje metodiken materialiste dhe duke ngritur lart historiografine enveriste. Jane pika jo vetem botekuptimore, po mbi te gjitha imponuese politike duke na argumentuar menyren se si eshte indoktrinuar Populli Shqiptar pergjate epokes enveriste. Sipas tij: “Ne kohen e sotme gjendja ndryshon rrenjesisht, sepse studiuesi ka ne dore, vec serive te dokumentave diplomatike te botuara ne disa vende kryesore, edhe burimet arkivore (per aq sa ato jane te hapura), ku mund te vilen mjaft te dhena plotesuese. Mund te thuhet pa e tepruar se nje trajtim me te vertet shkencor i problemeve te historise shqiptare, mbeshtetur kryesisht mbi nje baze te pasur dokumentesh te brendshme e te jashtme, eshte ne radhe te pare merite e historiografise sone te re te periudhes pas Clirimit” (po aty, f. 17).

Edhe vetem ky pretendim eshte i afte ta rrezoje te gjithe punen e akademikut tone si te pavlefshem dhe ne kundershtrim me realitetin, te pakten per dy aresye:

Se pari, metodika e ndjekur nga historiografia komuniste eshte ne kundershtim me materializmin historik dhe me interesat politike te shqiptareve. Nuk ka asnje mundesi teorike te analizohet rrugeformimi i shtetit te shqiptareve jashte gjendjes sociale te tyre. Ne kete drejtim autori yne ka qene me fjale me filozofine e propoganduar si materializem nga ana e PPSh, por praktikisht e gjithe ajo filozofi ka qene tipikisht nje antimaterializem i kulluar (me hollesisht per kete gjendje te filozofise shqiptare te epokes se diktatures shih artikullin: “Rreth kritikës së filozofisë shqiptare mbi materializmin dialektik dhe historik”, 12.09.2009, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Atehere me perpara autori duhet ose te korigjoje kete metodike, ose te shpjegoje filozofine e perdorur ne kete rast, por une jam i bindur qe ne te dy rastet ai do te gaboje pasi jane dy te kunderta qe nuk mbeshteten mbi realitetin historik, por mbi fantazine e imponuar nga politika, prej nga rrjedh pika e dyte e kritikes.

Se dyti, dokumentat ne asnje menyre nuk sherbejne per te shpjeguar veprimin historik mbi nje popull, por ato, ne rastin me te mire, shpjegojne veprimin politik mbi historine duke na argumentuar se zhvillimi historik, sipas analizave te vetequajtura historike, behet brenda instiktit njerezor dhe aspak brenda ligjeve shoqerore. Eshte tjeter pune pse pergjate dinamikes historike Njerezimi riparon gabimet e te kaluares duke i paraqitur si nje pozitivitet politik. Ne kete rast harrohet se jane disa veprime politike te njepasnjeshme ne brendesi te jetes historike te cilat korigjojne njera-tjetren dhe situata duket sikur eshte ne perputhje me zhvillimin historik. Ne kete rast, me ane te dokumentave realizohet nje mashtrim shume permasor duke fshehur negativitetin e politikes. Si rrjedhim nuk eshte e veshtire te arrihet ne perfundimin se gjitheshka e shkruar nuk i sherben shkences se historise, por politikes dhe detyrimisht nuk ka asnje lidhje me realitetni e jetuar.

Kjo menyre e te kuptuarit te historise behet pengese per shpjegimin e fenomeneve politike te ndodhura dhe ne kete pike autori yne akuzon Europen per te shtremberuar ngjarjen nga ana historike, sepse ne kete rast ai duhet te pranonte pikerisht ate qe shqiptaret nuk e dine prej nje shekulli: Rolin pozitiv dhe konkret te Turqise ne formimin e shtetit te shqiptareve. Ky eshte nje problem i shtrua per zgjidhje ne fillim te vitit 2013, por studiuesit turq e shtruan problemin qe ne parim gabim. Gazeta “Panorama” e dt. 29 mars 2013 shkruante se “Dy dite me pare 126 intelektuale nga Shqiperia e Kosova kane nenshkruar nje peticion kunder rishikimit te historise nen mbikqyrjen turke….Thuhet nder te tjera se “Faktet historike dhe argumentat shkencore jane ngjarje dhe momente jetike ne historine e nje kombi. Ato s’mund te ndryshohen me nderhyrje te jashtme, sidomos kur behet fjale per marredheniet mes nje perandorie pushtuese dhe nje kombi te pushtuar, pas nje qendrese qe perben nje faqe te ndritur jo vetem ne historine e shqiptareve, por edhe ne historine e Europes”. Dhe sipas historianit Paskal Milo marredheniet mes Perandorise Osmane dhe popujve te Ballkanit ka qene ajo e shtypesve ndaj te shtypurit. Por gjuhetari dhe publicisti Ardian Vehbiu e shtroi problemin me konkretisht; sipas tij  “kjo histori nuk mund te shkruhet ende mbi platformen e Rilindjes sone Kombetare” (f. 24-25). Po ate date gazeta “Gazeta Shqiptare” do te botonte intervisten me Prof. Arben Puto i cili deklaroi se “Nisma e rishikimit eshte absorde, por nuk ka shanse qe te kete ndikime nga turqit….Historia nuk behet me urdhra dhe ne te s’duhet  nderhyre”. Po ne kete gazete citohet nje lajm nga “Kosovapress” qe thote: “Eshte e papranueshme qe nje ish-fuqi kolonizatore perpiqet te beje presion ndaj nje kombi te lire europian, i cili ka qene nje nder viktimat per shekuj me radhe ndaj interpretimeve te menyres se vjeter te historise”. Te nesermen kjo gazete do te botonte intervisten e drejtorit te Muzeut Historik Kombetar, Luan Maltezi. Pyetjes se gazetares Fatmira Nikolla: “Tekstet tona aktuale, a kane fyerje ndaj osmaneve” profesori u pergjegj: “Eshte periudha e sundimit osman qe eshte karakterizuar nga kryengritje. Shqiptaret jane perpjekur te clirojne vendin e tyre. Ka ndikime te medha qe pushtimi osman ka lene ne Shqiperi dhe te gjitha keto jane te verteta” (f.30). U detyrova t’i citoj te gjitha keto per t’i treguar lexuesit shqiptare se sa keq e interpretojne dhe se sa pak e njohin historine e Popullit Shqiptare gazetare e historiane, shkrimtare e studiues jo vetem ne lidhje me epoken e formimit final te shtetit shqiptar, por te gjithe interpretimin e asaj qe ka ndodhur ne gadishullin tone prej 15 000 vitesh, te pakten. Te pakten per palen shqiptare, studiuesit tane nuk dine akoma se cfare do te thote pushtues (per kete problem kam publikuar studimin: “Populli shqiptar dhe pushtuesi antikombëtar” ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Duke e pare problemin sipas kontekstit kohor 15 000 vjecar del i pakuptimte pretendimi i prof. Paskal Milos. Po pellazget perse nuk konsiderohen pushtuesa? Ata u mesuan parailireve ndarjen e punes dhe gjuhen e folur dhe te shkruar, atehere cfare duhen konsideruar? Po helenet perse nuk konsiderohen te tille? Ata u mesuan epiroteve jeten qytetare dhe organizimin fisnor? Po romaket perse nuk konsiderohen te tille? A e dina valle  studiuesit shqiptare se e gjithe Europa Moderne ecen sipas mesimeve politiko-juridike te Perandorise me te madhe Skllavopronare ne Bote? A nuk ishin juristet bizantine qe permblodhen te gjithe veprat e juristeve me te medhenj te kohes dhe edukuan Napoleonin e Madh me ligjet e Shtetit Klasor? Perse per Turqine Otomane kerkoni te beni perjashtim? Kjo e fundit i ka bere keq Europes po aq sa i ka bere Perandoria Romake perpara nje rendi shoqeror. Nuk e di a jane te studiuesve turq pretendimet mbi menyren e te shkruajturit te historise ne lidhje me jeten shoqerore nen Perandorine Otomane, por tipikisht shqiptaret nuk kane asnje te drejte te pretendojne nga 400 vjetet e jetuar nen politiken e Sulltaneve Otomane. Me e pakta shqiptaret mesuan te punojne dhe te organizohen ne bashkesi shoqerore, pasi me e shumta ka koston e 400 toneve te floririt te depozituara ne brendesi te Popullit Shqiptar, te grabituar ne epoken e diktatures. Ne do ta shohim ne vazhdim qe edhe shteti i shqiptareve ka doren e shtetit Turk dhe ne kete drejtim i jemi borxhli te perjetshem Popullit Turk. Historia nuk mund te analizohet si me pelqen mua, por cfare perfitimi kam pasur prej saj sipas kategorive filozofike: Rastesi – Domosdoshmeri dhe Shkak – Pasoje. Dhe ne kete pike shkenca shqiptare e historise ka mashtruar prej 45 vjetesh ne menyre antihistorike dhe antimaterialiste. Pretendimi sikur historia nuk behet me urdhera per rastin shqiptar nuk qendron pasi behe fjale per historine e shkruar ne kohen e diktatures ku cdo gje e publikuar dhe botuar ka nje emerues te perbashket dhe te vetem: sundimin e mashtrimit dhe ndryshimin rrenjesor te ngjarjes. Keshtu qe duhet rregulluar nje here ajo qe eshte bere nen diktaturen dhe pastaj te pretendohet per mos dhenie te urdherave politik. Por te gjitha keto jane llafe boshe, pasi historia ne nivel boteror eshte pjelle e mashtrimit politik dhe jo nje analize sipas kontinumit kohor-hapsinor, qe perben thelbin e historise. Ne kete pike mashtrimi eshte i vjeter sa vete njeriu ne Toke.

Duke mos ditur te analizojne proceset e ndodhura historike, studiuesi yne nuk ka ditur t’i jape nje pergjigje asaj qe ka ndodhur ne Londer me 1913, por mundohet ta sfomoje si nje ngjarje diplomatike. Sipas tij: “Po te shikohet problemi ne teresi, ne te gjithe kontekstin ballkanik dhe jo vetem ne rastin me te fundit te Shqiperise autonome vasale te Perandorise Osmane,mund te shtrohet pyetja se perse ne mes te shekullit XIX dhe madje ne fillim te shekullit XX, Fuqite futen perseri ne Ballkan nje anakronizem te tille si vasalitetin, qe mbante vulen e epokes feudale. Duke u nisur nga rastet konkrete te zbatimit te kesaj forme te varesise ne vendet e Ballkanit, me te gjithe vecorite qe paraqesin keto raste, eshte e udhes te konkludohet se ky nuk ishte vecse nje fiksion diplomatik”(po aty, f. 22).

Nuk eshte nje fiksion diplomatik, por eshte realizuar nje perputhje midis shkalles se zhvillimit shoqeror te shqiptareve ne saje te politikes 400 vjecare otomane dhe politikes te fillim shekullit te XX-te. Ne kete pike duhet pare se cfare kishte nenkuptuar politika europiane kur vendosi te marre nje vendim te tille. Problemi nuk eshte aq i thjeshte sa kujton profesori yne. Gjeja e pare qe duhej konstatuar eshte shkalla e zhvillimit shoqeror te popullates vendase dhe menyra e perputhjes me formen e organizimit politik te imponuar me vendimn e Londres. Ne kete drejtim eshte heshtur edhe pse shkenca shqiptare ka pretenduar gjithmone se udhehiqej nga materializmi dalektiko-historik. A nuk kemi ne dore nje shembull qe tregon se politika shqiptare nen diktaturen enveriste as qe e ka vene ujin ne zjarr ndonjehere per te perputhur filozofine e pretenduar me ngjarjet historike te jetuara. Profesori yne e ka pare historine e asaj kohe sipas interesit politik te diktatorit dhe rrjedhimisht nuk ka se si ta kete zberthyer sakte fenomenin e ndodhur.

Duke dashur te perktheje politiken e diktatorit ne fushen e historise profesori yne vazhdon: “Ne literaturen e huaj, qofte historike apo juridike, ka qene perhapur gjeresisht mendimi se vendimi i 29 korrikut te 1913-s edhte akti themelor i shtetit shqiptar te pavarur dhe se, pra, pavaresia e Shqiperise eshte produkt i diplomacise.2 Ne nje gjuhe me specifike eshte pohuar se Shqiperia e pavarur hyn ne kategorine e atyre shteteve, te cilat “ia detyrojne qenien e tyre se drejtes konvencionale”3, dmth traktatet nderkombetare, ne rastin konkret – vendimit te 6 Fuqive te medha ne Konferencen e Londres. Nje interpretim i tille shpreh nje pozicion te njohur te historiografise se huaj bordjeze, tendencen e saj per te nenvleresuar Levizjen Kombetare Shqiptare, madje per te injoruar faktorin shqiptar ne zhvillimin e ngjarjeve pas shperthimit te Luftes Ballkanike” (po aty, f.32-33).

Nuk eshte e veshtire te kuptohet, ne keto rreshta, se metoda qe perdor akademiku yne per te kundershtuar pasaktesite hipotetike te historiografise politike europiane buron nga vetvetja. E keqja qendron se ai gjendet ne te njejten llogore me autoret te cileve u referohet. Kjo eshte aresyeja perse dokumentat sherbejne per te zberthyer politiken e ngjarjes dhe aspak historine e ndodhur. Per te qene te sakte dokumenti nuk sherben ne asnje pike per te shpjeguar historine. Nuk ka asnje dokument ne bote dhe ne asnje kohe, sado e gjate apo e shkurter qofte, qe te vertetoje ekzistencen e nje shteti te banuar nga shqiptaret ndonjehere. Keshtu qe nuk mund te kete asnje opsion historik apo politik qe mund te perdoret per te argumentuar ngjarjet qe cuan ne riformimin e shtetit te shqiptareve. Ky i fundit eshte krijuar per here te pare dhe te vetme me 28 Nentor 1912 dhe vetem ne kete pike duhet pare merita e Plakut te Vlores. Eshte shume e lehte te akuzosh te paqenen dhe ta paraqesesh si determinuese ne proceset politike te ndodhura, por eshte jashtezakonisht e veshtire te tentosh te grabisesh nje dhurate dhe ta paraqesesh ate si veper e jotja. Eshte e papranueshme per historine te tentosh te imagjinosh nje shtet qe nuk ka ekzistuar kurre dhe mbi kete baze te shtrosh per zgjidhje ngjarje qe do te ndodhin ne te ardhmen. Keshtu qe bie poshte pretendimi sikur: “ne vjeshte te vitit 1912 disfata e Turqise  shtroi  ceshtjen e mbarimit te sundimit turk ne Ballkan. Per pasoje, ne rend te dites u vu rregullimi i ri i gjendjes ne gadishull dhe ne kete kuader ceshtja e organizimit te brendshem te Shqiperise mori po ashtu nje mprehtesi te vecante”. (po aty, f.34-35).

Jo profesor, kjo nuk eshte e vertete! Nuk ka asnje mundesi qe te jete shtruar per zgjidhje problemi i Shqiperise, kur ajo eshte krijuar per here te pare me 28 Nentor 1912 dhe jo nga shqiptaret. Une e kuptoj shume mire se kjo nuk u pelqen shqiptareve te sotem, por ata akoma nuk e kane kuptuar kurthin historik ku i ka futur epoka e komunizmit enverist. I nderuar Profesor! Populli Shqiptar eshte futur ne nje vrime te zeze artificialisht dhe ne qofte se nuk del prej saj perpara se te futet ne Europe, atehere ata do te zhduket nga historia pa e kryer rolin qe i ka dhene Nena jone Natyre. Eshte nje problem filozofiko-historik qe duhet ta kishit zbuluar me kohe, por sot, te pakten, e kemi zbuluar: Shqiptaret ne thelbin e tyre shoqeror kane oferte-kerkesen sociale me te voglen ne kontinent, por jetojne sikur e kane me te larten ne Bote. Kjo eshte katastrofa e se ardhmes shqiptare, i nderuar profesor! E thene me fjalet e kontinumit kohor-hapsinor: Shqiptaret e kane shpejtesine e zhvillimit social me te avashten ne kontinentin europian dhe per kete i duhet Europes, pasi kjo e fundit po ecen shume shpejt drejt unifikimit te saj pjesor dhe kur ta kete arritur kete do te shihet raporti i zhvillimit me racen aziatikojugperendimore. Konflikti me kete race perben antagonizmin e se ardhmes dhe per kete do te jete e nevojshme ulja e shpejtesise se zhvillimit te popullit europian. Koha do ta tregoje se si do ta zgjidhe Europa kete konflikt.

Pikerisht pse nuk kane kuptuar gjenezen historike te Popullit Shqiptar dhe karakteristiken natyrore te tij (ne kete pike fshihet autoktonia “absolute” e Popullit Shqiptar) realizohet kundervenia ndaj pretendimeve te pashpjegueshme te historianeve europiane. Te pakten kete e kuptoj ne rreshtat e profesorit tone, sipas te cilit: “Historia e Shqiperise paraqitet si histori e nje populli te paformuar etnikisht, pa qyteterim, pa kulture. Shqiptaret pershkruhen si nje popullsi primitive, e paafte per format e avancuara te shoqerise, refraktare kundrejt cdo organizimi shteteror. Autore te ndryshem nga fusha e historise dhe jo vetem nga fusha e historise, nuk pushojne se perserituri tezat e njohura se Shqiperia ka qene vetem nje shprehje gjeografike madje e mjegullt deri ne gjysmen e shekullit te XIX, se “ideja e shtetit” te shqiptaret eshte e vone, ajo i perket periudhes pas Luftes se Pare. Rrjedhimisht shteti shqiptar i vitit 1912 shpallet me lehtesi si nje pjelle e diplomacise, madje si nje kombinacion i Austro-Hungarise” (po aty, f.36).

Une nuk e besoj se mund te shprehet me sakte shkaformimi i shtetit te shqiptareve me 1912, por qe profesorit tone nuk i pelqen. A i ka shkuar ndenjehere ndermend profesorit tone t’i kundershtoje keto ide ne fushen e qelizave materiale te shoqerise shqiptare? Psh. Si e shpjegon historiografia shqiptare pranine e te Drejtes Zakonore Shqiptare ne fillim te shek. XX-te si nje dukuri determinuese ne fushen e juridiksionit politik, krahas kushtetutes otomane? Si e shpjegon historiografia shqiptare kalimin e te drejtes juridike shqiptare nga forma me e komplikuar ne ate me te thjeshte (nga Statutet e Qyteteve ne Kanun te Lek Dukagjinit dhe Skenderbeut dhe prej ketej ne Kanun te Dibres, Laberise dhe Lures? Si e shpjegon historiografia shqiptare pranine e prones fisnore, ne te gjitha fshatrat shqiptare, krahas prones private ne te gjitha qytetet shqiptare deri ne vitin 2013? Si e shpjegon historiografia shqiptare pranine e familjes patriarkale ne fshatin shqiptar, krahas asaj monogame ne qytetet shqiptare, deri me 1967? Si e shpjegon historiografia shqiptare pranine e Kulteve Pagane ne te gjithe territorin e banuar nga shqiptaret, krahas Monoteizmave te Krishtera dhe atij Islamik? Te gjitha keto kerkojne nje shpjegim dhe vetem pasi te ishin zberthyer ato, do te tregonin se ne idete e profesorit tone mungon Subjekti qe i perpunoi keto qeliza per 1300 vjet dhe per te fshehur kete subjekt, ne kete pike ka zbatuar porosine e diktatorit, permend pretendimet e diplomacise europiane te fillim  shekullit te XX-te.

Menyra e mbulimit te Subjektit qe percaktoi karakterin europian te Popullit Shqiptar zbulohet ne permbajtjen e  meposhtme, nga ku rezulton dhe aresyeja perse u shpik bota e rilindjes shqiptare. Grabitja e punes 1300 vjecare te ketij Subjekti perben lejtmotivin e historiografise komuniste shqiptare dhe interpretimin justifikues te akademikut tone, sipas te cilit: “Nje veshtrim historik, sado i shkurter, i trajtimit te organizimit te viseve shqiptare ne rrethet e Levizjes sone Kombetare do ta plotesonte tablone. Ne te vertete problemi nuk eshte i ri, nuk i perket vitit 1912. Ai ka qene objekt diskutimesh edhe me pare. Debati rreth tij perben pa dyshim nje nga manifestimet me te rendesishme te mendimit politik shqiptar ne fund te shekullit te XIX e ne fillim te shekullit XX. Ai ka terhequr vemendjen e rilindasve tane ne veprat e te cileve gjejme orientimet kryesore edhe ne trajtimin e kesaj ceshtjeje” (po aty, f.36).

Ne qofte se do te mbeshteteshim tek ato qe jane thene ne kohen e diktatures edhe mund t’i pranonim neqofte se nuk do te dinim shkrim e kendim, por gjej te dhena tek Av. Vasil K. Dilo per keta lloj rilindasish qe te habisim me permbajtjen e tyre dhe qe jane krejt te kunderta me ato qe kemi mesuar neper shkolla. Keshtu p.sh. lexojme

- “Patriot’ i flakët Sami Bej Frashëri në veprën e tij “Shqipëria ç’ka qënë e çdo të jetë” uron haptazi që Shqipëria të bënet një Principatë ndënë proteksionin e Turqisë dhe pa dashur të kujtohet se Shqipëria nuk ishte e muslimanëve vetëm të mos përmëndë kurgja tjetër veçse klerin e të krishterëve si shkaktar të fatkeqësive të Shqipërisë, si me dasht të japë të kuptojë se lumturia e kësaj do të ishte e plotë dhe e sigurtë sikur dhe sa mbetnë kaurë –të gabuar nga kleri- të bëheshin muslimanë!” .

Pergjigja e kesaj ne te vertete eshte puna ime ne vazhdim ku do t’i tregoj profesorit te nderuar se nuk ka asnje levizje kombetare qe mund te plotesoje tablone e pretenduar, por ka nje zberthim te qelizave materiale te shoqerise shqiptare pergjate 1300 vjeteve ato qe e plotesojne manifestin kombetar te Popullit Shqiptar te shprehur ne vargjet e Poetit tone Kombetar Pader Gjergj Fishta: “Atdheu Urdheron”, dhe orientimet e vetme te ceshtjes kombetare shqiptare te shprehura ne fushen e arsimimit, letersise dhe gjuhes prej 400 vjetesh ne shkollat shqipe te inicuara nga Selia e Shenjte dhe Mbreteria Austro-Hungareze, por qe dhe fshehin piketat se ku veproi Historia Europiane-Otomane mbi Popullin Shqiptar, gje qe kerkon nje tjetersim te mendimit filozofik boteror. Panorama e ceshtjes kombetare shqiptare eshte tjeter per tjeter nga ajo qe i keni indoktrinuar Popullit Shqiptar prej 63 vjetesh dhe ky eshte krimi i perbindshem qe keni bere mbi Popullin Shqiptar. Ai akoma nuk di gjenezen e tij shoqerore dhe kombetare. Kete problem ne nje fare menyre e kam pasqyruar ne artikullin: “Populli shqiptar, kultura kombëtare dhe shkolla e parë shqipe” (publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), por tani po kuptoj qe shtremberimi e ketij problemi nga propoganda komuniste paska qene e lidhur pikerisht me aktin e shpalljes se Pavaresise dhe formimin e shtetit te shqiptareve. Dhe ky eshte problemi me kryesor ne edukimin arsimor te Popullit Shqiptar pergjate 45 viteve te diktatures dhe 23 viteve te ashtequajtures demokraci parlamentare. Jane 68 vjet ku eshte munduar me te gjitha menyrat te fshihet subjekti qe udhehoqi arsimimin shekullor te Popullit Shqiptar dhe subjektin qe e pergatiti si popull europian. Pikerisht kjo nuk mund te parakalohet ne planin historik, pasi kemi te bejme me nje dukuri qe duket si perjashtim, por qe perben aktformimin e ndergjegjes kombetare te Popullit Shqiptar sipas shembelltyres europiane; dhe ketu mbetet per te zbuluar se kush ishte ai subjekt qe e udhehoqi ate proces.

Por autori yne ka bere nje sere parakalimesh te lidhura me menyren se si Europa e formoi shtetin e shqiptareve, menyren se si ja caktoi kufijte dhe menyren se si largoi Ismail Qemalin jo vetem nga qeveria, por dhe nga Shqiperia. Por ai duhet te jete i ndergjegjshem qe roli i Europes ka qene jo vetem determinues, por ai ka qene nje roli me nje jetegjatesi historike pertej asaj qe vete kontinenti njihte. Per ta sfumuar kete rol dhe kete histori autori “pajtohet” me vendimin e Londres, por e gjithe kjo ne funksion te marredhenieve nderkombetare, cka e detyron te deklaroje: “Me gjithe rendesine qe ka per njohjen e pavaresise se Shqiperise, vendimi i Konferences se Londres i 29 korrikut te vitit 1913, per sa i perket ceshtjes se organizimit te shtetit shqiptar, konsakron parimin nderkombetar”  (po aty, f.53-54).

Por autori nuk e ka kuptuar se me kete deklarate dhe me menyren se si ai e ka analizuar historine e formimit te shtetit te shqiptareve ka treguar jo vetem botekuptimin e tij filozofik, por dhe ekzistencen e nje boshlleku, ndoshta me i rendesishmi, ne te gjithe informacionin qe ai ka per shkencen e historise. Fjala behet per rrugen historike te shtetit ne planin kohor, pertej aspektit kombetar dhe futjen e tij ne brazden e globalizmit. Une e kuptoj shume mire se kete se ai nuk mund ta bente para 1991, sepse rendi shoqeror i diktatorit duhet vecuar nga bota dhe nuk mund te paraqitej ne unitet me te, por zhvillimi i ngjarjeve te mevonshme nuk i paska mesuar faktin se shteti nuk eshte nje dukuri kombetare, por ai ka nje pararruge internacionale qe historiografia shqiptare nuk e ka marre parasysh asnjehere edhe pse ajo vinte nga nje lufte internacionale ku pretendonte te kishte vene nje tulle te vockel. E bukura eshte se vete shteti i shqiptareve e kishte zanafillen pikerisht tek ky internacionalizem dhe ketu fillonte historia moderne e Njerezimit. Kalimi nga zhvillimi kombetar ne ate nderkombetar, si nje domosdoshmeri per shqiptaret, fillon pikerisht me renien e Perandorise Otomane dhe formimin e aleancave ushtarake per sundim tregjesh. Ajo qe kishte filluar me Napoleonin e Madh (rastesi) tani ishte konsoliduar drejt domosdoshmerise dhe fati i madhe i shqiptareve te ndodheshin ne mes te kesaj fortune dhe te mbartnin nje subjekt qe i bashkonte me superfuqite. Jane keto te fundit qe e kuptojne instiktivisht domosdoshmerine e shtetit te shqiptareve ne nje ambient shoqeror primitiv dhe kjo e kerkon nje kohe per t’u konsoliduar. Ngjarjet kane ndjekur nje teresi paralelesh dhe merita e autorit tone qendron ne zbulimin e procesit dhe kjo ka qene nje pune jo shume e lehte dhe e pamundur per t’u realizuar nga cdo kush. Por procesi i analizuar nga autori ka disa defekte “te vogla” qe fshehin disa ngjarje te paditura fare nga shqiptaret, por dhe nga historiografia e komshinjve. Nuk eshte e rastit qe punonjesit e shkollave greke te akredituara ne Shqiperi ne janar te 2013 kerkuan Protokollin e Korfuzit te botuar nga gazeta e Avokat Vasil K. Dilo, ΙΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΗΜΥΝΑ” (Mbrojtja e Epirit), pasi jo vetem nuk e njihnin, por dhe nuk dinin dhe aresyet perse kufiri greko-turk ndodhej ne rreze te tokes kontinentale te Azise se Vogel. Pra problemi i njohurive nuk eshte thjeshte vetem shqiptar. Indoktrinimi i popullatave me sa kam kuptuar eshte nderballkanik dhe lidhet me paraardhesit e larget te Popullit Shqiptar.

Per shqiptaret e indoktrinuar per 43 vjet eshte pak e veshtire te pranohej qe shteti i tyre ishte rezultat i betejave diplomatike te Fuqive te Medha te Europes. Kete dukuri autori yne e ka paraqitur sakte kur shkruan: “Kjo lufte interesash jehonte ne Konferencen e Londres ne trajten e diskutimit “parimor” e te ballafaqimit te formulave mbi organizimin e shtetit shqiptar. Debati vazhdoi edhe ne disa seanca te tjera te Konferences, ne qershor e ne korrik. Nga procesverbali i 5 qershorit (d. Nr 33) krijohet pershtypja sikur Konferenca do te anonte nga Koncepti i Fuqive te Antantes per ta shtyre “caktimin e nje regjimi perfundimtar ne Shqiperi” dhe per t’i vene si detyre Komisionit Nderkombetar te Kontrollit “studimin e organizimit gradual te vendit” (po aty, f.53). Por ai behet i pabesueshem po te krahasohet me ato qe ka thene ne f. 9,10,32-33, 34-35 dhe 36 te analizuara me siper ku rezulton se Populli Shqiptar kishte bere namin kundra Turqise Otomane. Eshte tjeter pune pse kjo u interesonte politikaneve shqiptare per t’u paraqitur perpara Europes fitimtare si luftetare kundra Perandorise Otomane te mundur (ne te vertete kjo nuk eshte tipikisht keshtu pasi Turqia Otomane nuk eshte mundur kurre, por ajo u transformua nga nje perandori feudale ne nje shtet kapitalist, pra mundja ka emrin progres social). Une dyshoj shume ne karakterin antiotoman te te ashtequajturave kryengritje antiotomane ne fillim te shek. XX-te ne territorin e banuar nga shqiptaret pasi shumica e popullates ishte e besimit islam dhe gjeneza historike e shumices se tyre nuk i perkiste boshtit biologjik iliro-epirot. Ne kete pike fshihen shume-shume te panjohura qe historiografia shqiptare e te gjithe koherave as qe ka marre mundimin t’i zbuloje. Ngritja kundra pushtetit qendror ne ate kohe nuk ka te beje ne menyre te drejteperdrejte me kontradikta midis popullates vendase dhe pushtetit te Stambollit. Shkaku duhet kerkuar diku tjeter dhe kontradiktat brenda Fuqive te Medha ne Konferencen e Londres eshte e afte ta zbuloje kete. Por ajo sherben per te zbuluar perse popullata shqiptare e Kosoves u ngrit me arme kundra politikes europiane per te kundershtuar pushtimin serb. Ngjarjet kane tjeter suport nga ato qe kujtojne se dine shqiptaret e indoktrinuar nga nje politike thellesisht antishqiptare te mbas 1945-es.

Une pretendoj se problemet ngaterrohen me qellim dhe me kryesorja e ketij qellimi eshte fshehja e faktit se Shqiperia nuk ka ekzistuar kurre perpara 28 Nentorit 1912. Termi Shqiperi ka nje vecori historike: ai eshte formuar mbi bazen e banoreve qe quheshin shqiptare dhe nuk ka asnje lidhje kohore midis banoreve dhe shtetit. Dmth banoret shqiptare kane ekzistuar disa shekuj me perpara, por shteti me emrin Shqiperi e ka datelindjen me 28 nentor 1912. Kjo nuk thuhet asnjehere, por perben te verteten e padiskutueshme te lindjes se shtetit te shqiptareve. Eshte autori yne qe na ndihmon, ne kete rast, pasi na ka dhene informacione pjeserisht te sakta qe tregojne menyren se si eshte formuar siperfaqja territoriale e ketij shteti. Sipas tij: “Prej fillimi te saj ne mes te dhjetorit te 1912-s e per disa muaj me radhe, deri ne maj te 1913-s, Konferenca u muar gati vetem e vetem me kufijte. Rreziku qe i kanosej integritetit te tokave shqiptare u duk qe ne mbledhjet e para te Konferences, kur ambasadoret filluan te shkembenin mendime lidhur me kriteret qe do te sherbenin si baze per caktimin e kufijve. Ne kete rast kriteri etnik (parimi i kombesise) ndeshi ne ate te “se drejtes se fituesit ne lufte”. Kjo donte te thoshte se disa toka shqiptare do te duhej te beheshin fli ne baze te :se drejte se luftes”, por te kenaqur synimet per zgjerim territorial te aleateve ballkanas qe kishin fituar ne lufte. / Kuptohet se Fuqite nuk kishin te njejten pozite. Nga te gjitha dallohej sidomos Austro-Hungaria, e cila ishte e interesuar per nje Shqiperi me nje shtrirje territoriale sa me te gjere sidomos ne drejtim te veriut e te verilindjes. Ne Vjene e kishin te qarte se vetem keshtu Shqiperia do te mund te behej “viabel” (te afte per te jetuar) dhe do te mund t’i sherbente politikes ballkanike te monarkise se dyfishte si nje barriere kundrejt ekspansionit te sllavizmit ne gadishull” (po aty, f.56).

A nuk del prej ketij materiali se shteti i shqiptareve nuk kishte ekzistuar kurre me perpara dhe shqiptaret ishin nje popull qe perplaseshin me historine jashte kontekstit shteteror, ne kundershtrim me popujt e tjere te Europes?

Nga ana tjetër, nuk është e vërtetë që Konferenca e Ambasadorëve vendosi në mënyrë absolute kufijtë e shtetit të shqiptarëve, por ajo e la të hapur dhe kjo ka qënë një çështje politike në kompromisin e realizuar midis gjashtë Fuqive pjesmarrëse ku pazaret si zor të zbulohen ndonjëherë, por që na jep mundësinë të ngremë hipoteza për këtë çështje kur e krahasojmë me të sotmen; pasi në pikën 2 të Statutit të Shqipërisë të përpunuar nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit thuhet:

“Shqipëria është e pandashme, territori i saj është i pandryshueshëm. Kufijtë e principatës janë ato të përcaktuara nga të gjashtë Fuqitë e Mëdha. Këto kufij nuk mund të ndryshohen apo të rektifikohen, veçse me anë të një ligji dhe me miratimin paraprak të gjashtë Fuqive të Mëdha (nënvizimi i imi, GH).” (Amedeo Gianini: L’Albania dall’ indipedenca all’unione con l’Italia 1913-1939 bot. i vitit 1939).

A e kupton lexuesi qe kufijte e shtetit Shqiptar i ka vendosur Europa dhe jo Populli shqiptar me ane te pushkes, sic na kane mesuar gjithe jeten neper shkolla, me perjashtim te Vermoshit ku heronjte e Preng Calit nuk lejuan shtetin malazes te zgjerohej me teper ne kurriz te Shqiperise? A e kupton lexuesi se shqiptaret nuk jane si e gjithe Europa edhe vetem ne kete pike, pasi zoterojne nje shtet qe nuk e kane formuar vete ne asnje centimeter katror, por ju a kane dhuruar?

Por ka dhe te tjera fakte mbi karakterin hapsinore te kufijve te Shqiperise te percaktuar nga Europa. Autori yne kete fakt e permend, por pa i dhene meriten e duhur atyre qe sakrifikuan per Popullin Shqiptar. Eshte nje problem qe cuditerisht eshte mbajtur i fshehur nga te dy krahet e kufirit shqiptaro-grek dhe ate sot nuk e di kerkush. Sipas autorit tone “Ne mbledhjet e tjera te Konferences te atyre diteve (5 dhe 8 gusht) vazhdoi debati sidomos per sa i perket ceshtjes se ishujve te Egjeut, te cilat tani Italia nuk ishte po aq e gatshme si me pare per t’ia leshuar Greqise. Ndonese kjo ceshtje implikonte edhe ate te caktimit te kufijve midis Shqiperise dhe Greqise, pengesat e fundit u kapercyen me nje formule te pranueshme per te gjitha palet dhe me 11 gusht u arrrit marreveshja perfundimtare. Vendimi i Konferences se Londres i 11 gushtit (d. nr. 42) permbledhte pikat kryesore, per te cilat perfaqesuesit e Fuqive kishin rene dakort ne mbledhjet e meparshme. Ai fiksonte nje zgjidhje kompromisi: nga njera ane paracaktonte qe Korca, rripi bregdetar deri ne Ftelia si dhe ishulli i Sazanit  t’i jepeshin Shqiperise; nga ana tjeter parashikonte ngritjen e nje komisioni nderkombetar me kompetence qe te caktonte kufirin “ne detaje” ne krahinat e brendshme (hiterland)” (po aty, f.79).

Problemi i ishujve eshte i lidhur pikerisht me percaktimin e kufijve te Jugut Shqiperi – Greqi ku sakrifica  e shtetit Turk mund te jete i vetmi rast ne historine moderne te Njerezimit. A e ka ditur valle kete te vertete akademiku yne, apo ka bere te paditurin qellimisht. Por ne favor te kujt dhe cfare eshte tentuar te fshihet me kete lloj shpjegimi? Zgjidhjen historiko-politike te ketij problemi e kam hasur ne vepren e Av. Vasil K. Dilo mbi Protokollin e Korfuzit, sipas te cilit:

që të gjitha Fuqitë e Mëdha, për të evituar grindjen midis tyre, deri sa Italia dhe Austrohungaria, duke pasur dhe ndihmën morale të aleates së tyre, dmth të Gjermanisë, isistonin që të krijohej –pa tjetër- shteti shqiptar me Vorio-Epirin brënda, i propozuan Greqisë që të preferonte njërën nga të dyja, dmth o Vorio-Epirin ose ishujt e Egjeut, si Hios, Sanios, Mitilinë, Limnos etj të pushtuara prej Turqisë. Greqia preferoi këto dhe pranoi të tërhiqej nga Vorio-Epiri dhe u tërhoq. Por vëndin e saj e zuri Qeveria e Autonomisë

Tani perpara akadamikut tone shtrohen dy pyetje:

1- perse historiografia shqiptare e epokes komuniste dhe postkomuniste nuk i ka thene Popullit Shqiptar se shteti Turk sakrifikoi nga tokat e veta per te formuar shtetin e shqiptareve?

2- perse historiografia shqiptare e epokes komuniste dhe postkomuniste nuk i ka thene Popullit Shqiptar se shteti grek sakrifikoi Vorio-Epirin me gjithe popullaten dhe perlau ishujt e Egjeut dhe ky ka qene kushti i fundit per formimin e shtetit te shqiptareve?

Ja perse na sherbeu vepra e Av. Dr. Vasil K. Dilos! Populli Shqiptar merr vesh 60vjet me vone se problemi i pavaresise dhe formimit te shtetit te tij paska pasur nje tjeter suport nga ai qe na ka propoganduar historiografia enveriste. Po kjo na con ne kerkesen per te zbuluar se per cfare qellimi e kane bere kete levruesit e kesaj historiografie. A nuk do te thote kjo se gjithshka ka sherbyer per te indoktrinuar Popullin Shqiptar per qellimet e fshehta te nje partie dhe te nje diktatori?

Por akademiku yne ka marre persiper te beje dhe nje keqinformim tjeter, per te cilin nuk eshte thene kurre asnje fjale dhe cdo gje eshte mbajtur e fshehte. Sipas tij: “Komisioni i Veriut, ndryshe nga ai i Jugut, nuk e ka pasur si detyre pyetjen e popullsise per aresyen e thjeshte se vendimi i Konferences se Londres paracaktonte qe ne pjesen veriore te kufirit, Shqiperise t’i shkeputeshin krahina te tera te banuara nga gati gjysma e popullsise shqiptare te asaj kohe” (po aty, f.97).

Edhe kjo nuk duhet te jete e sakte pasi pretendohet se levizja vorioepirote lindi pikerisht per mospyetje te popullates. Atehere perse diferencohet Jugu nga Veriu per kete problem, kur ne realitet procesi ka qene inekzistent per te gjithe siperfaqen e banuar nga shqiptaret. Sipas Av. Dr. Vasil K. Dilo ka tjeter dinamike qe perputh te gjithe pretendimin dhe nuk i ndan shqiptaret; per kete ai ka shkruar:

Lëvizja Vorio-Epirotase në realitet ishte një kryengritje kundra Fuqive të mëdha për vendimin që dhanë për aneksimin e Vorio-Epirit në shtetin e ri shqiptar; por e dinin mirë që sido që të bënin, askurrë nuk do të mundnin t’i detyronin Fuqitë e mëdha që të revokonin vendimin e tyre. Shpallja u bë në ditë të Venezellosit dhe mbase ky ishte i sinqertë duke deklaruar se nuk ishte dakort, por nuk guxonte nga ruajalistët, që ta ndalonte; se këta ishin të sigurtë se luftën do ta fitonte Gjermania dhe atëhere Greqia do të shkonte deri në Tenuso (Shkumbin). Urtësia politike ndoshta lypte të kundërtën, se si thorë parrulla popullore: “Njeriu e puth atë dorë të cilën nuk e kafshon dot”. Në vënd që të luftonin aq keq formimin e shtetit shqiptar do të ishte më mirë të ndihmonin me ç’tu vinte në dorë dhe të mos i linin shqiptarët (muslimanë e të krishterë) në dispozicion të propogandës Italiane dhe Austriake, kurse ata kishin më të fortat aty se rivalët e saj.

Sa për popullsitë lokale, si për këto të Vorio-Epirit gjithashtu dhe për atë të Shqipërisë tjetër, s’ka se si të bëhej fjalë, në mënyrë serioze; se që të dyja nuk vepronin me inisiativën e vet. Kësaj i a donte buza aneksimin në Greqi, por nuk i linte hunda të luftonin vetë për të ose nuk ishin pjekur akoma. Se jo luftë, por as armë lufte s’kishin parë kurrë me sy. Por edhe ata të tjerët sapo dëgjonin se për karshi kishin djemtë e kakove bëheshin burrë; por ushtrinë greke që ata e dinin, që ishte pas këtyre, nuk i ua kishte anda për luftë. Qëtë dyja palët ndërluftuese shtyheshin nga të tjerët; por për se vallë që të dyja këto dashamirës t’i shtynin në vëllavrasie?

Ai që mundohej t’i ndalonte këto ishin Fuqitë e Mëdha. Por për se vallë dhe këto nuk deshën të ndërhynin me kohë?.

Qe ketu fshihet nje gje e paditur akoma nuk duhet vene ne dyshim, por se cfare konkretisht nuk di te them sakte. Ajo nuk gjendet e shprehur edhe tek avokati yne, por duke pare menyren e te percaktuarit te ngjarjeve rezulton qe levizja vorio-epirote te kete filluar ne kohen e Qeverise se Perkohshme dhe te mos kete lidhje te drejteperdrejte me shteti grek. Mos valle per te fshehur karakterin antishqiptar te nje pjese te popullates jugshqiptare u ndryshua ngjarja dhe u akuzua shteti grek per lidhjen me levizjen vorio-epirote? Apo mos valle levizja vorio-epirote ishte shkaktarja e largimit te Ismail Qemalit dhe e Qeverise se Perkohshme nga Shqiperia e re. Analiza e Av. Dr. Vasil K. Dilos me con ne kete perfundim edhe pse ajo nuk eshte e shprehur kaq hapur. Megjitheate ajo sherben per te argumentuar se edhe ne Shqiperine e Jugut nuk eshte perdorur pyetja e popullates. Avokati per kete teme ka shkruar:

Kete kriter fallso perdori dhe Europa kur pa nevoje t’i caktonte kufijte jugore te Shqiperise. Por, po ajo, me cdo rast tjeter perdor plebishtin, dmth cfaqjen e deshires te cdo njeriu me ane votimi te lire e te fshehte. Dhe prandaj eshte pranuar dhe vendosur principi, sipas te cilit cdo popull eshte i lire te vendose ai vete, per fatin e tij, princip ky qe vetem me votim te lire te atij, i cili pyetet se cfare kombesie preferon lirisht, qe te kete ai vete dhe t’i njihet boterisht, vetem me ate lloj votimi realizohet.

Pyetje: -Po a besoni ju se ato nuk muarën dhe mejtimin e palëve mbi ndonjë hollësie?

Përgjigje: -Besojmë jo vetëm kaqe, por dhe se ato, në përpillim të Protokollit, kanë marrë parasysh edhe të kaluarën e të dy palëve.

Pyetje: -Ç’e shkaktoi kryengritjen e Elementit të krishterë kontra vendimit të Fuqive të mëdha për krijimin e shtetit shqiptar?

Përgjigje: -Fakti që ay vendim i linte brënda kufijve të shtetit shqiptar.

Pyetje: -Po a thoni se ay vendim i detyronesh një paanësie të kulluar?

Përgjigje:- Deri sa nevet, si kriter të sigurtë për dallim të kombësisë të një individi besojmë se është gjuh’ e tij amëtare, themi se s’kish se si të ndërhynte anësia.

Se gjuha amëtare as munt të mpshihet as mund të shtrëmbërohet me anël propogandash.

Pyetje: -Me gjithë që nuk na bind kjo doktrinë, e cila Njeriun e lirë prej Natyre e konsideron si një kafshë, seicilës i vihet një nishan nëpër trup për dallim, por masi ju insistoni të preferoni gjuhën nga sistemi i plebisitit, i cili përdoret kurdo e kudo, pa t’i vënë në kontestim mirë-besimin tuaj, por ju pyesim nëse besoni se përfundimi i hetimeve që bënë në vënd Fuqitë e Mbëdha do të ishte po ay sikurse të ishte bërë me anë plebisiti?

Përgjigje: -rezultati i plebisitit sigurisht do të ishte i ndryshëm; por nuk do të pasqyronte të vërtetën; se ndjenjat e Popullit i ka helmuar Propoganda Greke e ushtruar dhe drejt për së drejti dhe me anë të Qishës.

(studimi mbi Protokollin e Korfuzit, -doreshkrim. Te gjitha keto materiale, te marra nga avokati Dr. Vasil K. Dilo, jane perdorur njehere nga ana ime ne artikullin mbi Protokollin e Korfuzit, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com).

A nuk rezulton nga i gjithe ky material qe popullata shqiptare nuk eshte pyetur ne ne asnje lloj forme dhe ne asnje permase njerezore per problemin e kufijve dhe menyres se organizimit shoqeror. Atehere cfare ka dashur te mbuloje akademiku yne me kete pretendim ireal? Mos valle levizjen vorio-epirote, si nje levizje antishqiptare e krahinave jugore te Shqiperise se sotme, por qe propoganda enveriste e kishte konsideruar si nje levizje greke (te pakten ne Fjalorin Enciklopedik Shqiptar te vitit 1985 konsiderohet keshtu tek artikulli mbi Protokollin e Korfuzit)?

Problemi i fundit i formimit te shtetit te shqiptareve eshte largimi i Qeverise se Perkohshme dhe e Ismail Qemalit nga arena politike e shtetit te sapoformuar shqiptar. Eshte nje pike ku jepen mendime dhe konkluzione te ndryshme pa u thene e verteta konkrete. Akademiku yne e ka marre persiper edhe kete ngjarje duke e paralelizuar me defektet e qeverise se Ismail Qemalit. Sipas tij:  “Pergjithesisht, duhet thene se Qeveria e perkohshme dhe I. Qemali nuk arriten te percaktonin nje raport me te sakte midis politikes se jashtme dhe asaj te brendshme ne veprimtarite e tyre. Kjo doli edhe me qarte ne zhvillimin e metejshem te ngjarjeve” (po aty, f.43).

Ne fakt ketu duhet te kete ecur sipas Enver Hoxhes i cili ka pretenduar se Ismail Qemali “kishte me shume besim ne kombinacionet politike te jashtme” (Enver Hoxha, Vepra, 23, f. 153), perfundim i cili e hedh ne ere te gjithe ate qe ka ndodhur me 1912 sipas idese kombetare, gje qe nuk eshte pranuar ne asnje rresht nga historiografia enveriste.

Dmth, kjo duhet te jete keshtu, perderisa kemi pranuar se shtetin e shqiptareve e formoi politika Europiane. Por ajo duhet t’i kete sherbyer akademikut tone per te perforcuar idene se Qeveria e Perkohshme ishte veper e shqiptareve dhe tipikisht e levizjes rilindase te Popullit Shqiptar. Me sa kam kuptuar kjo eshte konsideruar si nje detyre kryesore e diktatorit per te mbuluar karakterin antishqiptar te tij dhe partise qe drejtonte. Vetem duke e pare problemin e pavaresise se Popullit Shqiptar me kete sy mund te dallojme me lehtesi se kush jane indoktrinuesit e tij dhe kush perben armaten e keqarsimimit te komanduar nga diktatori. Ketij pozicioni akademiku yne nuk i ka shpetuar dot dhe eshte munduar me te gjithe menyrat te ndryshoje profilin e fundit te Qeverise se Perkohshme te Vlores, por duke harruar se elementet perberes te procesit nuk mund te pajtohen ne kete menyre dhe gjithshka e thene tenton te fshehe dicka dhe te evidentoje dicka tjeter per tjeter. Sipas tij: “Duke dashur te afirmonte poziten e vecante te qeverise se tij, si qeveri te perkohshme perfaqesuese te Gjithe Shqiperise, Ismail Qemali i drejtoi komisionit, menjehere pas arritjes se tij ne Vlore, dy kerkesa konkrete: se pari, qe KNK te njoftonte zyrtarisht Qeverine e Perkohshme per arritjen e tij ne Shqiperi dhe, se dyti, te njihte te drejten e saj per emerimin e delegatit te shtate ne KNK. Eshte e qarte se pranimi i ketyre kerkesave do te barasvlente me njohjen e Qeverise se Vlores pikerisht si nje qeveri mbareshqiptare. / Ne fillim u duk se kjo do te kishte perkrahjen e qeverise austro-hungareze dhe italiane dhe do te shihet edhe nga procesverbalet sa Vjena dhe Roma moren disa inisiativa qe ishin per nje zgjidhje ne favor te Qeverise se Vlores, duke e dalluar ate nga te gjitha “autoritetet e tjera ekzistuese”. Mirepo shpejt u pa se Ismail Qemali, nuk e konceptonte politiken e jashtme te shtetit te ri shqiptar si nje raport te thjeshte nenshtrimi kundrejt dy Fuqive “protektore”, edhe pse keto perbenin faktorin e jashtem me te favorshem per pavaresine shqiptare ne ate kohe. Ne lidhje me kete mjaft domethenese eshte biseda e I. Qemalit me delagatin francez ne KNK Krajevskin, bisede qe u quajt me vend te perfshihet ne kete vellim pikerisht si njelloj programi i Qeverise se Vlores ne fushen e politikes se jashtme te shtetit te ri me nje theks te vecante per marredheniet me Fuqite e Medha si dhe me shtetet fqinje (d. Nr. 78). / Ne menyre te vecante I Qemali iu kundervu planit te Vjenes e te Romes per te imponuar kandidaturen e Myfid Libohoves si perfaqesues i Shqiperise ne gjirin e KNK. Propozimi i tij per te emeruar Luigj Gurakuqin nuk u pranua dhe nga incidenti lidhur me delegatin shqiptar nisi “braktisja” e Qeverise se Vlores nga ana e dy Fuqive. Ne gjirin e KNK u krijua atehere nje “unanimitet” qe kishte munguar deri atehere” Qeveria e Vlores u trajtua njelloj si pushtetet e tjera lokale, madje kundrejt saj u adaptua vija e kontrollit te rrepte dhe te nderhyrjes brutale ne punet e saj te brendshme. Kjo ja ngushtoi gjithnje e me teper marzhin e veprimit Qeverise se Vlores…..dhe kjo pati epilogun ne te ashtequajturin “komplot te Beqir Grebenese” qe u pasua nga doreheqja e I. Qemalit, me 22 janar 1914 (d. Nr. 148).”(po aty, f. 103-104).

E vetmja gje qe mund te thuhet per Qeverine e Perkohshme te Vlores eshte se ajo ishte nje krijese e politikes se Fuqive te Medha dhe duhet te kete qene pika ku bashkoheshin dhe ndaheshin interesat e ketyre Fuqive me shtetin Turk. Po kjo do te thote se problemi shqiptar ka qene nje aneks i larget i ketyre interesave dhe zgjidhja perfundimtare j’u la kohes. Por kete gje historiografia komuniste nuk e ka thene asnjehere dhe qe e detyruar te sajonte nje histori tjeter per tjeter duke krijuar ngjarje krejt te tjera dhe duke fshehur thelbin e te gjithe problemit. Pa dyshim akademiku yne i perket kesaj historiografie dhe ketij procesi edhe pse puna e tij permbledhese ne fushen e historise duhet te kete qene e veshtire dhe ka kendveshtrim perfitues per historianet e ardhshem per te ndertuar kritiken e shkences ne fjale.

Fundi i qeverise se asaj kohe u proklamua si nje akt ku ceshtja kombetare merrte fund pa i thene Popullit Shqiptar se ceshtja e Tij Kombetare kishte tjeter suport, tjeter hapsire dhe tjeter kohe dhe kete gje historiogtrafia komuniste nuk kishte lene gur pa levizur per ta fshehur dhe tjetersuar. Ngritja e nje permendore iluzore, ku fantazia komuniste kishte formuar themele inekzistente, u kerkua te ishte pjesmarrese ne vdekjen e qeverise se Ismail Qemalit duke hapur mundesine per ta riformatuar ate sipas nje hapsire te re, gje qe e pame tek prof. Kristo Frasheri. Sipas akademikut tone procesi perfundimtar pati kete pasoje: “Me aktin e largimit te I. Qemalit e te qeverise se tij nga skena politike, vepra e krijimit te shtetit shqiptar mbi themele kombetare merrte goditjen perfundimtare. Kjo shenonte pa dyshim nje etape te re edhe ne veprimtarine e KNK. Tani me teper se kurre KNK, nga nje organ ne thelb kontrolli, sic ishte konceptuar ne Konferencen e Ambasadoreve, kthehej ne nje organ pushteti te mirefillte. Komisionit te Fuqive i ra keshtu te kryente funksionet qeveritare deri ne ardhjen e Vidit dhe ne formimin e qeverise definitive, pra per nje periudhe dymujore.”(po aty, f. 109).

Qofte dhe vetem kritika e frazes “vepra e krijimit te shtetit shqiptar mbi themele kombetare” eshte e afte te argumentoje teresine e mashtrimit historike te realizuar pergjate 68 viteve te jetuara nen kupolen e inteligjences komuniste.

Menyra e vetme qe tregon permasen dhe indoktrinimin e Popullit Shqiptar nga ana e segmenteve inteligjente te PPSh eshte krahasimi me vepren e Enver Hoxhes. Kjo gje lehtesohet edhe vetem prej faktit se studiuesit e epokes se diktatures e kane pasur vepren e diktatorit si bashkeudhetare te punes se tyre, keshtu qe ne nuk na ngelet gje tjeter vecse te kopjojme ate qe ata e kane paraqitur si force argumenti. Une nuk i akuzoj pse kane marre materiale nga diktatori, por pse kane shtremberuar te verteten per te rene ne rezonance me diktatorit dhe per te aplikuar diktaturen e tij ne fushen e arsimimit. Pikerisht kjo perben te gjithe poshtersine intelektuale te perdorur ne ate kohe e me tej.

Veprimtaria, në fushën e shkencave, e PPSh-së njeh disa kulme gjatë periudhes 1961-1966, sidomos në lëmin e historisë. Ishte koha kur Enver Hoxha piketoi këtë histori (në fakt ky Enver dhe kjo parti nuk krijuan historinë e popullit shqiptar, por statistikën e re politike të popullit tonë, te cilen e konsideronin histori), e cila, sipas hapësirës imponuese të PPSh-së, vetëm nën diktatin e sajë krijoi një popull të lavdishëm, qe kishte luftuar per liri e pavaresi kombetare, per liri shoqerore.  Se cili ishte produkti i politikës 45 vjeçare të PPSh-së sot e kemi mjaft të qartë të gjithë, por duam t’i kujtojmë popullit shqiptar zanafillën e paragjykimeve të tij sot. Shumë pikëpamje ka imponuar Enveri në ndërgjegjen e shqiptarëve të sotëm. Një ndërgjegje e shtrëmbër, në një botë të shtrëmbër, e mbarsur me një botëkuptim të shtrëmbër, mund të ndreqet në qoftë se përcaktohen drejt hapësirat që impononte bota e kaluar para 1944-ës dhe ajo pas 1944-ës. E shtrëmbërta mund të drejtohet për sa kohë që ne kemi kuptuar se ku rrihte politika e PPSh-së ndaj njeriut shqiptar. Pretendimi ynë është se bota shqiptare mund të rregullohet vetëm në qoftë se do të drejtojmë atë që shtrëmbëroi Enveri dhe PPSh-së, të paktën, në fushën e historisë.

Krahasimi i studimeve te mesiperme dhe ato qe ka shkruar Enver Hoxha per keto tema e tregon fare qarte permasen e ndikimit te politikes ne permbajtjen e historiografise shqiptare te asaj epoke, por ajo tregon dhe permasen e sherbimit te kryer ne adrese te Popullit Shqiptar (ndoqa rrugen kohore te deklaratave dhe jo kohen reale te ngjarjeve qe permbajne deklaratat).

Pika më e rëndësishme e pikëpamjeve revizionuese të historisë shqiptare është publikimi i shtrëmbër, në këtë periudhë, i ngjarjes që lidhet me banditin Haxhi Qamilin. Për herë të parë populli shqiptar mori vesh nga goja e Enver Hoxhes se Haxhi Qamili qënkërka element pozitiv per historine e Popullit Shqiptar në Kongresin e I-rë të PKSh-së (Kongresi i I-rë i PKSh-re, f. 29).

Kjo duhet konsideruar pika e parë fillestare kohore përse Enver Hoxha e ndryshoi historinë e Shqipërisë. E themi këtë sepse u pretendua se kjo u bë për të juatifikuar ekzistencën e një lëvizjeje fshatare për të kaluar në atë antiimperialiste, klasore dhe prej këtej nuk do të ishte e vështirë të kalohej më lëvizjen komuniste. Kjo pikëpamje ka lindur pas 1977 kur filluan të lexohen në masë veprat e Marksit dhe u pa se nuk mund të bëhej fjalë për socializëm pa klasë borgjeze. Dmth arësyeja e publikimit të figurës së Haxhi Qamilit si figurë politike është bërë për shkaqe të tjera dhe pikërisht për të mbuluar një karambol historik të ndodhur më 1914, të cilën Enver Hoxha u mundua me të gjitha mënyrat për t’ja fshehur popullit shqiptar dhe kjo ka qene produkt i nje shkolle qe nuk ka lidhje me levizjen komuniste shqiptare, por qe une pretendoj se ka qene karakteristika dalluese e antizogizmit qe filloi te sajoje te paqenen qe ne kohen e Presidentit te Republikes se asaj kohe: Ahmet Zogu. Prej kesaj propogande komunistet kopjonin piketat e mashtrimit historik duke kaluar hapur ne nje pozicion te theksuar antishqiptar.

I pari që publikoi fakte për Haxhi Qamilin qe vetë Enveri (1977, data e botimit te vepres 23), sipas të cilit kishte bërë studime qysh më 1962 e më përpara (1959) (Enver Hoxha, Vepra 23, f. 128). Por fakti që Enveri e përmëndi këtë personazh qysh më 1948 duhet të tregojë se kemi të bëjmë me një paragjykim. Të dhënat që na servir Enveri janë krejt të reja dhe një shtrëmbërim i të vërtetave. Bile duhet dyshuar në janë shkrime të Enverit ato që shkruhen për Haxhi Qamilin dhe botohen në veprat e tij, sepse shpesh ne gjejmë folje të dialektit gegërisht, psh “ka pasë” (po aty, f. 135).

Sipas Enverit lëvizja fshatare e viteve 1914-1915 ka qënë një lëvizje kryengritëse klasore dhe kishte për qëllim ndryshime politike, ekonomike dhe organizative shtetërore e ushtarake. Ishte një klasë e shtypur fshatare që u ngrit kundra klasës së feudalëve. Lëvizja fshatare e Haxhi Qamilit ishte një lëvizje përparimtare (po aty, f. 142). Me këtë Enveri e krijoi imazhin e klasave antagoniste të karakterit feudal duke mashtruar popullin shqiptar dhe duke treguar paditurinë e vet të plotë në këtë fushë. Edhe në qoftë se do të pranonim për një çast ekzistencën e dy klasave antagoniste më 1914-1915 të karakterit feudal, është absolutisht e pamundur të pranojmë dy klasa antagoniste të karakterit kapitalist 25 vjet më vonë, të cilat i ndryshoi revolucioni socialist. Tendenca e Enverit për t’i dhënë këtë ngjyrë ngjarjes kthehet me shpejtësi kundër tij po të shihet me këtë sy.

Por pikërisht këtë fakt evidentuan, duke treguar karakterin proturk, antieuropian, probejlerëve, karakterin hajdut e shkatërrues, dy nga njohësit e saktë të asaj periudhe: Skënder Luarasi (1900-1982) dhe Qamil Çela ( ?? – 1988), të cilët Enveri i akuzon si të lënë nga trutë (po aty, f. 144). Në të vërtetë në atë kohë u pat diskutuar në K.Qëndror ky problem dhe të dy studiuesit e lartpërmëndur e patën kundërshtuar Enverin ballë për ballë; bile Qamil Çela pati dalë nga mbledhja duke sharë nëpër dhëmbë dhe duke përplasur derën. Nuk është aspak e vërtetë se Enveri pati bërë studime për Haxhi Qamilin. Për të mbuluar revoltën e dy studiuesve shqiptarë të lartpërmëndur ai sajoi këtë studim sikur e kishte bërë në atë kohë. Por e vërteta nuk mund të mbulohej dot pasi Qamil Çela (Çelirama) pati jetuar deri më 1988 dhe e pati donencuar me kohë këtë mbledhje dhe të vërtetën e madhe mbi Haxhi Qamilin.

Që Enver Hoxha e rehabilitoi në mënyrë fallso figurën e Haxhi Qamilit për të mbrojtur interpretimet  negative  te bëra për figuren e Ismail Qemalit, as nuk duhen vënë në dyshim, pasi në po këtë biçim studimi Enveri analizon pavarësinë e Shqipërisë, e cila në këtë rast nuk kishte pse të përmëndej ne qofte se nuk kishte lidhje. Pra ketu fshihet nje gje te cilen historiografia enveriste nuk ka lene gur pa levizur per t’ja fshehur ate Popullit Shqiptar. Është kjo mënyrë analize që diskretiton autorin e sajë duke e njëhsuar me paditurinë. Sipas Enver historianit pavarësia e Shqipërisë na paska qënë një grusht i rëndë kundër Turqisë  duke bere pyetjen: Ata qe ishin pro Turqise, a duhej te ishin kunder pavaresise se Shqiperise, kunder evenimentit historik te Vlores? Kjo s’ka asnje dyshim. Atehere sipas historianeve “te zgjuar” dhe “te mesuar”, fshataret e Shqiperise se Mesme ose “rebelet” duhej te kishin rrokur armet dhe te ngriheshin kunbder ngritjes se famurit ne Vlore, kunder Shpalljes se Pavaresise se Shqiperise, por perkundrazi, ata i kthyen armet kunder pushtuesve te tjere te rinjj, serbeve……”Rebelet” nuk u ngriten kunder Qeverise se Vlores dhe flamurit qe simbolizonte pavaresine”(po aty, f. 149-150). Mos valle eshte e kunderta? Mos valle Shqiperia e Mesme ka qene kunder Pavaresise qe realizoi Ismail Qemali?

Së dyti, Enveri pretendon se Ismail Qemali na paska qënë antiturk (po aty, f. 157) kur dihet se ai ka qënë deputet në parlamentin turk në kohën e pushtimit osman. Në fakt kjo nuk paraqet asnjë interes analitik dhe konkluziv. Është injorim i historisë që një pushtim 500 vjeçar të përmbyset nga një kundërti intelektuale të rritur dhe zhvilluar në ambientin e vet. Për fatin e keq, apo të mirë, pavarësia shqiptare është produkt i vdekjes së Turqisë Otomane dhe aspak i karakterit antiturk të popullatës, klasave apo shtresave shoqërore. Me këtë Enver Hoxha tregon imponimin ndaj historianeve te asaj kohe duke i detyruar te gënjejne për herë të dytë dhe duke treguar injorancën mbi dialektikën.

Së treti, Enveri pretendon se lëvizja e Haxhi Qamilit ka qënë e nxitur fillimisht nga vetë Esat Pasha dhe pastaj ne qënkërka kanalizuar në pozicionin pretendues (po aty, f. 166-167). Është me të vërtetë për të ardhur keq me pozicionin shoqëror të këtij populli i cili i ka pasur të publikuara këto fakte dhe nuk ka ditur t’i japë vëndin e merituar Enver Hoxhës. Këtij fakti të mësipërm Enveri nuk i jep dot përgjigje, por hallakatet  duke justifikuar vjedhjet, vrasjet e Haxhi Qamilit dhe kalon pastaj tek ata që na e paskan shitur shqipërinë 30 vjet më vonë. Me këtë fakt Enveri kanalizon të kuptuarit e historisë duke iu imponuar shqiptarëve të shekullit të XX-të, të cilët akoma dhe sot nuk e dinë se çfarë ka ndodhur realisht më 1912, 1914, 1919, 1924, 1939,1943, 1944. Kjo ka ndodhur sepse historia është zbërthyer sipas imponimeve të Enverit duke e fshehur të vërtetën dhe sidomos mësimet që dalin prej sajë.

Pas Enverit njeriu që publikoi dhe u konsiderua si njohësi më i mirë i bëmave të Haxhi Qamilit qe studiuesi Gazmend Shpuza, i cili nuk vonoi, pas 1977, të botojë studimin me titull “Kryengritja fshatare e Haxhi Qamilit” (1979) dhe më vonë atë me titull “Kryengritja fshatare e Shqipërisë së Mesme 1914-1915” (1986). Autori në fjalë nuk shkon më larg se Enver Hoxha duke qënë dishepull i tij dhe një reflektim i plotë i diktatorit me përfundimet e arritura. Por ky autor na servir një fakt i cili kompleton esencën mbi lëvizjen e Haxhi Qamilit. Sipas tij esadistët ulnin flamurin shqiptar dhe ngrinin atë turk (Gazmend Shpuza, “Kryengritja fshatare e Shqipërisë së Mesme 1914-1915”, f. 237)., kur ne fakt duhet te jete e kunderta: ka qene Haxhi Qamili ai qe betohej per “Baben” (nenkupto Sulltanin e Otomaneve).

Eshte perseri Enver Hoxha qe zbulon nje pjese te se vertetes pa dashje duke e lidhur revolten e Haxhi Qamilit me periudhen e Ismail Qemalit. Sipas tij: “Duhet te dime se per Ismail Qemalin te insistonte ne mendimin e tij ne ate kohe ka qene e veshtire, por ideja e tij s’mund te hidhej poshte si e gabuar. Kurse “rebelet”, ne qofte se pranojme tezen se “kerkonin mbret turk” etj., kane treguar me kuraje dhe me arme ne dore tentuan te zbatonin mendimin e Ismail Qemalit. Keta u shtypen me arme nga kundershtaret imperialiste te te gjithe ngjyrave. A ka pasur lidhje konkrete per kete ide ne mes Ismail Qemalit dhe disa krereve te “rebelizmit”, qe historianet borgjeze i denojne en bloc si “xhonturq”, “antishqiptare”, “antikombetare”? Kjo ca me pak, nuk mund te dihet” (Enver Hoxha, Vepra 23, f. 158). Ne fakt me kete pjese autori kerkon te beje kete manipulim te historise: fsheh karakterin anti Ismail Qemal te Shqiperise se Mesme ne vitet 1913-1914 dhe pamundesine e qeverise se Ismail Qemalit per ta nenshtruar ate. Ne kete pike ka nje problem te painterpretuar akoma, por qe ekziston i publikuar ne revisten “Leka” me 1937, qe do ta shohim ne dy kapituj me pas.

Në mënyrë të përmbledhur, duke pasur parasysh studimin e pretenduar të Enver Hoxhës dhe dy studimet e Gazmend Shpuzës, problemi i Haxhi Qamilit duhet konsideruar si vijon:

Fuqitë e Mëdha, sidomos Austro-Hungaria, ishin të interesuara për shkëputjen e Shqipërisë nga influenca turke dhe mos rënien e shqiptarëve nën sundimin serb. Kjo gjë filloi me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë më 1912, por nuk mundi të vazhdojë dot më pasi qeveria e Ismail Qemalit ishte tepër turke për sytë e europianëve (ne ate kohe ky i fundit u prish edhe me Imzot Nikolle Kacorrin dhe kjo duhet te kete percaktuar fundit politik te tij). Atëhere diplomacia e këtyre të fundit vendosi ta ndërrojë Ismail Qemalin me një princ europian nga marsi 1914-es deri ne shtator 1914-es (William Vidin 1876 – 1945). Pikërisht ky fakt bëri që në Shqipëri të lindëte lëvizja esadiste e cila ju kundërvu fuqive europiane për hesap të vet. Esat  Pashë Toptani përdori gurin turk duke injektuar Haxhi Qamilin. Ky i fundit me emër të sulltanit, dmth baba dovletit, vriste kundërshtarët e Esatit dhe që ishin kryesisht intelektualët antiturq, apo filoeuropian. Në fund këtë Haxhi e vrau vetë Esati për të fshehur politikën e vet. Veprimtaria e Esad Pashë Toptanit, kuptohet edhe nëpërmjet veprimtarisë së Haxhi Qamilit, por edhe sipas analizave te revistes “Vatra”, e cila, sipas Enver Hoxhës, na paska ndjekur një rrugë të shtrëmbër (Enver Hoxha, Vepra 28, f. 306). Me sa duket vetëm emri “Vatër” i jepte Enverit një alergji me publikimet e saja.

Ne vepren 23 te Enver Hoxhes (f. 417) ka nje shenim qe thote: “Hysen Hoxha – patriot, iniciator per celjen e shkolles se pare shqipe ne Gjirokaster dhe kryetar i shoqerise “Bashkimi” dhe “Pleqenise” se klubit “Drita”. Ne vitin 1913 – 1914 kundershtoi levizjen per autonomi te “Vorio Epirit””. E citova kete pjese per dy aresye. Se pari nuk thuhet qe Hysen Hoxha ka qene ne Vlore me 1912, keshtu qe lind dyshimi perse eshte vene ne listen e delegateve te Gjirokastres qe muaren pjese ne Kuvendin e Vlores nga ana e studiuesve te mevonshem. Se dyti pranohet qe levizja Vorio Epirote ka ekzistuar ne vitet 1913 – 1914 dhe ne kete pike kemi nje perputhje me ato qe thote Av. Dr. Vasil K. Dilo mbi karakterin e kesaj levizje, por ama duhet vene ne dukje qe historiografia enveriste i ka spostuar daten duke e konsideruar si vetem te vitit 1914. Mos valle edhe levizja vorioepirote eshte shkaktarja e doreheqjes se Plakut te Vlores dhe manipulatoret e historise kane dashur ta mbulojne kete fakt?

Me 26 nentor 1962 u mbajt ne Vlore me rastin e 50 vjetorit te Shpalljes se Pavaresise dhe 18 vjetorit te Clirimit te Atdheut mbledhja e perbashket e Byrose Politike te KQ te PPSH,te Presidiumit te Kuvendit Popullor te RPSH dhe te Keshillit te Ministrave te RPSH ku Enver Hoxha mbajti fjales e hapjes te kesaj mbledhje ku midis te tjerave propozoi, ne shenje nderimi dhe respekti per lufterat dhe fitoret e te pareve tane qe u kurorezuan me sukses 50 vjet me pare, me Shpalljen e Pavaresise Kombetare, te aprovohen vendimet e meposhtme:

  1. 1.  – T’i jepet qytetit te Vlores titulli i larte “Qytet – Hero”, duke marre parasysh kontributin e larte patriotik qe ka dhene populli i qytetit dhe i rrethit te Vlores ne lufterat per pavaresine kombetare e liri, duke marre parasysh se Vlora kurdohere, si ne te kaluaren ashtu dhe gjate Luftes Nacionalclirimtare, ka qene nje nga vatrat kryesore te lufterave te popullit tone, duke marre parasysh se ne Vlore me 28 Nentor 1912 u shpall pavaresia e atdheut tone.
    1. 2.  ……..
    2. 3.  – Patriotet e medhenj Ismail Qemali, Bajram Curri dhe Selam Musai te nderohen me dekoraten me te larte te Republikes, “Hero i Popullit”. (Enver Hoxha, Vepra 24, f. 4)

Vetem fakti qe ne dekoraten e pare perfshihet edhe lufta nacional-clirimtare duhet te sherbeje si argument qe ngjarja e shpalljes se Pavaresise Kombetare nuk ka qene e mjaftueshme per t’i dhene Vlores ate titull, por cdo gje ka qene thjeshte politike per te shfrytezuar popullin e asaj krahine ne aplikimin e politikes diktatoriale te komunizmit enverist. Ndersa perbashkimi i tre emrave me ane te titullit te larte, kur Populli Shqiptar njeh mire te pakten Bajram Currin dhe Selam Musain, duhet te sherbeje si argument qe figura e Ismail Qemalit eshte trajtuar ne te njejtin nivel me ate te dy te pareve duke u ulur ne rolin real qe Plaku i Vlores kishte luajtur ne shpalljen e Pavaresise Kombetare, ku Selam Musai, te pakten, nuk ka pasur asnje rol konkret. A nuk eshte ky nje rast per te vertetuar se nivelin e analizave historike e kishte percaktuar diktatori dhe kerkush nuk do te guxonte te shkruante me ndryshe?

Me rastin e pritjes te dhene ne Vlore me rastin e 50 vjetorit te Shpalljes se  Pavaresise dhe te 18 vjetorit te Clirimit te Atdheut diktatori mbajti fjalen e rastit me 29 Nentor 1962 me titull: “Frytet e 28 e te 29 Nentorit t’i gezojne ne shekuj niperit e sterniperit tane”, ku midis te tjerave tha: Shume u perpoqen hordhite otomane ta fshinin nga faqja e dheut kombin tone, emrin e shqiptarit. S’qene te pakta ne kete drejtim perpjekjet e fuqive te medha imperialiste e te shteteve fqinje shoviniste gjate shekujve te kaluar e gjate gjysmes te ketij shekulli”. (po aty, f. 7). Prej ketij paragrafi ka lindur ideja teorike qe otomanet dhe shqiptaret kane luftuar kundra njeri-tjetrit dhe kjo u pat bere lejtmotivi i te gjithe literatures historike shqiptare pas 1945. Ky eshte paragrafi qe udhehoqi mendimin historik shqiptar drejt shpikjeve historike mbi luftrat imagjinare qe Populli Shqiptar kishte bere kundra Perandorise Otomane. Lexuesi shqiptar le te beje ballafaqimin e asaj qe ka mesuar neper shkolla me kete paragraf per te kuptuar shkallen e indoktrinimit te tij. A nuk ka ketu nje urdher per te realizuar  mashtrimin e mirefillte? N.q.s. shtetet fqinje shoviniste paskan bere perpjekje per te fshire nga faqja e dheut kombin tone, atehere cfare beri Populli Shqiptar? Ku jane luftrat e tij kundra ketyre shovinisteve, duke perjashtuar Malsoret e Veriut? Perse historiografia enveriste nuk i ka evidentuar kurre ne shkalle siperore keto luftra, por i kufizoi vetem ne kuadrin e politikave otomane dhe aspak ne kuadrin e luftrave per ceshtjen kombetare? A nuk kemi ketu nje mosperputhje midis faktit historik dhe ideve udherrefyese te diktatorit? Pikerisht mbi kete baze mosperputhjeje eshte e ngritur e gjithe historia enveriste mbi pavaresine e Popullit Shqiptar dhe e gjithe baza teorike e indoktrinimit te shqiptareve te sotem. Ne fakt ky fjalim ka sherbyer si platforma kryesore filozofike per ndertimin e historise se Popullit Shqiptar pas vdekjes se Heroit tone Kombetar, Gjergj Kastriotit-Skenderbe. Sipas diktatorit: “Asnjehere, qe nga vdekja e Gjergj Kastriotit legjendar, s’pushuan te paret tane se luftuari per liri. Gjysherit tane nuk rane kurre ne gracken e te ashtequajturave reforma turke. Prandaj per me se 30 vjet me radhe ne mesin e shekullit te kaluar ata u ngriten me arme ne dore e nen udheheqjen e trinave te vegjelise, te Gjolekes e te Rrapo Hekalit, te Binak Alise e te Sokol Aramit, luftuan kunder pushtuesve turq dhe reformave te tyre te Tanzimatit” (po aty, f. 8). Me duket se permasa e veprimtarise te ketyre udheheqesve te vegjelise te marre se bashku per te gjithe koherat, eshte e paperfillshme perpara luftrave qe bene udheheqesit e bajraqeve te Kosoves dhe Malesise se Madhe vetem ne kater mujorin e pare te vitit 1911, por diktatori kishte vendosur per t’i krijuar histori krahinave qe nuk kishin menduar ndonjehere per fatin e Popullit Shqiptar, por qe u lidhen me te pergjate luftes civile te viteve 1943-1958. Sa do qe u munduan historianet shqiptare te prodhonin luftra te Popullit Shqiptar kundra Perandorise Otomane, ata u detyruan t’i fillonin ngjarjet me Karamahmut Pashe Bushatlliun dhe Ali Pashen e Janines duke u fshehur shqiptareve faktin qe te dy keto personazhe te historise kishin qene thjeshte sherbetore te Perandorise Otomane dhe pasi u prishen me te perdoren Popullin Shqiptar per mbijetese ku veprimtarite ne favor te tij duhen konsideruar thjeshte rastesi qe nuk arriten kurre ne shkallen e domosdoshmerise te formimit te shtetit te shqiptareve. Ato qe thuhen me superrelative per veprat e medha te Bushatllinjve dhe Pashait te Janines (sidomos per kete te fundit jane sajuar idera qe jo vetem nuk perkojne me realitetin, por ato nuk mund te perputhen dot me dinamiken e shoqerise shqiptare ne planin ligjor progresiv)  per formimin e shtetit te shqiptareve jane perralla qe nuk mund te besohen me. Autoret shqiptare nuk ja kane haberin teorise se luftes ne planin filozofik, pasi ne te kunderten duhet te kishin kuptuar qe shkalla e zhvillimit shoqeror te shqiptareve nuk perputhet ne asnje hallke me shkallen e prones private e rrjedhimisht nuk mund te perputhet me vazhdimesine e politikes me mjetet e tjera. Ne kete rast fantazia e historianeve te epokes enveriste rezulton te jete e kundert me filozofine udheheqese te partise-pushtet. Por diktatori e kishte te domosdoshme ta sajonte teorine e luftrave te Popullit Shqiptar per te arrire ne fazen e revolucionit socialist te tipit leninist duke permbysur jo vetem realitetin historik te shqiptareve, por dhe vete filozofine mbi materializmin historik te Karl Marksit. Vetem se dua te theksoj qe Populli Shqiptar eshte i vetmi popull europian qe nuk e ka njohur skllaverine duke u nisur nga bota e brendeshme e tij dhe me kete nuk ka pasur asnje mundesi teorike e praktike te ngrihej kundra skllaverise te imponuar nga relatori jashte tij.

Por djallezia e diktatorit u shtri edhe me tej. Duke qene i arsimuar ne epoken fillimshteterore shqiptare, ku Kleri Katolik Shqiptar kishte nje vend te nderuar ne Altarin e Kombit Shqiptar, ai kishte dijeni per veprimtarine kulturore e politike te ketij te fundit dhe per t’ja grabitur vepren shekulloro-mijeravjecare vendosi te shpike historine e re te nje Shqiperie qe nuk kishte ekzistuar kurre dhe te sajonte personalitete kulturore pa asnje ndikim mbi jeten e perditshme te shqiptareve. Keshtu, po ne ate mbledhje dhe ne po ate fjalim programor per historiografine e ardhshme shqiptare, shpalosi dukshem mashtrimin qe duhej te realizohej ne arsimimin e Popullit Shqiptar duke imponuar piketat se ku duhej te ndryshonte historia e Popullit Shqiptar; ose e thene me nje gjuhe me specifike: cfare konkretisht duhej te mesonte Populli Shqiptar pas vitit 1962 e me tutje, dhe cfare duhej te harronte. Sipas Enver Hoxhes “Qe nga shkrimet e Naum Veqilharxhit e te arberesheve, te kerkesave ekonomike e politike te Zef Jubanit, te programit te Lidhjes se Prizrenit, te vepra e Samiut “Shqiperia c’ka qene, c’eshte dhe c’do te behet”, te poezite e zjarrta te Naimit, te veprimet e zgjuara e te guximshme te Ismail Qemalit me shoke, dhe deri te lufterat e cetave te lavdishme te armatosura te Themistokli Germenjit, Spiro Ballkamenit, Cerciz Topullit, Ded Gjo Lulit, Isa Boletinit, Abdi Toptanit, Hoxhe Vokrit, Kamo Sejdinit e te tjereve, kalon vija e mendimit politik dhe e aksionit revolucionar gjithnje ne zhvillim e ne ngritje, qe ata kane pasur si objektiv lirine e atdheut, pavaresine e tij te plote e te pacunguar nga ana territoriale. Rilindasit ishin njerez revolucionare, optimiste, realiste, me zemer te zjarrte, qe i lidhnin ngushte fjalet me veprat – karakteristike kjo e mrekullueshme e te gjithe popullit tone ne cdo kohe dhe ne cdo rrethane.” (po aty, f. 8-9). Ndoshta emrat e mesiperm nuk duhet konsideruar pa gje, me perjashtim te Ismail Qemalit personaliteti historik i te cilit nuk mund te krahasohet me te gjithe emrat e mesiperm te marre se bashku edhe vetem prej fakti se eshte i pari shqiptar qe foli ne emer te te gjithe shqiptareve, por ato kurrsesi nuk perbejne ndonje segment te rendesishem ne shkak-pasojen e Pavaresise se Popullit Shqiptar, sidomos tek drejtuesit e cetave emrat e te cileve jane te dyshimte per ato qe kane bere per ceshtjen shqiptare. Vetem njeri mund te vecohet, Isa Boletini, pasi ai ka qene i vetmi ne Kuvendin e Vlores qe perfaqesonte ndergjegjen kombetare te Popullit Shqiptar duke u nisur nga bota e brendeshme e tij dhe u vra vetem per kete ceshtje. E sa per emrat e rilindasve tashme kjo nuk mund te shihet me me seriozitetin e kaluar dhe politizimi i tyre ka qene nje ceshtje kohe qe nuk mund t’i rezistoje me kritikes historike (per kete shih artikullin: “A ka rilindas Populli Shqiptar”, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Eshte nje nder pikat ku diktatori imponoi politiken e tij antihistorike dhe manipulimin e historise se Popullit Shqiptar. Kjo e fundit vazhdoi edhe me tej ne po kete fjalim duke e detyruar Popullin Shqiptar te mos mesonte kurre autoret e vertete te gjuhes se sotme shqipe, autoret e alfabetit te gjuhes shqipe, autoret e Kongresit te Manastirit dhe te gjithe emrat e pervecem qe realizuan perfundimin e atij kongresi. Deri me 1991 te gjithe shqiptaret nuk i kane ditur keto probleme, por ushqeheshin me emra qe nuk kishin luajtur asnje rol te drejteperdrejte per gjuhen dhe historine e Popullit Shqiptar. Sot kjo eshte e lehte te konstatohet, por po te mendosh perplasjen e imponimit me ate qe dinin baballaret tane duhet te merret me mend se per cfare ka sherbyer imponimi kulturor, filozofik dhe antishqiptarizmi ne ate kohe. Vini re se ne cfare forme dhe me cfare permbajtje i eshte imponuar Popullit Shqiptar Enver Hoxha ne ate kohe, sipas te cilit “Veqilharxhi e Jani Vretoja, Kristoforidhi e Pashko Vasoja, Jeronim de Rada e Sami Frasheri, Koto Hoxhi e Thimi Mitko, bilbili i Shqiperise, Naim Frasheri dhe mesuesi i palodhur Petro Nini Luarasi, Luigj Gurakuqi e Mihal Gramenoja dhe shume e shume te tjere, iu kushtuan me zjarr gjuhes shqipe, e nxoren ne drite thesaret e saj, i kenduan asaj me ndjenja te forta dhe nepermjet saj memes Shqiperi, propoganduan dhe perhapen me gjere shkrimin shqip. Ne kushtet e terrorit otoman nuk ishte e lehte te beje ate qe bene ata – te shkruaje, te shtypje e te dergoje ne Shqiperi mijera abetare e libra te tjere, te hapje shkollen e pare shqipe me 1887, te organizoje nje Kongres te tere si ai i Manastirit per caktimin e alfabetit unik shqip. Dhe te tera keto paten pa dyshim reperkusione te medha, te cilat gjeten pasqyrimin e tyre me te mire ne rritjen e vrullshme te levizjes revolucionare dhe te kryengritjes se armatosur”. (po aty, f. 10-11). Asnjehere dhe kerkush nuk i tha shqiptareve qe problemi i alfabetit te gjuhes shqipe ishte i lidhur me heterogjenitetin alfabetik qe lulezonte ne ate kohe ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe problemi i shkollave shqipe nuk ka qene ne ate permase qe eshte pretenduar. Ka ekzistuar nje vendim i administrates turke qe i lejonte shkollat shqipe vetem me nje kusht: te mos perdornin alfabet latin. Kjo gje i eshte fshehur popullit shqiptar dhe cdo gje eshte paraqitur sikur kontradikta ishte per shkollat dhe gjuhen shqipe. Te gjitha keto nuk jane te verteta dhe nuk kane ndodhur kurre sipas asaj qe kujtojme se dime, por qe na i kane mesuar sipas arsimit te detyrueshem pergjate 8 viteve te shkolles unike. Aresyeja perse u mbajt Kongresi i Manastirit eshte i lidhur me faktin e ekzistences se tre alfabeteve ne shkollat shqipe te asaj kohe: alfabeti latin ne Veri, ai arab ne Shqiperine e Mesme dhe alfabeti grek ne Jugun e Shqiperise ku lulezonin shkollat greke prej vitesh. Tentativa per t’i shkeputur shkollat greke ne Jugun e Shqiperise nga administrata greke dhe per t’i vendosur nen administraten shqiptare perben vepren e dukshme te Petro Nini Luarasit  dhe jo mesimdhenia, sic paraqitet (shume me teper ka dhene ne drejtim te kultures shqiptare i biri Skender Luarasi, duke qene njekohesisht oponenti jugor i komunizmit enverist ne menyre te hapur). Asnjeri nga emrat e mesiperm nuk ka luajtur ndonje rol ne zhvillimin e gjuhes shqipe. Duke perjashtuar Luigj Gurakuqin, asnje nga emrat e mesiperm nuk ka marre pjese ne ate kongres dhe detyrimisht nuk ka asnje aresye perse ato te shoqerojne analizat mbi gjuhen dhe kulturen shqipe. Aresyeja eshte shume e thjeshte: shqiptaret duhet te harronin me cdo cmim baballaret reale te gjuhes dhe kultures shqipe, baballaret e Historise se Popullit Shqiptar dhe ne kete pike fillon tragjedia kulturore e Popullit tone.

Por nen imponimin enverist shqiptaret mesuan shume gabim edhe problemin e qenies se Shqiperise perpara 28 Nentorit 1912. Ngjarje, data, personazhe historike dhe vete permbajtja e tyre eshte e deformuar tej mases dhe gjithkush heshti pa guxuar te thote te verteten as fshehtesisht (ja perse na sherben vepra e Av. Dr. Vasil K. Dilos, ajo eshte shkruar per shume me vone se data e hedhjes ne leter te faktit). Vini re se si e ka shprehur Enver Hoxha realitetin historik ne fund te shek. XIX-te: “Pikerisht per kete aresye, ne nje moment shume kritik, per te siguruar lirine dhe unitetin territorial te vendit dhe si pergjigje kunder komplotit te Kongresit te Berlinit, u organizua me 1878 Lidhja historike e Prizrenit, me Abdyl Frasherin ne krye. / Te paharruara do te mbeten betejat legjendare te shqiptareve qe per 3 vjet me radhe mbrojten me gjoks Plaven e Gucine, Hotin, Gruden e Ulqinin, duke u bere keshtu nje sfide te pashembullt fuqive perendimore qe kishin vendosur t’ia shkeputnin ato Shqiperise.” (po aty, f. 11).

Problemi i Lidhjes se Prizerenit nuk eshte i gjithi shqiptar antiotoman sado te mundohen manipulatoret e historise te Popullit Shqiptar ta paraqesin ate. Ky problem eshte nje kushtezim politik i realizuar nga bashkepunimi i Klerit Katolik Shqiptar me klasen politike shqiptare te Kosoves si rrjedhoje e dishezes politike te Perandorise Otomane. Pike me e rendesishme analitike dhe fillesa historike e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit eshte fundi politik i rendit feudal Otoman ne konflikt me Perandorine feudale Ruse (ky eshte thelbi i problemit dhe pikerisht kete nuk kane marre per baze historianet “materialiste” shqiptare te epokes enveriste). Kete fakt historik Enver Hoxha nuk e ka marre persiper, por, duke kapercyer mbi te, kerkon qe pasojen e tij ta paraqese si shkakun primar te unitetit territorial te vendit, te nje vendi qe nuk kishte ekzistuar kurre dhe vazhdonte te mos ekzistonte akoma sipas parimeve te se drejtes romake (behet fjale per vitinj 1878). Tek problemi historik i Lidhjes Shqiptare te Prizrenit zbulohet pengesa artificiale e formimit te shtetit te shqiptareve, por dhe tendencen e pare te formimit te tij. Eshte nje problem qe eshte fshehur me shume kujdes nga historiografia enveriste ku te vetequajturit historiane te epokes komuniste kane ndjekur udhezimet e diktatorit ne zberthimin e permbajtjes se saj; keshtu qe cdo gje e shkruar ne ate kohe eshte e pavlefshme dhe larg te vertetes. Historiografia enveriste me te gjithe menyrat eshte munduar t’i heqe Kosoves titullin qe i dha HISTORIA ( kjo e fundit ja vendosi me 1943, pa e ditur se cfare do te ndodhte me 1999): KOSOVA “DJEPI I SHQIPTARIZMIT” (Hamit Kokalari, Kosova. Djepi i shqiptarizmit, Tirane 1943). Kjo eshte aresyeja qe mbeshtetjen ne realizimin e kritikes nuk do ta bejme ne literaturen e epokes ku jetojme, por perpara saj. Dy libra te thjeshte dhe te vegjel, te botuar para 1945, jane te barasvlefshem me shume e shume vellime te shkruara pas ketij viti. Fjala behet per librin politik te Mehdi Frasherit: “Lidhja e Prizrenit edhe efektet dipllomatike te saj”, Tirane 1938; dhe librin historik te Xhafer Belegut: “Lidhja e Prizrenit e veprimet e saja – 1878-1881”, Tirane 1939. Pastaj Abdyl Frasheri nuk ka asnje lidhje te drejteperdrejte me fillimin e Lidhjes le pastaj me kryesine e saj dhe ne kete pike Enver Hoxha ka dashur te beje nje imponim qe nuk eshte kaperdire dot dhe detyrimisht nuk eshte pasqyruar sipas ketij imponimi.

Ne Shqiperi dhe Kosove jane bere shume studime per kete teme dhe jo gjitheshka ka ecur sipas rrjedhes shkencore, pasi studiuesit kane qene te detyruar te ecin sipas imponimit politik duke i fshehur shqiptareve faktin se “Frymezimi Kombetar i “Lidhjes Prizrendit” vazhdoj, dhe u perjetsue” (Gjon Gjomarkaj, Njeqind vjetori i “Lidhjes Prizrendit” 1878-1978, f.17, qershuer 1978). Gjithshka filloi me 1978, me rastin e 100 vjetorit te Lidhjes se Prizrenit, por pasi diktatori i kishte dhene orientimet politike (me 1977 botoi vepren e 24 ku flitet edhe per Lidhjen). Keshtu botohen me rradhe (keto jane botimet qe kam ne biblioteken time):

-Shqiperia ne vitet e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit (dokumente arkivash franceze), vell. I, 1876-1879, pergatitur nga Ligor Mile, nen logon e Akademise se Shkencave te RPSSH, Instituti i Historise, Tirane 1978.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit ne dokumentat osmane 1878-1881, pergatitur nga Kristaq Prifti, nen logon e Akademise se Shkencave te RPSSH, Instituti i Historise, Tirane 1978.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881, fjalime dhe referate mbajtur me rastin e njeqindvjetorit te saj, nen logon e Akademise se Shkencave te RPSSH, Instituti i Historise, Tirane 1978.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881), me autor Docent Koli Xoxi, Tirane 1978.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881), me autor Kristo Frasheri, Tirane 1979.

-Shqiperia ne vitet e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit (dokumente arkivash franceze), vell. II, 1880-1881, pergatitur nga Ligor Mile, nen logon e Akademise se Shkencave te RPSSH, Instituti i Historise, Tirane 1986.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881) ne dy vellime, vell. I, me autor Kristo Frasheri, Tirane 1989, por u botua vetem ky vellim.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878- 1881) me autor Prof. Dr. Kristo Frasheri, Tirane 1997

Ne Kosove gjeta botimin e Jusuf Buxhovit “Kosova (Perandoria Osmane)”, libri i dyte, bot. i Katert, Prishtine 2012 ku ne kapitullin e peste ishte studimi: Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe Kongresi i Berlinit (f. 191-289), si dhe librin po te Jusuf Buxhovit “Kongresi i Berlinit 1878”,  Prishtinë 2008.

Te gjithe keto studime karakterizohen nga nje vecori e perbashket deri me 1986: gjitheshka lidhet me Traktatin e Shen – Stefanit  dhe luften e Popullit Shqiptar kundra Turqise Otomane. Por ne vitin 1989 studiuesit e pasuruan kete lufte duke theksuar se Populli Shqiptar kishte luftuar edhe kundra serbo-malazezeve perpara se te ngrihej kundra pushtetit qendror otoman dhe ne kete pike fillonte disheza mohuese e historiografise enveriste, pasi po vihej ne dukje qe Populli Shqiptar na paska luftuar edhe kundra armiqve te vet biologjike.

Ne fakt historikisht problemi eshte “pak” me ndryshe, pasi eshte i pasuruar me ndergjegjen europiane qe ne nisje. Nga pikepamja e veprimit historik mbi Popullin Shqiptar problemi fillestar, dmth shkakesor, i Lidhjes Shqiptare te Prizrenit eshte persekutimi i popullates shqiptare prej forcave ushtarake serbo-malazeze, ku popullsia u vra dhe u dhunua prej ushtareve, Xhamijat u kthyen ne pijetore e Kishat Katolike ne Kisha Ortodokse, vendasve u a grabiten pasurite (Xhafer Belegu, Lidhja e Prizrenit e veprimet e saje — 1878 – 1881, f. 14). Eshte nje bashkesi e tille ngjarjesh qe e detyrojne Popullin Shqiptar te ngrihet ne revolte kundra pushtuesve serbo-malazes pasi e hoqen shpresen prej Turqise. Akti i pare fillon me 11 mars 1878 ku arqipeshkvi i Shkodres i drejtoi nje telegram qeverise Austro-Hungareze me te cilin i ankohej kundra ndjekjeve e shkeljeve te tokave shqiptare prej Sllaveve. Si kryetar i fese katolike ne Shqiperi kerkoi largimin e Malazesve, se Shqiptaret nuk mund te rronin nen flamurin e nje shteti te paqytetnuem e katundar. Arqipeshkvi ma ne fund kerkonte mbrojtjen e popullit katolik, nga ana e Austro-Hungarise pasi kjo kishte edhe te drejten e proteksionit mbi elementin katolik te Shqipnis se Veriut (po aty, f. 15). Data e fillimit te Kongresit te Berlinit (13 qeshor 1878) qe sinjali qe shqiptaret duhet te vepronin per lirine e tyre. Kur Qendra ne Prizren ishte ne krijim e siper, grupi i Shkodres nuk mungoi te vepronte ne menyre me intensive. Me 10 qershor Shkodra e telegrafoi Qendres se edhe ajo bashkohej me Lidhjen e se do te dergonte se shpejti delegatet e vet. Paria e Shkodres mblidhej per dite sa neper Xhamija e sa ne Biblioteken e qytetit duke biseduar per gjendjen. Mbas nje punimi me shume kujdes keta, e me teper katoliket, ne bashkepunim me kolonine Shkodrane te Triestes e me Shqiptaret e Italise, bene nje memorandum duke ja derguar Lordit Beaconsfield, kryeminister e kryedelegat i Anglise ne Kongresin e Berlinit. Memorandumi u hartua ne gjuhe italiane dhe u shtyp ne forme broshure ne Trieste me 13 qershor 1878. Faqja e pare e broshures ishte keshtu:

Memorandum degli albanesi si indirizato  A.S E. Lord Beaconsfield Primo Ministro e Rappresentante di S.M. la Regina d”Inghilterra.

                                      al Congreso di Berlino

                                                   Trieste 1878

Memorandumi fillon duke fole mbi rendesine e kongresit, mbi problemet qe do te zberthehen atje, mbi historine e Shqipnis e mbi te drejtat e Popullit Shqiptar. Pastaj vijon ne kete menyre:

“Populli Shqiptar me gjithe qe asht nen thundren e nje shteti barbar e i jane bame presione fetare gjate periudhes se skllaveris se ti, si nga ana e Turqve, ashtu edhe nga Greket e Sllavet, ka mujtun me e rujte kombesin traditat e gjuhen e vet sado qe perbahet prej tre elementesh fetare te ndryshem te cilet te gjithe e urrejne qeverin ottomane ashtu edhe cdo te huej tjeter qe kerkon me e sundue…..” (po aty, f. 22-23).

Pas disa diteve, me 15 qershor, Lidhja e Prizrenit i dergoi nje telegram Portes se Larte, me ane te se ciles i njoftonte se Shqiptaret nuk do t’i nenshtroheshin sundimit ruso-bullgar e serbo-malazes dhe se kishin vendose me luftuar e Qeveria Turke e kishte per detyre qe te interesohej per fatin e Shqipnis ne Kongresin e Berlinit. Ne nje mbledhje tjeter ne nje Xhami te vendit, u vendos qe Prizreni te ishte qendra politike e Lidhjes dhe te veprohej per mbrojtjen e tanesis tokesore te Shqipnis e ne qofte se do te humbte nji pellambe toke Shqiptare nga pa-zotesia e Turqis, atehere te mos e njofin ma Sulltanin e te mos kerkojne asnje ndifme prej Stambolli; e te shpallnin indipendencen shqiptare. Pastaj vendosen me rroke armet per me mbrojte vendin kunder Serbis e Malit te Zi (po aty, f. 21).

I citova te gjitha keto per t’i treguar lexuesit se Lidhja e Prizrenit ishte nje levizje politike e krereve te shoqerise shqiptare kundra politikave grabitqare te Serbise e Malit te Zi dhe aspak kundra Turqise Otomane, sic e kane bere historianet e epokes enveriste. Paaftesia e popullates vendase per te perballuar pushtimin serbo-malazes i detyroi kreret te kerkonin ndihme nga Europa dhe kur e pane qe kjo Europe i kishte nxjerre ne pazar ju drejtuan pushtetit ne Stamboll. Mos mbeshtetja nga qendra i detyroi shqiptaret te ngrihen edhe kundra Stambollit dhe ne kete pike fillon historia e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit sipas historiografise enveriste duke i fshehur Popullit Shqiptar thelbin e kesaj Lidhjeje, qe per here te pare ne historine e Popullit Shqiptar kerkoi Shtetin e Shqiptareve si shpetim nga serbo-malazeset dhe jo nga Turqia Otomane.

Por diktatori e perdori Lidhjen e Prizrenit per nje aresye tjeter thelbesore, pasi Lidhja eshte organizimi i pare politik i shqiptareve qe perdori luften si vazhdimesi te politikes me mjetet e tjera dhe kjo i nevojitej Enver Hoxhes per te justifikuar veprimet ne dem te popullates shqiptare te Kosoves nga ana e divizioneve partizane ne vitet 1944-1945. Ky eshte nje problem me karakter filozofik te theksuar dhe nje problem i pazgjidhur akoma ne nivel boteror. Maksimumi qe eshte pranuar lidhet vetem me faktin qe dhunes i duhet pergjigjur me dhune (Frederik Engels, Anti-Dyringu), packa se ka lindur si nje instinkt shoqeror (rastesi) dhe eshte riperdorur per te ndrequr gabimin e pare (domosdoshmeri). Ne kete pike eshte e nevojshme te analizohen te gjithe luftrat e Njerezimit pergjate rendeve shoqerore dhe do te shikohet se perjashtimi nuk ekziston (studimi: Lufta dhe Njerezimi, doreshkrim). Format e luftes dhe te dhunes i nenshtrohen nje ligjesie dhe nuk jane te lidhura me permbysjen e rendeve shoqerore, sic na kane mesuar neper shkolla. Ky problem eshte keqinterpretuar nga V.I.Lenini (broshura: Socializmi dhe Lufta, Tirane 1978) dhe nga kjo niset diktatori kur teorizon ne kete drejtim, sipas te cilit:

“Kryengritja me arme, sic dihet, eshte forma me e larte e luftes se masave kunder cfaredo shtypjeje. Dhe sa me organizuar dhe e ndergjegjshme te jete ajo, aq me te medha jane dhe rezultatet.” (po aty, f. 13).

Nuk eshte e veshtire te kuptohet se autori kerkon te justifikoje veprimet e veta dhe te partise se tij pergjate kohes se ekzistences duke vene ne dukje dy probleme inekzistente:

1-Luften e bejne masat, ne kete rast, edhe kryengritjen.

2-Lufta presupozon shtetin e ketyre masave.

Duke e lidhur me Lidhjen e Prizrenit diktatori kerkoi te perdore historine sipas interesit te vet politik dhe per kete e shtremberoi, e ndryshoi dhe e tjetersoi ne thelbin e vet, sidomos historine e Popullit Shqiptar. Ky interes ishte krijimi i nje historie per ato krahina qe e kishin ndihmuar per te marre dhe mbajtur pushtetin nga 1945 deri me 1991 duke i paraqitur si pararoja te formimit te shtetit te shqiptareve nga pikapmaja historike. Lojen ne kete rast e beri per te gjithe shqiptaret duke u mohuar realitetin dhe duke sajuar te paqenen. Sipas tij: “Qe nga viti 1905 kryengritjet rriten e gradualisht bashkohen, sa ne pranvere te vitit 1912 shnderrohet ne nje levizje te fuqishme te armatosur te udhehequr nga patriotet e medhenj Bajram Curri, Hasan Prishtina, Luigj Gurakuqi, Themistokli Germenji etj.” (po aty, f. 14).

Ky ka qene udhezimi politik per krijimin e historise se pavaresise se Popullit Shqiptar me 1912 dhe te gjithe studiuesit kane ecur sipas kesaj platforme ne perfundimet e tyre. Por nuk e di a ka ndonje studim qe te flase per kryengritje te shqiptareve ne ato vite qe thote diktatori, dmth perpara 1910, pasi ne te gjithe literaturen e parapare une nuk gjej kryengritje te vitit 1905 deri me 1908. Keshtu qe nuk ka pasur se cfare te rritej gradualisht e cfare te bashkohet ne nje levizje te fuqishme te armatosur dhe aq me teper nen drejtimin e Bajram Currit, Hasan Prishtines, Luigj Gurakuqit e Themistokli Germenjit, qe si zor te njiheshin midis tyre perpara 1912.

Por ketu ka edhe dicka tjeter, qe shqiptareve nuk ja ka thene njeri kurre, por qe duhet ta mesojne pa asnje lloj komleksi racor. Pas vdekjes se Heroit tone Kombetar Gjergj Kastriotit, Turqia Otomane beri nje manover gjigande lidhur me shpernguljet e medha njerezore per efekt te largimit te masave arberore drejt Italise, Venedikut, Morese dhe Zares. Ekzistojne te dhena mbi numrin e kolonive te ngritura ne 17 provinca dhe krahina te Italise pergjate 3 shekujve e gjysem. Sipas nje autori italian, Oreste Camillo Mandalari ne  punimin “Indipendenca Shqiptare, – ndihmesa italiane ne driten e dokumentave” qe fillon me postulatin: “Nga Italia qe leshuar shkendija e pare e propogandes kombetare ne Shqiperi (sipas gazetes se Berlinit “Borsen Zeitung”, shkurt, 1898)” (f.3), drejt Italise se Jugut, nga trojet e banuara nga shqiptaret ne intervalin kohor 1416 – 1774, ka pasur kater dyndje masive njerezish sipas kesaj dinamike:

Shperngulja e pare u realizua ne periudhen 1416 – 1450 ne provincen e Katanzaros ku u formuan 13 kolonite e para.

Shperngulja e dyte shkon nga viti 1461 deri ne vitin 1464 ku ne tre (3) provinca u formuan 17 koloni te tjera.

Shperngulja e trete shkon nga viti 1467 deri ne vitin 1492 ku ne pese (5) provinca u formuan 29 koloni te tjera.

Shperngulje te ndryshme u realizuan midis viteve 1734 deri me 1774 ku ne tete (8) provinca u formuan 16 koloni me shqiprare; - gjithsej 75 koloni shqiptaresh pa na dhene numrin njerezor (f. 18-19).

Vendin e tyre e zune pikerisht nje numer i madh familjes muslimane te vendosura ne vijen Veri – Jug (Cameri-Kosove) dhe Lindje -Perendim ne vijen Diber – Bregdet midis lumenjve Mat – Shkumbin, duke ndare popullaten katolike nga ajo ortodokse. Vetem pas kesaj ka filluar invertimi i familjeve shqiptare katolike apo ortodokse ne fene e re islamike. Keshtu qe nuk ka pasur asnje mundesi praktike qe popullata shqiptare te kete qene ne unitet kur ka ardhur puna per t’ju kundervene pushtetit otoman duke fshehur edhe nje gje tjeter: pavlefshmerine e ngritjes se flamurit ne Durres, Tirane e Elbasan ne perkrahje te qeverise se Ismail Qemalit me 28 Nentor 1912.

Ndryshimi i ngjarjeve dhe paraqitja e popullates shqiptare si unike ne drejtimin politik nen qeverisjen e Ismail Qemalit fsheh edhe dicka tjeter: aresyen perse Plaku i Vlores u largua nga Vlora ne janar 1914. Sipas Enver Hoxhes “feudalet tradhetare, ne bashkepunim me fuqite imperialiste, me ato fuqi qe ne Konferencen e Londres te vitit 1913 copetuan Shqiperine, i vune minat Qeverise se Vlores…” (po aty, f. 15), pa e permendur provokacionin me emrin Beqir Grebene, qe u muar si shkak nga ana e propogandes politike. Por po t’i bejme nje permbledhje ngjarjeve te ndodhura ne vitin 1913 do te shikojme se Grebeneja ishte nje akuze formale pasi Plaku i Vlores u largua me ndergjegje kur pa qe shqiptaret nuk merreshin vesh midis tyre. Shqiperia e Mesme me ane te Esat Pashe Toptanit praktikisht ishte kunder tij qe ne fillim dhe manovrat e pashait per tu bashkuar me te rezultuan nje tendence per ta hedhur ne ere te gjithe qeverine Vlora, ndarja e Imzot Kacorrit pas disa muajve, lufta vorioepirote ne Jugun e Shqiperise dhe mos bashkimi i Kosoves me Shqiperise Londineze i dhane te kuptoje Plakut te Vlores se shqiptareve u mungonte uniteti politik, pasi per ate kombetar as qe behej fjale. Keshtu qe nuk mund te akuzojme boten per problemin e deshtimit te Qeverise se Ismal Qemalit, pasi fajtore ishim vete ne shqiptaret qe nuk e kuptonim se jo gjithmone politika ja donte te miren popullit. Ne kete rast ekziston nje mosperputhje midis shkalles se zhvillimit shoqeror dhe organizimit te imponuar politik sipas shembelltyres europiane (ne fakt ky eshte problemi me themelor i shoqerise shqiptare dje-sot dhe per te gjithe koherat e ekzistences historike te saj ne te ardhmen).

Me 2 tetor 1964 Enver Hoxha dha direktivat mbi problemet e vellimit te dyte te “Historise se Shqiperise” duke mos harruar t’i kujtoje degjuesve ne Byrone Politike qe “Historia eshte shkence qe kerkon te pasqyrohen drejt ngjarjet” (vell. 27, f. 349-352). Qe ne kete pike lexuesi duhet te kuptoje se cfare perfaqesonte shkenca e historise per diktatorin dhe per te gjithe produktin intelektual te epokes komuniste. A nuk kemi ketu permasat reale te statistikes dhe maksimumin e rruges se arritur nga historiografia enveriste? Atehere cfare pretendojne te vetequajturit historiane ketu ne Shqiperi dhe cfare pretendojne te jene realisht ata ne procesin e zhvillimit shoqeror te shqiptareve pergjate kohes qe jetojme dhe ne te ardhmen? A e kupton lexuesi se cfare ka ndodhur dhe po ndodh me shkencen e historise ketu ne Shqiperi prej afro 70 vjetesh? A e kupton lexuesi se cfare perfaqesojne ata dhjetra analiste qe fryhen si gjela deti sa here qe ka zgjedhje parlamentare ne Shqiperi? Jane te pafundme pyetjet hulumtuese kur lexuesi ndeshet me vepren teorike te diktatorit Enver Hoxha.

Keto direktiva ne fushen e historise te Popullit Shqiptar nenvizonin keto probleme:

1-“Duhet te dale mire ne dukje qe populli shqiptar edhe perpara Skenderbeut, megjithese nuk ishte akoma nje komb, sipas perkufizimit marksist, u rezistonte valeve te shumta te pushtuesve. Pra shqiptaret kane luftuar edhe ne kohe te lashta per ruajtjen e fiseve te tyre” (f. 350).

Pikëpamjet e PPSh-së dhe të Enverit për historinë e Shqipërisë mund edhe t’i mbyllnim me tendencën për të pasur komb shqiptar qysh nga koha e Skëndërbeut edhe pse kjo gjë nuk mund të ishte kështu sipas nocionit marksist, por permbajtja e ideve te diktatorit eshte me te vertete nje spetakel i vertete ideologjik ku bashkohet shpikja dokumentare me mashtrimin dokumentar dhe interpretimin e dokumentit. E ku mund ta dinte Enveri se nocioni komb nuk ka lidhje aspak me marksizmin, por ai është një paçavure staliniste sipas nënkuptimeve leniniste. Po të lexohet me kujdes ky pasazh i Enverit do të kuptohet me lehtësi se ai nuk e ka hallin tek kombi, por ai kerkoi te shpikeshin luftërat që na paska bërë populli shqiptar përpara Skëndërbeut dhe pas tij, pasi sipas Enverit pavarësia, lufta dhe kombi janë sinonim i njëra-tjetrës. Dhe e gjitha kjo per te justifikuar formalisht propoganden mbi revolucionin socialist qe ai pretendonte se po aplikohej ne Shqiperi. Por diktatori harroi se formula nr. 1 e marksizmit filozofik, sipas interpretimit filozofik bolshevik,  mbi luften e klasave ishte prona private dhe kete shqiptaret sapo e kishin filluar nen shtytjen e Europes ne fillim te shek. XX-te. Gjendja shoqerere e shqiptareve ishte e tille sa gjithmone ata e perjashtonin luften si veprimtari e zhvillimit te tyre autokton. Enver Hoxha nuk kishte si ta dinte qe e gjitha praktika e zhvillimit te shoqerise shqiptare deri ne vitin 1945, kur ai e permbysi, ishte jashte hapsires analitike te marksizmit filozofik dhe nje pajtim me te do te thoshe ta hidhje ne ere ate filozofi duke i ndryshuar parametrat teorike te saj. Studimi i marksizmit teorik, kur paralelizohet me dinamiken e shoqerise shqiptare, tregon se rasti marksist eshte nje rast ekstrem e klasik dhe sherben vetem per Europen, tipikisht per duetin Angli – France, dhe nuk mund te pergjithsohet dot, sidomos per rastin shqiptar ai behet i demshem po nuk u modifikua (te pakten letra e Engelsit drejtuar Meringut ne korrik 1893 me jep te drejte ne kete perfundim). Keshtu qe ne kete mes diktatori kerkonte te justifikonte politiken e ndjekur deri ne ate kohe dhe kjo kerkonte manipulimin e historise se Popullit Shqiptar. Eshte kjo aresyeja perse historia e popullit tone duhet rishikuar nga fillimi, te pakten ne keto 3000 vitet e fundit, pasi keto 3000 vjet permbajne vetem sajesa politike dhe asgje politike.

2-“Ceshtja eshte te dale se me Skenderbeun, qe udhehoqi popullin shqiptar ne aleance me princat e tjere shqiptare, u forcuan shume disa tipare themelore qe do te qendronin me vone ne bazen e formimit te kombit shqiptar; populli shqiptar kishte ekzistuar shume kohe me pare, po me Skenderbeun ai futet ne nje etape te rendesishme” (po aty).

Enver Hoxhes nuk i kishte shkuar ndermend se nje lidhje e mundeshme midis dinamikes se shoqerise shqiptare te asaj kohe dhe vepres se Gjergj Kastriotit qendronte domosdoshmeria e ndryshimit te parametrave te marksizmit filozofik; qendronte dyshimi mbi gjenezen shqiptare historike te Gjergj Kastroitit, te themi para 200 vjetesh; qendronte dhe zbulimi i asaj qe percaktonte ndryshimin natyror te Popullit Shqiptar me popujt e tjere te Europes. Vetem krahasimi i Kanunit te Skenderbeut sipas kohes kur u shkrua me fazat e mevonshme pas 3-4 shekujsh, tregon mos perputhjen e shkalles se zhvillimit te Popullit Shqiptar me permbajtjen e epokes se Heroit tone Kombetar. Aty fshihen kaq shume te panjohura sa duhet nje permbysje e madhe per te kuptuar si kemi qene, si na katranosi enverizmi dhe si jemi. Te pakten perberja dhe prejardhja e Popullit Shqiptar ne dy polet vertikale gjeografike, pergjate ketyre 500 vjeteve te fundit, e justifikon mungesen e unitetit kombetar dhe nxjerr ne pah aresyet perse populli yne nuk ka asnje tipar themelor nga ato qe kerkon te vere ne dukje enverizmi.

Ne qofte se deri ketu kemi pare pikepamjet filozofike te diktatorit qe kerkon me cdo kusht te eleminoje pasojen e politikes se tij duke paraqitur nje situate politike qe nuk ka ekzistuar kurre, ne po kete fjalim programatik ai hodhi idete se si duhet manipuluar historia e popullit mbi te cilin ai sundoi 40 vjet. Gjitheshka rrotullohet mbi termin “rilindje” dhe kesaj ai i pat dhene rendesi te posacme. Sipas tij:

3-“Fjala “Rilindje” ka fituar nje tradite ne historine e popullit tone, sic ka fituar edhe renesansa ne Europe. Rilindja jone i ka te percaktuar qarte karakteristikat e veta. Po te hidhemi edhe me perpara, te Ali Pasha dhe Bushatllinjte. Keta kishin per qellim te krijonin nje dominim te tyre, kurse lufta per clirim te vertet kombetar, per te hedhur poshte zgjedhen turke, fillon me vone, lufte qe mori nje zhvillim te dukshem me kryengritjet popullore te udhehequra nga Rrapo Hekali e Zenel Gjoleka” (f. 351).

Ne fakt per kete teme Enveri nuk eshte fajtor i drejteperdrejte, pasi mashtrimi eshte i tjeter kujt dhe ai nuk eshte shqiptar. Problemi eshte shume e thjeshte: Duke marre per baze ate qe eshte shkruar per Rilindjen europiane ne Shqiperi rezulton (mund te jete edhe e gabuar) qe propoganda europiane ka bere nje mashtrim “te vogel” te lidhur me luften kundra islamizmit. Duke dashur ta konsideroje nje kalim pike per pike si nje vullnet kulturor te saj nga Perandoria Romake (qe ka pasur rendin skllavopronar me te zhvilluar ne racen njerezore ne Toke) ne Europen Kapitaliste pa supremacine feudale (pasi kete kete fat e ka pasur Perandoria Ruse dhe ajo Otomane) u shpik termi rilindje. Kur tentuam te gjejme pershkrimin e fjales neper fjaloret filozofike, te botuar ne Shqiperi, termi mungonte, duke perjashtuar “Fjalor Filozofik” te Servet Pellumbit. U detyrova ta shikoj problemin pak me thelle ne fjaloret enciklopedike dhe ne ate te Oxsford-it gjeta nje permbajtje qe ndryshonte nga ai i fjalorit filozofik shqiptar, por qe krahasimi i te dy zberthimeve fshihet qellimin perse ishte shpikur dhe perdorur ai ne mendimin filozofik shqiptar. Ne fjalorin filozofik shqiptar me autor Servet Pellumbi  shkruhet: “Term qe tregon epoken e shekullit XIV-XVI, epoken e kalimin te vendeve te Europes Perendimore dhe Qendrore nga mesjeta ne kohen e re. Termi “Renesans” per here te pare eshte perdorur nga historiani italian i artit Xh. Vazari (shekulli XVI). Burim ideor i filozofise se Rilindjes Evropiane sherbeu ringjallja e filozofise se antikitetit, e harruar apo deformuar gjate mesjetes; doktrinat e hershme kristiane, pjeserisht edhe mendimtare te shquar arabe e bizantine..” (f. 426-427). Ndersa ne “Enciklopedia e pergjithshme e Oksfordit” per kete term shkruhet: “Lulezimi mendor, i letersise dhe i arteve, qe filloi ne Itali ne shekullin XIV, arriti kulmin ne shekullin e XVI, dhe ushtroi ndikim te madh ne vendet e tjera te Europes. Nocioni  i Rilindjes ka te beje me ringjalljen e vlerave te lashtesise greko-romake. Idete e saj u karakterizuan ne menyre te shkelqyer nga ALBERTI, qe ishte vete arkitekt, piktor, shkencetar, poet e matematikan, dhe nga LEONARDO DA VINCI. BRUNELLESCHI quhet arkitekti i pare i Rilindjes; duke u nisur nga studimi i arkitektures romake, ai krijoi ndertesa qe mund te krahasohen me me te bukurat e botes se lashte”(f. 1074). Nje kerkese per zberthim historik te termit rilindje, ne funksion te popujve europiane, con ne nje zbulim qe nuk eshte e lehte per t’u pranuar: asnje nga popujt europiane, me perjashtim te Popullit Italian, nuk ka rilindje. Po perse kjo e fundit nuk mund te thuhet per Popullin Grek? Ja pra qe shkenca e historise eshte shume me e veshtire nga sa kujtojne historianet, jo vetem shqiptare. Ne pergjigjen e kesaj pyetje qendron permbajtja e shkences materialiste te HISTORISE se Njerezimit, gje qe nuk eshte marre persiper nga kerkush deri me sot. Ne kete pike qendron matematizimi i historise se Njerezimit sipas ekuacioneve rigorozisht te percaktuara nga kjo histori.

Me lind pyetja: ne gjurmat e kujt ka ecur Fjalori Enciklopedik Shqiptar kur shkroi per termin “Rilindje Kombetare”? Ky fjalor ka shkruar: “Levizje e gjere popullore, me permbajte ekonomike, shoqerore, politike dhe kulturore qe synonte clirimin e atdheut nga sundimi i huaj, bashkimin e trojeve shqiptare  ne nje shtet kombetar, vendosjen e rendit borgjez dhe zhvillimin e arsimit e te kultures kombetare. Filloi ne vitet 30-40 te shek. XIX dhe u kurorezua me 1912, me shpalljen e pavaresise.. (f. 924). Mos valle ka plotesuar idete e Enver Hoxhes duke permbyllur mashtrimin historik mbi menyren dhe autorin e Pavaresise se Popullit dhe Shtetit te Shqiptareve? Permbajtja e asaj qe pretendon Enver Hoxha perputhet me ate qe thote Fjalori Enciklopedik Shqiptar cka te con ne perfundimin se manipulimi i historise se Popullit Shqiptar fillon dhe mbaron me boten imagjinare te rilindjes shqiptare qe eshte thjeshte nje fantazi, por qe eshte shpikur per te grabitur punen e nje grupi njerezish qe punuan direkt me Popullin Shqiptar per 400 vjet dhe e pergatiten per Europen e mijevjecarit te trete duke sakrifikuar dhe jeten e tyre, vlera e se ciles eshte e barabarte me vete popullin tone.

Por marrja ne konsiderate e termit rilindje ne procesin e manipulimit te historise te Popullit Shqiptar e ka nje histori te shkurter, qe nuk eshte veshtire te zbulohet. Gjitheshka ne permbajtje fillon me 1981 kur Instituti i studimeve marksiste-leniniste prane KQ te PPSH filloi botimin e revistes se vet: “Studime politiko-shoqerore”. Ne numrin 2 (1982) te kesaj reviste botohen per here te pare disa mendime per Rilindasit nga ana e Enver Hoxhes me pretendimin qe ishin shenime te shkruara me 12 qershor 1978 (f. 12-17), te ribotuara me 1989 ne vepren 66 (f. 369-378). Por studiuesve shqiptare nuk u kishte shkuar mendja qe diktatori tallej me ta dhe situaten historike te shpalljes se pavaresise e kishte paraqitur krejt tjeter per tjeter, duke thene ne mes te idese edhe nje gje “te vogel” krejt te sakte. Sipas Enver Hoxhes: Ceshtja e Lindjes behej ne kurrizin e Portes se Larte, vecanerisht ne kurrizin e popullit shqiptar, i cili nuk kishte asnje mbrotje, vec vetes se tij. Atij vete i kishte ngarkuar historia te mbrohej, te mbrohej kunder Fuqive te Medha, te mbrohej edhe kunder sateliteve te ketyre Fuqive te Medha, qe ishin shovinistet fqinj, serbe, malazez dhe greke.” (nenvizimi me bold i imi, GH) – (Vepra 66, f. 371).

Pikerisht fraza e nenvizuar nga une tregon mosperputhjen e ideve te diktatorit me ate te historianeve te epokes se tij dhe e gjithe kjo per ta paraqitur veten si nje studiues i sakte dhe historianet shqiptare si manipulatore te historise (kjo gje eshte bere vetem per te fshehur autorin e urdherit politik mbi manipulimin e historise se Popullit Shqiptar dhe per asgje tjeter).

Por gjeresia e spektrit historik te manipuluar nga diktatori ka qene kaq e madhe sa ajo jo vetem nuk mund te fshihet, por as nuk mund te shperbehet. Mjafton vetem te kujtojme deklaratat e tij dhe t’i krahasojme me ato qe kemi parapare me lart. Pas kesaj nuk eshte e veshtire te arrihet ne konkluzionin se gjitheshka duhet rishkruar nga fillimi, qe nga germa A. Sipas diktatorit “Shumica e klerikëve, sidomos krerët e fesë, gjatë gjithë historisë së popullit tonë kanë qënë kundër çlirimit kombëtar” (Enver Hoxha, Vepra 36, f. 191) gje qe perputhet me idete e Fatos Tarifes dhe Kristaq Priftit te parapara me lart.

Ne te vertete ketu qendron maja e asbergut ne mashtrimin historik te Popullit Shqiptar, pasi eshte kerkuar te mohohet jo vetem roli thelbesor i nje subjekti fetar, por, kryesisht, i kane bashkangjitur subjekte qe kane luftuar gjithe jeten kundra tij. Bashkimi i Klerit Katolik Shqiptar me Ortodoksine institucionale per ceshtjen kombetare ne analizat historike eshte nje bllof qe nuk mund te kapercehet dot jo vetem pse nuk ka ekzistuar kurre, por vepra e gjithseicilit eshte e kundert me interesin historik te Shqiptareve dhe kete ja kini fshehur me qellim te ndyre keqdashes; pasi jo vetem qe keni genjyer dhe mashtruar Popullin Shqiptar per 70 vjet pa pushim, por keni vjedhur dhe grabitur vepren e tyre ne fushen e gjuhesise, historise, filozofise dhe Praktikes Kombetare duke i pervetesuar dhe paraqitur si vepren tuaj. Ky eshte thelbi shkencor i keqarsimimit te shqiptareve pergjate ketij 70 vjecari.

Kërkesës së PPSh-së për të hartuar një histori sipas interesave të saja politike duhet t’i shtojmë dhe propagandën që Enveri bënte për familjen e vet, sipas të cilit xhaxhai i tij na paska qënë në mbledhjen e Vlorës për shpalljen e Pavarësisë (Enver Hoxha, Vepra 52, f. 503). Këtë problem e kemi ezauruar pak me tolerancë në një artikull (gazeta “Republika” 12 maj 1991),por me qënë se është vëndi po i tregojmëlexuesit se në mbledhjen e Vlorës, të datës 27-28 nëndor 1912, Hysen Hoxha nuk ka qënë aspak sipas çdo lloj varianti. Kurse në mbledhjen e 3 dhjetorit 1912 ka qënë patrioti Hysen Efendi Gjinokastriti (Shqiperia me 1927, vëll II, f. 25, pasqyra a, f.XXI) te cilit ja gjetem jeten dhe adresen e sakte dhe nuk kishte asnje lidhje me Hysen Hoxhen, problem te cilin do ta shohim vecmas ne dy kapituj me pas.  Pra Enveri spekullon me këtë emër për të rritur lavdinë e familjes së vet, sipas mentalitetit te shqiptareve primitive dhe ne kete drejtim disa historiane dhe studiues i kane ardhur ne ndihme (Kristo Frasheri, Aleksander Meksi, Xhevahir Lleshi, Kastriot Dervishi, Bardhosh Gace).

Per te kuptuar mundesine e nje ngjarje historike dhe pamundesine e realizimit te saj ne nje popull eshte e domosdoshme te ndertohen ekuacionet e zhvillimit shoqeror nder popuj te ndryshem dhe per kete fillimisht kam ndertuar teorine e formave te luftes (nen siglen: “Njerezimi dhe Lufta”) ne kuadrin e “Tjetersimi i Historise ose Ndergjegjja e Ngjarjes”, vell. 3. Literatura e ketij punimi permbledh edhe librat e meposhtem, ku, duke perjashtuar te parin, kane qene tekste mesimore ne Universitetit te Tiranes ne ato vite.

K. A. Cekrezi Historia mesjetare e Evropes qe ne renien e Romes gjer ne renien e Kostandinopojes (478 – 1453), Boston 1921.

Th. Murzaku, K. Xoxe, K. Hymeti, Histori e Mesjetes, I, Tirane 1981

Th. Murzaku, K. Xoxe, K. Hymeti, Histori e Mesjetes, Pjesa II, disp I, II Tirane 1981

Th. Murxaku, Historia e vendeve ballkanike, I dhe e II, Tirane 1973

F.Drini, T. Dhama, A. Mezini Historia e Kohes se re, pj. I 1642-1871, disp. I, II, Tirane 1971

F.Drini, T. Dhama, A. Mezini Historia e Kohes se re, pj. II, 1871 – 1917, disp. I, II, Tirane 1972.

K.Prifti, H. Filo Historia e re dhe e sotme e vendeve te Lindjes, disp. II, Tirane 1972

 

Perfundime

Gjeja e pare qe dua te ve ne dukje eshte deduksioni linkolnian qe perafersisht thote: Eshte e pamundur te genjehet pafundesisht dhe pergjithmone (i sakte ky deduksion eshte: Mund te genjesh nje pjese te popullit per nje fare kohe, por nuk mund te genjesh te gjithe popullin pergjithmone).

Perfundimi i te gjithe kesaj literature qe analizuam eshte i lidhur vetem me dy permase te hapsires se indoktrinimit te Popullit Shqiptar pergjate periudhes 1945-1991. Pika A e ketij indoktrinimi tregon se cfare ka mesuar Populli Shqiptar pergjate diktatures enveriste, dhe eshte si me poshte (duke i renditur sipas rendesise aplikative mbi Popullin Shqiptar dhe rolit qe ato kane luajtur realisht  per civilizimin e tij):

1-Institucionet fetare te te tre besimeve kane luftuar kundra unitetit te Kombit Shqiptar dhe pavaresise se tij.

2-Populli shqiptar ka prodhuar intelektuale te nje kalibri te tille qe formojne armaten e Rilindjes Kombetare, e cila ka luftuar pikerisht per pavaresine dhe formimin e shtetit shqiptar. Jane keta rilindas qe formojne letersine, perpunojne gjuhen e shkruar dhe te folur duke e arsimuar Popullin Shqiptar. Keta rilindas kryesisht ishin nga Jugu i Shqiperise se sotme

3-Populli Shqiptar ka luftuar me arme ne dore vetem kundra pushtuesve otomane dhe e kane shpallur pavaresine e tyre kombetare ne saje te kesaj lufte te udhehequr nga komitetet e rilindasve te formuara kryesisht ne Jugun e Shqiperise se Sotme. Ndersa kryengritjet e Veriut te Shqiperise se Sotme dhe Kosoves kane qene spontane dhe pa ndonje rol ne pavaresine e shqiptareve.

4-Kreret e popullates shqiptare te Kosoves kane qene kundra formimit te shtetit te shqiptareve dhe e tradhetuan ceshtjen shqiptare per interesat e tyre. E bukura eshte se kjo pikepamje qarkullonte ne popull dhe asnjehere nuk u tha hapur nga studiuesit e ndryshem, qe i kufizonin konkluzionet e tyre ne formalizmin hipotetik te kryengritjeve te kryera. Ky ka qene nje mendim zoterues ne arsimimin e Popullit Shqiptar deri ne vitet 90, ku popullata shqiptare e Kosoves konsiderohej si armike e popullates shqiptare ketu ne Shqiperi. Percarja e popullates ne te dy anet e kufirit Shqiperi – Jugosllavi ka qene detyra paresore e komunizmit enverist ne aleance te ngushte me politiken dhe propoganden serbe. Kjo gje nuk i thuhet edhe tani Popullit Shqiptar, por heshtazi dhe fshehtas amplifikohen idete e historiografise komuniste ne kete drejtim.

5-E gjithe politika europiane dhe ajo otomane, sidomos ne dy shekujt e fundit (XIX-XX),  kane luftuar kundra formimit te shtetit te shqiptareve.

6-Qeverine e Ismail Qemalit e detyroi Europa imperialiste te largohej duke e zevendesuar me nje sherbetor te borgjezise europiane.

7-Klasa politike e bejlereve dhe cifligareve kishte luftuar gjithe jeten kundra pavaresise se shtetit dhe popullit shqiptar.

8-Ne kuadrin e arsimimit te detyrueshem, shqiptaret duhet te dinin qe i gjithe produkti shteteror qelizor dhe njerezor ishte i tyre, dmth autokton, dhe jo i imponuar nga pushtuesit shekullore, dmth shqiptaret kishin pasur shtetin e tyre historik njesoj si popujt e tjere europiane, por kishin pasur gjithe jeten e tyre fatin e keq te kishin qene te pushtuar.

Pervec ketyre pikave indoktrinuese, historiografia enveriste i ka fshehur Popullit Shqiptar akte te tera historike qe kane percaktuar te sotmen, pika B. Permend me radhe, sipas shkalles se veprimit:

1-Ekzistencen e nje armate te tere edukatoresh shpirterore e politike qe e kane arsimuar Popullin Shqiptar per 300 vjet (duke pasur si pike referimi kohor 1912-ten) dhe e pergatiten si popull europian. Ishte kjo armate qe e pergatiti Popullin Shqiptar per shtetin e vet.

2-Luften e madhe shekullore te popullates verishqiptare, duke perfshire sidomos popullaten shqiptaret te Kosoves, kundra pushtuesve serbe e malazeze, mbi c’baze eshte ndertuar eposi i kreshnikeve dhe epika legjendare dhe historike e Kombit Shqiptar. Ishte kjo popullate qe e betonoi kufirin me Serbine dhe Malin e Zi me eshtrat dhe gjakun e saj te udhehequr nga Eterit e Shenjte te Klerit Katolik Shqiptar.

3-Luften e madhe qe Europa Politike (per mbi 2500 vjet), sidomos Perandoria Austro-Hungareze (per afro 300vjet) dhe Selia e Shenjte (per afro 1300 vjet), se bashku me Perandorine Otomane (per afro 500 vjet) kishin bere ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe paraardhesit e tyre per disa mijera vjet per t’i civilizuar dhe futur ne brazden e shoqerise qytetare (pa permendur 1200 vjetet e ndikimin pellazgo-helen).

4-Sakrificen e Shtetit Turk si shkakun fundor te formimit te shtetit te shqiptareve. Ishte tema kryesore e Protokollit te Firences.

5-Braktisjen e popullates Vorio-Epirote nga Shteti Grek per hir te ishujve te Egjeut, pasi duke marre gjysmen e Epirit klasik, i kishte te gjitha mundesite per te marre dhe pjesen tjeter deri ne Shkumbin. Perse historianet e sotem greke nuk e interpretojne problemin e Vorio-Epirit politik sipas Protokollit te Korfuzit? Perse nuk ja thote te verteten popullit te vet? Bllofi qe beri Kostas Papas me gazetarin shqiptar, Artur Zhejin, per kete teme ishte pa vlere qofte per permbajtjen, apo per politikanin dhe gazetarin.

6- I gjithe produkti shoqeror i  Popullit Shqiptar kishte qene nje imponim politik historik disa mijeravjecare dhe per kete Populli Shqiptar ngjasonte me popujt e tjere europiane ne forme, por kurrsesi ne permbajtje. Pikerisht gjetja e thelbit te ndryshimit te Popullit Shqiptar nga popujt e tjere europiane eshte merita e Raportit Kohor – Hapsinor, ose teorise se absolutizmit analitik, e cila u formulua vetem per nje qellim: te argumentonte ne planin filozofik e shkencor autoktonine e Popullit Shqiptar dhe cfare rrjedh prej saj (prapambetja historike dhe ndikimi kohor i tij mbi popujt e Europes te unifikuar).

  Pjesa 2 – Cfare eshte thene sot dhe a ka ndryshime me te    djeshmen komuniste kjo e thene (1992 – 2011)?

Viti 1991 nuk shenoi vetem fillimin e permbysjes formale politike ne Shqiperi, por ky vit shenon dhe fillimin e permbysjes formale te historiografise enveriste. Por cfare ka ndodhur ne realitet? Duke u mbeshtetur edhe vetem ne kete historiografi me datelindje te ndryshme nga ajo e epokes enveriste e kemi te lehte te percaktojme se cfare ka ndodhur pergjate ketyre 23 vjeteve ne Shqiperi pas 1991, dhe cili eshte fati i Shqiperise sone pas ketij viti. Lexuesi nuk duhet te habitet, por fati i historise se shkruar eshte tamam fati i historise se jetuar nga Populli Shqiptar pergjate shekullit te pare te shtetit te tij. Pergjate ketij 20 vjecari ka pasur nje bum te vertete studimesh dhe botimesh nga autore te vjeter dhe te rinj si per t’i kerkuar falje Popullit Shqiptar per mashtrimin e perdorur pergjate epokes enveristo-komuniste. Une jam munduar te marr ne konsiderate te gjithe botimet, brenda ketij 20 vjecari, qe kishin lidhje me Pavaresine e Popullit Shqiptar dhe te Shtetit te tij, por duke dyshuar qe mund te me kene shpetuar botime te paditura nga ana ime, jam i detyruar t’i kerkoj falje lexuesit per kete mangesi, qe gjithsesi mund te ndikoje mbi saktesine e pretenduar.

Ka libra qe edhe pse jane botuar me 1991 i takojne periudhes paraardhese keshtu qe ne kete drejtim panorama analitike do te dale pak e deformuar, aq me teper kur nuk po publikoj zberthimin analitik dhe kritik te tyre:

Shaban Braha, Gjenocidi serbomadh dhe qendresa shqiptare, Tirane 1991………………………………………………………………………………………………

Carnegie Endowment, Lufterat e tjera ballkanike, raport i vitit 1993, pa vit botimi…………………………………………………………………………………………….

Elmaz B. Plava, Plava e Gucia ne levizjen kombetare shqiptare, Tirane 1995………………………………………………………………………………………………

Ogyst Baji, Epopeja e nje qyteterimi te magjishem, Perandoria e Bizantit, Tirane pa vit botimi…………………………………………………………………………..

Halil Inalxhik, Perandoria Osmane, Shkup 1995 ………………………………….

Gjergj Gashi, Kosova Altari i Arberise 1910-1941, v. III, Tirane 1996 ………

Georges Castellani, Histori e Ballkanit, 1996 ………………………………………

Ismail Qemal Vlora, Kujtime, Tirane 1997 …………………………………………..

Bardhosh Gace, Ata qe shpallen Pavaresine Kombetare, Tirane 1997 …..

Georg Ostrogorski, Historia e Perandorise Bizantine, Tirane 1997 …………

Gjergj P. Titani, Proletar Hasani, Personalitete ushtarake shqiptare ne vite1912 – dhjetor 1997 (vell. pare), Tirane 1997………………………………….

Valentina Duka, Qyetet e Shqiperise ne vitet 1912 – 1924, Tirane 1997 …

Edith Pierpont Stickney, Shqiperia Jugore ose Epiri i Veroit ne Ceshtjet Europiane Nderkombetare 1912 – 1923, Tirane 1998 ………………………….

Grup autoresh, Mankthi etnik i Jugosllavise, Tirane 1998 ………………………

Tajar Zavalani, Histori e Shqipnis, Tirane 1998 …………………………………….

Xhorxh F. Wiliams, Shqiptaret, Tirane 1999 ………………………………………..

Hysen Myshketa, Kujtime e shenime pak edhe si historike, Itali 1999 ……..

Shtjefen Gjecovi, Shtyllat e Kombit, Tirane 1999 ………………………………….

Barbara Jelavich, Historia e Ballkanit (shek. XVIII – XIX), vol I, Tirane 1999

Giuliane Procacci, Historia e italianeve, Tirane 2000 ……………………………

Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike ne Shqiperi (1897 – 1942), Tirane 2000……………………………………………………………………………………………….

Noel Malcolm, Kosova, nje histori e shkurter, Tirane 2001 ……………………

Edith Durham, Njezet vitet e trazirave te medha, Tirane 2001 ……………….

Edith Durham, Njezet vjet ngaterresa ballkanike, Tirane 2001 ………………

Eqrem bej Vlora, Kujtime, vell. pare 1885 – 1912, Tirane 2001 ………………

Eqrem bej Vlora, Kujtime, vell. dyte 1912 – 1925, Tirane 2001 ……………..

 Myrteza Bajraktari, Nje veshtrim tjeter i historise, Tirane 2001 ……………..

Romilly Jenkins, Bizanti dhe Bizantizmi, Tiramne 2001 ……………………….

Bardhosh Gace, Ata qe shpallen Pavaresine Kombetare, Tirane 2002 ….

Akademia e Shencave e Shqiperise, Historia e Popullit Shqiptar, Vell. II, Tirane 2002……………………………………………………………………………………..

Robert D. Kaplan, Greqia: Dashnorja e Perendimit, Gruaja e Lindjes, Tirane 2002………………………………………………………………………………………

Nuray Bozbora, Shqiperia dhe nacionalizmi shqiptar ne Perandorine Osmane, Tirane 2002………………………………………………………………………

Fatmira Musaj, Gruaja ne Shqiperi (1912 – 1939), Tirane 2002 …………….

Ramiz Ficorri, Ushtrite ehuaja ne Shqiperi 1912 – 1922, Tirane 2002 ……

Le Garzantine, Atlante Storico, Itali 2003 …………………………………………..

Arben Puto, Historia diplomatike e ceshtjes shqiptare, Tirane 2003 ……….

Stefanaq Pollo, Ne gjurme te historise shqiptare, vell. II, Tirane 2003 …….

Asllan Sulo, Ilias Vrioni, Tirane 2004 …………………………………………………..

Grup nen drejtimin e Robert Mantranit, Historia e Perandorise Ormane, Tirane 2004……………………………………………………………………………………..

Nina Smirnova Histori e Shqiperise pergjate shekullit XX, Tirane 2004 …..

Ramiz Abdyli, Levizja Kombetare Shqiptare 1908-1910, libri I, Prishtine 2004……………………………………………………………………………………………….

Ramiz Abdyli, Levizja Kombetare Shqiptare 1911-1912, libri I, Prishtine 2004………………………………………………………………………………………………

Bernard Lewis, Lindja e Turqise Moderne, Tirane, 2004 ……………………..

Charles dhe Barbara Jelavich, Themelimi i Shteteve Kombetare te Ballkanit 1804 – 1920, Tirane 2004……………………………………………………

Karl Otten, Udhetim ne Shqiperi 1912, Tirane 2005 ……………………………

Edith Durham, Lufta per Shkodren, Shkoder 2005 ………………………………

John Julius Norwich, Bizanti (shkelqimi dhe renia e nje perandorie 330 – 1453), Tirane 2005……………………………………………………………………………

Karl Grimberg, Historia boterore dhe qyteterimi, vell. 9, Tirane 2005 ………

Karl Grimberg, Historia boterore dhe qyteterimi, vell. 11, Tirane 2005 …….

Francois Maspero, Tranzit neper Ballkan, Tirane 2005 ………………………..

Alexandre Popovic, Islamizmi Ballkanik, Muslimanet e Europes Juglindore gjate periudhes pasosmane, Tirane 2006 …………………………..

Xheladin Shala, Ceshtja Shqiptare dhe diplomacia serbe 1912 – 1913, Prishtine 2006………………………………………………………………………………….

Stanford J. Shaw, Ezel Kural Shaw, Historia e Perandorise Osmane dhe e Turqise Moderne, vell. I , Ngritja dhe renia e Perandorise Osmane 1280-1808, Tirane  2006 …………………………………………………………………..

Stanford J. Shaw, Ezel Kural Shaw, Historia e Perandorise Osmane dhe e Turqise Moderne, vell. II, Lindja e Turqise moderne 1808 – 1975, Tirane 2006……………………………………………………………………………………………….

Norman Rich, Diplomacia e Fuqive te Medha 1814 – 1914, Tirane 2006 ..

Antonio Baldaci, Shqiperia e Madhe, Tirane 2006 ………………………………..

Peter Bartl, Muslimanet shqiptare ne levizjen kombetare (1878 – 1912), Tirane 2006……………………………………………………………………………………

Hortensa von Zambaur, Rrethimi i Shkodres 10 tetor 1912 – 22 prill 1913, Shkoder 2006…………………………………………………………………………………

Jacob Gould Schurmane, Lufterat Ballkanike 1912-1913, Tirane 2006 …..

Akademia e Shencave e Shqiperise, Historia e Popullit Shqiptar, Vell. III, Tirane 2007……………………………………………………………………………………..

George Gawrych, Gjysmehena dhe Shqiponja, sundimi Otoman, Islamizmi dhe Shqiptaret 1874 0 1913, Tirane 2007 …………………………….

Jaho Brahaj, Flamuri i Kombit Shqiptar, origjina, lashtesia, Tirane 2007 …

Vasil Kondis, Greqia dhe Shqiperia 1908 – 1914, Tirane 2007 ………………

Muin Cani, Shqiperia ne rrjedhat e historise 1912 – 1924, Tirane 2007 …..

Misha Glenny, Histori e Ballkanit 1804 – 1999, Tirane 2007 …………………

Averil Cameron, Bizantinet, Tirane 2008 …………………………………………….

Arben Puto, Pavaresia Shqiptare ne tryezat e diplomacise, Tirane 2008 ..

Hysen Vogli, Elbasani nga vitet 1800 – 1944, Tirane 2008 …………………..

Ismail Qemal Bej Vlora, Shqiperia dhe Shqiptaret, Tirane 2008 …………….

Me 2008 per here te dyte ne historine e Popullit Shqiptar u botua, nen logon: Akademia e Shkencave e Shqiperise, Fjalori Enciklopedik Shqiptar, Tirane 2008 ne tre vellime. Si e tille ajo permban te dhena mbi  Kuvendin Kombetar te Vlores 1912 (vell. 2) qe duhej te ndryshonin nga botimi i pare, pasi e kaluara (1945-1991) u konsiderua me gabime ne kete fushe dhe historia duhej rishikuar, duke u konsideruar  e sakte ajo qe shprehej zyrtarisht nga qeverite demokratike. Por cfare ndodhi? Analiza e artikullit eshte pike per pike sipas botimit te pare duke mos i ndryshuar as presjen, vetem se tani autori i saj nuk jepej me iniciale (S. Po), por me emrin e plote: Stefanaq Pollo. Studiuesit shqiptare te epokes komuniste nuk e kane kuptuar akoma se rruga e ndjekur prej tyre pas 1991 nuk tregon gje tjeter vecse faktin se ndryshimi i tyre eshte brenda karakterit sasior duke argumentuar saktesisht se ndryshimet sociale pas 1991-shit jane te komanduara jo vetem nga vete ata, por produktet intelektuale nuk kane asnje ndryshim nga epoka komuniste dhe eshte kjo aresyeja perse perbejne segmentin me negativ te Popullit Shqiptar sot e pergjithmone.

Albert Doja, Bektashizmi ne Shqiperi, histori politike e nje levizje fetare, Tirane 2008……………………………………………………………………………………

Gjon Gjeci, 100 vjet Republika e Shqiperise (1912-2012), Tirane 2008 ….

Kristo Frasheri, Shpallja e Pavaresise se Shqiperise (Nentor 1912), Tirane 2008…………………………………………………………………………………….

Jusuf Buxhovi, Kongresi i Berlinit 1878, Prishtine 2008 ………………………..

Marenglen Verli Shqiperia e viteve 1912-1964 ne kujtimet e Spiro Kosoves, vell. pare, Tirane 2008 ……………………………………………………….

Marenglen Verli Shqiperia e viteve 1912-1964 ne kujtimet e Spiro Kosoves, vell. dyte, Tirane 2009 ………………………………………………………

Egidio Ivetic, Lufterat ballkanike, Tirane 2008 ……………………………………..

Albert Londres, Komitaxhinjte ose terrorizmi ne Ballkan, Tirane 2009 …….

Hile Lushaku, Ministrat e  Brendshem 1912 – 2007, Tirane 2009 ………….

Piotr S. Wandycz, Cmimi i Lirise, nje histori e Evropes Qendrore dhe Lindore nga Mesjeta deri ne Kohen e Sotme, Tirane 2009 …………………..

Arben Puto, Shqiperia politike 1912 – 1939, Tirane 2009 ………………………

Nicolae Iorga, Bizant pas Bizantit, Tirane 2009 …………………………………..

Bujar Leskaj, Perfaqesuesit e Vlores ne kuvendin e Shqiperise 1912 – 2009, Tirane 2009……………………………………………………………………………

Beqir Meta, Muharrem Dezhgiu, Xhevair Lleshi, Historia e Popullit Shqiptar, 12, Tirane 2009 ………………………………………………………………

Eqrem Zenelaj, Ceshtja shqiptare nga kendveshtrimi i diplomacise dhe gjeopolitikes se Austro-Hungarise (1699-1918), Prishtine 2010 …………….

Vangjel Koca, Ne udhen e shqiptarizmes, ribotim, 2010 ………………………

Mark Mazower, Ballkani, nje histori e shkurter, Tirane 2003, 2010 ………..

Ismail Strazimiri Lufta kunder pavaresimit te Shqiperise, Tirane 2010 ……

D.A. Zakythinos, Krijimi i Greqise Moderne, Tirane 2010 ……………………

Kostandin Jireček, Historia e Serbeve, deri ne vitin 1371, Tirane 2010 ……

Kostandin Jireček, Historia e Serbeve, deri ne vitin 1371- 1537, Tirane 2010……………………………………………………………………………………………….

Mustafa Merlika – Kruja, Shkrime Historike, Tirane 2011 ………………………

Robert Elsie, Fjalor historik i Kosoves, Tirane 2011 ……………………………..

Robert Elsie, Fjalori historik i Shqiperise, Tirane 2011 ………………………….

Sokol Gjermeni, Kryengritja shqiptare e vitit 1911 ne optiken e diplomacise europiane dhe ballkanike, Tirane 2011 …………………………..                                                                                                                                                                                                                            Zef Mark Zeka, Nje shekull per Pultin, Shkoder 2011 ……………………………

Mark Mazower, Selaniku qyteti i fantazmave, te krishteret, muslimanet dhe hebrejte 1430 – 1950, Tirane 2011 ………………………………………………

Robert D. Kaplan, Fantazma e Ballkanit, Tirane 2011 ………………………….

Peter Bertl, Ballkani Perendimor midis monarkise spanjolle dhe Perandorise Osmane Mbi ceshtjet e luftes antiturke ne kapercyell te shek. XVI dhe XVII, Tirane 2011………………………………………………………….

Pierre Milza, Historia e Italise, nga origjina ne ditet tona, Tirane 2012 …….

Perfundime

Gjeja e pare qe bie ne sy, kur zberthen kete literature, eshte ndarja e studiuesve shqiptare ne dy kampe:

1-ne garden e vjeter, produkt i rendit enverist, qe kerkon me cdo cmin te mbuloje mashtrimin e realizuar per 45 vjet ne te gjitha shkallat e arsimimit te detyrueshem dhe ate universitar.

2-ne nje garde me perberje historike ku perfshihen 4 breza shqiptaresh qe kerkojne me cdo kusht te zbulojne mashtrimin historik te realizuar mbi Popullin Shqiptar, por edhe evidentimin e vepres se baballareve dhe gjysherve te tyre ne favor te ceshtjes shqiptare qe komunizmi enverist e kishte fshire nga historia. Botimi i veprave te intelektualeve te para 1945 ka qene nje ndihmese e padiskutueshme per diskretitimin e ketij mashtrimi edhe pse ato vende – vende jane “ndotur” nga manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar. Kjo garde mbart mbi vete te verteten e madhe mbi historine e Popullit Shqiptar me ndikimin e drejteperdrejte te Historise Europiano – Otomane mbi te duke injektuar civilizimin hibrid si nje domosdoshmeri per mbijetesen historike te Popullit Shqiptar pergjate 3000 vjeteve, me te rendesishem te historise se Races se Bardhe ne kontinentin Europian, por dhe kerkesen per nje permbysje ne fushen e historicizmit metodik.

Gjeja e dyte qe bie ne sy eshte perfshirja e studiuesve shqiptare te Kosoves ne procesin e diskutimit te historise se Popullit Shqiptar, ku baballaret dhe gjysherit e tyre kane qene aktoret e domosdoshem te kesaj historie dhe bashkeshoqeruesit e vetem te subjektit qe drejtoi Popullin Shqiptar drejt diellit te vet iluzor: Europes. Punimet e tyre kane vendosur ne vend nje pjese te se vertetes historike te Popullit Shqiptar duke shpalosur rolin e Kosoves ne procesin e formimit te Kombit Shqiptar. Detyra e tyre eshte filtrimi i veprave historike nga ndikimi i shkolles enveriste per t’i qendruar sa me larg mashtrimit te realizuar pergjate 45 viteve te sundimit komunist.

Gjeja e trete qe bie ne sy eshte botimi i shume perkthimeve te vjetra dhe botimi i studimeve te autoreve jashteshqiptare qe formojne nje rezonance me grupin e dyte te studiuesve shqiptare. Veprat e tyre ndihmojne nxjerrjen ne pah te konkluzioneve te reja dhe te kunderta me ato te grupit te pare qe gjithsesi pasurojne realisht historine e jetuar nga shqiptaret pergjate shekullit te pare te shtetit te tyre. Por edhe tek disa nga keta autore ndjehet ndikimi i shkolles enveriste te manipulimit te historise (studimet e reja). Mjafton te shikohet bibliografia mbeshtetese dhe kuptohet me lehtesi shkalla e indoktrinimit te tyre.

Tashme ne ndergjegjen e shqiptareve te mijevjecarit te ri eshte formuar nje konfigurim i ri mbi rolin qe Europa dhe Perandoria Otomane kane luajtur mbi Popullin Shqiptar, te pakten ne keto 500 vitet e fundit. Dmth tani permasa e indoktrinimit te shqiptareve eshte deshire e individit dhe aspak politike e imponuar. Tani e ne vazhdim duhet te dale ne pah dallimi midis padijes, injorances dhe poshtersise qe zoterojne studiuesit e sotem shqiptare e te huaj.

Gjeja e katert qe bie ne sy eshte paaftesia e historiografise boterore per t’i dhene vendin e merituar cdo populli ne Historine e Njerezimit dhe faji per kete duhet kerkuar ne nivelin e perceptimit te metodikave te perdorura qe prej shekujsh e mijeravjetesh, te cilat kane mbetur ne pozicionin e statistikes mitologjike.

Gjeja e fundit qe bie ne sy eshte pandryshueshmeria e permbajtjes se Historise te Popullit Shqiptar pergjate dy epokave te fundit politike duke nxjerre ne pah ose pandryshueshmerine e politikes, ose pandryshueshmerine e njerezve qe merren me politike. Por te dy rastet nuk kane ndikuar cilesisht ne arsimimin e detyrueshem te Popullit Shqiptar duke ngulur kembe si mushka mbi drejtesine e mashtrimin enverist te dikurshem si kulmi i saktesise analitike.

Tirane, tetor 2012 – 11 maj 2013

vazhdon me pjesen e trete dhe te katert