72-Si e formatoi Historia Evropiano-Otomane shtetin politik te shqiptareve per 1300 vjet

                                       ——————————

                                 Ndryshe                                                                                            

Çfarë NUK u tha në këtë 100 përvjetor politik?                                                          (që gjithsesi është pjesa më e rëndësishme e historisë së Shtetit të Shqiptarëve  dhe fundi i një filozofie të dështuar për shkak të njerëzve jo vetëm të pashkolluar historikisht, por të indoktrinuar sistematikisht në menyre antishqiptare nga diktatura enveriste dhe sot përbëjne pjesën më negative të Popullit Shqiptar)

(vazhdim i argumentit mbi gjenezën historike të shqiptarëve të sotëm, parametri më kryesor  që i duhet imponuar politikës përgjithmonë)

      PËRMBAJTJA

Hyrje

Pjesa 1 – Çfare  është thënë dikur, në epokën e komunizmit enverist, për problemin e Pavarësisë së Shtetit dhe Popullit Shqiptar (1945 – 1991)

Përfundime

Pjesa 2 – Çfarë është thënë sot dhe a ka ndryshime me të djeshmen komunistkjo e thëne (1992 – 2011)

Përfundime    

 Pjesa 3 – Çfare ndodhi në 2012-ën?

a – Çfarë u tha gabim nga padija intelektuale?

b – Çfarë u tha gabim me qëllim?

c – Çfarë nuk u tha nga padija intelektuale?

d – Çfarë nuk u tha me qëllim?

e – Çfare  nuk u bë në këtë përvjetor shekullor?

Përfundime

Pjesa 4 – Historia e formimit të Shtetit dhe Pavarësisë Shqiptare sipas një filozofie  dhe informacioni të kundërt me atë të përdorur nga komunizmi  enverist, por ne perputhje me materializmin dialektiko-historik

Përfundime                                                                                                                Literatura 

Qellimi i literatures ne kete punim nuk merret si shkak thjeshte per te ndertuar kritiken, por ajo sherben kryesisht per te argumentuar pasojen intelektuale qe vegjeton ne brendesi te Popullit Shqiptar, te cilen une e konsideroj si shkaktaren kryesore te arsimimit te detyrueshem te tij.                                                                                

                                            ————————

Hyrje

Për efekt të veprimtarive politike përgjate shekullit te XX-të, këndvështrimi analitik i formimit dhe pavarësisë së shtetit të shqiptarëve ka të paktën pesë (5) dukje jo thelbësore (bile tipikisht formale, dhe, pse është e tillë, ka qenë e lehte për t’u tjetërsuar) në funksion të kohës kur merret në analizë; ndryshe analizohet roli i atyre që themeluan shtetin e shqiptarëve më 1912, ndryshe më 1920, ndryshe më 1945, ndryshe pas 1992-shit dhe krejt ndryshe më 2012, qe gjithësesi nuk janë jo vetëm të barabarta, por as te peraferta dhe sidomos kur krahasohet analiza pas vitit 1945 me pas 1992-shin dhe, te dyja keto, me ato qe u thane me 2012. Fillimisht ne do te merremi me kendveshtrimin qe historiografia shqiptare i ka bere kesaj ngjarje duke u nisur nga e djeshmja e afert enveriste, dmth pas 1945-ses. E gjitha kjo nga detyrimi arsimor i doktrinimit te shqiptareve pergjate periudhes 1945-1991, ku ata cdo gje e dine persembrapshti dhe me nje tendence keqdashje te theksuar antishqiptare. Çfare ka ndodhur ne keto 68 vjet? Me 28 Nendor 2012 ora 2400 festa mbaroi (kishin kaluar plot 100 vjet e 10 ore nga fillimi i mbledhjes qe percaktoi, per here te pare ne historine e tij,  Pavaresine e Popullit dhe te Shtetit te Shqiptar), flamuret u ulen pas 100 vjeteve e 6 ore e gjysem, torta u nda dhe ashtu si perfundoi ajo u mbyll edhe e  VERTETA e Madhe mbi pavaresine e shtetit te shqiptareve, por gazetaret shqiptare u vetedeklaruan si kampione te kesaj te vertete duke tentuar t’i monopolizojne heronjte e pavaresise duke perforcuar mashtrimet e realizuara nga diktatori shqiptar ne menyre siperore dhe te tejskajshme (sipas kesaj propogande tre ishin individet dhe subjektet qe kishin percaktuar kete pavaresi: Ismail Qemal Bej Vlora (interesant eshte fakti qe ne shume pak dokumenta te publikuar si evenimente kulturore ekziston ky emer ne kete forme, pasi ne asnje forme te propogandes politike 130 vjecar nuk figuron ky emer ne kete menyre (ai figuron ne formen Ismail Qemal Beu, perse ka ndodhur kjo dhe cfare fshihet?), ortodoksia e Bukureshtit  me influence ne Shqiperi (Populli Shqiptar nuk ka asnje element shoqeror te imponuar nga kjo ortodoksi, duke perjashtuar influencen heleno-greke. Jam i detyruar ta vecoj konceptin ortodoks jo si forme fetare, por njerezit qe jane marre me ndertimin e struktures indoktrinuese te Popullit Shqiptar i takojne pikerisht ortodoksise bizantine) dhe qyteti i Vlores (ne qofte se do t’i heqim aktin e ngritjes se Flamurit dhe Kuvendin mbarekombetar, qyteti i Vlores nuk ka me asnje lidhje me aktin e Pavaresise)). Ndersa te ashtequajturit historiane, te vjeter ne moshe dhe ne ide, nuk luajten nga istikamet; por poshte nen rrogoz te vetequajturit historiane, te rinj ne moshe dhe ne ide, ju afruan te vjeterve dhe me pompozitetin qe te imponon e reja e thane, me ne fund, nje te vertete qe bente muuuu.., prej 400 vjetesh se shqiptaret, qe konsiderohen si kryesoret e ketij procesi, nuk kishin luajtur asnje rol te rendesishem (ata kishin luajtur nje rol krej formal, por i domosdoshem per politikat europiane) ne kete fillim politik te shtetit te tyre. U perplasen te dy ekstremet e moshes dhe perfundimi: Shqiptaret e sotem jane te keqarsimuar nga 5 ne 92 vjec pasi asnjeri nuk e di ta argumentoje se kush ja formoi atyre alfabetin europian, kush  i  imponoi ndergjegjen europiane, kush qene ata qe e mesuan se cdo te thoshte te ishe europian. Dmth shqiptaret edhe mbas 100 vjeteve nuk e dine se kush i beri shoqerisht europiane te barabarte me keta te fundit nga pikepamja e ekzistences se shtetit (por 2500 vjet pas tyre dhe e gjitha kjo ne menyre teper kembengulese nga ana e Europes dhe Perandorise Otomane prej rreth 1300 vjetesh veprimtari intensive mbi shqiptaret dhe paraardhesit e tyre biologjike e shoqëror) edhe pse paraardhesit e tyre me te larget milionavjecare ishin themeluesit kohor biologjike te races se bardhe ne kontinentin europian (ne kete pike qendron permbysja e metodikave aktuale te shkences se historise dhe elementet perfitues per te ndertuar nje metodike sa te re, aq dhe fitimprurese). Shqiptaret e sotem akoma nuk e dine se kush ja imponoi per here te pare ndarjen e punes, familjen monogame, pronen, fene monoteiste, ligjet shoqerore dhe cdo produkt shoqeror (shqiptaret e sotem nuk e dine akoma se ç’do qelize shoqerore qe mbartin nuk eshte produkt i drejteperdrejte i tyre ne menyre autoktone, pervec riprodhimit biologjik, por edhe kete e kane me dy permasa pasi banoret e Jugut te Shqiperise se Sotme jane me te shkurter se ata te Veriut edhe pse e gjitha kjo ka ndodhur pergjate nje kohe, te pakten prej gati 500 vjetesh e ketej). Me dy fjale ne kete 100 vjetor nuk u tha asgje e re, por dy gjera kryesore rane ne sy: Patriarku i shtetit te ri shqiptar  ishte pranuar, ne menyre te padiskutueshme, Ismail Qemali (me se fundi u vu ne vend ajo qe duhej te ishte, por asnjeri nuk e tha se Ismail Qemalit i ishte grabitur ditelindja nga Enver Hoxha dhe vetem per kete shihej si nje personazh historik i dores se dyte, diktatori na kishte lindur me 12 maj 1908 – pretendohet se kjo e dhene eshte marre nga regjistri i Gjirokastrës, Nr 6, f. 75, Lagja Teqe dhe gjendet ne Arkivin Qendror te Shtetit (Gazeta Standart 15 maj 2006)) dhe roli i Perandorise se Danubit ishte paresor ne shkakun e formimit te shtetit te shqiptareve; – por shoqeruesja e kesaj perandorie dhe roli aplikativ (dytesor) perse nuk u tha: nga padija, pasi ajo ekziston e publikuar, apo nga ndergjegja e mbrapsht e nje shtrese intelektualesh te lidhur me krimin komunist? A nuk tregojne te gjitha keto se historine e Popullit Shqiptar e ben politika dhe jo masat njerezore qe marrin pjese ne to? A nuk tregojne te gjitha keto se historia e sotme e Popullit Shqiptar eshte historia e deshirave indviduale per te provokuar Popullin Shqiptar per perfitime politike? A nuk tregojne te gjitha keto se metodikat e perdorura ne kohen e diktatures jane po ato qe u perdoren ne kete pervjetor shekullor duke argumetuar se subjekti eshte i njejte?

Kjo gje nuk i pengoi politikanet krahinore te Shqiperise  te shpallnin me shpejtesi rolin qe kishte luajtur krahina e gjithseicilit ne kete pavaresi dhe sot nuk merret vesh se cfare ka ndodhur realisht ne ate vit para njeshekullor (te pakten dy bashki botuan memoruare mbi kontributin imagjinar te krahinave te dikurshme qe sot ekzistojne si bashki: Shijaku dhe Lezha – por asnjeri nuk u tha shqiptareve se Shijaku ne kohen kur po shpallej pavaresia e kishte emrin Shen Jaku dhe perfaqesuesit e tij ishin prezantuar ne Kuvendin e Vlores si delegat te krahines me kete emer). Mos valle kjo praktike u realizua per te fshehur autorin madhor te pavaresise se shtetit shqiptar ne funksion te botes shqiptare? Eshte kjo aresyeja perse une ngul kembe ne paraqitjen komplekse te ideve mbi pavaresine e shqiptareve pasi ne kete rast do te zbulohet jo vetem karakteri individual i studiuesve shqiptare, por dhe roli i politikes se kaluar dhe te sotme ne edukimin e Popullit Shqiptar. Tipikisht 28 Nendori 1912 eshte nje ngjarje politike (asnje studiues shqiptar, i cfaredo lloj shkalle perceptimi, ne menyre absolute nuk eshte i afte te argumentoje karakterin historik te kesaj date sipas kuptimit qe ka kjo shkence ne funksion te kohes dhe hapsires shoqerore) dhe si e tille duhet mbeshtetur rigorozisht mbi dokumenta qe gjithsesi kane nevoje t’i nenshtrohen nje analize klasifikues pasi, sic do te shohim ne vazhdim, studiuesit shqiptare kane marre ne konsiderate, dhe kane shpikur, vetem ato dokumenta qe u interesojne atyre dhe, ato qe kane marre, i kane interpretuar sipas ndergjegjes dhe moralit personal. Ne qofte se dokumentacioni mbi shpalljen e shtetit te shqiptareve ndodhet ne arkivat e superfuqive te asaj kohe duke treguar influencen e tyre mbi Popullin Shqiptar, kane ekzistuar ne Shqiperi dokumenta te tilla qe tregojne pasojen e kesaj influence, dhe jo vetem ne Shkoder (ne Biblioteken e Franceskaneve dhe ne Fototeken “Marubi”; ku, kjo e fundit, j’u grabit familjes MARUBI vetem per nje qellim: te hiqej mundesia e argumentimit absolut te te kundertes qe po i imponohej shqiptareve dhe kjo do te binte ne sy dukshem pikerisht ne kete pervjetor shekullor – Akti i Pavaresise i publikuar nga kjo fototeke me rastin e 100 vjetorit te Pavaresise nuk ka asnje lidhje me origjinalin, ai eshte i shpikur nga manipulatoret e historise te Popullit Shqiptar, pasi pretendohet se ne Fototeke ndodhet nje foto e vitit 1937 dhe jo foto e origjinalit) ku u baterdisen nga spekullatoret e historise me urdher te diktatorit duke i ndryshuar ato, por edhe ne Gjirokaster ku trashegimia intelektuale e Av. Dr. Vasil K. Dilo (1868 – 1958) na jep mundesi te analizojme ate qe fshihet pas te panjohures politike, dmth te qellimshme te viteve 1911–1914. Pasuria intelektuale (gazeta (4 tituj me rreth 1600 faqe ku me se shumti artikujt jane te tij), studime, analiza ngjarjesh (rreth 4000 faqe a4) ku ai ka qene deshmitar dhe veprimtar direkt, sidomos pergjate periudhes se erret 1906-1925) e Av. Dr. Vasil K. Dilo ka qene e fshehur per t’u ruajtur me nje fanatizem te tejskajshem pasi ishte e shkruar vetem per kete qellim: t’u tregohej shqiptareve e VERTETA e formimit dhe jetes se Shtetit te tyre ne te ardhmen, pasi ishte afruar nje kohe qe kjo e vertet ishte shtremberuar per qellime te mbrapshta; ajo doli ne drite pas 1991 dhe per kete perben te rene qe shume e shume shqiptare nuk e dine, sidomos per ngjarjet ne Jugun e Shqiperise se Sotme; ndoshta i vetmi deshmitar profesionist, ndoshta  i vetmi deshmitar qe nuk shpreh ndergjegjen per interesa individuale, ndoshta i vetmi profesionist qe meriton te rrije ne krah te Klerikeve Katolike Shqiptar, baraz me ta; ne realitet ai ishte mik i ngushte i Pader Anton Harapit ne mendime e ide, ne ndjenja e moral ndaj Shqiperise, qofte kur, ky i fundit, ishte klerik i thjeshte (1921-1942), qofte kur ishte anetar i Regjences (1943-1944), qofte kur ishte i arrestuar per t’u denuar me vdekje (1945-1946). Ja perse vepra dokumentare e Av. Dr. Vasil K. Dilo eshte si rrufeja ne te kthjellet ne kete 100 vjetor politik. Une e ndjej veten shume krenar (eshte ndjenja egoiste e kerkuesit, pasi menyra se si me rane ne dore doreshkrimet e Tij eshte nje histori me vete, e cila me ka vene perpara pergjegjesise per te bere publike vepren ne fjale) sot kur ndodhem perpara vepres se Tij dhe mendoj se ate nuk e ka pare kerkush, nuk e ka ndryshuar kerkush dhe eshte e virgjer ashtu sic e ka shkruar avokati me doren e tij, pervec te birit: Av. Koco Dilos, qe u nis per te evidentuar vepren e te atit qe po ja neperkembnin te vetequajturit historiane te epokes komuniste, por pa ja arritur qellimit per efekt te kohes (ishte Av. Koco Dilo qe e la amanet perpara nderrimit te jetes dorezimin e vepres se te jatit ne adresen time, por me kalimin e kohes e pashe qe zberthimi i vepres se avokat Dr. Vasil K. Dilo ishte pak e veshtire nga ana ime. Lexuesi duhet te kete parasysh pamundesine e perputhjes te ideve te nje njeriu te arsimuar ne dy universitetet me me ze (Athine-Stamboll) jashte Europes te shek. XIX-te me ato te nje autodidakti te fundit te shek. XX-te, qe, ne fund te fundit, ka nje arsimim jashte formes klasike). Por e gjitha kjo tregon se lufta midis historise reale te Popullit Shqiptar dhe fallsifikatoreve te historise ka filluar pikerisht ne vigjilje te epokes enveriste dhe eshte realizuar vetem per nje qellim: te provokohej Populli Shqiptar ne ndjenjat kombetare per t’u futur ne nje lufte politike midis vetes. Dhe kjo sot eshte e realizuar ne menyre perfekte duke vazhduar me te njejtat forma dhe metoda {te pakten libri kompjuterik “Odiseja e nje dedektivi” me autor te pretenduar si Agim Hamiti, per kete rol eshte publikuar dhe anetaret e forumeve (kam parasysh “www.forumishqiptar.com dhe  www.gazetakritika.net) qe merren me kete liber nuk jane gje tjeter vecse bijte e atyre qe zbatuan diktaturen antishqiptare dhe kriminale te enverizmit komunist; shkurt perfaqesojne ndergjegjen kriminale te Popullit Shqiptar. Forumistat duke qene bijte e sherbetoreve te diktatures, pasi baballaret e tyre kane qene hetues, prokurore, berbere, shofere, guzhinjere, bodigarde, etj, te vete sherbetoreve te Enver Hoxhes, pra sherbetore ne katror, e kane jo vetem te pamundur te kuptojne realitetin politik te sotem, por ata nuk kane kuptuar dot as realitetin e djeshem, te baballareve te tyre, duke i sherbyer diktatorit si manekine robotike. Keshtu qe ata nuk kane asnje mundesi teorike te shpetojne dinjitetin e baballareve te tyre nga krimet qe kane kryer ne dem te Popullit Shqiptare. Kujtojne se duke “share” me fjale epoken e diktatorit mund te rregullojne sadopak ndergjegjen e tyre, te trasheguar nga baballare kriminele? I vetequajturi “sigurim i shtetit” ne realitet ka qene sigurimi i krimit ne Shqiperine enveriste dhe jane dashur shume-shume jete njerezish per te fshehur kete thelb te krimit komunist. Ky liber ka qene akti i fundit i nje lufte percarese te cilen kerkojne t’ja faturojne politikaneve te rinj postkomuniste, pas masakrave te 1997-es. Thelbi percares i atij libri qendron ne nje fakt shume-shume te thjeshte: autoret e krimit politik-shoqeror-njerezor, ata qe themeluan institucionet e diktatures, merren ne mbrojtje dhe fajtore rezultojne Lleshet, Frroket, Gjinet, Gjonet, te cilet per buken e gojes kishin shitur dinjitetin e tyre njerezor, ku, pas 1991-shit, u shiten ne media nga urdheruesit e krimit enverist, pikerisht ketu qendron thelbi percares i ketij palo libri} duke akuzuar polin e kundert politik per perfitime, por duke harruar se jane qe te gjithe produkti me karakteristik e asaj epoke me te mirat dhe te keqijat e veta (e mira bashkeshoqeron te keqen thelbesore te problemit per efekt te dialektikes duke qene thjeshte formale).

E ne qofte se do t’i kerkohej studiuesve, kur flasin perpara mediave, per ballafaqimin direkt me burimet e pretendimeve te tyre do te shihet se ato ose jane te shpikura (marreveshja Pashiq-Zogu eshte nje shpikje e tille, e kunderta vertetohet ne qofte se gjendet e publikuar ne kohen per te cilen pretendohet (sipas nje autoreje “Shkolla serbe e historiografise e ka pergenjeshtruar ekzistencen e nje marreveshjeje me shkrim dhe pretendon se ekziston vetem nje “gentilman agreement”’ – Monika Shoshori Stafa: “Monarkia kunder Republikes”, f. 51 (me hollesisht per kete teme shih artikullin “Zonja Naska: HISTORIA nuk shkruhet me paragjykime komuniste dhe urrejtje enveriste” te publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com. Por ne te vertete ekziston marreveshja Tito-Enver ne shtator 1944 (kete e pranon historiografia jugosllave, shih “Rrefime Autobiografike” te Josif Broz Tito, vell. I, f. 420, por dhe ajo shqiptare, -shih Todi Lubonja, “Nen peshen e dhunes”, pjesmarres ne fushaten antishqiptare te bandave komuniste shqiptare kunder Kosoves) dhe per te mbuluar kete krim politiko-ekonomik eshte sajuar me nentekst marreveshja Pashiq-Zogu edhe pse ajo pretendohet se gjendet e publikuar perpara 1945; -ne te vertet nuk ekziston fare ); ose jane te shtremberuara (numri i nenshkruesve te Aktit te Pavaresise eshte 37, diku thuhet 42, por firmat nuk e di a i kane vene 37, por 2 kane vene gishtat (ose myhyret e gishtave) pa shkruar emrat per aresyet e tyre, thuhet se kishin frike nga pushteti grek dhe duhet te gjenden ne delegatet e Gjirokastres ose te Korces (flitet per kryepeshkopin e ketij qyteti), por mund te jete edhe shenja e gishtit  te Isa Boletinit si nje revolte te asaj qe po ndodhte ne jo te mire te Kosoves dhe nuk ka te beje me analfabetizmin sic u pretenduar ne kete 100 vjetor; kjo gjendet (njeri variant i numrit) pikerisht atje ku akademiku yne prof. Kristo Frasheri ka marre emrat e nenshkruesve te aktit); ose ato nuk ekzistojne (Hysen Hoxha jo vetem qe nuk ka qene ne Vlore me 28 Nendor 1912, por as i ardhur me 3 dhjetor 1912 ku lista e tyre gjendet atje ku jane emrat e te gjithe delegateve te Kuvendit te Vlores; kjo eshte nje shpikje per te justifikuar mashtrimet e diktatorit dhe gazetari Roland Qafoku GENJEU ne emisionin e tij televiziv. Ky emision u publikua ne gazete nen titullin: “Si u zhduken shenimet sekrete te Enver Hoxhes”, ku nusja e djalit te tij, Teuta Hoxha, pranon se Hysen Hoxha ka qene ne Kuvendin e Vlores, por jo firmetar; gazeta “Shekulli”, dt 15 mars 2013, f. 18). Vetem ne kete pike, jo vetem ne, e kemi te lehte te percaktojme kapacitetin intelektual te gjithseicilit studiues shqiptar dhe cfare perfitimi ka populli shqiptar prej gjithseicilit, pasi rrogat e tyre i paguajne taksapaguesit shqiptare dhe xhevahiret qe nxjerrin nga mendja dhe goja e tyre, ne fund te fundit, duhet ta kene nje perfundim perfitues politik. Une pretendoj se i vetmi perfitim eshte fshehja e mashtrimit historik te realizuar pergjate 45 viteve te diktatures enveriste ne emer te komunizmit per ta paraqitur epoken e diktatures si nje hap progresiv ne zhvillimin e shoqerise shqiptare, pasi realiteti historik tregon se shoqeria shqiptare pas 1945 ra ne gjumin dimeror dhe akoma nuk eshte zgjuar.

Duke pare pjesmarrjen teper te madhe te intelektualeve ne zberthimin e te panjohurave ne kete 100 vjetor politik ne vetem dy saktesime jo thelbesore, njera prej te cilave e pjesëshme, me duket se ketu fshihet dicka shume – shume me madhe sipas pikepyetjeve te meposhtme, duke i krahasuar midis tyre, por me perpara dua te sqaroj lexuesin shqiptar qe literatura qe shoqeron argumentimin e pergjigjeve te ketyre pyetjeve eshte shkruar pergjithesisht vetem per nje qellim: shqiptaret nuk duhet  ta mesojne KURRE se kush ja formoi shtetin klasor, dmth politik, ashtu si dhe gjuhen dhe alfabetin. Une kam rast t’u mesoj bashkeatdhetareve te mi ate, qe pak (per te mos  thene asnje) studiues shqiptar e kane marre seriozisht: Kombi dhe Shteti shqiptar eshte formuar krejt ndryshe jo vetem nga kombet e tjere europiane, por dhe krejt ndryshe nga forma klasike e formimit te Kombit dhe Shtetit (qofte dhe vetem raporti kohor i formimit te tyre nder shqiptare eshte i afte te argumentoje tezen tone; -fillimisht  formohet shteti e pastaj kombi nga ana kohore). Kjo do te thote se paska nje menyre tjeter per te ndertuar nje shoqeri te civilizuar nga ajo qe u teorizua pergjate shekullit te XIX-te dhe u zbatua ne Europe pergjate shekullit te XX-te dhe pikerisht kjo kerkohet te fshihet me cdo menyre (studiuesit e sotem shqiptare i sherbejne kesaj ideje ne menyre te pandergjegjshme duke treguar jo vetem keqarsimimin e tyre specifik, por dhe paaftesine profesionale te gjithseicilit, duke na argumentuar se titujt doktor, profesor dhe akademik jane tituj politik per te formuar klasen e intelektualeve per sundim klasor). Vini re se cfare ka ndodhur ne fushen e teorise historike pergjate dy epokave historike, te kunderta ne pamje te pare, dhe nje viti te vetem; vini re se si perbashkohen te tre segmentet kohore ne nje perfundim te vetem dhe se si fshihet e verteta historike e themelimit te Shtetit te Shqiptareve (studiuesit e kesaj fushe akoma nuk e kane kuptuar se kjo pune nuk mund te jete kurre pune gazetaresh (sidomos te gazetareve shqiptare) pasi argumentimi i plote kerkon ndertime ekuacionesh shumeplaneshe me shume e shume te panjohura ku here futet ne skene politika e here historia, here individi e here institucionet fetare, pa u zgjidhur asnjehere ne menyre perfundimtare deri ne momentin qe problemi rroket nga nje njeri i vetem: Zogu i I-re, Mbreti i Shqiptareve). Ne qofte se Ismail Qemali perben rastesine drejt domosdoshmerise, figura e Ahmet Zogut perben vete domosdoshmerine shkakesore te formimit te Shtetit te Shqiptareve; pikerisht ky eshte thelbi historik i formimit te Shtetit te Shqiptareve duke u nisur nga bota e brendeshme e tyre, kur kemi pranuar se kjo bote eshte e formuar nga fillimi deri ne momentin e 1912-es nga ndikimi i Europes dhe Perandorise Otomane mbi ta. Prandaj dhe Shteti i Shqiptareve ka ne themel te vet keto dy figura historike dhe asnje individ tjeter (puna eshte te gjendet subjekti historik shqiptar qe ka shoqeruar keto dy figura ne agimet e shekullit te XX-te, pasi eshte pikerisht ky subjekt qe ben lidhjen e influences europiane mbi Popullin Shqiptar, dmth argumenton lidhjen jashte-brenda, ose shkakesine dypermasore te ngjarjes) dhe argumenton pjesmarrjen e Historise Europiane dhe te asaj Otomane ne formimin e shtetit politik te shqiptareve, krejt ndryshe nga ajo qe dine shqiptaret e sotem.

1–Cfare eshte thene dikur, ne kohen e komunizmit enverist, per problemin e formimit dhe Pavaresise se Shtetit dhe Popullit    Shqiptar   (1945 – 1991)?

I gjithe materiali qe do te shohim mbeshtetet ne dy shkollat me kryesore boterore te mendimit historik prej nga rrjedh, meqenese eshte formuar ne keto dy shkolla, dhe ne mendimin formalist historik shqiptar, sidomos pergjate shekullit te XX-te. Ne fakt historianet shqiptare vetem per kete mund te krenohen edhe pse nuk e dine permasen reale te dukurise. Qe te mendosh te besh diferencimin e tyre nuk eshte e veshtire aspak, por duhet thene qe ne fillim se ata qe u muaren me kete pune fillimisht e gjithmone jane nisur nga nje e panjohur shumepermasore dhe kane sajuar nje seri ngjarjesh qe jo vetem nuk lidhen midis tyre, por ato kane qene ne kundershtim me te gjithe skemat klasike te zhvillimit te Shoqerise Njerezore deri ne ate shkalle sa shqiptaret e sotem nuk dine te argumentojne prejardhjen e afert dhe te larget jo vetem biologjike. Kur vjet pune per te percaktuar prejardhjen shoqerore te shqiptareve te sotem, gjitheshka hesht per nje paaftesi universale te te gjithe atyre qe me krenari deklarojne: “une jam me arsim te larte” (tani thone: “jam arsimuar jashte shtetit”, duke harruar se kane lindur, edukuar, arsimuar deri ne moshen 20 vjecare ne Shqiperi dhe nga prinder shqiptare; edukatore komuniste dhe postkomuniste; nga politikane enveriste e postenveriste; – dhe ky eshte defekti kryesor i intelektualit te sotem shqiptar, i cili eshte i vetmi ne bote qe ka dy sy, por nuk sheh me larg se hunda e tij), duke nenkuptuar zoterimin e dijeve ne menyre te sakte. Jam i detyruar t’i ve ne dukje te gjitha keto pasi keqarsimimi i shqiptareve me permasa biblike eshte produkti me karakteristik i rendit diktatorial enverist dhe ata jane arsimuar vetem per nje qellim: te sundojne dhe grabisin Popullin Shqiptar sipas formulave leniniste. Shqiptaret e sotem do te vuajne akoma, por nuk hoqen qafe murtajen historike gjysemshekullore dhe kjo e ka nje kosto: duhet mohuar nje pjese e vetvetes. Ky studim ketij qellimi i sherben: percakton permasen e mohimit vetiak pa asnje keqardhje per te kaluaren, te tashmen dhe te ardhmen. Lexuesi shqiptar kur te lexoje keto rreshta duhet te kuptoje fillimisht se te gjitha keto qe shkruhen ketu jane te ditura prej kohesh, por diktatura s’ka lene gure pa levizur t’i tjetersoje, ose t’i zhduke ato, ne favor te diktatures dhe ne dem te Popullit Shqiptar. Kjo eshte aresyeja perse sot NE, te gjithe shqiptaret, jemi te keqarsimuar qe ne gen.

Libri me i vjeter i kesaj periudhe, qe kam gjetur, eshte ai i kandidatit te shkencave historike Ligor K. Mile: “Kryengritjet popullore ne fillim te rilindjes sone (1830-1877)”, Tirane 1962, botuar nen kujdesin e Universitetit Shteteror te Tiranes. Libri ka nje hyrje, qe, per mendimin tim, nuk duhet te jete e autorit, por qe percakton piketat filozofike te temes dhe per mua paraqet interes pasi me argumenton menyren se si eshte ndertuar teoria e shtetit te shqiptareve. Me sa kam kuptuar ky duhet te jete libri i pare qe flet mbi kryengritjet e Popullit Shqiptar dhe, per ate kohe, nuk ka qene e lehte te pasqyrohej ne nje studim ky problem. Ne propoganden enveriste i eshte meshuar pa fund revoltes se Popullit Shqiptar kundra politikes otomane dhe eshte lene krejt ne heshtje reaksioni i popullates iliro-shqiptare, apo epiroto-arberore, kundra dyndjeve sllave e atyre helenike dhe politikes asgjesuese te tyre kundra popullates autoktone, duke harruar me dashje qe ne kete reaksion qendron thelbi historik i formimit te shtetit te shqiptareve. Eshte kjo aresyeja perse permbajtja e hyrjes nuk paraqet idete e autorit dhe une pretendoj se kjo permbajtje i eshte imponuar autorit ne ndertimin e skeletit te vepres studimore ku problemi i realizimit te reformave tanzimatiane ne Shqiperi konsiderohet detyra kryesore e kesaj vepre (f. 6). Dhe prej ketej eshte kaluar ne temen kryesore te vepres (ndryshimi midis detyres dhe temes ka qene detyre e redaksise per ta sqaruar) qe konsiderohet kryengritja popullore kunder zgjedhes turke (po aty). Ne te vertete boshti filozofik qe duhet te ndiqte studiuesi, per ate kohe, ka qene shume problem dhe ishte e pamundur te mos kontraktohej qofte me redaksite letrare, partiake e historike. Autori i hyrjes pretendon se letersia e huaj i ka pare ne dy drejtime kryesore shkaqet dhe ecurite e ketyre kryengritjeve. 1 – Autoret me te shumte (Th. Ippen, H. Hecquard, D. G. Rozen, etj) i kane konsideruar kryengritjet si te drejtuara vetem kunder Tanzimatit (kunder taksave te reja, sherbimit te detyrueshem ushtarak, etj) dhe per ruajtjen e privilegjeve te vjetra administrative-politike, qe i ishin njohur klases feudale shqiptare nga ana e sulltaneve. 2 – Autore te tjere sidomos historiani grek P. Aravantinos i ka quajtur kryengritjet ne pergjithesi si veprime kusaresh, si akte dhuna te muslimaneve kunder te krishtereve, ndonese materiali qe jep vete ky historian flet qarte per karakterin e gjere popullor dhe clirimtar te kesaj levizjeje t’armatosur kunder sundimit turk (f. 7). “Por krahas ketyre dy drejtimeve kryesore rreth interpretimeve te levizjes s’armatosur ne Shqiperi gjate viteve 30-70 mund te shenojme edhe tentativat e disa autoreve, si te C. Robert-it13, V. Dora-s14, D. D’Istria-s15 per ta veshtruar kete levizje si nje lufte clirimtare. Pohime te tilla ka edhe ne disa vepra autoresh shqiptare16(f. 8). “Autore te tjere te huaj si K. Von Sachs17, A. Bouẻ18, A Baldacci19, L. Dobrov20, J.G.Kersopoulos21, Ed. Spenser22, N. Jorga23, etj kane folur shume shkurt per kryengritjet e vjeteve 30-70 ne Shqiperi, keshtu qe veprat e tyre nuk paraqesin ndonje interes te madh nga pikepamja e materialit faktik; por shume prej tyre i shohin keto kryengritje ne kuadrin e pergjithshem te luftes clirimtare te popullit shqiptar kunder sundimit turk (A. Baldacci, J. Kersopuolos, Ed. Spencer, etj.)” (f.9). Autori i hyrjes kritikon redaksine e tekstit te “Historise se Shqiperise” (maket) i cili bazohet ne studimin e Zija Shkodres rreth kryengritjeve popullore te vjeteve 1830-70 dhe ne materiale te tjera te paraqitura ne kete tekst (f. 10), por redaksia e tekstit nuk nenvizon se levizja e armatosur e vjeteve 30-70, me gjithe dobesite e saja organizative, ishte pjese perberese e levizjes kombetare, se ajo shenonte ne fakt fillimet e saja te armatosura (f. 10). Megjitheate autori pretendon se punimi i Z. Shkodres, ashtu edhe teksti i “Historise se Shqiperise” kane qene nje ndihme e vyer per disa probleme te trajtuara edhe ne kete studimi, po ashtu edhe per disa materiale te panjohura prej autorit te tij. / “Vleresime te drejta rreth karakterit clirimtar dhe shoqeror te kryengritjeve popullore te vjeteve 30-70 ne kemi gjetur ne artikujt folkloristike te Q. Haxhihasanit29, ne te cilet del qarte masiviteti i levizjes s’armatosur ne Shqiperi ne kete kohe, po ashtu edhe ne artikullin-doreshkrim te G.Meksit30”. / “Disa materiale te vlefshme rreth kryengritjeve te vjeteve 1844 e 1872 ne Diber kemi mundur te mbledhim nga punimi ne doreshkrim i H. Stermillit “Dibra ne prag te historise”31. /  Ceshtjeve rreth levizjes kombetare shqiptare u jane kushtuar edhe artikujt – diskutim te St. Pollos dhe K. Frasherit32 (f. 11).

Nga shenimet e autorit te hyrjes vlen te permendet shenimi 32 ku thuhet: St. Pollo, “Mbi formimin e kombit shqiptar dhe levisjes nacionale shqiptare”. “Buletin per shkencat shoqerore, 1953, Nr 2; K. Frasheri, “Mbi formimin e kombit shqiptar dhe levizjen nacionale shqiptare, Ibid, Nr. 3; cka sherben per te treguar jo vetem rrugefillimin e teorise ireale te formimit te shtetit te shqiptareve, por, kryesisht, autoret e formimit te institutit te indoktrinimit te shqiptareve.

Ne fakt libri ka karakter filozofiko-historik dhe eshte karakteri i pare qe ka percaktuar te gjithe permbajtjen e librit. Autori eshte mbeshtetur kryesisht ne dy arkiva: ne Arkivin Qendror Historik-Ushtarak te shtetit ne Moske dhe ne Arkivin Historik te Shtetit ne Tirane dhe te dy fondet shfrytezohen per here te pare per ndricimin e ketij problemi. “Keto burime te reja lejuan te zbulohen shume fakte te panjohura deri tani si p.sh. organizimi i levizjes s’armatosur ne shume krahina te Shqiperise, te ndiqet me me hollesi zhvillimi i kryengritjes se madhe fshatare te viti 1847 ne jug te vendit, si edhe i kryengritjeve te tjera” (po aty). Ndersa mbeshtetja ne bibliografine kryesore (f. 231) tregon se fjala nuk behet per zbulimin e formave fillestare te luftes te perdorura nga shoqeria per formimin e shtetit (forma klasike), por per ndryshimin e rendit shoqeror me ane te dhunes, qe gjithsesi kur zberthehet tregon per ndryshimet sasiore  te rendit shoqeror dhe aspak ajo qe eshte pretenduar pergjate shekullit te XX-te. Eshte e pamundur me format e luftes qe kane shoqeruar jeten e Popullit Shqiptar te kemi zanafillen e shtetit te shqiptareve ne menyre autoktone. Ketu fshihet ndikimi i politikave otomane mbi  popullin tone dhe kete nuk e kane zberthyer asnjehere historianet shqiptare te te gjithe koherave, por e kane konsideruar jeten politike otomane si frenuese ne zhvillimin e popullates shqiptare (ne realitet eshte e kunderta: popullata shqiptare eshte pershpejtuar ne zhvillimin e vet kur ajo otomane eshte frenuar; – te pakten teoria mbi kontinumin kohor – hapsinor na e argumenton kete matematikisht).

Autori e fillon analizen e shoqerise shqiptare mbi bazen e jetes politike otomane dhe merr ne konsiderate pikerisht ato krahina te banuara me shqiptare ku shtrihej sistemi i timareve: Gjirokaster, Skrapar, Permet, Berat, Myzeqe, Elbasan, etj duke filluar nga fillimi i shek. XVII-te (f. 21). Vetem nga kjo pike ka filluar pikepamja mbi organizimin feudal te shqiptareve edhe pse kjo ka qene fillim e fund jo vetem e pasakte, por nje mashtrim politik mbi cbaze eshte ndertuar struktura imagjinare sociale e Popullit Shqiptar. Kjo pikepamje teorike ka qene e nevojshme te sajohej ne kete menyre per te justifikuar veprimet politike te pas 1943-shit dhe per te justifikuar revolucionin e ardhshem socialist ne Shqiperi. Vetem per kete aresye u sajuan lufterat e shqiptareve neper shekuj ane e kend kudo ku kishte shqiptare edhe pse libri qe po analizojme nuk e justifikon  dot pretendimin politik. Por autori nuk ka ditur te perfitoje nga ajo qe ka konstatuar edhe pse pranonte se “Ne fillim te vendosjes se sundimit turk ne Shqiperi, sistemi i timareve depertoi ne zonat malore te vendit, por ne saje te qendreses s’armatosur  te  malsoreve, ai nuk mundi te zhvillohej, ose u zevendesua nga nje sistem i privilegjuar tatimesh ose detyrimesh106. Me kalimin e kohes dhe me fuqizimin e klases feudale vendase, malesoret rane gradualisht ne kthetrat e shfrytezuesve te feudaleve, qe perpiqeshin vazhdimisht te ngushtonin viset e malesive te lira patriarkale, nepermjet dhunes dhe ekspeditave ushtarake” (f. 33-34). Problemi nuk qendron vetem ne mospajtimin e elementeve sociale sipas ketij formulimi, por dhe ne faktin qe  malsoret shqiptare te Veriut te Shqiperise nuk kane qene kurre te organizuar ne feude (eshte tjeter pune ne se ata kane qene aleate te feudaleve te Shkodres, por ky rast eshte i kushtezuar me reaksionin qe Bushatllinjte kishin shkaktuar me Perandorine Otomane) perderisa ata kane jetuar gjithe jeten me arme ne dore kundra dyndjeve sllave dhe kjo eshte pika qe eshte mbajtur e fshehte nga historiografia enveriste. Autori ka tentuar ta zberdhe kete situate, por per shkollen e tij ka qene e pamundur pasi ai nuk i ka dhene rendesi pasojes se relacioneve midis popullates autoktone dhe valeve te te ardhurve neper mijeravjecare. Ne menyra arbitrare ai ka pranuar diferencat cilesore te organizimit social te shqiptareve perderisa pranon se  “Malesite e permendura me lart paraqitnin pjesen me te prapambetur te vendit nga ana ekonomikoe – shoqerore, sidomos malesite e veriut, ku sundonin marredheniet fisnore – patriarkale. Pergjithesisht, malesoret ishin te bashkuar ne komuna fisnore, qe ne veri quheshin zakonisht fise ose male117 (f. 35). Ne te vertet kjo situate sociale tek shqiptaret, plotesisht reale, nuk i ka pelqyer historiografise enveriste dhe ne kete drejtim ky autor nuk duhet te jete pranuar me lehtesi nga bashkestudiuesit e tjere shqiptare, pasi , pas 20 vjeteve, pranimi e ketij fakti conte ne mos perputhjen e teorise leniniste me revolucionin socialist sipas kesaj hapsire shoqerore. Persa i perket diferencimit midis krahinave  shqiptare gjendja nuk duhet te kete pasur kete perfundim qe mundohet te imponoje autori perderisa me poshte pranon fjalet e nje udhetari freng C. Robertit, sipas te cilit, duke folur per malsoret e Veriut, “ky popull i vogel eshte bere shtylla kryesore e Shqiperise125” (f. 36). Trajtimi ne menyre te diferencuar te popullates shqiptare nga pushteti otoman duket sikur ka krijuar diferencime midis krahinave te banuara nga shqiptaret, por autori nuk ka pasur si ta dije se ky fenomen ekziston per aq kohe sa vazhdon bota e relacioneve, pasi nderprerja e tyre mund te kete lene pasoja, por kurrsesi deri ne planin cilesor te zhvillimit ekonomiko – social. Ne kete pike fshihet gjeneza autoktone e Popullit Shqiptar dhe per autorin kjo ka qene e pamundur te zberthehej realisht. Merita e tij qendron vetem ne konstatimin e gjendjes faktike dhe me kete shkenca historiografike shqiptare e mepastajme duhej te kenaqej. Por autorit nuk i ka vajtur ndermend qe vepra e tij do te perdorej nga manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar dhe prej ketej do te kalohej  ne nje panorame hapsinore te luftes sikur shqiptaret kane bere namin per lirine kombetare, gje praktikisht e pamundur me gjendjen sociale qe dispononin shqiptaret prej me shume se 1000 vjet dhe kjo nga influencat ndikuese te botes bizantine e otomane.

Autori i jep rendesi te posacme dy pashalleqeve otomane ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe te udhehequr po prej tyre pa bere asnje diferencim social mbi menyren se si ishin formuar dhe duke i konsideruar shqiptare (f. 58 – 110). Zhvillimin e ketyre dy pashalleqeve dhe reaksioni i tyre me qeverine qendrore otomane con ne lindjen e  levizjes se armatosur te shqiptareve kundra Portes se Larte (f. 79 – 101) dhe kjo konsiderohet si fillesa e luftes clirimtare te popullit tone ne kushtet e reja historike te shek. XIX. ”Ajo pergatiti fushen per zgjerimin e metejshem te kesaj levizjeje, kur ajo u karakterizua nga elemente me te shumte organizimi dhe masiviteti ne dhjetevjetoret e mevonshem” (f. 101). Ne faqen 115 autori jep harten e kryengritjeve te armatosura ne territorin e banuar nga shqiptaret ku zonat e tyre me perafersi jane: Prizren-Gjakove, Shkoder-Lezhe, Shijak, Cameria dhe pothuajse e gjithe Shqiperia Jugore e Sotme. Dhe me sa kam kuptuar ky ka qene i gjithe qellimi i publikimit te ketij libri me kete permbajtje. Problemi ka qene lidhja e luftes civile te viteve 1943-1948 me nje etape lufterash, qofshin edhe imagjinare, te para pavaresise per t’i paraqitur bandat partizane si luftetare per clirimin e Shqiperise, por ato kane fshehur shkakun kryesor dhe pasojen e tyre. Nuk thuhet se ne kete pike ka filluar dhe levizje e armatosur e revolucionit grek ku roli i Ali Pashe se Janines duhet konsideruar nder kryesoret. Atehere rezulton qe levizja ne Jugun e Shjqiperise se Sotme te kete qene nje ndihmese e pavaresise se Popullit Grek dhe jo nje ndihmese ne funksion te shtetit shqiptar. Kjo shpjegon aresyet perse kryengritjet ne Jugun e Shqiperise se sotme filluan dhe mbaruan ne periudhen 1820 – 1870. Kjo gje tek autori yne eshte e fshehur dhe nuk ka aspak rendesi deshira individuale.

Libri filozofik mbi levizjet e armatosura te popullates shqiptare vazhdon me analizen e kryengritjeve te viteve 1843 – 1845 ne verilindje te Shqiperise se sotme (fjala behet per Diber – Kosove) ku shkaku e lindjes se tyre eshte i lidhur me dy dukuri vendimtare per fatin e kryengritjeve qe benin shqiptaret, te shkaktuara nga politika centriste e Portes se larte: 1-mos pajtimin me reformat e tanzimatit dhe 2-kunder rekrutimit ushtarak (f. 143). Vazhdon me kryengritjen e madhe fahatare te vitit 1847 nen udheheqjen e Gjolekes dhe Rrapo Hekalit (f. 148 – 162), levizjen e armatosur ne veri dhe ne veri-lindje te Shqiperise ne vitet 50 gjer ne fillim te vjeteve 70 (f. 162 – 168, luften e malsoreve te veriut per autonomi ne vitet 1876 – 1877 (f. 169 – 179).

Por ky liber ka nje problem analitik qe duhet te fshehe nje dukuri historike te sterlashte dhe te pa paraqitur ne historiografine statistikore shqiptare te mevonshme edhe pse ka nje tendence per ta zbardhur nga ky autor. Nga nje ane pranohet grykesia malazeze per te aneksuar toka te banuara nga shqiptaret dhe nga ana tjeter konfliktet malazezo-shqiptare i paraqet te shtyra nga politika otomane ku “knjazi malazez Nikolla kerkon…nje hapesire  te dukeshme toke ne Shqiperi, me perfshirjen e Podgirices dhe te Portit te Durresit”236 (f. 180).  Shenimi 236 thote: “Citohet sipas “S – P. v.” Nr. 134, 16.V.1876. Shenim: me kete rast   eshte e domosdoshme te permendim se Podgorica eshte toke thjeshte malazeze” (f. 202), por autori ne kete rast duhet te argumentoje perse si kryeqender e Malit te Zi ne ate kohe ishte Cetina dhe jo Podgorica qe u be me vone. Libri mbyllet me teorine e luftes per gjuhen dhe kulturen kombetare (205 – 230). Por ne faqen 211 autori ka vendosur nje harte permbledhese te kryengritjeve popullore te viteve 40-70 te shek. XIX e cile perbehet nga dy zona: njera ne Veri te Shqiperise se sotme bashke me Kosoven e Dibren, dhe, tjetra, ne jugun e Shqiperise (poshte Shkumbinit) deri ne afersi te Janines dhe Konices ku viset e shperthimit jane ne Veri dhe disa  here me te shumta se ne Jug.  Duhet nenvizuar fakti qe ky liber ka luajtur nje rol te konsiderueshem ne ndertimin e teorise se formimit te shtetit te shqiptareve  sipas teorise leniniste pasi e kam hasur edhe ne bibliografite e studiuesve tane te mevonshem ne Shqiperi e Kosove.  Ne liber mungon i gjithe konflikti i armatosur midis ushtrive serbo-malazeze dhe popullates autoktone edhe pse mbi kete baze historike eshte ndertuar kryevepra e eposit shqiptar: “Lahuta e Malcis”, e Poetit tone Kombetar Pader Gjergj Fishta. Une dyshoj ne saktesine e tezes qe thote se Populli Shqiptar ka luftuar kundra turqve otomane; kjo duhet konsideruar nje shpikje e historiografise enveriste. Domosdoshmerisht Populli Shqiptar ka luftuar kundra dyndjeve sllave dhe jo otomane, pasi vetem kjo kontradikte perben shkakun e mbijeteses biologjike te Popullit Shqiptar prej 1300 vjetesh e ketej. Por ne te gjithe analizen e luftrave qe Populli Shqiptar ka bere kundra transformuesve te tij, kjo mungon (vetem Kleriket Katolike Shqiptare kane punuar ne kete drejtim dhe per kete u asgjesuan; kete gje pjesa me e madhe e Populli Shqiptar nuk e ka mesuar akoma) dhe ketu qendron tjetersimi i historise se Popullit Shqiptar. Kjo eshte aresyeja kryesore perse une kam marre ne analize  produktin intelektual te epokes enveriste.

Kush ka pasur rast te merret me problemet e pavaresise se shtetit te shqiptareve do te kete vene re se dokumentacionet e publikuara me rastin e 50 vjetorit (Tirane 1963) duket sikur kane qene shume me afer te vertetes dhe larg manipulimeve politike duke qene libri me i vjeter i ketyre problemeve pergjate kohes se komunizmit (une nuk kam gjetur akoma liber me te vjeter te kesaj periudhe tipikisht per kete problem) qe shoqerohet me nje hyrje nga Stefanaq Pollo, por qe gjithsesi kane fshehur shume fakte  thelbesore dher sidomos doreheqjen e Ismail Qemalit duke e kanalizuar vetem ne marreveshjen me Beqir Grebenene, ku, sipas librit te botuar me rastin e ketij pervjetorit, rezulton se ka qene perfshire edhe Esat Pasha (f.23) kur ky i fundit ka qene dhe kunder Ismail Qemalit. Atehere si mund te perbashkohen dy te kunderta, aq me teper politike, kur pranohet se Esat Pasha kerkonte te behej kryetari i shtetit autonom nen sovranitetin e Sulltanit (f. 14)? Une pretendoj se me kete liber diktatura komuniste ka tentuar te edukoje Popullin Shqiptar me nje ndergjegje antikombetare, prandaj dhe e filloj analizen sipas ketij libri pamvaresisht nga distanca qe e ndaj ate nga e verteta statistikore.

Ne kete liber jepet nje e dhene ne lidhje me fondet qe shtiu ne dore Qeveria e Vlores, sipas se ciles ne zonat ku ushtronte autoritetin e saj fondi i administrates turke u pervetesua dhe nje pjese e te ardhurave u perdoren per te mbajtur me ushqime ushtrine turke qe luftonte kundra ushtrive greke (dok. 168, f. 15), por qe bie ne kundershtim me pretendimet e historianeve shqiptare te viteve 2012, sipas te cileve Ismail Qemali mori nga kolonia shqiptare ne Bukuresht nje sasi te madhe parash, per kete shih gazeten “Rrenjet” artikullin “Ismail Qemali: Jeta dhe aktiviteti politik” te Eroll Velija, f. 11 te marra nga kujtimet e Sejfi Vllamasit (kam frike se kjo e fundit eshte e sajuar). Gjithashtu pranohet se Pushteti i Vlores tentoi te shtrihet edhe ne Manastir, Janine dhe Kosove (dok 103, f. 79). Doku. Nr. 3 (dt. 18 nendor 1912) jep telegramin e Ismail Qemalit, drejtuar komisionit pergatitor per Shpalljen e Pavaresise, me te cilen kerkohej te sigurohej pjesmarrja e perfaqesuesve te popullit per mbledhjen e Kuvendit Kombetar ne Durres ose ne Vlore (f. 26-27). Kjo eshte nje pike qe merret me mend ne kete menyre, pasi do te kemi rast ku do te argumentojme se te ashtuquajturit perfaqesues te popullit kane qene thjeshte shfrytezues te tij dhe kerkush nuk i ka caktuar ne ate detyre te pretenduar. Ndersa dok. 5 (dt. 22 nendor 1912) ben fjale per vendosjen e Vlores si qytetin ku do te mbahej Kuvendi (f. 27). Kjo ka rendesi te madhe jo vetem pse tregon qe Vlora ka qene thjeshte nje rastesi, por nuk tregon se ka qene keshilla e ministrit te jashtem austro-hungarez per ta ngritur flamurin sa me ne jug te territoreve te banuara nga shqiptaret dhe presionin e kryeministrit italian qeverise se Greqise per ta detyruar ushtrine e saj, qe kishte shkelur territore te banuara nga shqiptaret, te mos guxonte te kalonte Salarine pasi ne te kunderten ushria italiane do te zbarkonte ne Athine (i gjej te gjitha keto ne vepren brilante te Av. Dr. Vasil Dilo, ne artikullin mbi Protokollin e Korfuzit). Dok. 6 ben fjale per telegramin e parise se Elbasanit drejtuar Ismail Qemalit ne Vlore me ane te se cilit e njoftojne se populli i Elbasanit e pranoi Shpalljen e Pavaresise duke pranuar se ate e kishin nenshkruar 27 vete (f. 28). Ky dokument pretendohet te jete marre nga origjinali turqisht dhe gjendet ne A.Q.H. te R.P.SH., por qe bie ndesh me nje pretendim te publikuar ne vitin 2012 sipas te cilit ekziston nje dokument  i zbuluar së fundi në arkivat e ushtrisë jugosllave qe  përmban tekstin origjinal të deklaratës së mbajtur në tubimin e 25 nëntorit 1912, në Elbasan qe mbyllet me deklaraten:  “Ne, përfaqësuesit e Elbasanit, vërtetojmë të sipërmen, duke vendosur nënshkrimin tonë. (Vazhdojnë 35 firma)”. Per kete teme u shkruajt dhe nje liber me autor Hyqmet Kotherja me titull Pavaresia e Elbasanit 1912 (35 firmetaret), Tirane 2012. Ke duhet te besoje lexuesi ne kete rast 27 firmat e dokumentit “origjinal” turqisht, 35 firmat e tekstit “origjinal” te gjetur ne arkivat e ushtrise jugosllave, ne qofte se ka te tille, apo 35 firmat e librit mbi kete ngjarje (por, sic do te dale ne vazhdim, te gjitha keto jane sajesa te propogandes komuniste, pasi e verteta eshte krejt tjeter per tjeter)? Me date 26 nendor 1912 paria e Durresit njofton me telegram popullin e Elbasanit, Beratit, Janines, Delvines, Gjirokastres, Lushnjes, Korces, Staroves, Vlores e Permetit mbi Shpalljen e Pavaresise ne qytetin e tyre (dok. 8, f. 28). Me dt. 27 nendor 1912 kete gje e beri edhe paria e Tiranes e cila deklaroi se ne emer te gjithe Shqiperise Shpalli Pavaresine (dok. 9, f. 29); se cfare kishte Tirana te fliste ne ate kohe ne emer te gjithe shqiptareve ec e merre vesh. Po ne kete date jepen edhe telegramet nga Kavaja, Peqini, Lushnja, ku njoftohet se ne keto qytete u Shpall Pavaresia, ndersa nga Ohri njoftohet se bashkohen me qendrimin qe do te mbaje Kuvendi i Vlores per Shpalljen e Pavaresise (dok. 10, 11, 13, 14; f. 29, 30,31).

Me date 28 ekziston nje telegram ku pranohet ekzistenca e Qeverise se Perkoheshme te Elbasanit me te cilen Qeveria e Perkoheshme e Vlores kishte krijuar lidhje varesore (dok. 26, f. 38). Ndersa telegrami i dates 30 nendor 1912, i nisur nga paria e Gjirokastres, njofton Kryetarin e Qeverise se Perkoheshme te Vlores, Ismail Qemalin per caktimin e delegateve nga popullsia e krishtere qe do te marrin pjese ne Kuvendin Kombetar ne Vlore ku jepen emrat: Lartesia e tij Mufid Beu, 44) Z. Petro Poga, 45) Z. Jani Papadhopullo (dok. 39, f. 46). Me date 30 nendor 1912 ekziston telegrami e nje italiani qe uron Ismail Qemalin per kurorezimin me sukses te punes se tij 30 vjecare (dok. 41, f. 47); – eshte ky telegram qe sherbeu per te formuar kohen para 130 vjecare te veprimtarise politike te Ismail Qemalit me kete emer dhe jo Ismail Qemal Bej Vlora te botuar ne disa libra (ne kete pike duhet te kete nje problem te vogel qe ka nevoje per zberthim). Proces verbali i mbledhjes se Kuvendit Kombetar te Vlores jep emrat e delegateve te Gjirokastres te ardhur me 3 dhjetor: Myfit Bej, P. Poga, Jan Papadhopulli, Hysen Ef. Gjinokastra dhe Veli Bej Klisura (dok. 50, f. 52), por te gjitha keto emra nuk perputhen me ate qe jep “Shqiperia 1927” cka do te thote se ketu dikush sajon te paqene si fakt politik.

Lista e burimeve te shfrytezuara (f. 342):

-F.71 – Fondi i Shpalljes se Pavaresise se Shqiperise

-F.12- Fondi i Konferences se Lozanes

-F.105 – Fondi i Dr. Ibrahim Temos

-F.96 – Fondi i Syrja Bej Vlores

-Gazeta “Liri e Shqiperise”

-Gazeta “Perlindja e Shqypnies

-Arkivi shteteror i Austro-Hungarise, fondi “Arkivi Politik, Shqiperia, kopje prane Arkivit te   Institutit te Historise e Gjuhesise.

Sipas shenimeve (f. 333-341) jepen emrat e disa delegateve ne Kuvendin e Vlores (sipas renditjes se librit) si me poshte:

1-Luigj Gurakuqi                                              22-Mustafa Merlika Kruja

2-Ismail Mahmut Qemali                                 23-Nebi Sefa

3-Kristo Meksi                                                  24-Murat Bej Toptani

4-Dhimiter Zografi                                            25-Jani Minga

5-Shefqet Daiu                                                 26-Eqrem Syrja Bej Vlora

6-Iljaz Bej Vrioni                                                27-Dhimiter Ilia

7- Hajredin Bej Cakrani                                    28-Pandeli Cale

8-Xhelal Bej Skrapari (Koprencka)                   29-Thanas Floqi

9-Jorgji Karbunara ose Baba Duda                  30-Veli Bej Kelcyra

10-Dhimiter Tutulani                                  31-Hamdi Bej Ohri ose Bicaku

11-Sami Bej Vrioni                                            32-Hamid Toptani

12-Myfti Vehbi Efendiu (Dibra)                          33-Isa Boletini

13-Abaz Efendi Celkupa                                   34-Hajdin Bej Draga

14-Dom Nikolle Kacorri                                    35-Dervish Bej Mitrovica

15-Lef Nosi                                                        36-Myfit Bej Libohova

16-Qemal Beu ose Namik Qemal Karaosmani   37-Petro Poga

17-Mit’hat Frasheri                                              38-Rexhep Demi

18-Elmaz Efendi Boce                                        39-Hajdar Blloshmi

19-Rexhep Bej Motrovica                                    40-Bektash Bej Cakrani

20-Salih Gjuka                                                     41-Ahmet Dakli

21-Abdi Bej Toptani                                              42-Thoma Papapano

Ne te vertete ne kete liste, sic do ta shohim,  ka emra qe nuk kane qene fare ne Vlore me 1912 dhe lista e tyre ka ndryshuar nga botimi ne botim duke treguar jo vetem mungese serioziteti, por dhe deshiren e mbrapsht per ta ndryshuar Historine e shtetit te shqiptareve. E bukura eshte se ne kete liste nuk figuron emri e Hysen Hoxhes, xhaxhai i diktatorit, si delegat i Gjirokastres. Perseri ne kete problem fshihen qellimet e tjetersimit te historise nga ana e komunisteve enveriste dhe dishepujve te tyre.

Por duhet te pranojme qe ne fillimet e epokes komuniste ne Shqiperi kishte filluar rishkrimi i historise duke u permbledhur ne tre vellime me titull “Histori e Shqiperise”. Autoret e saj pranojne se “punimet e vecanta dhe maketi i ketij vellimi ne teresi u diskutuan disa here ne sektoret perkates te Institutit te Historise dhe te Gjuhesise. Ne vitin 1958 maketi i u shtrua nje diskutimi te gjere ne qytetet kryesore te vendit tone, ku muaren pjese historiane, aresimtare etj. Po kete vit ai u diskutua gjithashtu ne Institutin e Historise te Akademise se Shkencave te Bashkimit Sovietik dhe ne Institutin e Historise se Shkencave te R.P. te Bullgarise” (vell. 1 f. 8). Me 1965 u botua vellimi i II-te i Historise se Shqiperise me autore: Aleks Buda, Kristo Frasheri, Stefanaq Pollo, Jusuf Alibali, Ndreci Plasari. Pikerisht ky vellim permbante trajtimin e temes sone sipas asaj qe i interesonte politikes se PPSh, por e gjitha kjo me nje frike te fshehte nga ana e tyre per te mos u kuptuar  ndryshimi i permbajtjes se problemeve. Eshte kjo aresyeja perse permbajtja e ketij vellimi historik  ka rendesi te posacme per thelbin e te gjithe problemit qe po trajtojme. Ky vellim perfshin periudhen prej vitit 1839 deri me 1944 dhe autoret e saj e kane parapergatitur, qe ne hyrje, lexuesin me karakteristiken e kesaj periudhe qe, sipas tyre, eshte lindja dhe zhvillimi i marredhenieve kapitaliste ne prodhim, dhe, nga ana tjeter, zhvillimi i levizjes kombetare, e cila u kurorezua me fitoren e pavaresise me 1912 (f. 7).

Sipas ketyre autoreve pavaresia e Popullit Shqiptar i dedikohet levizjes se armatosur te cetave te armatosura ku “karakter me te organizuar e me te ndergjegjshem mori levizja ne jug te Shqiperise, me qene se drejtimin e saj e moren ne dore komitetet e fshehta” (f. 282), kurse ne Kosove dhe Shqiperi te Mesme kryengritjet vazhdonin te shperthenin ne menyre spontane, pa lidhje me njera-tjeteren dhe jo nen ndikimin e drejtimin e komiteteve (po aty). E si per te argumentuar kete karakteristike permendet lufta e Mashkullores me 1908 (f. 285). Me qene se eshte vendi dua te sqaroj lexuesin shqiptar mbi te verteten e kesaj lufte nga disa burime te tjera. Nderhyrja e historiografise enveriste ne edukimin arsimor te te gjithe trevave ku banonin shqiptaret duke edhe ne kete ngjarje qe ka tjeter permase nga ajo qe na kane mesuar dhe publikohet akoma edhe sot. Lufta e Mashkullores permendet edhe ne librin e Dr. Jakup Krasniqi “Pavaresi dhe Personalitete”, e cila sipas autorit ka ndodhur me 18 mars 1908, ku merret si shembull i vecante i bemave te Cerciz Topullit (f.241-246). Por ekzistenca e nje libri te shkruar nga nje pjesmarres ne kete lufte tregon se nuk kemi te bejme me ndonje beteje te vecante, por me nje ndjekje te pese komiteve nga mbi 150 ushtare pas nje atentati te suksesshem ku u vra bimbashi turk me 25 shkurt 1908, si nje hakmarrje te vendosur nga Komiteti i Gjirokastres, meqenese kishte arrestuar 30 shpirt nga qarku i Permetit (Mihal Grameno, “Vepra 2”, f. 167-178) dhe ngjarja kishte ndodhur me 5 mars 1908.

Me 2 shtator 1909 u hap ne Elbasan dhe vazhdoi punimet deri me 9 shtator Kongresi i Elbasanit i cili ishte caktuar nga kongresi i Dibres per te shqyrtuar problemet e ngutshme  te levizjes kombetare shqiptare dhe ne menyre te vecante problemin e shkolles shqipe qe ishte bere objekt i sulmeve te xhonturqve. Kongresi i Elbasanit e kritikoi ashper politiken e Austro-Hungarise dhe te fuqive te tjera, qe synonin te nderhynin ne ceshtjen shqiptare (f. 302, 303). Nga 1 – 6 prill 1910 u mblodh ne Manastir nje kongres i ri kombetar i cili mori nje varg masash per forcimin dhe kordinimin e veprimtarise se klubeve dhe per zhvillimin e arsimit kombetar e te botimeve shkollore me alfabet latin. Pranvera e vitit 1910 i gjeti gjithashtu kosovaret te organizuar ne grupe te armatosura e te pergatitura per luften kunder xhonturqve. Dhe ne ate pranvere filloi kryengritja e armatosur e Idriz Seferit ne Gryken e Kacanikut, e pasuar nga ajo e Isa Boletinit ne vijen Jezerce – Shtimlje – Cerneleve, ajo e malsoreve te Gashit e Krasniqes te udhehequr nga Zeqir Halili, ajo e grupit te Shales te udhehequr nga Prel Tuli, Mehmet Shpendi dhe Marash Delia (f. 305-309). Kryengritja  e Kosoves  u pasua nga kryengritja e vitit 1911 ne Malesine e Mbishkodres e udhehequr nga Ded Gjo Luli (f. 310 – 315). Kjo kryengritje u ndihmua materialisht nga Mbreti Nikolla i Malit te Zi i cili kerkoi ta shfrytezonte per per interesat e veta. Ndersa Vjena, nga ana e saj, e shqetesuar nga nderhyrja e Malit te Zi ne konfliktin shqiptaro – turk dhe nga orvatjet e tij per ta shtene ne dore levizjen e malesoreve, i kerkonte vazhdimisht qeverise se Cetines, qe kjo te qendronte asnjanese. Austro – Hungaria  beri te gjitha perpjekjet qe te mos lejonte perhapjes e kryengritjes. Duke pasur kete qellim ajo vuri ne levizje klerin katolik dhe perfaqesuesit e saj ne Shqiperi (f. 316-317). Ajo qe sherbeu per zgjerimin e kryengritjes qe Memorandumi i Gerces me pjesmarrjen e Ismail Qemalit, Luigj Gurakuqit, etj, e cila i dha nje hov zhvillimit te kryengritjes duke u shtrire ne Shqiperine e Mesme dhe ate te Jugut edhe pse nuk jepet asnje detaj mbi cetat e Jugut, por manipulohet me cetat e Veriut. Kjo nuk i ka penguar autoret te botojne nje foto te nje cete ne Korce me 1911 dhe te kujtojne Komitetin e fshehte te Janines dhe cetat e Gjirokastres(f. 318 – 320). Me inisiativen e qeverise turke me 18 gusht u organizua ne Tepelene mbledhja e perfaqesuesve te parise shqiptare dhe te krereve te te cetave te vilajetit te Janines per te shqyrtuar propozimet e qeverise turke te perfaqesuar nga shqiptaret Abdyl Ypi dhe Fejzi Alizoti (f. 322). Sipas autoreve te librit, renia e tempit kryengrites dhe mosrealizimi i nje kryengritje mbare kombetare i detyroi patriotet shqiptare te krijonin nje udheheqje te vetme dhe kete tentuan ta realizonin ne Nise te Frances ku permenden Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi etj, por qe deshtoi. Kjo beri qe lufta per te drejtat e shqiptareve te kalonte ne parlamentin turk me pjesmarren e Hasan Prishtines dhe thirjen e Ismail Qemalit nga Nisa. Zgjedhjet ne parlamentin turk, nga pikepamja e interesit kombetar shqiptar, kerkonte te zgjidheshin ne kete parlament figurat patriotike si Ismail Qemali, Bajo Topulli, Ismail Haki Strazimiri, Ibrahim Temon, Hasan Prishtinen, Aqif Pashe Elbesanin, Dr. Haki Mborjen etj. Ne mbrojtje te kesaj veprimtarie doli dhe “Federata Panshqiptare Vatra”, e cila u formua me 12 prill 1912 ne SHBA nga shkrirja e 13 shoqerive patriotike te atjeshme. Shperndarja e parlamentit turk sipas vendimit  te  mbledhjes se Stambollit, beri qe Ismail Qemali te fillonte udhetimin neper Europe dhe Hasan Prishtina te kthehej ne Kosove duke filluar organizimin e kryengritjes se pergjithshme per ceshtjen shqiptare. Organizimi i kryengritjes kerkoi qe te vinte ne Shqiperi Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi, i pari ne Shqiperine e Jugut dhe te Mesme, ndersa i dyti ne ate te Veriut (f. 324-330).

Kunderveprimi i qeverise turke ndaj pretendimeve shqiptare beri qe ne territorin e banuar nga shqiptaret te shperthente kryengritja e pergjithshme e vitit 1912. Ne muajin maj 1912 malsoret e Dibres lidhen besen ne “Kuvendin e dheut” per t’i debuar turqit nga krahina e tyre. Me 11 maj te atij viti besa u lidh edhe midis kryengritesve te Mirdites, Kthelles, Malesise se Lezhes dhe Bregut te Mates, te quajtur pas kesaj “te beselidhurit”. Me 15 maj perfaqesuesit e Dibres, Kthelles dhe Matit lidhen besen per t’u mbyllur rrugen ushtrive turke qe do te vinin nga rrethet e tjera per te shkelur vendin e tyre. Grupi i pare i kryengritesve qe u hodh ne lufte, ishte ai qe vepronte ne Rrafshin e Dukagjinit e qe udhehiqej nga Hasan Prishtina, Bajram Curri etj. Ne ditet e para te qershorit kryengritesit  e Malesise se Gjakoves te komanduara nga Bajram Curri sulmuan batalionet turke te perqendruara ne Qafe te Prushit (ne jugperendim te Gjakoves). Ne te njejten kohe, grupi i “te beselidhurve” i udhehequr nga Gjeto Coku, Zef Harapi etj., filloi veprimet ne zonen Lezhe – Mirdite – Bregu i Mates dhe me 29 maj sulmoi Lezhen. Ne qershor e shtuan veprimtarine e tyre edhe komitetet kombetare te Shqiperise se Mesme e Jugore. Nje rol te rendesishem filloi te luante, ashtu si me 1911, “Shoqeria e zeze per shpetim” ku roli i Themistokli Germenjit binte ne sy, sidomos pas lirimit nga burgu ne shkurt 1912. Ne kete kohe u aktivizua ne shkalle te gjere edhe grupi i kryengritesve ne Shqiperine e Mesme i udhehequr nga Abdi Toptani, i cili me 6 korrik shtiu ne dore qytetin e Krujes. Suksese ne lufte kundra sundimtareve turq arriten kryengritesit e zones Gjilan – Prizren – Lume – Tetove, te cilet  udhehiqeshin nga Idriz Seferi, Islam Spahiu, Mehmet Pashe Deralla etj. Ne muajt korrik – gusht u zhvilluan shume levizje politike dhe te armatosura qe tentuan te clironin qytetet e Kosoves duke cliruar Mitrovicen, Novipazarin deri ne marreveshjen shqiptaro-turke ne Kosove dhe memorandumin e Sinjes me 23 korrik 1912  ne Jug te Shqiperise. Bisedimet me komisionin qeveritar turk te kryesuara nga Ibrahim Pasha filluan me 2 gusht, ne nje kohe kur H. Prishtina nuk e kishte marre akoma mandatin e perfaqesimit te Shqiperise se Jugut dhe nuk kishin arritur akoma ne Kosove perfaqesuesit e Shqiperise se Mesme e te Veriut. Si pasoje ne mbledhje u perfaqesua vetem Kosova dhe ishin udheheqesit e kesaj kryengritje qe i paraqiten komisionit  qeveritar memorandumin me 14 pika ne emer te gjithe shqiptareve. Cvendosja e forcave kryengritese ne Ferizaj dhe mospergjigja ne afatin e caktuar nga qeveria turke coi ne marrjen e Shkupit nga ana e kryengritesve me 12 gusht 1912 (f. 330-344).

Kjo eshte e gjithe panorama hapsinore e organizimit dhe zbatimit te kryengritjes se armatosur te Popullit Shqiptar kundra politikes turke ne fillimin e shekullit te XX-te qe cojne ne formulimin e memorandumit me 14 pika dhe ne kete moment konstatohet perputhja e permbajtjes se tij me politiken e Vjenes ne Shqiperi (f. 349), kur autoret e ketij libri kane pranuar me perpara se Vjena ishte kundra kryengritjes se Popullit Shqiptar (f. 329). Menyra se si eshte analizuar koha e kryengritjes se Popullit Shqiptar kundra politikes turke ne raport me politikat e shteteve te tjera ballkanike duket sikur kjo kryengritje u be shkak per fillimin e Luftes Ballkanike me 8 tetori 1912, kur Mali i Zi i shpalli lufte Turqise qe u pasur me te njejtin veprim nga ana e Serbise dhe Bullgarise me 17 tetor dhe Greqise me 18 tetor (f. 351). Lufta Ballkanike dhe politika e shteteve te Ballkanit ne bashkeveprim me ate te shteteve te tjera te Europes, sidomos te Rusise dhe Austro-Hungarise beri te domosdoshme formimin e shtetit te shqiptareve. Inisiativa u muar nga Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi ku me 5 nendor 1912 organizuan ne Bukuresht mbledhjen e kolonise shqiptare te atjeshme ku u vendos te themelohej nje komitet drejtonjes, qe do te merrte ne dore qeverimin e vendit; te krijohej nje komision qe do te shkonte ne Europe per te mbrojtur perpara qeverive te fuqive te medha “te drejtat kombetare e vendore te popullit shqiptar dhe nje komitet ne Bukuresht, qe do te kordinonte veprimet e komiteteve te tjera brenda dhe jashte Shqiperise per t’i ardhur atdheut ne ndihme. Mbledhja e Bukureshtit ne vendimin e saj nuk percaktoi qarte ne kerkohej autonomi apo pavaresi. Per kete qellim Ismail Qemali me shoke shkoi ne Vjene ku bisedoi me ambasadorin  englez, me Bertholdin dhe me ambasadorin italian. Gjate rruges ose ndoshta ne kryeqytetin austriak Ismail Qemali, me sa duket, u njoftua mbi levizjen qe kishte filluar ne Shqiperi per mbledhjen e nje kuvendi kombetar. Ai i deklaroi ambasadorit englez me 10 nendor se do te nisej se shpejti per ne Vlore per te marre pjese ne nje mbledhje te krereve shqiptare, se shqiptaret jane te vendosur ta ruajne vendin e tyre, se ata do te luftojne deri ne piken e fundit te gjakut per te mos lejuar nje copetim te tij dhe se krijimi i nje Shqiperie me vehte do te menjanonte nje nderhyrje te njeanshme te Austrise dhe Italise (f. 351-358; – kjo pjese e nenvizuar nga ana ime tregon menyren se si ka filluar ndryshimi i historise se Popullit Shqiptar sipas interesave politike te enverizmit komunist).

Te shoqeruar nga delegatet e Durresit, Shijakut, Tiranes e Krujes, Ismail Qemali me shoket e tij u nisen per ne Kavaje, prej andej kaluan ne Lushnje, Fier dhe me 25 nendor arriten ne Vlore (ne kete pike dikush nuk thote te verten pasi ekziston nje dokument, sic do ta shohim, te firmosur nga Ismail Qemali me dt. 26 nentor ne qytetin e Durresit). Me 28 nendor Ismail Qemali filloi veprimtarine ne qytetin e tij te lindjes, qe ishte destinuar te behej kryeqyteti i Shqiperise se pavarur. Po ate dite ne ora 14 u hap ne Vlore Kuvendi Kombetar ne te cilin merrnin pjese 37 delegate. Kuvendi Kombetar zgjodhi Ismail Qemalin kryetar te qeverise se perkohshme, qe do te formohej, dhe Dom Nikolle Kacorrin (ky eshte akti me i pare i shtremberimit te historise te asaj kohe, pasi Imzot Kacorri ka qene Ipeshkev  i Durresit perpara vitit 1912 dhe e kishte parakaluar pozicionin Dom, duke u emertuar Imzot. Ky konstatim ka vlera per studiuesit shqiptare post komuniste qe nuk ja kane haberin historise se Klerit Katolik Shqiptar dhe detyrimisht nuk jane te afte te vleresojne vlerat dhe moralin europian qe kultivoi ky Kler per 2000 vjet ne trojet iliro-epirote. Nje miku im, Pjeter Logoreci, me shkuan per kete problem:  dihet qe prinderit e Imzot Kacorrit ishin te dy besimeve, por kjo nuk e pengoj ate te bente karrieren kishtare. Ai eshte shugurue ipeshkev e ndihmetar i Pashk Bardhit e kje propozue prej Mons. Lazer Mjedes per arqipeshkev i Shkodres. Konjukturat politike te kohes, tuj kene se ai ishte ne kontakt me levizjet antiqeveritare (turke), e konfrontuen me italianet apo me Austrine. Pat momente qe te huajte e quajten edhe “grindavec apo intrigant” mbasi ai nuk pranoj kurre te vehej nen urdherat e te huajve apo ti sherbente interesave te tyne. Me inteligjence ai dijti te shfrytezoje interesat e te huajve ne Ballkan per te arritun pamvarsine e Shqipnise… Ne fakt nuk egziston nje dokument i tille ne arkiven e Wienes, por ka procesverbale ku konsulli austriak ne Durres raporton per kokefortesine e Imzot Kacorrit i cili sipas tij ” i ban gjanat pa na pyetun dhe pa na informue ne”…. s´di me te thane tjeter vetem se ka kene (per mue) mbas Gjergj Kastriotit burri ma atdhetar e patriot….edhe trim sa te duesh….) nenkryetar te saj. Po ate dite Kuvendi miratoi Pavaresine e Shtetit te Shqiptareve duke nenshkruar Aktin e shpalljes se Pavaresise Kombetare. Cudia qendron ne publikimin e Aktit te Pavaresise pa asnje ndryshim thelbesor nga origjinali. Me ardhjen e delegateve te tjere, numri i anetareve te kuvendit u rrit ne 63 vete. Kuvendi i dha fund punimeve me 7 dhjetor 1912 (f. 359-362). Autoret e librit pretendojne se qeveria turke nuk e njohu pavaresine e Shqiperise dhe rrjedhimisht as qeverine e Ismail Qemalit (f. 370).

Kjo eshte permbledhja teorike me ane te se ciles filloi indoktrinimi i Popullit Shqiptar per problemin e pavaresise qe vazhdon akoma edhe sot. Ne do ta shohim ne vazhdim se cfare ka permbysur dhe sajuar me shume historiografia enveriste ne periudhen e diktatures.

Dy vjet me pas Instituti i Historise dhe i gjuhesise ribotoi Historia e Shqiperise, vell. I, bot. II, Tirane 1967 me autore Selim Islami – Kristo Frasheri, aresyet e botimit te te cilit duhet ta kene nje shkak politik te lidhur me permbajtjen e librit. Kjo duket nga permbajtja e librave te mevonshem qe kerkojne gjithmone e me shume te argumentojne perfundimet iluzore te kesaj historie.

Keshtu me 1970 botohet libri i  Kristaq Mishes, Levizja punetore ne Shqiperi, Tirane 1970, i cili qe ne fillim  mundohet t’u ngulite ne koke shqiptareve idene e prapambetjes se tyre per shkaqe te lidhura nga rendi feudal otoman pa i thene lexuesit se: 1-ai rend ishte rendi me i zhvilluar feudal ne historine e njerezimit; 2-feudalizmi otoman e kishte pershpejtuar Popullin Shqiptar ne kohezhvillimin e vet ne ate mase sa kishte parakaluar dhe vete moshen absolute te popullates otomane; 3-roli i shtetit turk ishte vendimtar ne pavaresine e Shtetit te Shqiptareve, sic do ta shohim. Por perfundimet dhe idete e ketij libri duhen marre me rezerve pasi kur u botua ai autori kishte nderruar jete (1967), keshtu qe nuk mund te flitet sipas autorit, por sipas librit. Libri fillon me nje deduksion qe duket si historik, por ne realitet eshte nje mashtrim i perdorur rendom nga propoganda enveriste. Sipas tij: “Shqiperia qe nje nga vendet qe u clirua me vone nga zgjedha turke. Per pasoje edhe marredheniet feudale ne Shqiperi u shthuren me vone se ne vendet e tjera te Europes” (f. 7). Historiografia shqiptare qe te mundet ta beje te besueshem kete variant duhet te argumentoje me perpara perse shtetet e zhvilluara kapitaliste europiane e shthuren feudalizmin e tyre ne menyre te diferencuar: Vendet e Ulta ne shek. XVI, Mbreteria e Bashkuar ne te XVII, Franca ne te XVIII, Gjermania ne te XIX-tin dhe Rusia, bashke me Perandorine Otomane, ne te XX-tin. Perse shkalla e zhvillimit feudal anon nga ata popuj qe e flaken te fundit rendin feudal, por qe edhe e filluan shume me vone se vendet e parapara? Perse ky karambol kohor dhe cfare ndikimi ka pasur te shqiptaret tipikisht? Ketu fillon shkenca e historise dhe kete te vetequajturit historiane nuk dine ta bejne si do te zhvillohet situata arsimore sot.

E gjithe tendenca analitike e ketij libri eshte qe t’i mbushin mendjen shqipetareve se ne fillimet e shtetit te tyre shoqeria shqiptare ishte e mbarsur me kontradiktat leniniste, te domosdoshme per nje revolucion socialist, gje e cila jo vetem qe nuk eshte e vertete ne asnje permase, por ajo fsheh thelbin historik te prapambetjes shoqerore te shqiptareve qe nuk ka asnje lidhje te drejteperdrejte me Perandorine Otomane.

Me 1978 Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise, Instituti i Historise, botoi permbledhjen me dokumenta osmane: “Kryengritjet popullore ne vitet 30 te shekullit XIX”, te pergatitur per botim nga Petrika Thengjilli. Permbajtja dhe publikimi e ketyre dokumentave e ka pasur nje qellim propogandistik qe mund te zbulohet kur zbardhet e gjithe dinamika kohore e ketyre kryengritjeve dhe vendi i tyre. Une mendoj se pikerisht kjo e fundit ka qene dhe qellimi final i publikimit te tyre. Sipas ketij libri kemi kete dinamike te kryengritjeve shqiptare kundra pushtetit otoman:

1-Shkurt-mars 1832, kryengritja e Malsise se Shkodres, Kosoves dhe tek shqiptaret e Bosnjes (dok. Nr. 2, 3, 4, 5).

2-Korrik 1832, fillimi i kryengritjes se Zylyftar Podes (dok. 8).

3-Shkurt 1833, fillimi i kryengritjes se Qidhnes nen udheheqjen e Vejsel Lushes e Salih Nokes (dok. 10).

4-Mars-prill-maj 1833, kryengritja e Abdyl Kokes e Tafil Buzit, Zylyftar Podes (dok. 11, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 29, 30, 31, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41).

5-Maj 1833, revolta e popullsse se Shkodres (dok 33, 34, 70, 71, 72).

6-Gusht-tetor-dhjetor-janar 1833-1834-1835, kryengritja e Toskerise (Tepelenes, Delvines, Berat, Vlore) (dok 46, 47, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 66, 67, 68, 69, 90, 92, 96, 99, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 111, 116, 118, 119).

7-Gusht-dhjetor 1834, rebelimi i Tafil Buzit (dok. 77, 78, 80, 101, 103)

8-Dhjetor 1934, bashkimi i kryengritjes se dibraneve me ato te Beratit (dok 111, 112, 113, 114, 115).

9-Maj-shtator 1835, kryengritesit nen Tafil Buzin spostohen ne Janine, Elbasan, Zagori e Pogon dhe lidhja me kryengritesit e Alush Frakulles ne Myzeqe (dok. 127, 131, 132, 133, 135, 139, 140, 141, 142, 149, 180, 181, 183).

10- Maj-korrik-gusht 1835, fillimi i kryengritjes se Shkodres (dok. 129, 133, 134, 138, 139, 140, 145, 146, 148, 149, 151, 153, 154, 156, 159)

11- Korrik-shtator-janar 1835-1836, kryengritja e Dibres (dok 152, 155, 157, 166, 186, 187, 189, 190, 191, 192, 196, 197, 199, 204, 207, 208).

12- Korrik-gusht-shtator-tetor-dhjetor 1835, lidhja e kryengritesve te Shkodres me ata te Lezhes (dok. 160, 161, 162, 163, 164, 165, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 177, 179, 181, 184, 185, 187, 191, 193, 195, 198, 200, 201, 203, 205, 206).

13- Mars-tetor 1837-1838, popullsia e Suloves dhe e Verces (Diber) hidhet ne kryengritje (dok. 223, 225, 239, 241, 246, 247, 248, 253, 259, 262).

14- Tetor 1837 fillojne veprimet kryengritese te banoreve ne kazane e Pejes (dok 230, 231, 232)

15- Mars 1839, banoret e fshatrave Selce e Poshtme dhe e Siperme shkeputen nga kryengritesit malazeze dhe hyjne nen urdherat e qeveritarit (dok. 256).

Nuk e di se cila eshte vlera e ketyre 15 grup-revoltave pergjate  7 viteve (mars 1832- mars 1839), por sipas ketij materiali as qe behet fjale per ceshtje kombetare, apo nje organizim te kryengritjes kundra pushtetit otoman per hir te Shqiperise. Fjala behet vetem per prekje te interesave krahinore dhe moszbatimin e ligjeve otomane ne lidhje me taksat dhe sherbimin e detyrueshem ushtarak. Revolta kundra ketyre te fundit perben thjeshte nje rebelim antishteteror dhe aspak nje rebelim antiotoman ne favor te ceshtjes shqiptare. Autori i pergatitjes se ketij materiali nuk e ka marre persiper lidhjen e ketyre ngjarjeve me ceshtjen kombetare shqiptare dhe per kete i gjithe ky material eshte diskretitues per vete shkollen qe e ka botuar.

Me 1978 akadamiku Prof. Arben Puto botoi studimin: Pavaresia shqiptare dhe diplomacia e Fuqive te medha (1912 – 1914), Tirane 1978. Sipas fjaleve te autorit “lufta e popullit shqiptar ze nje vend re dores se pare dhe jo vetem nga pikepamja thjeshte shqiptare” (f. 3). A nuk tregon kjo fjali se e gjithe propoganda e aferme dhe e ardheshme e historiografise shqiptare do t’i meshonte kesaj ideje te presuar me dhune nga diktatura enveriste? Por autori ka bere nje “gabim” te pafalshem qe nuk eshte konstatuar nga asnje historian shqiptare i mepastajme dhe qe bie ne kundershtim me te gjithe praktikat propogandistike te historiografise komuniste: ka evidentuar thelbin e problemit shqiptar sipas realitetit historik. Vini re se cfare ka shkruar akademiku yne para 35 vjetesh: “Problemi shqiptar, para se te jete nje problem i diplomacise, eshte problem i nje levizjeje te lindur e te zhvilluar mbi truallin kombetar, eshte ceshtje e se ardhmes se nje populli qe ndodhet tanime prej kohesh – aq me teper ne fillim te shekullit XX – ne nje faze te avancuar te zgjimit te tij politik” (f. 15).

Eshte e drejta e cdo lexuesi ta pyese autorin per disa probleme qe dalin kur lexon librin e tij:

-       Cili eshte shkaku i lindjes se ketij problemi?

-       Cila eshte dinamika e zhvillimit te tij?

-       Si lidhet ky problem me te ardhmen e jetuar nga ana jone, tani pas 30, 50, 75, 100 vjeteve?

-       Perse pikerisht ne fillim te shekullit te XX-te?

-       Si u realizua zgjimi politik dhe kush e udhehoqi realisht?

Autori ka evidentuar ekzistencen pikerisht te atij subjekti qe une kerkoj, por e ka mbuluar me shume marifet ne librin e tij duke u fshehur shqiptareve subjektin qe i udhehoqi per pavaresi kombetare. Autori pranon se: “Konferenca e Londres me vendimet e saj perfaqeson “vepren” e Fuqive te Medha. Pervec kesaj dhe perballe saj eshte Qeveria e Vlores, e cila perfaqeson faktorin shqiptar. Duan apo s’duan Fuqite, ky faktor futet “pa pyetur” ne lojen e diplomacise (f. 19), por nuk na thote se kush ishin pjesmarresit shqiptare ne kete proces diplomatik qe perfundoi me 1919. Perse Imzot Nikolle Kacorri shoqeroi Ismail Qemalin ne aktin e Pavaresise dhe perse u nda prej tij? Perse Imzot Luigj Bumci dhe Pader Gjergj Fishta drejtuan diplomacine shqiptare ne konferencen e Paqes ne Paris me 1919? A nuk ka ketu nje lidhje vendimtare, jo vetem diplomatike, midis veprimtarise se Ismail Qemalit dhe perfaqesuesve te Klerit Katolik Shqiptar? Mos valle kjo lidhje perben te gjithe gjenialitetin e Plakut te Pavaresise? Mos valle ketu fshihet e gjithe dinamike reale e pavaresise se shqiptareve ne fillim te shekullit te XX-te me autoret dhe aktoret e vertete? Lenia menjeane e ketyre aktoreve dhe autoreve politike pergjate epokes enveriste perben krimin intelektual te studiuesve shqiptare te asaj epoke. Pergjegjesia rritet edhe me teper kur eshte deklaruar se baza e shkences se re shqiptare eshte filozofia materialiste: “Historiografia shqiptare ka meriten tjeter (e dyta nga radha, por e para nga ana e rendesise) te jete mbeshtetur fort ne themelet e botekuptimit materialist” –shkruan autori (f. 15). Ne kete rast shtrohet pyetja: Si jane perputhur elementet qelizore primitive, qe mbarte Populli Shqiptar prej mijeravjetesh, me shtetin klasor (pasi ky eshte thelbi metodik i materializmit)? Perse shteti i ri klasor mbarte qeliza te pakonsoliduara nga shoqeria shqiptare dhe parashqiptare? Cfare perfaqesojne keto qeliza per dinamiken klasike te shtetit klasor dhe si i kane analizuar studiuesit shqiptare pergjate epokes komuniste ekuacionet e formimit te tyre dhe vecanerisht format shqiptare dhe parashqiptare, qe gjithsesi nuk perkojne ne asnje rast me ekuacionet klasike te formimit te gjithseiciles? Eshte nje pike ku filozofia e te gjitha rrymave qe njeh njerezimi ka heshtur per paaftesi te pjesmarresve ne ato rryma, duke perfshire edhe dishepujt e marksizmit filozofik dhe leninizmit politik. Rrjedhimisht edhe studiuesit shqiptare kane ndjekur rrugen e tyre duke ecur ne nje rruge krejtesisht te panjohur, por duke i konsideruar sikur rrugezhvillimi i tyre ishte normal per shoqerine shqiptare. Ja perse te kritikosh historiografine shqiptare eshte shume e lehte ne cdo kohe dhe per kedo qe pretendon se eshte historian ne fushen e shkences (historianet shqiptare ne menyre absolute nuk i perkasin kesaj fushe, por ato mese shumti jane historiane politike dhe i sherbejne kolltukut te tyre primitiv). Por autori yne ben nje hap spekulativ kur mundohet te poshteroje literaturen e huaj, persa i perket problemit shqiptar, duke e akuzuar ate per mos permbajtje te vlerave shkencore (f. 49). Nga ana tjeter ngre lart shtypin e kohes vendas i cili, sipas tij, ka qene i detyruar te vepronte ne kushte te renda te brendeshme dhe te jashtme, ne shume raste ka qene i lire nga kompleksi i inferioritetit (ndoshta gjeja me e sakte ne tere studimin e akademikut tone) te “te vegjelve”  kundrejt  “te medhenjve” dhe ka dhene prova te nje pavaresie mendimi e te nje kuraje jo te vogel ne marrjen e qendrimeve dhe sidomos ne gjykimin e politikes se Fuqive  si ne ceshtjen shqiptare ashtu edhe ne “ceshtjen lindore” ne teresi (f. 53). Ne do te shikojme ne vazhdim te studimit se e gjitha kjo ka qene thjeshte nje propogande, pasi autori yne pikerisht ne kete lloj literature nuk eshte mbeshtetur duke mos e argumentuar thelbin e pavaresise kombetare te shqiptareve ne asnje pike. Por ne analizen metodologjike qe autori perdor, ka bere nje deklarate te cuditshme qe flet kundra tij. Eshte nje defekt qe ka shoqeruar te gjithe shkollen filozofike shqiptare, qe ne kete rast ka qene e detyruar te ece nen urdherat e diktatorit, por qe nuk ka pasur asnje perqasje konkrete me pretendimet. Keshtu ne kapitullin IV te hyrjes shkruan: “Asnje ballkanistike nuk mund te ngrihet mbi themelet e metodologjise marksiste pa marre parasysh trashegimine leniniste. Fjala eshte ne radhe te pare per veprat themelore te V.I.Leninit, ne te cilat problemet e shumta e te nderlikuara te epokes se imperializmit, jane trajtuar ne nje plan kryesisht teorik, ne formen me te pergjithshme dhe parimore. (f. 61). Une nuk e di se sa e njeh dhe e pranon leninizmin sot akademiky yne, por per sa kohe qe ne Shqiperi ka sunduar filozofia e bolshevizmit elementi baze social i shoqerise enveriste ka qene kapitalizmi monopolist shteteror me themele primitive sociale dhe aspak socializmi i pretenduar qe nuk kishte asnje mundesi teorike dhe praktike te realizohej ndonjehere ne asnje shtet te botes (ketij problemi i kam kushtuar dy studime te posacem me tituj: “Marksizmi, Leninizmi dhe Revolucioni social” dhe “Rreth kritikës së filozofisë shqiptare mbi materializmin dialektik dhe historik”, publikuar me 12.09.2009 ne www.genchoti.com dhe albanovaonline.com). Keshtu qe ky citim nuk ben gje tjeter vecse tregon metodologjine e ndjekur nga autori yne dhe formalizmin filozofik qe e ka ndjekur qe nga dita kur vendosi te merrej me keto probleme. Pergjate 10 faqeve (59-68) autori mundohet te analizoje idete e Leninit dhe t’i perbashkoje me idete e Enver Hoxhes duke i dhene rendesi leninizmit  per problemin shqiptar, por duke lene pas dore gjene me kryesore te rusit: antimarksizmin. Ne te gjithe vepren 40 vellimshe te V.I.Leninit  mungon zberthimi i problemit numer nje te marksizmit, te cilin vete autori (Karl Marksi) nuk e kishte pranuar se mund te ndodhte duke postuluar sikur:

“Nje shoqëri, edhe në qoftë se ka rënë në gjurmët e ligjit natyror të zhvillimit  të sajë……nuk mundet as t’i kapërceje, as t’i anullojë me dekrete fazat natyrore të zhvillimit. Por ajo mund t’i zbutë dhimbjet e lindjes.” (K. Marks, Kapitali, parathënie për botimin e parë, f 20). Ne te vertete ne kete pike qendron i gjithe boshti filozofik i Karl Marksit dhe e gjithe domosdoshmeria e lindjes se teorise se tij dhe aspak “lufta e klasave” apo “diktatura e proletariatit” sic na kane mesuar neper shkolla.

Atehere autori i bolshevizmit duhet te argumentonte dhe te kundershtonte Marksin mbi mundesine e kalimit te shoqerise ruse nga feudalizmi ne socializem pas vetem 12 vjeteve te aplikimit te revolucionit te 1905, kur kjo shoqeri boten e relacioneve me jashte boten e vet e ka pasur shume te kufizuar nga ana kohore dhe hapsinore per shkak te shtritshmerise se vet gjeografiko-politike dhe rrjedhimisht nuk ka pasur asnje mundesi teorike te pershpejtohej ne zhvillimin e vet (kjo e fundit mund te ndodhe vetem ne nje rast: kur relatohesh me shoqeri qe e kane shpejtesine e zhvillimit me te madhe; por ne kete drejtim shoqerise ruse nuk ja kalonte asnje popull i Europes. Ata ishin popullatat me te reja ne kontinent dhe rrjedhimisht e kishin shpejtesine e zhvillimit me te madhen ne kontinent. Nuk eshte e rastit qe per me pak se nje shekull ruset kaluan nga vendi i fundit ne kontinent ne vendet e para ne Bote. Kjo i dedikohet pikerisht ligjit themelor te Materies: Raportit kohor – hapsinor te zhvillimit dhe eshte pika ku permbyset dhe vete leninizmi bolshevik). Por te gjitha keto nuk i kane interesuar diktatorit shqiptar, bile eshte munduar t’i asfiksoje me ane te dhunes pergjate 42 vjeteve te jetes se vet politike dhe rrjedhimisht studiuesit shqiptare nuk kane pasur si ta kendojne ndryshe kete kenge dhe jane mjaftuar me citimet e Leninit pa ja kuptuar thelbin ne asnje germe politikes bolshevike.

Merita e autorit ne kete studim qendron ne konstatimin e faktit qe ceshtja shqiptare ishte shtruar per zgjidhje perfundimisht si nga pikepamja e zhvillimit te gjendjes se brendeshme te Perandorise Otomane – e ketu zhvillimi i forcave prodhuese politiko – shpirterore brenda vendit zinte radhen e pare – ashtu edhe nga faktoret e rinj ne politiken europiane dhe ballkanike (f. 69). Vetem se ketu autori yne ka nje kapercim, pasi nuk na jep dinamiken specifike te ketij zhvillimi konkretisht per shqiptaret, dhe nje mungese thelbesore te metodikes qe shpjegon keto fenomene. Per sqarim filozofik: argumentimi shumeplanesh i dukurise specifikisht per shqiptaret kerkon, medoemos, permbysjen e shkencave shoqerore te aplikuara ne Shqiperi pergjate rendit enverist. Eshte kjo aresyeja perse historia e shtetit te shqiptareve eshte krejt tjeter per tjeter nga ajo qe kane shpikur dishepujt e komunizmit enverist (qe ta them troc fare ata nuk kane qene te afte asnjeri prej tyre ta kryente kete detyre; keshtjella prej balte qe ngriten per 46 vjet u shemb nga vete ata per te fshehur krimin intelektual; dhe kjo duhet zbuluar).

Defekti i autorit tone fillon kur deklaron se “Nje varg i tere rrethanesh, te brendeshme e te jashtme, bene qe levizja clirimtare ne Shqiperi te piqej me vone sesa ne vendet fqinje”(f. 73) dhe, nga ana tjeter, nuk eshte i afte te jape argumentat perse ne vendet fqinje procesi i clirimit filloi perpara shqiptareve dhe kush ishte paresor ne aktet e atij lloji ne vendet fqinje dhe tek shqiptaret. Me sa kam kuptuar autori e ka ditur kete gje, por ai ne asnje menyre nuk mund t’i thoshte shqiptareve te viteve 80-te te shekullit te kaluar emrin e subjektit qe luajti rolin e katalizatorit ne ceshtjen shqiptare dhe cfare vecorie kishte ky subjekt ne Shqiperi ne raport me te gjithe Boten ku vepronte. Jane te fshehta qe vetem historianet e vertete mund t’i zbulojne, por akademiku yne ka heshtur per shkaqe politike, por, nga ana tjeter, ai nuk ka pasur si ta dije qe vonesa e shqiptareve kishte shkaqe natyrore e pastaj vinin pretendimet e tij; eshte pika ku fillon domosdoshmeria e metodikes materialiste qe autori nuk ka mundur asnjehere ta perdore dhe kjo perben thelbin perse shteti i shqiptareve dhe i paraardhesve te tyre te afert dhe te larget u formua per here te pare ne shekullin e XX-te nen presionin e Europes kapitaliste. Eshte e palejueshme te pranohet teza sikur “Ne te gjithe veprimtarine e tij shumevjecare nuk eshte e veshtire te dallohet se nje vemendje te dores se pare I. Qemali i kushtoi pergatitjes diplomatike te se ardhmes se re te shqiptareve. Ne fakt ai kishte bindjen se shpetimi i Shqiperise varej jo vetem nga perpjekjet e luftetareve te lirise, por dhe nga zotesia per te shfrytezuar kontradiktat dhe rivalitetet qe kryqezoheshin aq shume ne kete sektor midis Fuqive” (f. 89), sepse ne kete rast mbetet pa shpjegim aresyeja perse shkalla e zhvillimit social te shqiptareve u perputh me domosdoshmerine e shtetit dhe interesat e Europes Kapitaliste. Jane tre vektore me ndryshueshmeri cilesore qe e kane nje shkak madhor qe i perbashkon dhe qe lidhet pikerisht me subjektin e “panjohur”. Pikerisht pse eshte kjo e fundit ndodhi qe “E para Fuqi e Madhe e kohes qe binte ne kete kendveshtrim ishte padyshim Austro-Hungaria. Eshte pak te thuash se Vjena ishte e interesuar ne ceshtjen shqiptare. Me kthesen qe kishin marre ngjarjet brenda Perandorise Otomane, Shqiperia u be boshti kryesor i gjithe politikes ballkanike te Monarkise Dualiste” (po aty). Por ne asnje vend te literatures se pretenduar si historike nuk eshte thene kurre, pas 1945, se cfare konkretisht kishte bere dhe beri Perandoria e Danubit per Popullin Shqiptar dhe ketij pozicioni nuk i ka shpetuar edhe akademiku yne, edhe pse deklaron se “nje ndikim te caktuar kane pasur edhe presionet e levizjes kombetare shqiptare. Ne rrethet e kesaj levizjeje po formohej gjithnje e me shume bindja se pikerisht nga Austro-Hungaria duhej pritur ndihma me efikase” (f. 90). Ne te vertete ne kete pike qendron lidhja e subjektit qe inicoi shtetin e shqiptareve dhe e gjitha kjo per mbi 1300 vjet perpara se te ndodhte pavaresia kombetare. Neqofte se autori yne do te ishte mbeshtetur ne faktet e lidhjes se ketij subjekti me Perandorine e Danubit do te kishte zbuluar se gjitheshka fillon me monoteizmin, pronen private, familjen monogame, statutet e qyteteve e legjislacionin mesjetar, deri sa kompletohet me kulturen arsimore europiane te imprenjuar prej 300 vjet ne brendesi te Popullit Shqiptar. Zbuloni dinamiken e ketij arsimimi dhe do te zbuloni pikerisht subjektin qe inicoi shtetin e shqiptareve realisht dhe ne kundershtim me te gjitha praktikat e perdorura nga njerezimi deri atehere.

Per te qene absolutisht i sakte autori duhej te kishte botuar letren e deputetit hungarez Bela de Rakowsky, te dates 2.XI.1911, nga Parisi, pasi ato qe zberthen ne funksion te kesaj letre nga faqja 93-96 nuk jane ne rezonance me realitetin historik shqiptar, dmth me ate cfare ndodhi realisht. Nga ana tjeter, jo vetem nga ky autor, nuk tregohet procesi i futjes ne lojen diplomatike te pales shqiptare, por i bihet shkurt sikur: “Patriotet shqiptare nuk e lane fatin e vendit ne duart e te tjereve. Ne keto caste vendimtare ata e kuptuan se duhej te leviznin vete dhe te merrnin masa energjike per shpetimin e atdheut” (f. 101). Ndoshta eshte pika kryesore qe tregon menyren se si eshte ndertuar historia e Shqiperise pas 1945-ses, pasi kjo eshte koha qe i ka interesuar enverizmit ne barazimin, ne drejtim te veprimtarive patriotike sipas kuptimit te tij, e rolit  te te gjitha krahinave shqiptare. Ne pamje te pare kjo nuk do te kishte asnje te keqe, neqofte se nuk do te kishte pasur veprimtari konkrete, por kur dime se ka pasur veprimtari antishqiptare, ne drejtim te pavaresise, dhe kjo kerkohet te fshihet, bile te permbyset, eshte e pamundur te pranohet pasi eshte vete Plaku i Vlores qe mallkoi shqiptaret me kuc e mac  diten kur u largua perfundimisht nga Shqiperia ne janar te 1914-es. Me tre fjali akademiku yne krijon te gjitha panoramen aktive te pales shqiptare pa e zbuluar dot rolin e historise mbi Popullin Shqiptar duke lene ne erresire te plote. Sipas tij inisiativen per kete veprim e mori Ismail Qemali, i cili ndodhej ne ate kohe ne Stamboll (f. 102). Etapa e pare e udhetimit te Ismail Qemalit dhe Luigj Gurakuqit ishte Bukureshti (asnje historian shqiptare i te gjithe koherave nuk na ka treguar se kush i lidhi dy veprimtaret kryesore te pavaresise, sipas propogandes komuniste, se bashku dhe si ju shtua kesaj lidhje figura e Imzot Nikolle Kacorrit, po Hasan Prishtina perse u harrua nga akademiku yne?) ku kishte qendren kolonia shqiptare me e forte dhe me e organizuar. Etapa e dyte e udhetimit ishte Vjena, ne nje kohe qe te tjeret shkuan per ta pritur ne Trieste. Eshte momenti ku ekziston nje telegram i Ismail Qemalit drejtuar (dt. 9 nendor) Vlores ku thuhet: “E ardhmja e Shqiperise eshte e siguruar. Telegrafoni kudo te kene besim te plote per fatin e atdheut..” (f. 102-104). Te gjitha keto i permbys kur pranon se: “Nuk del vecse e qarte, se ku e ka marre I. Qemali nje sigurim te tille. Ka te ngjare qe ai ta kete bere kete per ta inkurajuar levizjen brenda  ne Shqiperi me nje lajm te mire pa pritur zhvillimin e bisedimeve me zyrtaret vjeneze. Dhe ne fakt kontaktet e tij ne Vjene vijne pas kesaj” (f. 104). A nuk tregon kjo menyre analitike se shqiptaret kane mesuar nje histori te shkruar ne leter dhe jo nje histori te jetuar? Eshte pika ku fshihet thelbi praktik i pavaresise se shqiptareve si popull, por jo si komb.

Sipas autorit tone me 19 nendor grupi i patrioteve shqiptare i kryesuar nga Ismail Qemali u nis nga Triestja drejt Durresit (ne fakt eshte nisur me 20 nentor ne ora 200 te mengjesit). Po ate dite Ministri i Jashtem Austro-Hungarez i drejtonte nenkunsullit te tij ne Durres, Rudnei nje telegram ne te cilin jepej porosia qe te “tregohej i afrueshem” kundrejt Ismail Qemalit dhe udheheqesve te tjere dhe t’i ndihmonte me zbritjen e tyre ne Durres (109-110). Autori nuk merret me pjesmarresit e Kuvendit te Vlores dhe veprimet dytesore qe ndihmuan mbledhjet ne vazhdim, por i meshon proceseve politiko – diplomatike qe shoqeruan Qeverine e Perkohshme te Vlores. Fillimisht flet per kundershtimin qe Porta e Larte pati per pavaresine e shqiptareve duke pranuar se pas disa muajve kjo Porte nderoi qendrim pa na treguar se cfare kishte bere Porta e Larte ne kete kthese 180 grade. Ne punimin e tij autori ka nje nenkapitull me titull “Lidhja me ishujt e Egjeut” (f. 242-250), por nuk shoh nje lidhje midis problemit te ketij nenkapitulli dhe pavaresise se shqiptareve. Kur kemi folur per aktet e para qe cuan ne pavaresine e shqiptareve (per kete shih: “Komentet mbi nje dokument dy permasor”, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com me 30.04.2010) treguam rolin qe Turqia kishte luajtur ne formimin e shtetit te shqiptareve dhe ndikimin mbi formen e tij duke treguar dhe rolin e ishujve te Egjeut ne ate proces. Cudia qendron ne mosperfilljen e faktit historik dhe anashkalimin e tij qe me sa kuptoj eshte e lidhur me barazine e te gjithe anashkalimeve te bere ku perfshihet edhe subjekti qe pergatiti Popullin shqiptar per proceset e ardheshme (ka ne kete mes nje dinakeri alla enveriste qe nuk i ka sherbyer per mire shkences shqiptare) ku perfshihet edhe Kongresi i Triestes (1-4 mars 1913). Ne te vertete Ishujt e Egjeut, sic do ta shohim, kane luajtur nje nder rolet kryesore, per te mos thene me kryesori nga pikepamja materiale, ne formimin e shtetit te shqiptareve. Por duhet thene qe libri me dokumenta, te botuar me 1963, i ka sherbyer akademikut tone si burim per te arritur ne perfundimet e tij te deshiruara.

Shkurtimet e burimeve arkivale dhe dokumentare jepen ne faqen 9-10 si me poshte:

AQSH – RPSSH – Arkivi Qendror Shteteror i republikes Popullore Socialiste te Shqiperise

AIH – Arkivi i Institutit te Historise ne Tirane

BK – Biblioteka Kombetare ne Tirane

HHst.A PA –Haus-Hof-und Staats archiv. Politischen Archiv. Wien (Arkivi i Vjenes)

OUA – Osterreich-Ungarns Aussenpolitik der bosnichen krize 1908 bis zum Kriegsausbruch 1914. (Politika e jashtme e Austro-Hungarise qe nga kriza e Bosnjes 1908 deri ne fillimin e luftes 1914. – botim zyrtar i dokumentave austro-hungareze)

AMAE – Archives du Ministere des Affaires Etrangeres (Arkivi i Ministrise se jashtme ne Paris).

DDF – Documents diplomatiques francais (dokumenta diplomatike franceze – botim zyrtar ne seri).

ACS – EUR – Archivio Centrale dello Stato in Eur – Roma (Arkivi Qendror i Shtetit ne Rome).

DDI – Documenti diplomatici (Dokumenta diplomatike italiane – botim zyrtar ne seri)

GPEK – Die Grosse Politik der Europaischen Kabinette (Politika e madhe midis qeverive evropiane).

BD – British documents on the origins of the War (1898 – 1914) (Dokumentat britanike mbi origjinen e Luftes – botim zyrtar).

PRO – Public Record Office – Foreign Office (Arkivi Qendror i Anglise – Fondi i Ministrise se Jashtme).

Me interes te madh eshte nje studim qe e ndryshon te gjithe pikepamjen mbi shkaqet dhe aktoret e pavaresise se shtetit te shqiptareve. Interesi rritet kur njeh qe ke te besh me nje studiues shqiptar te Kosoves, kur kjo e fundit ishte e pushtuar nga armiqte biologjike te popullit shqiptar. Fjala behet per Dr. Shukri Rahimi, Lufta e shqiptareve per autonomi (1897-1912), bot. II, Prishtine 1980. Libri eshte botuar per here te pare me rastin e pervjetorit te 100-te te Lidhjes shqiptare te Prizrenit dhe e analizon shkakun e formimit te shtetit te shqiptareve ne menyre krejt origjinale dhe sipas pikepamjes individuale te autorit, gje kjo e re per mendimin historik shqiptar te asaj kohe, por pa i shpetuar dot influences bolshevike ne edukimin e tij shkollor te arsimimit titist. Edhe per kete autor mbetet e pa argumentuar lidhja e qelizave sociale kapitaliste me qelizat primitive qe vazhdonin te mbijetonin ne shoqerine shqiptare te asaj kohe ne menyre kembengulese, por ai ka meriten e pakundershtueshme te pranimit te tyre ne planin aplikativ historik edhe pse nuk mundet te shpjegoje dot ekzistencen e tyre dhe aresyet perse kane mbijetuar deri ne shekullin e XX-te ne menyre te virgjer. Sipas ketij autori “Forcat e reja shoqerore shqiptare, borgjezia tregetare dhe inteligjenca (autori nuk ka shpjeguar se si jane formuar keto kategori sociale, GH), ceshtjen e autonomise e shtronin ne baza te tjera, me te gjera, qe ndryshonte nga autonomia lokale fisnore dhe krahinore. Keto forca te reja shoqerore (edhe kete kategori autori nuk e zberthen ne drejtim te formimit, por pranon arbitrarisht ekzistencen e tyre, GH) autonomine e shtronin ne baza te vecorive te perbashketa gjuhesore, etnike, ekonomike dhe kulturore, qe paraqitnin suaza te reja, brenda te cilave zhvillohet dhe ekonomikisht lidhej bashkesia e re me e gjere popullore – kombi (f. 5)”. Kjo eshte nje pike ku studiuesit shqiptare ose nuk kane ditur ta zberthejne (ketu une fus te gjithe studiuesot shqiptare te Kosoves) ose nuk kane dashur ta zberthejne, duke e ditur se ai ekziston (ketu une fus te gjithe studiuesit kapacitive shqiptare, pasi ata pa pervoje rrjedhin prej ketyre te fundit).

Autori fillesen rastesore te shtetit te ardhshem shqiptare e shikon ne dy qendra administrative te banuara nga shqiptaret, njera ne jug, me qender ne Janine, e tjetra ne veri, me qender ne Shkoder dhe pranon se ato udhehiqeshin nga dy familje feudale shqiptare (f. 11). Qe me kete fraze autori e ka paragjykuar historine e Popullit Shqiptar duke krijuar situata politike te paqene ne fillimet e tyre, dhe rrjedhimisht perfundimet duhet te konsiderohen me boshlleqe. Pranimi i karakterit decentralizues qe bazohej mbi sistemin e autonomive lokale dhe krahinore (po aty) flet kundra pohimit mbi ekzistencen e familjeve feudale shqiptare dhe fshehjen e ekzistences se elementeve shoqerore primitive ne shoqerine shqiptare te asaj kohe. Aq me teper rritet vlera e konstatimit te fundit kur pranohet se nga pikjepamja e struktures shoqerore, ekzistonte nje larmi e madhe ku pjesa muslimane e popullsise ne Perandorine osmane ka qene me e privilegjuar se ajo e krishtere, por edhe nder muslimanet ekzistonte hierarkia klasore, qe popullata muslimane e vente ne pozita jo te barabarta. Edhe tek elementet shqiptaro-musliman ekzistonte shtresa e feudaleve qe zinte pozita te larta administrative dhe ushtarake duke pasur nje baze te forte ekonomike pasi ishte pronare e cifliqeve te medha (f. 12; – ne fakt qenia pronar e tyre ka qene thjeshte formale pasi te ardhurat kryesore derdheshin ne thesarin e shtetit otoman sipas ligjeve te kohes; i gjej te gjitha keto ne vepren e Av. Dr. Vasil K. Dilo: “Studim mbi cifliqe” (monografi) te botuar ne fletoren “Konkordia-Omonia” te Gjirokastres Nr. 208/55 dt. 2/15 prill 1919 ne gjuhen greke, por edhe doreshkrim ne gjuhen shqipe, prone e familjes Dilo). Revolten e Popullit Shqiptar kundra politikave otomane pergjate gjysmes se dyte te shek. XIX-te autori i lidh me rezistencen  ndaj sherbimit ushtarak (f. 13). Autori pranon se ne vendin ku banonin shqiptaret kishte filluar aplikimi i arsimimit si nga ana e Austro-Hungarise, ashtu dhe nga ana e politikes greke ku te paret duke u arsimuar neper shkollat e Europes binin nen ndikimin e propogandes se fuqive europiane dhe i sherbenin asaj, mirepo duhet theksuar se edhe nga mesi i tyre dolen ithtare te mesimit te gjuhes kombetare neper shkolla dhe u bene luftetare per pavaresine kombetare (f. 14). Autori pranon se faktoret e brendeshem, edhe pse ngadale, ndikuan ne zgjimin dhe zhvillimin e vetedijes kombetare ne radhet e inteligjences dhe te borgjezise tregtare. “Keshtu filloi te zgjohet vetedija per individualitet kombetar, por kulture kombetare, e me vone edhe per pavaresine kombetare” –shkruan ky autor (f. 15) duke dalluar midis ketyre figuren e Naum Veqilharxhit (1797-1886). Ne vazhdim autori pranon se pos faktoreve te brendshem, ne zgjimin e vetedijes kombetare te shqiptareve – ndikuan edhe faktoret e jashtem, sidomos ngjarjet ne gadishullin Ballkanik ku  fitimi i autonomise nga dy principatat e Vllahise  e Moldavise (1828), pavaresise nga Greqia (1829) dhe autonomise nga Serbia (1830) me pjesmarrjen e shqiptareve ( f. 16). Revoltat e lindura ne kuadrin e pasojave te levizjes ballkanike tek fshataret shqiptare te Kosoves u manifestuan ne mos pagimin e taksave dhe ne kerkesen per t’u liruar nga obligimi ushtarak. Ndersa ne Shqiperine e Veriut plasi kryengritja, e lidhur kjo me kryengritjen greke te Kretes (1866), ku u bashkuan shqiptaret katolike me ata muslimane dhe te gjithe bashke me ata te Gjakoves cka e detyroi sundimin turk t’i leshonte disa favore kryengritesve (f. 17). Autori permend si individe, te konsideruar si rilindas, qe piketuan idete per bashkim kombetar emrat e:  Zef Jubani, Thimi Mitko, Spiro Dina, Jeronim De Rada, Abdyl Frasheri, Naim Frasheri, Sami Frasheri, Jani Vreto, Kostandin Kristoforidhi, Prenk Doci, disa prej te cileve arriten deri tek kerkesat per pavaresi (f. 17-21); deri sa vime tek Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878 – 1881) e cila me 27 nendor 1878 mbajti mbledhjen plenare te Lidhjes ku u aprovua projekti i autonomise territoriale administrative te Shqiperise, qe iu paraqit Portes se Larte, deri sa arrijme ne formimin e Qeverise se Perkohshme te Lidhjes ne fund te 1880-es (f.23-48). Edhe pas deshtimit te Lidhjes se Prizerenit, lufta e shqiptareve per autonomi vazhdoi ne forma te tjera ku permendet Lidhje Shqiptare e Pejes (1897-1899) nen udheheqjen e Haxhi Zekes (f.70-84). Autori pranon se Austro-Hungaria ishte e interesuar te pengonte realizimin e autonomise se shqiptareve, e cila nuk do te ishte nen ndikimin e saj (f. 84).

Ishte koha kur ne Perandorine  Otomane po ndodhnin ngjarje te medha dhe Ismail Qemali arratiset nga posti i tij ne Stamboll dhe kerkon mbrojtjen e e ambasades angleze duke e lene kryeqytetin e Perandorise me 1 maj dhe merr rrugen ne Greqi e prej andej ne Napoli duke shpallur programin e tij politik lidhur me levizjen kombetare shqiptare, e cila nuk i merrte vilajetet ne teresi, por vetem ato qe banoheshin nga shqiptaret (f. 102-104). Koha tregoi se ky hap kenaqte interesat politike te vendeve qe drejtonin politiken europiane dhe pikerisht kete plan mbeshteti Europa ne vazhden e kohes. Eshte kjo aresyeja qe con ne perfundimin se “Ngjarjet e viteve 1899 – 1900, e me vone, vertetuan qarte se faktoret e jashtem, nderkombetare, kishin ndikim te madh, ne te gjitha ngjarjet qe zhvilloheshin ne Gadishullin Ballkanik, qe patjeter u reflektuan edhe ne levizjen kombetare shqiptare” (f. 107). Eshte nje perfundim qe nuk eshte pranuar kurre kaq qarte nga historiografia shqiptare e epokes komuniste dhe per kete perben deduksionin numer nje te shkakut thelbesor te formimit te shtetit te shqiptareve edhe pse autori eshte munduar ta paraqese si shkak sekondar me domosdoshmeri kalimtare.Kjo nuk e ka penguar autori te vere ne dukje se ne vjeshte te 1904 ne Peje ishte ringjallur perseri Lidhja shqiptare, e cila deshironte realizimin e idealeve kombetare, apo  ne nentor te vitit 1905, me inisiativen e profesorit te gjimnazit turk ne Manastir, Bajo Topullit, u formua ne kete qytet komiteti i fshehte shqiptar me emrin “Komiteti per lirine e Shqiperise”. Ne prill te vitit 1907 ne bregdetin e Vlores ishte zbarkuar ceta e Ceciz Topullit, e cila erdhi nga Italia. Ndersa ne qershor te vitit 1907 ne Hage mbahej Kongresi i paqes, prandaj dhe shoqerite dhe komitetet shqiptare vendosen qe ceshtjen e tyre ta nxirrnin edhe para ketij kongresi. Inisiatore per kete ndermarje ishte gazeta “Kombi” dhe shoqeria “Besa-Bese” nga Bostoni. Nje apel te ngjashem Kongresit te paqes i drejtoi edhe Komiteti i Kolonise shqiptare nga Egjipti (f. 123, 126, 132-133).

Ngjarjet ne territorin e banuar nga shqiptaret u paralelizua me ngjarjet ne parlamentin turk  pas gushtit 1908 ku u zgjodhen dhe 25 deputete shqiptare, disa prej te cileve formuan grupin kombetar ku permenden Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Shahin Kolonja etj, ndersa ne shtator te 1908 administrata turke kunderveproi kunder komiteteve shqiptare duke arrestuar Dervish Himen dhe mbyllur klubin e Shkodres (f. 146, 147).

Te gjitha keto pergatiten kryengritjet e njepasnjeshme te viteve 1910, 1911, 1912 qe percaktuan pavaresine e shtetit te shqiptareve. Por me perpara autori ve ne dukje faktin qe konflikti i armatosur midis fshatareve te Kosoves dhe ushtrise te shtetit turk filloi ne kohen kur kjo ushtri filloi te mbledhe me dhune taksat. Dhe pikerisht ky akt percaktoi fillimin e kryengritjes se pergjithshme ne te gjithe Kosoven ne vitin 1910 (f. 159). Gjate dimrit 1910/11 behen perpjekje te armatosura midis ushtrise turke dhe cetave te armatosura shqiptare ne Diber e me vone keto shtrihen ne Mat e Mirdite. Ne fillim te vitit 1911 kur pushteti turk filloi mobilizimin e rekruteve ne Kosove per t’i derguar ne Jemen shqiptaret ju pergjigjen me arratisje masive ne Mal te Zi ku komiteti i Podgorices kishte kohe qe punonte per kryengritje dhe ky eshte momenti qe con ne kryengritjen e Isa Boletinit, Mehmet Shpendit dhe Ndue Gjonit. Me 24 Mars 1911 Ded Gjo Luli fillon kryengritjen e Malesise se Madhe ku ngritja e flamurit ne Decic tregoi deshirat e shqiptareve (f. 174-177). Kjo kryengritje u pasua nga ajo e Mirdites me ne krye Terenc Tocin, te cilin qeveria Italiane deshi ta shfrytezonte per interesat e saj; pasi me ane te Abatit te Mirdites Preng Docit me 25 prill 1911 u shpall “pavaresia” e Shqiperise dhe u zgjodh qeveria e perkohshme me Terenc Tocin ne krye (f. 181).

Duke u mbeshtetur ne literaturen komuniste shqiptare autori ve ne dukje se ne kohen kur malesoret luftonin kundra ushtrise turke, patriotet e dalluar si Ismail Qemali, Nikolla Ivanaj, Themistokli Germenji, Pandeli Cale, Stefan Kandilari, Spiro Belkameni etj, gjate muajit maj formuan ne Korfuz nje dege te Komitetit shqiptar, qe ishte me qender ne Bari. Ky nenkomitet  kishte per detyre organizimin e kryengritjes edhe ne viset e Shqiperise se Jugut duke aluduar per ndihme me qeverine greke, por qe nuk vazhdoi dot per kushtet e vendosura nga kjo qeveri (f. 183).

Luftimet e zhvilluara ne Kosove dhe ne Malesine e Dibres krijuan nje situate te favorshme ne viset e Veriut per mbledhjen e krereve me te dalluar ne Junik ne fund te majit 1912 (21-25 maj) ku u shqyrtua situata politike dhe menyra e realizimit te autonomise se plote te Shqiperise. Ne kete kuvend merrnin pjese 250 vete, midis te cileve dalloheshin Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Nexhip Draga, Mahmut Zajmi, Zefi i Vogel, etj. Aprovimi i nje memorandumi me karakter te pergjithshem shqiptar dhe dergimi i tij ne Stamboll e konsujve te huaj treguan tendencen drejt realizimit te autonomise se Shqiperise duke kerkuar qe te percaktohen edhe kufijte politike te Shqiperise brenda nje afati 15 ditor. Pas mbledhjes se Junikut lufta clirimtare mori permasat e kryengritjes se pergjitheshme ne te gjithe territorin e banuar nga shqiptaret ku u realizua clirimi i qytetit me te madhe te Kosoves Prishtina me 21 korrik 1912. Deri me 27 korrik kryengritesit shqiptare te Kosoves kishin cliruar te gjithe qytet e Kosoves duke vendosur pushtetin shqiptare ne kete krahine (f. 203-210). Bisedimet midis kryengritesve me Komisionin Qeveritar rreth autonomise se Shqiperise dhe moszgjidhja e saj, lufta ne parlamentin turk per ceshtjen shqiptare ku dallohet Hasan Prishtina me te 14 pikat e tij, coi ne zgjerimin e kryengritjes deri ne marrjen e Shkupit me 12 gusht 1912 (f.211-218).

Autori pranon se Austru-Hungaria dhe Italia ishin kundra kryengritjes se shqiptareve (f. 206), ndersa Serbia ishte kundra pavaresise se tyre (f.199).

Ne keto kushte ne Ballkan filloi lufta midis shteteve te saj dhe Serbia, Greqia e Bullgaria u derdhen ne territorin e banuar nga shqiptaret per ta coptuar ate. Kjo i detyroi patriotet shqiptare qe te shpejtojne veprimet dhe me 28 nendor 1912 te mbahet ne Vlore Kuvendi i shpalljes se pavaresise, te cilen e njohen dy kabinetet me inisiativen e Vjenes (f. 223).

Pervec dokumentave te pubikuara arkivale dhe  literatures e artikujve nga revistat, autori eshte mbeshtetur edhe ne keto dokumenta te pabotuara arkivale:

  1. Arkivi diplomatik i Sekretariatit per pune te jashtme te RSFJ, fondet:

a)    Sektori politik (SP)

b)    Sektori arsimoro – propogandistik (SPA)

c)    Konsullata e Prishtines

  1. Arkivi Shteteror i Serbise, Fondi personal i Milovan Milanoviqit
  2. Arkivi shteteror i Cetines, fondet:

a)    Ministria e puneve te jashtme

b)    Ministria e puneve te brendeshme.

  1. Arkivi shteteror i Bosnjes dhe hecegovines ne Sarajeve, Fondi i qeverise vendase-presidial
  2. Arkivi shteteror i Maqedonise, fondet:

a) Fondi i Joco Jovanoviqit,

b) Materiale te mikrofilmuara nga Archives auk Affaires eetrangere Corespodenace politique – Turqie.

c) Materiale te mikrofilmuara te arkivave angleze per Maqedonine.

6. Arkivi krahinor i Prishtines, fondet:

a) Permbledhje e parregulluar e Joco Jovanonoviqit,

b) Materiale te Arkivit te Vjenes per Lidhjen e Pejes, 1899.

7. Arkivi shteteror i Vjenes, fondet:

a) Konsullata e Prizrenit, Mitrovices, Shkupit, Manastirit dhe Selanikut.

8. Arkivi shteteror i Shqiperise, fondet:

a) Kryengritjet e Kosoves,

b) Shoqeria “Drita” e Bukureshtit.

9. Arkivi i Institutit te historise ne Tirane, fondi austriak nga Haus – Hof und Staatsarchiv – Politichen Archiv – Albanien.

Me 1981 studiuesi Petrika Thengjilli botoi studimin  “Kryengritjet popullore kunderosmane ne Shqiperi 1833 – 1839” te ndare ne 5 kapituj. Permbajtja e librit ka nje perputhje formale me metodiken “materialiste” te propoganduar ne Shqiperine e asaj kohe, pasi kapitulli i pare eshte i formuluar sipas saj. Ai thote:

“Struktura ekonomiko-shoqerore e Shqiperise  ne prag te kryengritjeve popullore dhe shkaqet e ketyre kryengritjeve”.

Kapitulli ndahet ne kater nenkapituj si me poshte:

1-Kriza Lindore dhe Shqiperia

2-Struktura ekonomiko-shoqerore e Shqiperise ne prag te kryengritjeve popullore

3-Gjendja kulturore e Shqiperise ne prag e gjate viteve 30 te shek. XIX.

4-Shkaqet e kryengritjeve popullore.

Eshte ky kapitull qe percakton permbajtjen e meposhtme te studimit dhe konkluzionet e tij. Ne i dhame rendesi ketij kapitulli pasi autori kerkon qe ne gjurmet e parimit materialist te percaktimit te ndergjegjes nga ana e gjendjes shoqerore t’i mbihype shoqerise shqiptare tendencen drejt shtetit duke u nisur nga bota e brendeshme e saj, gje qe jo vetem nuk eshte e sakte, por ajo, mbi te gjitha, fsheh gjenezen historike te shqiptareve te sotem dhe e te gjithe popujve te tjere ballkanike. Ne kete drejtim historiografia shqiptare ka dashur t’i kunderpergjigjej historiografise jugosllave qe e konsideronte shoqerine shqiptare te paafte per te krijuar shtet, me ane te se ciles ajo mbulonte krimet historike qe kishte realizuar kundra popullates autoktone prej 1300 vjetesh. Por ne menyre absolute historiografia shqiptare nuk ka qene e afte t’i beje oponencen kritike ketyre pikepamjeve, duke u mjaftuar me kundershtimin formal dhe duke sajuar arbitrarisht shtetin neper te gjithe hallkat paraardhese te shoqerise shqiptare. Ketij qellimi i kane sherbyer te gjitha sajesat mbi kryengritjet popullore ne brendesi te shoqerise shqiptare pergjate shekujve XV-XIX.

Por ky autor ka bere edhe nje hap me perpara, ne gjyrmet e mesuesve te tij historiane. Sipas tij: “Sipas studimeve te deritanishme te historiografise sone ne 30 vjetet e pare te shekullit XIX, persa i perket zhvillimit ekonomik, Shqiperia ishte gati po ne ate gjendje si edhe vendet e tjera te Ballkanit32 (f. 25). Pa dyshin qe eshte nje problem qe cilin historiografia shqiptare as sot nuk ka ditur ta zgjidhe sakte. Qe te pranosh se shoqeria shqiptare ne vitet 30 te shek. XIX ishte gati e barabarte me vendet qe e rrethonin duhet te argumentosh:

1-Barazine e qelizave shoqerore qe marrin pjese ne gjendjen shoqerore jashte kontestit shteteror otoman.

2-Shkallen e zhvillimit shoqeror te shqiptareve jashte kontestit shteteror otoman.

E po te besh keto te dyja, atehere ngelet te filtrosh shoqerine shqiptare nga ndikimet otomane dhe do te shihet qe autori ka abuzuar me faktet historike duke i politizuar ato sipas interesit politik te partise-pushtet. E keqja e kesaj pune qendron edhe ne nje dukuri tjeter, te cilin autori kerkon te mos e marrim parasysh. Kur thua se zhvillimi ekonomik eshte pothuajse i njejte midis popullatave, duhet pranuar qe keto popullata nuk kane probleme me gjenezen e tyre historike dhe ketu qendron ndryshimi midis shkences se historise materialiste dhe shkences se historise politike dhe studiuesit shqiptare te te gjithe koherave jane viktima te mos marrjes parasysh te ketij diferencimi. Autori mundohet t’i parakaloje keto probleme duke i meshuar analizes se zhvillimit bujqesor e blegtoral dhe duke i injektuar fshataresise pronesine e vogel (f. 25-30). Edhe per zhvillimin e qytetit ndjek te njejten rruge dhe te njejten hapsire duke i shtuar zejtarine shumedegeshe, por duke harruar se te gjitha keto profesione kane qene te pranishme shume perpara themelimit te shtetit klasor, pergjate epokes fisnore te rendit primitiv. Eshte nje problem qe shqiptareve ju a kane ndaluar ta dine sakte dhe te vetequjturit historiane kane spekulluar ne kete drejtim duke mos ja pasur haberin ekonomise politike ne planin historik.

Te gjitha keto jane te pavlefshme kur kujtojme qe ne vigjilje te mijevjecarit te trete shqiptaret kane akoma pronen fisnore ne fshat dhe hallakatjen e prones private ne qytet. Historianet shqiptare, ne kete rast, duhet te vertetojne qe shoqeria shqiptare nuk ecen per se mbrapshti ne zhvillimin e vet.

E sa per gjendjen kulturore te Shqiperise ne prag e gjate viteve 30 te shek. XIX (f. 38-40) panorama hapsinore qe jep autori eshte shume primitive dhe e genjeshtert. Te pakten ne Shkoder situata ishte shume me lart edhe se e sotmja ne mes te Tiranes (per kete shih “Historia e teatrit shqiptar” ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com).

Eshte e pamundur me permbajtjet e mesiperme te arrihet ne perfundimin sikur: “Persa i perket zhvillimit ekonomik e kulturor, vendi yne ndodhej ne nje faze kalimtare ku dalloheshin qarte dy procese: Shthurja e marredhenieve te vjetra feudale nga njera ane dhe lindja e marredhenieve kapitaliste nga ana tjeter. Kjo faze kalimtare mbante ne vetvete pershenja te mjaftueshme per shperthimin e nje lufte kunderosmane me karakter nacionalclirimtar” (f. 40). Me sa kam kuptuar autori kerkon te krijoje platformen e nevojshme per justifikimin politik te asaj qe po ndodhte ne Shqiperi ne ato vite dhe eshte kjo aresyeja qe une pretendoj se “historianet’ e epokes enveriste, perpara se te ishin historiane sipas kuptimit politik, ishin njerez politik sipas kuptimin historik te fjales dhe ne kete pike fillonte dhe mbaronte manipulimi i historise te Popullit Shqiptar. Autorit nuk i ka shkuar ndermend se do te vinte nje dite dhe dikush do t’i thonte: si e vertetoni qe ne territorin e banuar nga shqiptaret keta te fundit kane qene te organizuar ne marredhenie feudale te prodhim-shkembimit dhe si e vertetoni qe ne vendin e shqiptareve po lindnin marredheniet e reja kapitaliste kur shqiptaret ne shekullin e XX kishin: familjen patriarkale, te drejten zakonore te pashkruar, pronen fisnore e shume elemente shoqerore primitive? Ky eshte problemi me kyc e historise reale te Popullit Shqiptar dhe kete problem duhet te zgjidhin historianet shqiptare perpara se te avancojne me temat e tyre pasionante.

Autori, pasi ka pergatitur lexuesin me platformen filozofike antimaterialiste, merr ne konsiderate te ashtequajturat kryengritje popullore ne Shqiperine e Jugut (1832-1835) – (f. 59-118) dhe te ashtequajturat kryengritje popullore ne Shqiperine e Veriut (1832-1835) – (f.119-191) prej nga kerkon te arrije ne perfundimin mbi karakterin dhe vendin e kryengritjeve popullore te viteve 30 te shek. XIX ne levizjen kombetare shqiptare (f. 226-249) ku dua te vecoj tre perfundime te nevojshme per manipulim e historise. Sipas autorit:

“Krahas kryengritjeve te armatosura ne levizjen kombetare ben pjese edhe lufta ne fushen e arsimit, te kulture e te ideologjise, qe u zhvillua si brenda vendit, ashtu edhe jashte. Ajo jo vetem i ka shoqeruar kryengritjet e armatosura, por, duke bere pergjithesimin e rezultateve te tyre, ka shtruar detyre historike per te ardhmen. Qysh perpara kesaj kohe fillon te perdoret historizmi si nje mjet ideologjik politik per te ngritur me lart ndergjegjen kombetare. Me kryesoret qe perdoren historizmin si mjet ideologjik jane Jeronim De Rada dhe Naum Veqilharxhi” (f.243-244).

E gjitha kjo eshte krejtesisht e pasakte jo vetem pse dy personazhet nuk kane pasur paraardhje te ketij karakteri, por ajo nuk njihej ne letersine shqiptare te asaj kohe dhe pergjithmone ne qofte se nuk do te ishte Kleri Katolik Shqiptar jo vetem si perdoruesi i rendomte e kesaj metodike, por dhe si shpikesi e propogandes historike ne territorin e banuar nga shqiptaret. Per kete mjafton te shihet propoganda tre shekullore e arsimit shqiptar per te kuptuar se perse u perdor kjo metode dhe kujt i sherbeu (per kete shih artikullin: “Populli shqiptar, Kultura Kombetare dhe Shkolla e Pare Shqipe”, publikuar ne albanovaonlina.com, www.genchoti.com). E gjithe propoganda e fuqishme e diktatorit ketu e kishte themelin e vet dhe Enveri grabiti ate qe kishin bere te tjeret dhe ja pershtati diktatures. Ne kete rast autori yne justifikon grabitjen dhe devijon autoresine. Pastaj kjo metodike nuk eshte perdorur asnjehere si propogande ideologjike, por me ane te saj shqiptaret mesonin se kishin per Nene e per Babe prej 300 vjetesh, te cilen komunistet enveriste nuk lane gur pa levizur per ta detyruar Popullin Shqiptar t’i harronte. Autori yne ka ndihmuar propoganden komuniste per te kryer detyren antishqiptare qe aplikoi diktatori.

Ne te gjithe historine teorike te Popullit Shqiptar mbetet i pazgjidhur akoma problemi i shtetit jo vetem pse te vetequajturit historiane as qe e dine se cfare do te thote shtet dhe si ndertohet ai nga historia, por, kryesisht, per te mbeshtetur mashtrimin e perdorur nga diktatori duke i injektuar historise teorike shqiptare ekzistencen e shtetit klasor. Ne kete drejtim eshte me vlera manipuluese perfundimi sikur: “Me se fundi, u ruajt edhe ideja e shtetit shqiptar. Ajo kishte origjinen qysh me principatat shqiptare e sidomos qysh nga koha e Skenderbeut, por jetoi e gjalle nder shekuj. Kete ide u perpoqen ta vene ne jete Bushatllinjte ne Veri e Ali pashe Tepelena ne Jug” (f. 247). Autori ne kete drejtim nuk eshte treguar i sinqerte pasi ka tentuar t’i fshehe lexuesit faktin qe historiografia komuniste shtetin e sotem shqiptar e ka bere me zanafille qe ne kohen e ilireve dhe, nga ana tjeter, sic do ta shohim, nuk i ka treguar shqiptareve qe kjo ka qene nje ide e Enver Hoxhes dhe ai nuk ka bere gje tjeter vecse ka shpikur nje hapsire shoqerore me emrin shtet dhe ja ka bashkangjitur shoqerise shqiptare ne menyre abuzuese per te qene ne te njejtin plan me diktatorin ne menyre te perpikte. Por ja vlen te thuhet qe vepra e Ali pashe Tepelenes nuk eshte ajo qe thuhet, pasi eshte e pamundur qe nga nje kriminel dhe hajdut i rendomte te ndertohet shteti klasor. E sa per Bushtallinjte, merita e tyre qendron vetem ne ekzistencen afro nje shekullore dhe ne berjen e Shkodres epiqendren e Katolicizmit Doktrinar dhe Politik. Problemi i shtetit nder shqiptare eshte teper-teper i veshtire te argumentohet me metodikat ekzistuese dhe duhet nje permbysje e thelle qe te mundesh te perafrosh shoqerine shqiptare me organizmin shteteror (ne kete rast eshte e nevojshme te diferencohet shteti klasor nga ai politik pasi ky i fundit mund te realizohet edhe jashte klasave shoqerore, gje qe bie ne kundershtim me marksimin filozofik; – pikerisht ne kete pike marksizmi e kishte te nevojshme modifikimin metodik ne perputhje me materalizmin historik).

Dhe per te permbyllur bazen teorike te shtetit te shqiptareve autori perfundon: “Levizja Kombetare Shqiptare arriti kulmin e pare me Lidhjen Shqiptare te Prizrenit dhe u kurorezua me sukses me 28 nentor 1912 me Shpalljen e Pavaresise Kombetare, me krijimin e shtetit sovran shqiptar” (f. 249).  Por as ai dhe as shoket e tij te idealeve nuk kane qene te afte te argumentojne pranine e qelizave materiale primitive te shoqerise shqiptare krahas shtetit sovran shqiptar. Ne kete rast e gjithmone prania e ketyre qelizave e perjashtojne ekzistencen e shtetit klasor nder shqiptare. Atehere duhet gjetur jo vetem se cfare ndodh me Popullin Shqiptar sot, por dhe lloji i organizimit politik prej nje shekulli ne menyren se si dhe kush e ndertoi ate.

Me rastin e 70 vjetori te Pavaresise Drejtoria e Pergjithshme e Arkivave te Shtetit botoi libri me permbledhje dokumentesh dhe titull: Ismail Qemali 1888-1919, Tirane 1982, pergatitur nga Teuta Hoxha. Libri qe ne fillim tregon qellimin e botimit te tij, sipas te cilit hartimi i “kesaj permbledhjeje eshte qe t’i sherbeje sa me shume historiografise sone marksiste-leniniste ne percaktimin e shtjellimin e figures se Ismail Qemalit, ketij personaliteti te shquar te levizjes sone kombetare per liri e pavaresi” (f. 9). Sipas autores burimet e shfrytezuara dhe shkurtimet e tyre per keto dokumenta jane:

-Arkivi Qendror Shteteror i Republikes Popullore Socialiste te Shqiperise – AQSH

-Arkivi i Institutit te Historise ne Tirane – AIH

-Biblioteka Kombetare ne Tirane- BK

-Arkivi i Kryeministrise – Stamboll – BBAI

-Parashtrime Keshillit te Ministrave – MVM

-Biblioteka Beledie

-Arkivi i Ministrise se Puneve te Jashtme te Turqise – Istambul – DBA

-Arkivi i Rumanise (mikrofilmat ruhen prane AQSH)

-Arkivi i Vjenes – HHStA PA

-Arkivi i Ministrise se Jashtme ne Paris – AMAE

Shenim: Mikrofilmat e dokumentave te burimeve BBAI dhe DBAI ruhen ne AQSH te RPSSH ne F 20, D 21 dhe F 20, D 22. Mikrofilmat e Arkivit re Rumanise ruhen prane AQSH te RPSSH. Mikrofilmat e dokumentave te burimeve HHStA PA dhe AMAE ruhen prane AIH (f. 11).

Une kete liber me dokumenta e kam konsideruar tipik te botuar per aresyet e mashtrimit doktrinar te shqiptareve te lidhur me barazine formale te rolit qe kane luajtur ne histori krahinat e banuar nga shqiptaret. Realisht ky liber eshte krejtesisht i pavlefshem dhe shume dokumenta jane te dyshimte ne permbajtjen e tyre, per te mos thene qe jane te sajuara teresisht. Por, ne nje fare menyre, ky liber sherben per te percaktuar disa piketa orientimi per ngjarje te pa lidhura direkt me politiken e PPSh, cka me con ne perfundimin se ndryshimi i tyre ka qene pa interes per manipulatoret e historise se shtetit te shqiptareve.

Keshtu doku. 6, dt. 21 nendor 1896, (f. 14) ben fjale mbi relacionin e adjuntatit perandorak Shykri, drejtuar sulltanit, lidhur me mundesine dhe domosdoshmerine e arritjes se nje marreveshje me Angline, per Egjiptin, si dhe caktimin e I.Qemalit, si njeriun me te afte per zhvillimin e bisedimeve sekrete. Me 15 prill gazeta “Meshveret” boton artikullin mbi jehonen e kerkeses se ismail Qemalit drejtuar sulltanit per vendosjen e kushtetutes ne shtypin e jashtem. Te dy keto informacione sherbejne per te percaktuar rolin e Ismail Qemalit ne perandorine Otomane ne fund te shek. te XIX-te. Pastaj botohen dy dokumenta (10 dhe 11) ku ne njeren (dt. 17 nendor 1899) behet fjale per letren e kryesekretarit te pallatit drejtuar kryeministrit, ne te cilen del e qarte vemendja me te cilen sulltani ndiqte personalisht cdo veprim te Ismail Qemalit; apo ne tjetrin (dt 29 dhjetor 1899) ku behet fjale per letren e Abdurrahman Bederhanit nga Egjipti drejtuar dr. Temos ne Paris, me anen e se ciles e lajmeron mbi planin e Ismail Qemalit per t’u arratisur (f. 41). Ky plan u realizuar ne fillim te 1900 ku nenkoloneli Rizai njofton sulltanin per rrethanat e arratisjes se ismail Qemalit (f. 42).

Me kete ngjarje fillon dhe sajesa e historiografise komuniste per problemin e pavaresise se shtetit te shqiptareve sipas idese qe te gjithe ne kemi mesuar neper shkolla pas vitit 1945, dhe vazhdojne edhe sot me po te njejten interpretim abuziv. Keshtu me 14 maj 1900, sipas librit (dok 15) konsulli Petrovic i dergon baronit Kalice nje raport ku thekson se tek Ismail Qemali shqiptaret shohin udheheqesin e ardhshem (f. 46-47). Ky dokument ka nevoje per pak interpretim, pasi shtrohet pyetja: per ke pjese te popullit shqiptar ben fjale  konsulli? Paraqitja e nje uniteti, qofte dhe vetem formal, te krahinave te banuara nga shqiptaret eshte nje realitet inekzistent dhe i pamundur per kohen, te pakten deri ne pranveren e 1944-es. Ne kete kohe ekziston nje bashkebisedim midis Pader Anton Harapit, anetar i regjences, dhe avokat Dr. Vasil Dilos (promemorie e ka quajtur avokati dhe e ka shkruar me doren e tij qe fjalet te mos i marre era, -fjale fluturuese), ne pranine e nipit te avokatit, mesuesit historian, profesor Gabriel Meksit (i jati i ish kryeministrit Aleksander Meksi), nga ku marrim vesh se defekti kryesor i shqiptareve qendron ne mos njohjen e krahinave veriore te vendit nga jugoret e Shqiperise dhe, anasjelltas, te krahinave jugore te vendit nga verioret e Shqiperise. Eshte e pamundur me gjendjen sociale te shqiptareve te asaj kohe qe emri i Ismail Qemalit te ishte i njohur ne vitin 1900 pergjithesisht nga shqiptaret. Eshte tjeter pune qe intelektualet e atyre pak qyteteve te banuar nga shqiptaret ta njihnin politikanin shqiptar qe sherbente ne majen e politikes se Portes se Larte (sipas dokumentit nr 10 Ismail Qemal beu ka qene anetar i Keshillit te Shtetit Otoman) dhe e gjitha kjo sipas materialeve qe ka botuar propoganda enveriste. Pasi do te kemi rast te shohim se si e kane konsideruar figuren e Patriarkut te Pavaresise disa intelektuale shqiptare te atyre viteve me ose pa te drejte, duke mos na dhene te drejten e interpretimit.

Te pakten dokumenti nr 18 (f. 48) na jep mundesine te argumentojme ekzistencen e problemit shqiptar ne zyrat e ministrive te jashtme te vendeve euqopiane. Keshtu jepet nje relacion i Barrierit (ambasador i Republikes Franceze prane N.T. Mbretit te Italise) derguar Deklasese (Minister i Puneve te Jashtme) ku jep intervisten e Ismail Qemalit bere ne gazeten “Tribuna” mbi ceshtjen e autonomise se Shqiperise dhe mbi qendrimin e Rusise e te shteteve te tjera rreth problemit shqiptare (Rome, 26 qershor 1900). Rendesia e ketij fakti qendron vetem ne ate qe problemi shqiptar do te trajtohej ne te ardhmen nga kancelarite europiane per interesat e tyre pa ja kuptuar thelbin historik te asaj qe do te ndodhte ne Europe pergjate shekullit te XX-te. Fakti qe shqiptaret nuk kane ekzistuar kurre politikisht deri me 28 Nendor 1912 dhe u bene me shtet politik tregon se HISTORIA kishte vepruar mbi shqiptaret (gje kjo teper e panjohur per shkencen e sotme te historise edhe pse piketat per njohjen e saje jane publikuar para nje shekulli e gysem) dhe Europa e mori parasysh kete. Ne kete pike duket thelbi i figures se Ismail Qemalit (ate qe beri Patriarku i Shtetit te Shqiptareve nuk e beri dhe nuk e bente kerkush pervec tij) dhe kjo perben fillesen e Politikes Shqiptare ne planin historik; por pikerisht kete nuk kane thene kurre historianet komuniste dhe postkomuniste. Eshte kjo aresyeja perse historia e shtetit te shqiptareve eshte krejt tjeter per tjeter nga ajo qe na kane mesuar detyrimisht neper shkolla. Figura e Ismail Qemalit perben piken e “parendesishme” sasiore, por te domosdoshme, te transformimit historik te shqiptareve nga primitivizmi historik ne Shtetin Klasor Politik; dmth transformimin cilesor shoqeror te tyre. Figura e Ismail Qemalit duhet te kete     qene shume me komplekse nga ajo qe dime per te. Dok. 22 (f. 53-54) tregon nje leter te Muhidid derguar sulltanit, ku akuzohet Ismail Qemali si njeri qe punonte vetem per interesat e tij personale, duke vleresuar rrezikshmerine e tij dhe duke i propozuar sulltanit qe ta izoloje dhe me vone ta afroje duke i bere leshime pa rendesi. Vlen te permendet nje leter e Nuriut drejtuar Isak Suqutiut (Dok. 24, f. 55, dt 28 gusht 1900) ku behet fjale per kembenguljen e I. Qemalit per te ruajtur pavaresine e levizjes kombetare shqiptare perballe levizjes xhonturke si dhe per mendimin e tij rreth pamundesise se bashkepunimit me kreret e saj. Kjo leter permend revisten “Albania” ne Bruksel, sipas se ciles ajo do te dilte ketej e tutje nen drejtimin e Ismail Qemalit. Por poshte jepet nje shenim ku thuhet: “Nga konflikti parimor qe pati Ismail Qemali me F. Konicen, Ismail Qemali u terhoq dhe nuk bashkepunoi me me revisten “Albania”. Ky fakt ka rendesi per te kuptuar mendimin e ardhshem (pas 1912) te Faik Konices per Ismail Qemalin mbi te cilin nuk la fjale dhe vrer pa hedhur. Vini re se cfare shkruhet ne te paren  “Antologji Shqipe” te Prof. Filip Fishta (f. 139) ku permblidhet nje shkrim i Faik Konices:”…Plaku zemerthate, i-vdekur nga cdo ndjenje, s’humbi kohe me perralla idealiste, po nisi te shtroje listen e harxheve: harxhe qe s’kish ne mendje t’i beje, as i beri kurre Berchtold-i, i krusur nene barren e mejtimeve, s’kish nge te beje pazarlleke me nje Armen te Bezestenit, po me sy te mbyllur, dha c’i kerkuan. Ismail Qemali torben me flori nene sqetull edhe me nje turme nga pas, i hipi ne Triesht nje gjemie me avull edhe doli ne Durres. Atje mblodhi edhe ca njeres te tjere edhe te gjithe, ca kaluar, ca me kembe, ca ne qerre te hequra prej buajsh, u – nisne per ne Vlore. / Kjo karavane, e perzier, e varfer, e qelbur, ne cdo rast tjeter do te ishte per te qeshur; por tani, fatin e nje kombi te vjeter, e nga madhesia e bares merrte nje fare madhesia edhe vete….” (gazeta “Demokratia” me pronar Xhevat Kallajxhi, dt. E hene 4 nendor 1935; -artikulli vazhdon me analizen kritike te permbajtjes se ketij shkrimi dhe kerkesen e artikullshkruesit drejtuar Ministrise se Aresimit per ta rishikuar kete botim si te panevojshem ne nje kohe ku i thurrte levdate patriotike Ismail Qemalit, ose ne te kunderten te kishte miresine t’i ndriconte mendjen mbi aresyet e botimit ne kete menyre).

Me 15 tetor 1900 ekziston e botuar ne revisten “Albania e Vogel”, nr. 19, viti II, nje thirrje e Ismail Qemalit drejtuar te gjithe shqiptareve qe te punojne per te siguruar autonomine e Shqiperise ne kuadrin e perandorise osmane, gje te cilen ai nuk e mendonte se mund te arrihej pa siguruar njohjen e Shqiperise nga Fuqite e Medha (dok. 29, f. 59-60). Rendesia e kesaj letra qendron edhe ne thelbin e problemit ku roli i ndihma absolute e kombeve europiane nuk diskutohet, por edhe ne emrin qe shoqeron thirrjen: Ismail Qemal be Vlora me nenshkrimin ISMAIL. Ketu ka dicka qe nuk duhet te jete teresisht keshtu, por qe ky liber ka pergatitur situaten e barazise se emrit Ismail Qemali, politikan otomano-turk, me emrin Ismail Qemal bej Vlora e familjes se Vlorajve, dmth shqiptar. Thirrja perfundon me kerkesen qe shqiptaret duhet te nxjerrin gazeta ne gjuhen shqipe dhe turqisht. Eshte pak e veshtire te pranohet kjo thirrje sipas interpretimit qe i ka bere autorja kur dime shkallen e zhvillimit te shqiptareve te asaj kohe. Une i konsideroj shume kontradiktore midis tyre informacionet qe jep ky liber nen siglen dokument. Keshtu pas disa muajve (17 mars 1901) gazeta “El Moayad” boton artikullin ku i behet jehone arratisjes se Ismail Qemalit nga Turqia dhe perpjekjeve te tij per lirine e bashkatdhetareve te vet (dok. 37, f. 71). Apo dok. 45 ku jepet raporti i konsullit austro-hungarez ne Bruksel, Khovenhyler, derguar kontit Goluhovski, ku thekson biseden diplomatike te zhvilluar midis tij dhe Ismail Qemalit per ceshtjen shqiptare, ku ai ka mbajtur nje qendrim te rezervuar. Kur lexon te gjithe materialin zbulon se pikepamja e Ismail Qemalit ne lidhje me jeten politike te shtetit te shqiptareve ishte e lidhur me ndihmen qe duhet te merrte vetem nga Austro-Hungaria (f. 77).

Brenda dy diteve (5,6 maj 1902) ekzistojne dy letra te cilat bejne fjale per kerkesen qe i drejtohet kryeministrit per te marre veprime diplomatike per te debuar Ismail Qemalin nga Bullgaria, per te vezhguar me me vigjilence veprimtarine e tij antishteterore, sidomos ate botuese, si dhe ndalimin e veprimtarive antiosmane te komitetit shqiptar te Varnes (dok. 54, 55, f. 88, 89). Ndersa gazeta “Kombi” lajmeron lidhur me perpjekjet e qeverise osmane prane autoriteteve greke per debimin e Ismail Qemalin nga Athina (dok. 75, f. 107).

Per mua paraqesin rendesi kater dokumenta: ai Nr. 76 (f. 107), ai Nr. 85 (f. 117), ai Nr. 87 (f. 121) dhe ai 129 (f. 162) ku jepen te dhena personale mbi Ismail Qemalin. Ne te parin: Relacion i R. Mitag derguar ministrit te Puneve te Jashtme Erental ku behet fjale mbi aresyet e largimit te Ismail Qemalit nga Greqia per ne Itali (Athine, me 20 maj 1907) thuhet: Shume i nderuar baron! Shqiptari Ismail Qemal bej Vlora…..Ne te dytin: Relacion i konsullit Krahus derguar baronit Fon Erental ne te cilin flet per jeten dhe aktivitetin e Ismail Qemalit dhe per ftesen qe populli i ka bere atij te vije ne Shqiperi qe pas shpalljes se kushtetutes (Vlore – Berat, me 3 shtator 1908) thuhet: “Ismail Qemal bej Vlora ka lindur ne Vlore rreth vitit 1842 si bir i Mahmud bej Vlores dhe i se bijes se Tahir Beut nga Gjirokastra. Para afersisht 33 vjeteve ai shkoi per here te pare ne Stamboll, prej ku ai u dergua si komisar i qeverise ne Rumeline Lindore………Ismail Qemal Beu ben pjese aktualisht ne perfaqesuesit me te shquar te familjes Vlora dhe personifikon tipin e shqiptarit me mendime perparimtare dhe patriotike, te cilin regjimi i vjeter kerkonte qe ta bente te pademshem, duke i akorduar poste dhe funksione te larta dhe duke e mbajtur njekohesisht dhe larg atdheut”. Ndersa ne te tretin: Telegram i Ismail Qemalit derguar Reshit Pashes1(shenimi thote: ish minister i Brendshem i perandorise, shqiptar nga origjina) ku solidarizohet me shqiptaret pjesmarres ne Revolucionin Xhonturk (30 tetor 1908) ka firmen: Ismail Qemal Bej Vlore, etj. Dhe ne te katertin (Bari, me 16 qershor 1911) Raport i konsullit austro-hungarez ne Bari derguar kontit te Ismail Qemalit per rrezikun e copetimit te Shqiperise ku  Ismail Qemali konsiderohet deputet turk. Duke pare daten e raportit, largimin e Ismail Qemalit nga parlamenti otoman dhe pretendimin e emertimit te tij si Ismail Qemal Bej Vlora me lind dyshimi se ketu duhet te kete nje mosperputhje midis faktit historik dhe pretendimit shqiptar mbi figuren e Ismail Qemalit.

Rendesia e tyre qendron ne faktin se tani kemi njje material qe barazon Ismail Qemalin, Patriarkun e Shtetit te Shqiptareve, me Ismail Qemal bej Vloren; por menyra e te shprehurit tipike e propogandes enveriste te con ne dyshime mbi figuren e tij. Cfare kane dashur te sajojne historianet enveriste me figuren e Ismail Qemalit kur i mohuan mbiemrin Vlora? Ne do te kemi rast te shohim ne nje gazete te kohes qe shtypi i atyre viteve e njihte Ismail Qemalin me mbiemrin Vlora. Dokumenti Nr. 83 (f. 115) ka nje telegram te konsullit Vurcian derguar baronit Fon Erental, ku tregon se ne krye te komitetit ekzekutiv me emrin “Kombi” ne Bukuresht eshte dhe Ismail Qemali. Permbajtja e telegramit ben fjale per nje kongres ne Bukuresht qysh prej vitit 1904 dhe ka kete shenim: “Me 23 prill 1905 u mblodh ne Bukuresht nje kongres ku muaren pjese perfaqesues te kolonive shqiptare te mergimit dhe njerez te ardhur nga Shqiperia. Kongresi vendosi te krijoje nje komitet qendror me emrin “Kombi”. Kongresi arriti gjithashtu ne perfundimin se kishte ardhur koha per te filluar kryengritjen e armatosur. Por vendimet e kongresit nuk u realizuan, shkak ishte edhe veprimtaria e Albert Gjikes” – nje princ romun me origjina te larget shqiptare.

Nga 264 dokumentat e botuar, duke filluar nga viti 1897 – 1912, une kam konsideruar me kryesoret ate qe lidhen me Perandorine Austro-Hungareze, pasi pikerisht me keto fillon ndryshimi formal i historise se Popullit Shqiptar (por nga ky formalizem, teorik ne pamje te pare, rrjedh i gjithe zhvillimi i domosdoshem i Popullit Shqiptar drejt shtetit politik), keshtu qe problemi nuk mund te analizohet sipas dokumentave, por sipas librit duke qene ne dyshim te plote mbi ate cka thuhet. Keshtu dok. Nr. 86, dt. 26 shtator 1908 (f. 119), ka nje relacion te  konsullit Kraus derguar baronit fon Erental ku flitet per jehonen qe ka ngjallur  arratisja e I. Qemalit, per mendimin e tij ne mbrojtje te Shqiperise dhe per qendrimin e dyshimte te tij ndaj Austro-Hungarise, gje qe pengon realizimin e planeve te Austrise ne Shqiperi. Dok. Nr. 88, dt 4 nentor 1908 (f. 121-123) thote: “Relacion i konsullit Kraus derguar ministrit te Puneve te jashtme Erental, ku jepet qarte qendrimi i Ismail Qemalit ne mbrojtje te Shqiperise qe eshte ne rrezik te copetohet, duke ia bere te qarte popullit politiken e perandorise e te Fuqive te Medha”. Ne brendesi te ketij relacioni, per mua krejt i dyshimte ne permbajtje, shkruhet: “Austro-Hungaria e ka liruar Sanxhakun vetem qe Serbia dhe Mali i Zi te marrin pjese te territorit  shqiptar ose me forcan e armeve, ose me anen e nje konference”. Une nuk e di se si e ka ditur historine atehere, apo sot, ish drejtoresha e pergjithshme e Arkivave te Shtetit, por qe te pranosh se Austro-Hungaria ka bere aleance me Serbine dhe Malin e Zi kundra shqiptareve kur ne konfliktin ballkanik Austro-Hungaria mbajti anen e shqiptareve kundra serbeve dhe, pas gjashte vjeteve, lufta e pare imperialiste filloi nga konflikti Austro-Hungari / Serbi do te thote jo vetem te tallesh me popullin tend, por te tentosh ta keqarsimosh me nje keqdashje te qellimshme politike. Eshte ndoshta aresyeja e vetme qe une dyshoj per origjinalitetin e ketyre dokumentave dhe pretendoj se ato jane te sajuara. Por ne te vertet ne kete tendence mashtruese te historiografise enveriste qendron dhe e fshehta historike e Enver Hoxhes dhe kujt realisht i sherbeu ai. Ndersa dok. 90, dt. 24 nentor 1908 (f. 124) eshte nje telegram i konsullit Kraus derguar baronit Erental ku njoftohet se Ismail Qemali eshte kundershtar i politikes austro-hungareze, gje e cila si zor te pranohet nga historianet pasi jo vetem forca politike qe dha viston, por ajo qe e ndihmoi financiarisht per aktin final ishte pikerisht Austro-Hungaria me aprovimin e Turqise. Finalen politike te shpalljes se pavaresise se shtetit shqiptar Populli Shqiptar, per sa kohe qe ne pushtet ka qene PPSh, nuk e kane marre vesh kurre dhe kjo ka qene nje molle e ndaluar.

Por ne vazhdim libri ka nje te ashtequajtur telegram, dok. 109, dt. 21 shkurt 1910 (f. 143) qe nuk ka lidhje  me temen tone, por qe na sherben per te kuptuar permasat e mashtrimit te perdorur nga historiografia enveriste, derguar Ismail Qemalit nga banoret e Shkodres, me anen e te ciles e falenderojne per burrerine qe tregoi ne mbrojtje te shkronjave shqipe, te aprovuara ne Kongresin e Manastirit. Dy gjera u ka fshehur politika enveriste Popullit Shqiptar pergjate gjithe arsimimit te detyrueshem 8 vjecar: 1-autoret e alfabetit latin te gjuhes se sotme shqipe-gje te cilen shume-shume pak shqiptare (nje per njeqindmije, dhe kete me dyshim) e dine dhe 2-autoret e mbojtjes se kufirit shqiptaro-serbo/malazez. E keqja eshte se kjo politike arsimore po vazhdon edhe sot (2013) ne te njejten permase.

Ne faqen 144 jepet nje dokument, Nr. 111, Boston – dt. 29 prill 1910, ku thuhet: “Ismail Qemali me guxim mbron ne parlament luften e kosovareve ne Kryengritjen e 1910-es, kunder qeverise xhonturke, e cila jo vetem nuk po zbatonte te drejten kushtetuese ne Shqiperi, por po u cenonte shqiptareve edhe disa te drejta te siguruara me lufte”. Ky material eshte marre nga gazeta “Dielli” te po kesaj date, por nuk sqaron se per ke parlament behet fjala, pasi ai kishte dy vjet qe kishte ikur nga Turqia. Ndersa dok. 112, Boston Mass, 6 maj 1910 (f. 145) ben fjale per shtypjen e kesaj kryengritjeje. Dok. 113, Vlore me 3 qershor 1910 (f.146-147) jep nje raport te konsullit Kraus derguar ministrit te Puneve te Jashtme Erental, ku flitet per ndikimin e Ismail Qemalit ne Shqiperi dhe per mendimet e tij lidhur me politiken austro-hungareze ku vecojme dy mendime te baronit Fon Hlumecki: se pari “kryengritja e fundit ne Shqiperine e Veriut ishte nje veper personale e Ismail Qemalit” dhe, se dyti, Ismail Qemali “me siguri ishte i bindur qe heret a vone Austro-Hungaria do te jete e detyruar t’u jape shqiptareve ndihmen e saj”. Por kjo gje bie ne kundershtim me pikepamjet e para tek dok. 85, 88, 90 gje qe te con ne dyshimin se keto dokumenta jane te sajuara per qellimet e strukturezimit te historise se Shqiperise sipas interesave te PPSh.

Por ne kete liber jepet nje telegram, dok. Nr. 124, Vlore, dt. 19 prill 1911, f. 158,  pa emer derguesi, ku shkruhet: “Telegram (nuk dihet nga kush) derguar kontit Erental, ku ben fjale per nje interviste qe I. Qemali i ka dhene korrespondentit te gazetes “Picolo di Trieste”  lidhur me levizjen patriotike ne Shqiperine e Jugut” me kete permbajtje: “….Ismail Qemal Beu deklaroi se “edhe ne Shqiperine e Jugut ekzistoka nje pakenaqesi e madhe ndermjet popullsise dhe sadoqe kjo popullsi eshte me paqesore se ajo e Veriut, nuk perjashtohet qe edhe Vlore te rroke armet. Fajin per shperthimin e turbullirave te reja ai ua ngarkon plotesisht masave te gabuara te qeverise dhe jo sic pretendojne xhonturqit ndikimeve nga jashte…” (nenvizimi i imi, GH). Gjeja me negative ne historiografine enveriste ka qene futja e popullates ne nje reaksion midis krahinave te Shqiperise dhe kjo eshte realizuar permes sajimit te historise dhe paraqitja e saj si e diferencuar ne planin shoqeror. Une pretendoj se ky telegram pikerisht ketij qellimi i ka sherbyer, per ta paraqitur Jugun te ndryshem me Veriun, sidomos ne planin cilesor te veprimtarise mbi ceshtjen shqiptare; kur ne fakt e verteta eshte krejt tjeter per tjeter nga pikepamja historike. Por ne vazhdim do te shohim se gjitheshka eshte e sajuar ne leter pikerisht per kete ngjarje dhe ne kete sajese mbeshteten studiuesit shqiptare te epokes enveriste (gazeta ne fjale nuk ekziston, pasi emri i gazetes se pretenduar eshte: IL Piccolo).

Ne dok. Nr. 133, f. 166-169, Gerce (Malesi e Mbishkrodes) – dt. 23 qershor 1911, publikohet “Pjese nga memorandumi drejtuar qeverise xhonturke me kerkesen per krijimin e nje province autonome shqiptare”, marre ne AQSH i RPSSH me shenimin: “Memorandumi eshte botuar shqip e frengjisht si broshure me vete. Ai eshte botuar shqip e frengjisht nga gazeta “Liri e Shqiperise, Sofie, 7/20 korrik 1911 dhe nga gazeta “La Nazione Albanese, Pallagorio (Cantanzaro), 31 gusht 1911 (italisht). Ketu gabimisht ne vend te Gerce eshte shenuar Korce nga gazeta “Neue Freie Presse”, Vjene, 25 qershor 1911 (gjermanisht), nga “Le Moniteur Oriental”, Paris, 26 qershor 1911 (frengjisht) nga “Vardar” Shkup, 6 korrik 1911 (serbokroatisht), dhe nga gazeta “Corriere d’Italia”, Rome, 12 korrik 1911 (italisht). Ai gjendet frengjisht ne HHStA PA, A, bashkangjitur raportit qe konsulli austro-hungarez ne Cetinje i dergon Vjenes me 27 qershor 1911 (ne fund e ketij memorandumi thuhet: “Vazhdojne nenshkrimet e 22 delegateve te Asamblese”).

Ne dok. Nr. 135, Jenikon 1 korrik 1911, f. 170-171, jepet “Relacion i konsullit Pallavicini derguar kontit Erental, ku thekson se kryengritja e veriut, ku luan rol I. Qemali, perben nje problem kombetar per shqiptaret”. Por kur e lexon relacionin kupton se nuk ke te besh me ndonje rol konkret; lidhja midis prijesve te malsoreve dhe Ismail Qemalit merret si nje mundesi hipotetike dhe jo si nje realitet. Kjo gje con ne dyshimin qe edhe dokumenti Nr. 136, f. 171, Berat 3 korrik 1911, me kete permbajtje titulli: “Leter e Baki Gjirokastres qe ben fjale rreth perpjekjeve te Ismail Qemalit per zgjerimin e Kryengritjes se Malesise se Veriut ne Shqiperine e Mesme” te jete i sajuar ne permbajtjen e tij. Propoganda enveriste eshte munduar ta paraqese Pavaresine e Shtetit Shqiptar si nje veper te vete popullit dhe mundesisht me nje pjesmarrje gjithperfshirese edhe pse kjo do te thote krijim artificial i historise. Kjo kuptohet ne vazhdim ne dok. Nr. 138, f. 173, ku jepet “Interviste e Ismail Qemalit dhene korespondentit te gazetes “Neue Freie Press”, ku ai ben te qarte shkaqet qe e detyruan popullin shqiptar te ngrihet ne kryengritje kunder perandorise osmane”, Korrik 1911, ku midis te tjerave lexojme: “Populli shqiptar i ka marre armet vetem atehere kur ka vene re se kerkonte me kot ne rruge legale ndalimin e cdo gjeje te tepruar. Kryengritja u shkaktua nga zemerimi qe ngjalli trajtimi qe iu be tribuve shqiptare….”. Ndersa dok. Nr. 140, f. 175, Vjene – 14 korrik 1911, ben fjale per nje fragment nga gazeta “Rajhpost” ku njoftohet per misionin e Ismail Qemalit ne Evrope per ceshtjen shqiptare. Ne faqen 176 (dok. Nr. 142) jepet relacioni i konsullit Kraus derguar kontit Erental, ku flitet per aresyet e largimit te I. Qemalit nga Stambolli dhe per rrezikun e nje atentati kunder sulltanit (dt. 16 korrik 1911, ose 6 korrik) ku shkruhet: “se me 5 te ketij muaji ky i fundit do te vije ne Korfuz. Fakti qe Ismail Qemali eshte larguar jashte shtetit para mbylljes se parlamentit dhe para udhetimit te sulltanit per ne Maqedoni dhe Shqiperi, ku ai lypsej te shoqerohej prej deputeteve shqiptare, ka krijuar ketu nje sensasion te madh..” (f. 176-177). Por ky informacion tregon se largimi dhe prania e Ismail Qemalit ne parlamentin turk paska pasur karakter e alternuar dhe te varur nga marredheniet politike turke me Ismail Qemalin. Rendesia e kesaj do te duket me vone kur te shpallet mevetesia e shqiptareve. Ne faqen 177 jepet dok. Nr. 143, nje telegram i konsullit Vajncel derguar MPJ ne Vjene ne lidhje me kerkesat e malesoreve ne Shqiperine e Veriut, Cetine, 18 korrik 1911, ku malsoret insistojne ne kerkesat e programit prej 12 pikash te Ismail Qemalit. Dok. 144 (f. 178) ben fjale per nje relacion te konsullit Frosard ne Janine derguar kontit Erental ne lidhje me organizimin e levizjes patriotike ne Jug dhe aktivitetin e Ismail Qemalit, Janine – 20 korrik 1911.

I permend te gjithe keto relacione, telegrame, intervista, artikuj per te pare perputhjen me historine e shkruar pergjate kesaj periudhe pasi lind dyshimi mbi pamundesine e njohjes se Ismail Qemalit nga ana e malsoreve te Veriut. Problemi i paraqitjes se situates kryengritese te Popullit Shqiptar per ate kohe nuk ka asnje mundesi qe te kete pasur karakter te organizuar Veri – Jug per faktin me te thjeshte fare: nuk e njihnin njeri – tjetrin dhe ky ka qene problemi me kryesor i Popullit Shqiptar pergjate shek. XX-te. Historiografia enveriste eshte munduar me te gjithe menyrat qe ta lidhe figuren e Ismail Qemalit me levizjen antiosmane te malsoreve te Veriut, gje qe nuk mund te jete e sakte edhe per nje aresye tjeter: malsoret e Veriut udhehiqeshin nga Kleri Katolik Shqiptar duke perbere nje nderlidhje historike, te pakten, mbi 400 vjecare. Keshtu qe rezulton qe shume materiale, qe mbajtne emrin dokumenta te jene te sajuara per te prishur imazhin e lidhjes Kleri Katolik – Malsi e Veriut, dhe sidomos lidhjen vendimtare Kleri Katolik – Malsi e Madhe (rendesia e ndarjes se Malesise se Veriut nga ajo e Madhe qendron ne vendin se ku veproi Perandoria e Danubit dhe subjekti qe shoqeroi Ismail Qemalin ne Aktin e Pavaresise). Ismail Qemali mund ta njihte levizjen antiosmane dhe antisllave te Veriut, pasi ishte deputet ne parlamentin Otoman, por e kunderta, sipas idese se mesiperme,  eshte e pamundur.

Me 31 korrik 1911 Ismail Qemali i ka dhene nje interviste gazetes “Die Zeit” (dok. Nr. 148, f. 180-182) ku ai “paraqet gjendjen e rende politike dhe ekonomike te popullit shqiptar dhe thekson se Shqiperia e Veriut eshte e vendosur te luftoje per zgjidhjen e kerkesave te saj”. Ne brendesi te kesaj interviste lexojme: “Ne keto rrethana te mjerueshme (moslejimi i malsoreve per t’u kthyer ne fshatrat e tyre ne stinen e pranveres, GH) a mundet te mendohet qe arkipeshkvi i Shkodres, monsinjor Sereqi, t’ia dale te binde malsoret te kthehen ne vendlindjen e tyre? A eshte vete i bindur per fjalet e veta, qe kerkon te binde te tjeret? Me ne fund, a kane bindje vete ata qe gjer tani e kane quajtur veten perkrahes te shqiptareve katolike, qe arkipeshkvi i Shkodres do te arrije ne keto rrethana t’i binde malsoret te kthehen?”. Rendesia e ketij fakti qendron ne konstatimin e lidhjes Institucion Katolik – Malsi e Madhe, pasi kjo lidhje jo vetem qe eshte harruar te shprehet ne literaturen e historiografise komuniste, por eshte paraqitur si nje lidhje armiqesore dhe antishqiptare. Dhe t’i bashkangjiten keto fjale Ismail Qemalit me 1911 dhe  te thuhen keto fjale me 1982 (koha kur eshte botuar libri) tregon se Kleri Katolik Shqiptar e paska pasur nje rol te rendesishem, per te mos thene vendimtar, ne jeten sociale te Malsise se Veriut dhe kjo nuk eshte paraqitur kurre nga historiografia enveriste me permasat reale, sidomos e lidhur me Aktin e Pavaresise se Popullit dhe Shtetit te Shqiptareve. Por rendesia e kesaj lidhje qendron diku tjeter, te cilen pergatitesja e materialit eshte munduar jo vetem ta fshehe, por dhe ta tjetersoje. Roli i Malsoreve te Veriut ne Pavaresine e Shqiptareve paska pasur permasa krej te tjera nga ajo qe na kane mesuar, dhe u mesojne edhe sot, neper shkolla deri ne ate shkalle sa vleresohet lidhja e Ismail Qemalit me malsoret e Veriut ne gazeten “Liria e Shqiperise”, Sofje, 14 gusht 1911 (dok. Nr 150, f. 183). Fakti qe ajo nuk flet ne asnje rresht per kryengritjen e Decicit (prill 1911) te Malsoreve te Hotit dhe Grudes tregon se ose Ismail Qemali nuk e ka njohur fare rolin e Malsoreve te Veriut duke vene ne dyshim materialin e pergatitur prej saj, ose ky rol eshte tjetersuar per aresye politike nga propoganda enveriste.

Ne faqen 191, dok. Nr 159, Nice, me 3 prill 1912, jepet nje leter “ qe ben fjale per planet e Ismail Qemalit per te shkuar ne Shqiperine e Jugut se bashku me Luigj Gurakuqin per organizimin atje te kryengritjes se armatosur”. Nuk e di se sa i sakte eshte ky material, por po ta besojme rezulton qe deri ne pranveren e vitit 1912 Jugu i Shqiperise nuk e kishte vene ujin ne zjarr per pavaresine e shtetit te shqiptareve dhe ajo qe paska ndodhur realisht ndryshonka nga ajo qe eshte propoganduar dhe vazhdohet te propogandohet.

Dok. 165 (f. 195-200) trasmeton nje leter te “Sali Hidit derguar I. Qemalit ku pershkruhet lufta e popullit tone (ketu qendron mashtrimi historik i servirur prej 68 vjetesh pasi kjo lufte, sipas permbajtjes se letres, nuk eshte e Popullit Shqiptar por e krahinave: Shkoder. Kosove e Diber, GH) ne krahinat e Gjakoves e te Kosoves kunder ushtrive te perandorise osmane, qendresa heroike dhe beselidhja e tyre, Prill-maj 1912”. Por qellimi i botimit te ketij permbledhesi “dokumentash” vazhdon me dok. 169 (f. 205) ku jepet nje “Leter e Nikolla [Pogonit] drejtuar I. Qemalit, me anen e te clit i raporton per perpjekjet per zgjerimin e kryengritjes se pergjithshme, per gjendjen ne Stamboll dhe lidhur me deshtimin e percapjeve te tij diplomatike, Kostandinopol, 5 qershor 1912”. Tentativa e historiografise enveriste per te paraqitur ekzistencen e nje kryengritje mbare shqiptare kunder politikave osmane, e me vone turke, perben te gjithe mashtrimin metodik te perdorur per 68 vjet ku studiusit shqiptare pas 1991 jane viktima te asaj tentative te kahershme qe gjithsesi ka vetem nje domethenie: te vertetoje ate qe nuk ka pasur mundesi te ekzistoje kurre ne ate permase qe eshte paraqitur. Ne qofte se do te bejme nje permbledhje te gjendjes sociale te Popullit Shqiptar, ndarjen e tij fetare dhe ndikimin e politikave europiane e ballkanike mbi te do te shihet se eshte e pamundur qe  pjesa muslimane e Popullit Shqiptar te ngrihej kundra politikave otomane apo turke, qe pjesa ortodokse te ngrithej kundra politikave sllave apo greke. Keshtu qe ne kete pike kur flitet per kryengritje te armatosur te Popullit Shqiptar kundra Perandorise Otomane duhet pasur parasysh vetem pjesa katolike dhe aleancat e saj. Por ne qofte se do te shohim realitetin historik do te dallojme se ekziston ne veri te Shqiperise se sotme dhe Kosove nje unitet fetar kundra politikave sllave dhe kjo e permbys te gjithe propoganden enveriste mbi shkakun e pavaresise se Popullit Shqiptar me 1912 ne saje te nje kryengritje mbare kombetare kundra pushtetit otoman.

Veprimtaria ne favor te pavaresise, sipas kesaj propogande, vazhdon me botimin e memorandumit drejtuar qeverise xhonturke dhe perfaqesuesve te Fuqive te Medha ne Shkup me kerkesen per t’i njohur Shqiperise te drejtat e provinces autonome1, dok. Nr. 168, f. 204, dt 12 maj 1912, me kete permbajtje:

1)    T’i jepet Shqiperise autonomi.

2)    Ne tere Shqiperine te ngrihet flamuri i Shqiperise

3)    Gjeneral governatori i Shqiperise te zgjidhet nga sterniperit e prenserve [princerve] shqiptare.

4)    Nepunesit, te cilet nuk jane shqiptare te nxiren nga buka [nga puna] dhe te kembehen me shqiptare

5)    Gjuha zyrtare te jete shqipja me shkrim kombiar

6)  Mbarimi i ketyre kerkimeve te sigurohet prej Fuqive te Medha1.

Por qe sqaron ne nje fare menyre se kush ishin autoret e tij me shenimin e meposhtem:

“Memorandumi eshte botuar ne gazeten “Liria e Shqiperise”, Sofje, 20 maj/2 qershor 1912 dhe 31 maj/13 qershor 1912, “Istanboul”, Stamboll, 24 maj/ 6 qershor 1912 (frengjisht), “Dielli”, Boston, 13 qershor 1912; “Lka Nazione Albanese”, Pallagorio (Cantanzaro), 31 maj 1912 (italisht). Ne botimin e dyte te gazetes “Liria e Shqiperise” memorandumi jo vetem eshte hartuar ne dialektin e Veriut, por permban edhe disa ndryshime. Ai eshte formuar ne kete menyre:

1)  Te shenohen kufit politike te Shqypnise. 2) Ne vend te flamurit te Turqise te jet flamuri i Shqypnis. 3) T’emnohet nje sundimtar i pergjithshem ne Shqypni i cili do te jete i zgjedhur nga shpijat e vjetra qe sunduen nji kohe ne Shqipni. 4) Ne vend te nepunesve te huej ne Shqypni, te vehen nepunes shqyptare. 5) Te perdoret shqypja si gjuhe zyrtare. 6) Te kryemit e ketyre kerkimeve te jene te garantueme nga pushtetet e madha.

Pervec kesaj ne kete numer te gazetes thuhet se ky memorandum ishte miratuar ne mbledhjen e Junikut (21-25 maj 1912) dhe ka qene nenshkruar edhe nga Ismail Qemali. Gazeta “Dielli” e Bostonit, qe e boton gjithashtu kete memorandum, te marre nga gazeta “Times” e Londres, thote se ai eshte i Ismail Qemalit, i cili ua ka drejtuar Fuqive te Medha (ne kete variant pika e pare eshte formuluar: “C’qendralesim i Shqiperise”, kurse te tjerat nuk kane ndryshime te rendesishme me variantin e gazetes “Liria e Shqiperise”). Ne gazeten turke “Istambul” te 24 majit/ 6 qershorit 1912 momerandumi i botuar frengjisht ne variantin e gazetes “Liri e Shqiperise”, te 13 majit / 13 qershorit, thuhet se u eshte dorezuar autoriteteve turke ne Peje. Marre nga “Akte te Rilindjes Kombetare Shqiptare 1978-1912”.

Por ekziston nje leter e I. Qemalit derguar popullit te Shqiperise se Mesme dhe te Jugut ku kerkon qe t’i dergojne nje telegram kabinetit te ri te zgjedhur ne Turqi, ne te cilin te theksohet se aparati shteteror duhet te pastrohet nga kriminelet e vrasesit e popullit shqiptar, gje qe do t’i siguroje Portes perkrahjen e kesaj popullate (dok. Nr. 173, Nice 11 (24) korrik 1328 (24 korrik 1912), f. 209-210).  Ky material ve ne dyshim shume perfundime mbi shkakun e mevetesise se shqiptareve ne menyre unike, sidomos kur ndan Shqiperine ne tre grupime gjeotopografike kur deri ne ate kohe termi Shqiperi nuk ishte i njehsuar politikisht. Vazhdon telegrami i konsullit te Raguzes ku njofton mbi perpjekjet e Ismail Qemalit per organizimin e kryengritjes se armatosur (Dok. Nr. 174, Viene 25 korrik 1912, f. 211).

Ne faqen 216 jepet nje leter drejtuar nje personi ne Elbasan, me anen e se ciles i behet thirrje gjithe parise qe te bashkohet rreth I. Qemalit dhe te mbeshtese ate ne perpjekjet per  Shpalljen e Pavaresise (dok. Nr. 180, Vlon 1 vjesht III [nentor] 1912). Ky material, duke u krahasuar edhe me telegramin e kryetarit te Qeverise se Perkohshme te Vlores drejtuar kryesise se Qeverise se Perkohshme te Elbasanit, me anen e te cilit e udhezon se si duhet te veproje kunder ushtrive pushtuese serbe (dok. Nr. 209, dt. 15 nentor 1328 (28 nentor 1912), f. 237) con ne kerkesen per te zbuluar se cfare perfaqesonte ne ate kohe paria e Elbasanit dhe cili ishte raporti me Ismail Qemalin. Sic do te shohim ne kapitullin mbi historine e shpalljes se pavaresise se shqiptareve krejt ndryshe ekziston nje ngjarje me permbajtje krejt tjeter per tjeter te cilin propoganda enveriste nuk la gur pa perdorur per ta fshehur dhe tjetersuar ate. Te pakten keto “dy dokomenta” e perligjin jo vetem dyshimin tone, por ato jane dhe nje nder zgjidhjet e problemit “te panjohur” nga shqiptaret e mijevjecarit te ri.

Ne faqen 218 jepet  dok. 182 me permbajtje: “Vendimet e mbledhjes se kolonise shqiptare te Bukureshtit mbi krijimin e nje komiteti drejtues per te marre ne dore qeverimin e Shqiperise, Bukuresht, 23/5 vjesht e trete 1912 1. Shenimi 1 thote: Vendimet jane botuar ne gazeten “Shqiperia e Re”, Bukuresht, 29 nentor 1925. Gazeta qe i boton thote se vendimet pasohen nga nenshkrimet e pjesmarresve ne mbledhje me I. Qemalin ne krye. A nuk tregon ky dokument qe kolonia shqiptare e Bukureshtit po pregatitej per te marre pushtetin ne Shqiperi; dhe kur krahasohet me ngjarjet e ndodhura pas vitit 1913 rezulton se lidhje e tyre me Ismail Qemalin perpara 28 nentorit 1912 te kete qene inekzistente, por gjitheshka u sajua per te tjetersuar jo vetem shkakun e pavaresise se shqiptareve. Eshte nje problem te cilin shqiptaret e sotem nuk e dine akoma, por vazhdojne te jene viktima te mashtrimit gjysemshekullor enverist.

Ne dok. Nr 186 (f. 220) jepet nje “Telegram i Ismail Qemalit drejtuar komisionit pergatitor per Shpalljen e Pavaresise, me te cilin kerkon te sigurohet pjesemarrja e perfaqesuesve te popullit per mbledhjen e kuvendit kombetar ne Durres ose Vlore, 5 nentor 1328 (18 nentor 1912)” me kete permbajtje: “Perpara se premtes jemi ne Durres. Eshte domosdo e nevojshme qe delegatet te mblidhen ne Durres ose Vlore. Ftoini qe te gjithe. Derisa te vij une mbani qetesi dhe bashkim. Ceshtja jone politike eshte e siguruar perfundimisht.  Ismail Qemal”. Rendesia e ketij telegrami, po te jete i vertete, qendron ne dy pika, njera prej te cilave fsheh thelbin e problemit shqiptar, ndersa tjetra ka pasur rendesi propogandistike, sidomos per Vloren. Kjo e fundit tregon se Vlora ka qene qyteti i kuvendit te ardhshem, sepse ne Durres ai nuk mund te behej per efektet e politikes me mjetet e dhunes (po afrohej ushtria serbe). Ndersa tjetri eshte i lidhur me subjektin me kryesor qe i dha sigurine e formimit te shtetit shqiptar Ismail Qemalit. Fakti qe Ismail Qemali po vinte nga kryeqyteti austro-hungarez drejt Triestes, e pastaj ne Durres tregon mjaftueshem qe ky subjekt ishte superfuqia europiane e kohes: Perandoria e Danubit. Menyra se si kjo Perandori ka luftuar per ceshtjen shqiptare dhe me ane te kujt ka vepruar mbi shqiptaret eshte nje problem i pa zgjidhur akoma ne sferen historike dhe pika me kryesore e shkakut te formimit te shtetit te shqiptareve, gje te cilen shqioptaret e soterm nuk e dine ne asnje element. Ja perse eshte e nevoshme analiza e literatures se epokes enveriste, pasi ajo na tregon menyren se si eshte fshehur e verteta dhe si eshte sajuar mashtrimi gjysem shekullor mbi formimin e shtetit te shqiptareve. Ky dokument vazhdon me ate Nr. 189,  Durres, me 20 nentor 1912, ku jepet nje “Telegram shifer i konsullit austro-hungarez derguar MPJ mbi ardhjen ne Durres te Ismail Qemalit” me kete permbajtje: Ismail Qemal Beu i ka telegrafuar Xhemil Beut ne Vlore qe ai te therrase kongresin ne Durres, ku ai ka per te arritur diten e shtune Xhemil Beu e thirri kongresin ne Vlore, sepse aty eshte kablloja telegrafike Vlore – Otranto. / Nje kopje Stambollit. Te njejten gje Budapestit. /  Rudnej” (f. 222). A nuk tregon ky telegram se kalimi nga Durresi ne Vlore eshte bere vetem thjeshte per efekt te kabllit telegrafik? Kurse sipas Ismail Qemalit Durresi ndodhej perpara rrezikut te pushtimit nga forcat serbe si rrjedhim i marshimit te tyre drejt jugut te Milotit. (dok. Nr. 192, 10 nentor 1328 (23 nentor 1912), f. 223-224). Ne telegramet qe jane sipas dok. me Nr. 195, 197, 198 (f. 226, 227) jepen lajmet mbi shpalljen e pavaresise ne Elbasan, Durres dhe perkrahja e parise se Ohrit per Ismail Qemalin.

Te rendesishem kam konsideruar edhe nje dok. Nr. 199 (f. 228) qe eshte nje “Raport i kryekonsullit te Janines derguar MPJ, ku vihet ne dukje bashkerendimi i veprimtarise se qeverise xhonturke me reaksionin cifligar kunder luftes se popullit tone per realizimin e autonomise se Shqiperise, 28 nentor 1912, i cili na tregon se ne brendesi te klases politike shqiptare, te formuar nga politika 400 vjecare otomane, ekzistonin mendime dhe praktika te kunderta te cilat nuk jane pranuar kurre nga historiografia enveriste. I po kesaj rendesie eshte dhe dok. Nr. 201, i cili jep “Vendim i Shpalljes se Pavaresise se Shqiperise1, Ne Vlore me 15/28 te vjeshtes se trete 1328/1912” i cili ka nje shenim ku thuhet: “1.Vendimi eshte hartuar shqip dhe turqisht dhe eshte miratuar nga Kuvendi Kombetar ne Vlore. Ai eshte nenshkruar nga pjesemarresit e ketij kuvendi, midis te cileve jane: Ismail Qemali….(vazhdojne disa emra, GH) etj. Ne dokument eshte edhe fotografia e pjesetareve te qeverise” (f. 231) gje e cila nuk eshte e vertete, por qe tenton te krijoje misterin e Aktit te Pavaresise se Shtetit dhe Popullit Shqiptar. Me sa duket me 1982 akti origjinal ishte zhdukur nga Arkivi Qendror dhe ishte zevendesuar me Aktin e riprodhuar me 1937 nga Lef Nosi. Ne po kete date ekziston nje “Telegram i Ismail Qemalit derguar kryesise se Bashkise se Elbasanit dhe parise se vendit, ku e njofton mbi Shpalljen e Pavaresise dhe kerkon qe ajo te shpallet edhe ne Elbasan” (dok. Nr. 203, f. 233) kur dihet mirefilli se Elbasani kete e kishte bere qe me 26 nentor dhe kishte formuar Qeverine e vet te perkoheshme. Historiografia enveriste kete fakt nuk e ka permenduar kurre dhe rrjedhimisht nuk ka pasur se cfare te interpretoje edhe pse ai fsheh nje ngjarje krejt tjeter per tjeter.

Me 1982 studiuesi shqiptar nga Kosova, Zekeria Cana, botoi studimin: “Levizja kombetare shqiptare ne Kosove 1908-1912”, Tirane 1982 ku tema e tij “nuk eshte studiuar deri me tani ne menyre te vecante e komplekse, vecse pjeserisht, qofte ne kuadrin e monografive te ndryshme qe i kushtohej historise shqiptare dhe asaj te pergjithshme, apo ne kontekstin e periudhave dhe te problemeve te ndryshme historike” (f. 5). Ky autor ka nje merite te vecante per kete teme, te pakten ky eshte konsideracioni im, qe per here te pare une shoh nje tendence per te barazuar termin “Rilindje Kombetare” me ate te “Levizjes Kombetare” (po aty) dhe me kete autori ka kerkuar te shpetoje nga imponimi indoktrinues i shkolles enveriste te historise pa e realizuar kritiken kundra saj dhe kjo eshte zgjidhja e tij. Por historiografia shqiptare e Kosoves kishte qene me konkrete se ajo e Shqiperise dhe po te mendosh se gjendej nen diktaturen serbe arrihet ne perfundimin se studiuesit e saj vazhdonin luften e te pareve te tyre me metoda te tjera. Pa e ndare ceshtjen kombetare te Kosoves nga ajo shqiptare, studiuesit shqiptare te Kosoves qe me 1960 kishin botuar studimin per tekstet shkollore: “Pasqyre e historise nacionale shqiptare” me autore A Hadri – M. Perkaj pa aparature shkencore e pretendime te medha, por per ate kohe conte shume peshe” (f. 13). Autori yne do ta fillonte pasqyrimin e studimit te tij me kreun e pare: ”Shqiptaret dhe revolucioni Xhonturk” (f. 19-46) ku do ta fillonte me Kuvendin e Ferizajt dhe do ta mbyllte me zgjedhjet parlamentare, duke   perfshire edhe Kongresi i Manastirit (1908). E permend kete kongres vetem per nje qellim: menyra e zberthimit te asaj ngjarje eshte bere ne perputhje me shkollen e historiografise enveriste ku emrat e Sh. Demiraj dhe K.Prifti jane pikat e mbeshtetjes se autorit tone. Analiza qe autori i ka bere kesaj ngjarje eshte krejt siperfaqesore dhe pa domethenie konkrete duke pranuar vetem vendimin mbi perdorimin paralel te dy alfabeteve: ate te Stambollit dhe ate latin. Por autori na jep infomracionin qe vendimet qe dolen nga mbledhjet ne Kongresin e Manastirit u perfshine ne programin kombetar qe do t’i paraqitej parlamentit turk ne emer te gjithe shqiptareve te perbere prej 18 pikash3 (3- kete informate e jep konsulli austriak ne Manastir, dt 27.XI.1908) – (f. 38).

Autori pranon se zgjedhjet parlamentare u shoqeruan me konflikte te hapta midis Xhemijetit dhe klubeve shqiptare, shtypit qeveritar dhe gazetave shqipe, kryesisht jashte Turqise (f. 43). Gjate zgjedhjeve parlamentare turke u zhvilluan ngjarje te rendesishme nderkombetare – aneksimi i Bosnjes dhe Hercegovines dhe shpallja e pavaresise bullgare, qe autori yne i konsideron si shkaktaret e renies se autoritetit te komitetit xhonturk dhe regjimit te tij (f. 45).

Kreu dyte do te vazhdonte me qendresen kunder reaksionit xhonturk dhe mbi kete baze e konsideron politiken xhonturke si shkaktaren e ndryshimit per te keq te pozitave ekonomike te popujve qe sundoheshin nga ata. Ne kete drejtim perjashtim nuk bente edhe Vilajeti i Kosoves, ku popullata nen goditjen e thatesires dy vjecare, pasojat e bojkotit te mallrave austriake dhe ngarkimit me taksa te reja, ra ne nje gjendje te veshtire ekonomike. Duke i shtuar dhe sherbimin e detyrueshem ushtarak per te gjithe popullaten pa dallim feje, puna arriti ne nje gjendje te mjetuar cka e detyroi popullaten e Gjakoves, Pejes dhe te Dibres, ne shkurt te 1909, te ngrihej kundra politikave xhonturke (f. 49-50). E gjitha kjo u paralelizua me levizjen kunderrevolucionit xhonturk te prillit 1909. Lufta klasore te shoqerine turke solli ne pushtet perseri sulltan Hamitin dhe deputetet shqiptare, te perkrahur nga masat njerezore shqiptare, u perfshine ne konfliktin politik turk duke anuar nga politika xhonturke. Keta te fundit mbas ripermbysjes se sulltan Hamitit filluan hakmarrjen politike duke spastruar aparatin shteteror dhe ne maj derguan forcat ushtarake per te qetesuar krahinat shqiptare nga rebelimi (f.54-57). Ne te vertete kjo u shoqerua me reprezalje te padegjuara kundra popullates shqiptare dhe kjo beri efektin e kundert. Ne mesin e qershorit forcat e bashkuara te malsoreve shqiptare u hodhen kundra ushtrise turke, ndersa deputetet shqiptare ne parlamentin turk kerkonin sqarime nga ministri i brendshem mbi masakrat e ushtrise turke mbi popullaten vendase shqiptare. E gjitha kjo pati si perfundim deshtimin e ekspedites ndeshkimore te Xhavit Pashes, por dhe fillimin e Kongresit te Dibres me 23 korrik 1909. Ne kete tubim merrnin pjese vilajetet e Manastirit, Janines, Selanikut, Kosoves dhe Shkodres. Pas shqiptareve, qe perbenin shumicen, merrnin pjese delegate te kombesive te tjera te Turqise duke perfshire dhe nje numer te konsiderueshem njerezish te Komitetit xhonturk. Ne kete kongres shqiptaret u orvaten te trajtohen si osmanllinj, te gatshem te mbronin interesat e perandorise turke. Lufta politike ne ate kongres u manifestua ne problemet e alfabetit, shkollave, ndarjen e shkollave nga institucionet fetare, njohjen e zakoneve dhe te gjuhes shqipe dhe probleme te tjera ekonomike (f. 57-62). Ketij fakti autori i ka kushtuar nje nenkapitull me titull: “Reaksioni kunder shkrimit shqip” duke shkruar se flamurin e fushates reaksionare e mbante Klubi i Stambollit me ne krye senatorin Haxhi Ali Elbasani; ky klub u deklarua ne fillim per alfabetin latin, por me vone. Me eleminimin e partizaneve te ketij shkrimi dhe me zevendesimin e tyre me njerez te regjimit, zuri te ushtroje agjitacion intensiv ne favor te alfabetit turk3. Por ky fakt, po te jete i vertete, nxjerr jo vetem tjeter perfundim mbi autoret e alfabetit latin te gjuhes shqipe ne Kongresin e Manastirit, por ai na argumenton se autoresia eshte vetem nje. Atehere lindin pyetjet: 1-Perse permendet emri i Klubit te Stambollit si perkrahes i alfabetit te gjuhes shqipe ne Kongresin e Manastirit? 2-Mos valle per te sfumuar autorin e vertete te vendosjes se alfabetit te Gjuhes Shqipe? Duke mos ditur kete autor, si ka mundesi te konsiderohet Gjuha Shqipe si pasuria me e madhe e Popullit Shqiptar? Mos valle per te mbuluar indoktrinimin dhe autoresine e ketij procesi? Ky eshte problemi me i madh kulturor i Popullit Shqiptar sot qe edukohet me mrekulline gjuhesore te Gjuhes Shqipe, e nga ana tjeter nuk di AUTORIN e alfabetit te kesaj gjuhe. A e kupton lexuesi shqiptar se ne cfare vrime te zeze eshte futur prej 68 vitesh dhe ne cfare erresire ka jetuar per 46 vjet pa pushim. Atehere, nga kush arsimohet sot ky popull?

Autori, dashur pa dashur, na jep nje informacion mbi shkakun perse popullata shqiptare e Kosoves u ngrit kundra politikes serbe ne ato vite, qe paralelizohet me revoltat ndaj pushtetit otoman. Sipas tij “Komiteti xhonturk i Shkupit i zvarriti merreveshjet zgjedhore (behet fhale per vitin 1908, GH) me palen serbe, por ajo u arrit me ne fund me 19 shtetor. Organizata Serbe mosi sigurime se do te kishte deputetet e saj ne sanxhakun e Shkupit, te Prishtines dhe te prizrenit, andaj s’kishte nevoje te zhvillonte kurrfare agjitacioni ne popull 3.Eshte e vertete se ajo bente perpjekje qe paresia shqiptare mos t’i kundervihej kanditatures se perfaqesuesve serbe, po nga ana tjeter u dha xhonturqve perkrahje te forte ne zgjidhjen e kandidateve te tyre, qe  i impononin popullit dhe ne eleminimin e atyre qe pelqenin shqiptaret1”  (f. 73–74 ). Ne kete pike ne fakt kemi vecimin e ngjarjeve historike nga ato politike dhe aresyet e fshehta perse popullata shqiptare, sidomos ajo e besimin islamik, nuk mund te ngrihej kundra kundra Perandorise Otomane dhe ato revolta antiotomane nuk perbejne thelbin e ngjarjeve historike. Kete situate ka shfrytezuar historiografia komuniste e te gjithe vendeve ku u instalua per te tjerre nje teresi ngjarjesh politike me mjetet e dhunes dhe prej kietej per te kaluar ne domosdoshmerine e revolucionit te ardhshem. Nuk eshte marre ne konsiderate ndikimi historik mbi ngjarjen, por jane shfrytezuar relatat politike si argument mbi ndryshimet e rastit duke fshehur “ndergjegjen” e ngjarjes. Ne kete pike autori yne ka gabuar dhe eshte e kuptueshme pse ka ndodhur kjo kur dime se ai jetonte e punonte nen tutelen politike serbe dhe nuk kishte si t’ja zbulonte gjarprit kembet. E keqja e kesaj pune qendron ketu ne Shqiperi, ku dishepujt e Enver Hoxhes ne fushen e historise, i rreshqiten ketyre fakteve dhe e perqendruan “vemendjen” shkencore historike ne lidhjet politike otomane duke i paraqitur si shkakun kryesor te ngjarjeve historike shqiptare edhe pse ato ishin shkeputur perfundimisht qe me 1912, kur veprimet historiko-politike serbe vazhdojne akoma edhe sot. Kjo eshte aresyeja perse i jepet rendesi ngjarjeve te mevonshme me mjetet e dhunes edhe pse ato nuk kane kryer asnje rol konkret ne vigjiljen e 1912-es. Ato me se shumti shprehin revolten ne nje segment kohor te caktuar te nje subjekti shoqeror shqiptar si rezultat i veprimit politik mbi te.

Duke u marre me kete pune autori ne faqet 79 – 135, te ketij libri, ka te zberthyer kapitullin: “Kryengritja e vitit 1910”, i cila ka si epilog keto rreshta: Kryengritja e vitit 1910 ishte e para levizje e armatosur ne fillim te shek. XX qe perfshiu gati gjithe Vilajetin e Kosoves, u zhvillua me hov te fuqishem duke korrur ne fillim fitore te shkelqyeshme. Megjitheate, ajo nuk u organizua ne shkalle kombetare, nuk doli me ndonje program te caktuar kerkesash, ngeli ne suaza krahinore pse nuk gezoi perkrahjen e viseve te tjera te banuara nga shqiptaret. Derisa ne anen e Kacanikut, te Moraves, te Karadakut, te Carraleves, dhe te rajoneve te tjera te tjera te Kosoves po zhvilloheshin perleshje te pergjakshme me ushtrine turke, shqiptaret e viseve te tjera nuk i rroken armet, vecse qendruan pasive, ndaj kryengritjes.” (f. 134 – 135). Ky perfundim eshte krejt i kundert me ato te deklaruar nga historiografia komuniste dhe permbajtja e ketyre kryengritjeve nga pikapamja hapsinore dhe nuk perkon me tendencen kombetare te zhvillimit te shoqerise. Ne kete pike historiografia kosovare eshte viktime jo vetem e historiografise serbe, por edhe e asaj shqiptare te epokes enveriste. E thene me fjale te tjera, pikerisht kjo metode analitike i ka sherbyer tjetersimit te historise se Popullit Shqiptar pa nxjerre asnje perfitim prej saj. Por merita e ketij autori qendron ne pasqyrimin e ngjarjeve nga pikpamja hapsinore edhe ne ato ane duke e ndrequr manipulimin e historise se realizuar nga historiografia enveriste. Autori edhe pse nuk e ka kuptuar kete pozicion te tij eshte munduar te jape te gjithe hapsiren politike qe ka shoqeruar revolten e shqiptareve te Kosoves ne vitin 1910 duke na treguar se ajo nuk ka pasur asnje lidhje me ceshtjen kombetare shqiptare, sic eshte munduar ta paraqesin segmentet e caktuara te historiografise enveriste per te kaluar ne krahinat ku ata kerkonin te kishte histori. Keshtu ne vjeshte te 1910 autori pranon rilindjen e revoltave te cetave maqedonase dhe shqiptare pas perfundimit te operacioneve ushtarake turke ne kazane e Kumanoves cka coi ne bisedimet ne Sofje midis partise stambolliste dhe perfaqesuesve shqiptareve per aksione te perbashketa (f. 136). Por ketu lind pyetje: per hesap te kujt beheshin keto bisedime?

Autori i rikthehet bisedimeve serbo-turke te realizuara ne fund te vitit 1910 dhe ne shkurt te 1911 ne Selanik ku u arrit marreveshja qe per sherbimet qe do t’i beheshin Turqise kunder levizjes maqedonase e shqiptare dhe propogandes bullgare e greke, te jepeshin nje varg koncensionesh ku pika 4 thote: “valite kishin per detyre qe, me kerkesen e perfaqesuesve serbe ne Manastir dhe ne Shkup, te hapnin kanalet per bartjen e armeve dhe kalimin e cetave serbe prej nje zone ne zonen tjeter 1 ”(f.142-143). Nga te gjitha keto dokumenta politike, autori nuk ka nxjerr asnje perfundim, por, duke u mbeshtetur ne literaturen shqiptare te kohes, kapercen te gjithe veprimtarine politike serbe dhe kerkon medoemos te kaloje ne kryengritjen e Popullit Shqiptar kundra Turqise. Pamvaresisht prej kesaj rruge, autori na jep informaten qe ne Manastir ekzistonte nje komitet i fshehte qe luante rolin e nje qendre organizuese, ku ne fillim te shkurtit 1911 mbajti nje mbledhje ku merrnin pjese edhe delegate nga vilajete te tjera. Ky komitet u jepte udhezime shoqerive patriotike dhe komiteteve te fshehta per formimin e cetave dhe armatimin e tyre duke u pergatitur per kryengritjen e ardhshme qe do te fillonte varesisht nga zhvillimi i ngjarjave ne Jemen (f. 144). Sipas autorit ne pergatitjen e kryengritjes me se shumti punohej ne Itali e pastaj ne Mal te Zi. Autori jep dhe emrat e organizatave dhe komiteteve te formuara per kete qellim (f. 145). Deri ne kete pjese te analizes autori yne eshte ne kundershtim me ato qe jane thene ne Shqiperi pergjate viteve 1962 – 1982 dhe ky fakt e kerkon nje konkluzion, qe gjithsesi tregon se ketu dikush ka bere te paqene te qene dhe te qenen te paqene ne favor te politikes enveriste per tjetersimin e historise se Popullit Shqiptar. Eshte pika ku duhet ndare shapi nga sheqeri dhe t’i jepet vendi i merituar jo vetem atyre krahinave qe luftuan per Historine e Popullit Shqiptar, por dhe denimin e atyre qe e shpiken historine e Shqiperise sipas parametrave mashtrues, qe dine shqiptaret e sotem.

Nga ky autor lexuesi merr vesh se ishin keto komitete dhe keta njerez qe organizuan tubime publike ne te mire te ceshtjes shqiptare, per te mbledhur te holla dhe per te organizuar vullnetare ne kryengritje. Ketyre thirrjeve iu pergjigjen nje pjese e konsiderueshme e rinise italiane nga radhet e punetoreve dhe studenteve; u paraqiten vullnetare edhe nga Franca, Anglia dhe Rusia. Ne krye te ketyre vullnetareve qendronte i biri i Zhyzepe Garibaldit, Ricoti Garibaldi (f. 146). Por te gjitha keto u shkrine si kripa ne uje per efekt te mosperputhjes me politiken e qeverise italiane. Por perse e permend autori kete fakt (nuk paraqet rendesi ne eshte i vertete apo jo, pasi nuk ka asnje ndikim mbi ate qe po ndodhte ne Shqiperi)? Ne kete pike autori eshte perseri viktime e shkollimit te tij ne fushen e historise duke e vene formalizmin e ngjarjeve ne funksion te argumentimit te idese se tij (tipikisht kjo eshte nje metodike enveriste e analizave historike dhe le shume shteg per abuzime dhe me sa kuptoj kjo paska ekzistuar mirefilli edhe ne shkollen jugosllave). Ne kete rast duhej te ishte me vlere qellimi politik i qeverise italiane ne lidhje me tokat e shqiptareve dhe deri ku shkonin interesat e saj.

Nuk eshte e kesaj hapsire deklarata e sundimtarit te Malit te Zi (mars 1911) se pas perfundimit te kryengritjes se 1911 ne Malsi do te valonte flamuri malazes. Largimi i krereve kosovare (Isa Boletini, Sulejman Batusha) me gjithe familjet e tyre nga territori malazes dhe futja ne bisedime me konsullin turk per kete problem (f. 152-153) tregon se kemi te bejme me veprime konkrete antishqiptare qe kane lene gjurme ne historine e atyre aneve pasi kjo i detyroi kryengritesit te fillonin veprimet luftarake kryengritese para kohe dhe te drejtuara kunder fuqive turke. Ne kete menyre filloi kryengritja e Malesise se Mbishkodres (f.153) dhe ngritja e Flamurit te Skenderbeut, per here te pare pas vdekjes se tij, ne Majen e Bratiles. Eshte pikerisht politika malazese qe nuk lejoi kryengritjen shqiptare te unifikohej ne drejtim te bashkimit dhe ketu fillon zbulimi real i historise se atyre aneve, qe shqiptaret e sotem jo vetem qe nuk e dine, por, dhe ate qe kujtojne se dijne, e dine gabim. Kryengritja e Malesise se Mbishkodres u tregoi shqiptareve se te gjithe shtetet ballkanike , te vjetra dhe te reja, pretendonin te zgjeroheshin ne kurriz te tyre dhe keta te fundit nuk ishin te afte politikisht t’i kundershtonin dhe t’i frenonin. A nuk tregon kjo, nga pikepamja e zhvillimit te botes shqiptare, se politika e zbatuar nuk perputhet me shkallen e zhvillimit ekonomiko-shoqeror dhe detyrimisht shqiptaret nuk mund te ishin te afte ta zgjidhnin rebusin e jetes se tyre shoqerore te vetem perballe grykesise se shteteve rrethuese? Eshte pika qe ndan historine reale te jetuar nga shqiptaret nga historia e shpikur ne leter nga politika enveriste, qe ka ndikim edhe mbi boten intelektuale kosovare.

Ne mesin e vitti 1911 Sulltani turk Mehmet Reshati V arrin ne Shkup, i shoqeruar nga kryeministri Haki Pasha, dhe me 15 qershor viziton Prishtinen me qellim te afronte kombesite, sidomos te asaj shqiptare me regjimin (f. 157). Nga kreret e njohur, para Sulltanit, dolen vetem Hasan Prishtina, Sulejman Batusha dhe Nexhip Draga, ndersa heronjte e Kacanikut dhe te Carraleves – Idriz Seferi dhe Isa Boletini – nuk u duken fare perkunder orvatjeve te autoriteteve turke (f. 159). Pas kesaj vizite marredheniet midis krereve shqiptare dhe autoriteteve turke u perkeqesuan ne ekstrem cka coi ne mbledhjen e Kuvendit te Pergjithshem ne Gerce prej nga buron dhe programi i autonomise i permbledhur ne 12 kerkesa qe ju paraqiten qeverise turke me 23 qershor 1911 permes nje Memorandumi, qe u quajt LIBRI I KUQ (f. 163).

Ne shtator 1911 shperthen lufta italo-turke, duke e thelluar krizen e brendeshme te Perandorise Otomane, por qe i jep dore qarqeve patriotike shqiptare te shqetesoheshin per fatin e e ardhshem te Popullit Shqiptar. Merata e tyre qendron ne parashikimin e nje lufte ballkanike ku shtetet e formuara (Bullgaria ne rradhe te pare) ishin te predispozuara te perfitonin ne kurriz te tokave ku banonin shqiptaret. Ne kete menyre lindi shpresa per nje aleance midis kater vendeve ballkanike kundra pushtetit turk, e cila do te ishte realisht ne dem te Popullit Shqiptar (f.175-176). Autori i ketij libri ka nje merite: ka arritur te lidhe luftrat e Perandorise Otomane me ceshtjen shqiptare; prej nga do te rrjedhe mos perputhja politike e kesaj perandorie me interesat shoqerore te popullates autoktone, dmth te shqiptareve. Kjo eshte e vetmja pike qe lidh Popullin Shqiptar me kete perandori dhe kjo ishte kuptuar nga Europa. Por kjo eshte dhe aresyeja perse tokat e banuara nga shqiptaret u bene placke e politikes se atyre viteve; por kjo eshte edhe aresyeja perse Populli Shqiptar u ngrit me arme ne dore kundra fqinjeve te vet historike dhe kur u pa se keta fqinje flirtonin me perandorine e dikurshmem u detyrua te ngrihej kundra Perandorise Otomane (kjo duhet konsideruar fragmentare dhe jo thelbi i luftes se Popullit Shqiptar per lirine e vet dhe formimin e shtetit).

Libri mbyllet me kryengritjen e pergjithshme ne Kosove ne vitin 1912 (f. 184-268) e cila kalon neper nje sere hallkash politike turke dhe shqiptare qe kushtezojne njera-tjeteren deri ne shkeputjen perfundimtare te popullates shqiptare nga predominimi politik turk (te pakten kjo eshte e vetmja hapsire e brendeshme politike qe lidh Popullin Shqiptar me shtetin politik te Ismail Qemalit). Mbledhja e taksimit ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe zgjedhjet parlamentare ne shtetin turk perbejne domosdoshmerine fillestare te kryengritjes se shqiptareve kundra pushtetit turk ne prill  dhe zgjerimin e saj pas 9 majit 1912. Vazhdon me Kuvendin e Junikut (21-25 maj), ngushtimin e programit te autonomise, rritjen maksimale te kryengritjes (qershor-korrik), krizen e qeverise turke, marshimin e kryengritesve ne Rrafshin e Kosoves, bisedimet shqiptaro-turke, Memorandimin e Ferizajt dhe perfundimin e marreveshjes shqiptaro-turke. E gjithe kjo beteje gjigande e nje Populli te coptuar “shpuri ne shpalljen e pavaresise kombetare ne Vlore” (f. 268).

I tregova te gjitha keto per t’i treguar lexuesit se lufta e armatosur per lirine dhe formimin e shtetit te shqiptareve domosdoshmerisht eshte zhvilluar ne Kosoven shqiptare, krejt ndryshe nga ajo qe eshte propoganduar per 45 vjet ne arsimimin e detyrueshem shkollor te epokes enveriste.

Me 1984 akademiku yne Prof. Arben Puto filloi botimin e studimit shumevellimsh: “Ceshtja shqiptare ne aktet nderkombetare te periudhes se imperializmit, vell. I, (1867 – 1912)”, Tirane 1984; ku per idete e mia me interes ishin keto probleme:

Ne f. 364-369 botohet me shkurtime dok. nr. 47 me titull: “Memorandum i Kuvendit te pergjithshem te krereve shqiptare ne Gerce (“Libri i Kuq”)” te mbajtur Gerce (Malesi e Mbishkodres, me 23 qershor 1911 prej 12 pikash ku pas pikes se fundit shkruhet: “Te kethehen armet e marruna me detyre per ata qe i mbajne qe t’i shtrohen kanunit te posacem? Ndersa dok. nr. 51, Stamboll, 18 nentor 1912, ben fjale per: “Thirrje e Popullit Shqiptar drejtuar Fuqive te medha” (f. 382- 384) dhe eshte nenshkruar ne emer te popullit shqiptar nga mbi 40 perfaqesues te Levizjes per Pavaresi. Materiali eshte marre nga Akte te Rilindjes Kombetare Shqiptare 1878-1912, pergatitur nga S. Pollo, S. Pulaha, Tirane 1978, ff. 259-260. Nuk e di se sa i sakte mund te jete ky material, por autenticiteti eshte teper i dyshimte pasi eshte pak e veshtire te pranohet nje levizje shqiptare per pavaresi jashte kontekstit politik europian kur dihen ngjarjet e ndodhura ne Shqiperi pergjate viteve 1912-1914. Per te fshehur keto ngjarje, qe nuk kane qene ne favor te unitetit te Popullit Shqiptar eshte sajuar nje levizje per pavaresi sipas ideve te Enver Hoxhes.

Ne faqen 384 jepet dok. nr. 52, dt. 28 nentor 1912 qe eshte “Vendim i shpalljes se Pavaresise se Shqiperise” dokument i marre nga libri mbi veprimtarine e Qeverise se Perkoheshme te Vlores, i cili nuk eshte shfaqur asnjehere ne Shqiperi sipas formes origjinale. Vetem me 2012 doli nje variant i panjohur ne dy faqe, por i dyshimte ne permbajtjen e tij (per kete shih artikullin: “Cfare po ndodh me Aktin e Pavaresise se Shtetit te Shqiptareve?” tek blogu www.genchoti.com). Ne vazhdim jepen dy telegrame te Qeverise se Perkoheshme te Vlores drejtuar Ministrave te Puneve te Jashtme te Fuqive te Medha dhe Ministrave te Puneve te Jashtme te shteteve ballkanike me dt. 28 nentor 1912 (dok. Nr. 53 dhe 54, f. 385-386) te marra nga “Qeveria e pekoheshme e Vlores dhe veprimtaria e saj (nentor 1912 – Janar 1914). Me rendesi duhet konsideruar prej historianit edhe dok. Nr. 55: “Traktati i peste i Aleances tripaleshe ndermjet Austro-Hungarise, Gjermanise dhe Italise; Protokolli i dyte perfundimtar bashkangjitur ketij traktati lidhur me Afriken e Veriut, Shqiperine dhe Novi-Pazarin (f. 387-389) ku pika 3) thote: “Eshte pranuar se marreveshjet e vecanta ne lidhje me Shqiperine dhe me sanxhakun e Novi – Pazarit, te perfunduara ndermjet Austro-Hungarise dhe Italise me 20 dhjetor 1900 / 9 shkurt 1901 dhe me 20 nentor / 15 dhjetor 1909, nuk ndryshohen nga perteritja e traktatit te aleances ndermjet Austro-Hungarise, Gjernanise dhe Italise; hartuar ne Vjene, me 5 dhjetor 1912”. Ky dokument sherben si nje argument per percaktimin e fatit te Shqiperise nga ana e aleances tripaleshe sipas interesave tona kombetare.

Me 1984 Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise ribotoi (bot. 1965) me ndryshime te ndjeshme “Historia e Shqiperise”, vell. II (vitet 30 te shek. XIX – 1912), Tirane 1984 me bashkeautore: Kristo Frasheri, Stefanaq Pollo, Petrika Thengjilli, Aleks Buda, Hysni Myzyri, Kristaq Prifti, Shaban Demiraj, Zija Xholi, Dhorka Dhamo, Razi Brahimi duke perdorur dhe materiale te Zihni Resos per shtypin e viteve 1908-1912 (f. 5) ku kreu i VI flet per Shpalljen e Pavaresise se Shqiperise (f. 409-503). Ne qofte se do te lexohet ky kapitull dhe te krahasohet me propoganden 45 vjecare te PPSH do te dallohet nje mosperputhje e madhe midis asaj qe eshte pretenduar dhe asaj qe ka ndodhur ne realitet. Akti i pare nismetar historik qe ka cuar ne lindjen e kerkesave politike te shqiptareve ne kohen qe kane qene nen sundimin politik te turqve dhe eshte dinamika e brendeshme e shoqerise turke dhe jo dinamika e brendeshme e shoqerise shqiptare. Ky fakt historik i rrezon te gjitha pretendimet e historianeve shqiptare te te gjithe koherave, por ama ky fakt tregon se cfare roli ka luajtur politika otomane per mbi 400 vjet mbi popullin shqiptar dhe kjo duhej marre parasysh kur teorizohet mbi shkaqet e lindjes se shtetit shqiptar. Por cfare ka ndodhur ne historine teorike shekullore te Popullit Shqiptar? Nga njera ane akuzohej Perandoria Otomane si shkaktare e prapambetjes shekullore te Popullit Shqiptar dhe, nga ana tjeter, kopjohej e gjitha praktika otomane ne drejtimin politik te shqiptareve duke filluar te pakten qe nga koha e Ali Pashes se Janines. Realisht sundimtari i pashallekut te Janines dhe diktatori komunist i Shqiperise ne kete drejtim kane qene kopja e njera-tjetres, sidomos kjo ne drejtimin primitiv te shtetit.

Autoret e librit mbi historine e Shqiperise, per periudhen: vitet 30 te shek. XIX – 1912, pranojne se disa personalitete shqiptare menduan te bashkepunojne me levizjen kombetare-borgjeze te turqve te rinj qe lindi ne vitet 80 te shek. XIX. pasi pervoja e Levizjes Kombetare te viteve te fundit tregoi se nje nga rruget per te krijuar kushte te favorshme ne luften per te siguruar autonomine e Shqiperise dhe per te larguar copetimin e vendit, ishte permbysja e regjimit autokrat te sulltanit dhe vendosja e nje rendi kushtetues, qe te njihte te drejtat  kombetare te popujve te shtypur (f. 409). Si rezultat i politikes se xhonturqve jo ne favor te popullit shqiptar linden ne territoret e banuara nga shqiptaret klubet kombetare duke filluar nga ai i Manastirit (korrik 1908), i Korces, i Elbasanit, i Shkodres, i Shkupit, i Selanikut, i Stambollit, i Pogradecit, i Janines, i Vlores-gusht-shtator 1908 (f. 416). Sipas kesaj historie ishin keto klube qe inicuan botimin e gazetave ne gjuhen shqipe pa na thene se me cfare alfabeti punonin redaksite e tyre. Keshtu pranohet se ne Korce dualen njera pas tjetres gazetat: “Korca” (1908-1910), “Lidhja ortodokse” (1909-1910) dhe “Koha” (1911-1912), ne Manastir “Bashkimi i Kombit” (1909-1910) dhe “Drita” (1911-1912), ne Shkoder “Bashkimi” (1910-1911) ne Shkup “Shkupi”, ne Janine “Zgjimi i Shqiperise” (1909-1910), ne Stamboll “Shqiptari” e mjaft te tjera. Ne kete liber pranohet se “Nje rol te rendesishem ne Levizjen Kombetare vazhduan te luanin edhe organet e jashtme te shtypit shqiptar si “Shqypja e Shqypnis (1909-1911) ne Sofje, “Rrufeja” dhe “Shkopi” (Egjipt), “Dielli” (1909-1910) ne Boston, “Liri e Shqiperise” (1911-1915) ne Sofje etj. Ne vitet 1908-1912, botoheshin ne Shqiperi dhe jashte me shume se 35 organe shtypi” (f. 419). Autoret e librit pranojne se perhapje e shkollave dhe mesimit te gjuhes shqipe shtruan perseri ne rend te dites, problemin e rendesishem te caktimit te nje alfabeti te vetem (4121) pa i treguar lexuesit se ne Shqiperi kishte tre lloj shkollash konform tre lloj alfabetesh; ne Shqiperine e Jugut punohej me alfabetin grek, ne Shqiperine e Mesme me alfabetin arab dhe ne ate te Veriut dhe Kosove me alfabetin latin (kjo e fundit se rezultat i luftes shekullore qe kishte bere Kleri Katolik Shqiptar me mbeshtetjen e Selise se Shenjte dhe Perandorise Austro-Hungareze, por qe i ishin mbajtur te fshehta Popullit Shqiptar qe nga viti 1945). Kjo beri qe me 14 nentor 1908 te hapej ne Manastir Kongresi i vendosjes se alfabetit te Gjuhes Shqipe (i vazhdoi punimet deri me 22 nentor) ku muaren pjese 32 delegate me te drejta vote qe perfaqesonin 26 qytete dhe shoqeri te ndryshme shqiptare brenda dhe jashte atdheut, dhe 18 delegate te tjere si pjesmarres pa te drejte vote. Autoret e ketij kapitulli pretendojne se ne kete kongres muaren pjese dhe perfaqesues te rrymes se moderuar reformiste, sic ishin M. Frasheri, A. Ypi etj., si dhe perfaqesues te reaksionit klerikal katolik, si Gj. Fishta (f. 422). E citova kete problem per te vene ne dukje nje fakt qe i eshte mbajtur e fshehte Popullit Shqiptar: Perse autoret e ketij kapitulli (VI) Kristaq Prifti dhe Stefanaq Pollo (f. 5) e kane konsideruar Klerin Katolik reaksionar ndersa ate ortodoks si bashke shoqerues dhe bashkepunetor te progresit kombetar te Popullit Shqiptar? Ky mashtrim nuk eshte i veshtire te zbulohet aq me teper kur kam ne dore nje punim te Av. Dr. Vasil K. Dilo me titull ”Roli i Kishes Ortodokse ne ceshtjen Shqiptare” prej 1100 faqesh a4 te ndare ne 34 kapituj duke perfshire dhe indeksin alfabetik. Kam ndermend te merrem me zberthimin e ketij problemi sipas shenimeve te avokatit te nderuar, pasi i gjithe teoria mbi pavaresine e Popullit dhe Shtetit te Shqiptareve nenkuptohet e varur nga njerezit e besimit ortodoks gje qe eshte e pamundur te kete ndodhur per vetem nje fakt: alfabeti i gjuhes shqipe eshte sipas variantin latin dhe jo grek. Kjo eshte gjurma me e fresket dhe me domethenese e subjektit qe ka shoqeruar veprimtarine politike te Ismail Qemalit me 1912-en dhe kjo i eshte mbajtur e fshehte Popullit Shqiptar prej 50 vjetesh.

Sipas autoreve te kapitullit gjate dimrit te 1909-1910 qendresa ndaj rregjimit xhonturk mori forma te ndryshme duke filluar qe nga veprimtaria arsimore deri tek revolta per shkak te sherbimit te detyrueshem usharak, taksave te renda dhe mbledhjes se armeve(f. 437). Viti 1910 ishte viti ku filloi levizja kryengritese e Popullit Shqiptar kundra pushtetit otoman dhe kjo ndodhi ne Kosove (f. 438). Betejat e Carraleves, grykes se Kacanikut shenuan fillimin e fundit te pushtetit otoman ne trojet e banuara nga shqiptaret. Drejtimin e luftes kryengritese e muaren Isa Boletini e Hasan Butakova (f. 440). Spostimi i kryengritjes drejt perendimit  vuri perballe ushtrise turke forcat e malesise se Gashit, Krasniqes, Bytycit te udhehequr nga Zeqir Aliu, Abdulla Hoxha e Shaban Binaku dhe ndalimi i ushrise turke ne Qafe te Agrit beri qe kryengritesit e Shales, Shoshit, Nikajt, Merturit te udhehequr nga Prel Tuli, Mehmet Shpendi dhe Marash Delia te bllokonin per 20 dite forcat e Shefqet Turgut Pashes. Kryengritja perfshiu masat e gjera te popullsise ne Vilajetin e Kosoves dhe disa krahina ne Vilajetin e Manastirit. Futja e ushtrise turke ne zonen e Shkodres u paralelizua me futjen e kollonave turke ne zonen e Lumes te rrethit te Bicajt dhe prej ketej kaluan ne Diber dhe vetem pas 4 muajve munden ta shtypnin kryengritjen e shqiptareve te Kosoves dhe Manastirit (f. 441- 442). Autoret e ketij kapitulli pretendojne se monarkite serbe, greke dhe ruse e perkrahen shtypjen e kryengritjes se shqiptareve nga ana e Shefqet Turgut Pashes, kurse qeveria e Vjenes, megjithese e deshironte vendosjen e pushtetit turk ne Shqiperi nguli kembe prane Portes se Larte qe te mos shkonte shume larg ne shtypjen e kryengritjes shqiptare pasi kjo gje do te dobesonte ushtrine turke dhe do te ngrinte kundra saj shtetet ballkanike. Nga ana tjeter, terrori e carmatimi i plote ne Shqiperi do te conte ne dobesimin e pakesimin e shqiptareve ne favor te shteteve sllave gje qe binte ne kundershtim me planet e Vjenes per t’i perdorur shqiptaret e armatosur kunder tyre, kur kete ta kerkonin interesat e saj (f. 445-446). I citoj te gjitha keto per t’i treguar shqi[ptareve te sotem permbajtjen e indoktrinimit te tyre pergjate epokes enveriste dhe cfare kane trasheguar prej saj.

Qe te pretendosh se Perandoria e Danubit na e paska dashur pushtetin otoman ne territorin e banuar nga shqiptaret do te thote jo vetem te tallesh me historine rele te popullit tend, por ta genjesh dhe mashtrosh kete popull per interesat e tua politike, per ta detyruar te jetoje sa me shume i skllaveruar. Eshte pika me ane te se ciles argumentohet qe komunizmi enverist i imponoi Popullit Shqiptar ndjenjen e mosmiredashjes te bamiresit te vet dhe ketu fillon akti me i pare i indoktrinimit te shqiptareve dhe keqarsimimi gjysemshekullor i tij. Por kjo nuk mundi te ndodhe kurre tek i gjithe Populli Shqiptar. Pati nje pjese qe jo vetem nuk e besoi, por kunderveproi duke u sakrifikuar per te verteten. Ne kete menyre doli ne pah nje dukuri interesante per shkallen e arsimimit te popullit. Edhe pse komunizmi enverist luftoi me te gjithe menyrat per ta shkaterruar dhe poshteruar shtresen e dijetareve te kombit nuk beri gje tjeter vecse krijoi nje superstrukture paralele, qe dallohej nga e vjetra ne thelbin e vet: ishte e paarsimuar historikisht, dmth shpellaret u bene politikane, ndersa dijetaret u kthyen ne skllever te ketyre politikaneve (ky eshte i gjithe thelbi i te te ashtequajtures “lufte klasash” ne Shqiperi; – bishti doli me i forte se sopata). Zberthimi i termit “arsimim historik” të çon ne zbulimin e subjektit qe arsimoi historikisht Popullin Shqiptar dhe e pergatitit per formim-drejtimin e shtetit te tyre. Menyra e argumentimit te ketij procesi eshte tej mases i veshtire dhe kerkon mohimin e te ashtequajtures shkence te historise jo vetem ne nivel kombetar. Ne kete pike fillon spekullim dhe ndryshimi i Historise se Popullit Shqiptar.

Autoret e kapitullit pretendojne se Fuqite e Medha nuk ishin te interesuara per nje kryengritje clirimtare mbare shqiptare, por ishin komitetet qe vazhduan me kembengulje pergatitjet per kete kryengritje dhe rasti erdhi ne pranveren e 1911 (f. 449). Por kjo nuk i pengoi malsoret te organizoheshin nen komanden e Ded Gjo Lulit, Gjeke Marash Lulit ne fund te marsit duke arritur ne nje force prej 3000 vetesh dhe te pushtonin Tuzin. Betejat e zhvilluara ne Kastrat e sidomos ne malin e Decicit shenuan fillimin e kryengritjes se vitit 1911 dhe ngritjen per here te pare te flamurit shqiptar pas vdekjes se Skenderbeut. 6 Prilli i vitit 1911 u quajt “Dita e Shqipnis” (f. 452). Sipas  librit ngjarjet ne Malesine e Mbishkodres preken, ne nje fare menyre ose ne nje tjeter, interesat e Fuqive te Medha, dhe, si rrjedhim, shpune ne nderlikime nderkombetare duke acaruar rivalitetin midis dy fuqive te Adriatikut, Italise dhe Austro-Hungarise, te interesuara per ceshtjen shqiptare. Perandoria e Danubit i beri presion qeverise xhonturke duke arritur rezultatin e faljes se kryengritesve. Ndryshimi i taktikave ne politiken xhonturke ndaj shqiptareve krijoi nje gjendje te cilen kryengritesit vendosen ta shfrytezonin. Kjo coi ne mbledhjen e krereve shqiptare ne pllajen e Greces me 23 qershor 1911 dhe formulimin e memorandumit te Gerces prej 12 pikash te formuluara nge Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi (f. 455-459). Deshtimin e kesaj kryengritje autoret e lidhin me teresine e ngjarjeve te ndodhura ne kuadrin e Pavaresise se shqiptareve duke akuzuar kleriket e te tre besimeve si bashkepunetore te armikut (f. 463). Kjo nuk eshte formuluar ne kete menyre pa qellim; ka nje te vertete te kundert dhe per ta mbluar ate eshte perdorur ky finicion antihistorik. Ne te vertete dikush (Av. Dr. Vasil K. Dilo) eshte marre me kete analize para rreth 100 vjeteve duke nxjerre ne pah raportin e aplikimit te luftes midis njerezve me bindje te ndryshme fetare dhe kundra Turqise Otomane, perfundimet e te cilit kane qene te njohura, por asnjeri nuk ka guxuar te flase hapur. Ne kete pike merita e avokatit tone eshte e pamohueshme dhe perben te rene per shqiptarin e sotem. Por duhet theksuar se historiografia enveriste dhe postenveriste kete te vertete eshte munduar te mbuloje me cdo cmim, cka tregon se e Verteta prek politiken. Kjo kuptohet nga perputhja e ideve dhe primati enverist i tyre.

Fillimin e kryengritjes se vitit 1912 te Popullit Shqiptar autoret e kapitullit ja dedikojne acarimit te gjendjes sociale ne Shqiperi e cila perkoi me fushaten e zgjedhjeve parlamentare te Parlamentit Turk (f.464-466). Mos zgjedhja e ish deputeteve shqiptare te opozites me ndikim ne Shqiperi Ismail Qemalit dhe Hasan Prishtines krijoi mundesine e perfshirjes se tyre ne problemin shqiptar, te cilin proces autoret e kapitullit e lidhin me indinjaten e zgjedhesit duke kontribuar ne perhapjes e frymes se kryengritjes (f. 467). Se sa e sakte eshte kjo eshte pak e veshtire te argumentohet me materialet qe disponojme jo veterm ne, por dhe autoret e kapitullit. Eshte pika e nevojshme e historiografise shqiptare enveriste per ta paraqitur shkakun fillestar te pavaresise se shtetit shqiptar te lidhur vetem me boten shqiptare dhe jo ndryshe. Pas kesaj pike fillon nevoja e aleateve shqiptare per ngjarjet e ardhshme ku vecohet pikerisht Hasan Prishtina dhe Ismail Qemali, por qe rezulton se misioni e ketij te fundit rezultoi deri diku me sukses, pasi Anglia, Austro-Hungaria dhe Italia refuzuan te perkrahin kryengritjen e armatosur te Popullit Shqiptar, por kjo e fundit nuk i pengoi rrethet e interesuara italiane qe te ndihmonin shqiptaret me arme me ane te komiteteve pro shqiptare (f. 467-468). Por duhet thene se figura e Hasan Prishtines nga disa bashkekohes te tij nuk eshte pare me kete sy dhe sipas ketij roli (per kete shih Sejfi Vllamasi: “Ballafaqime politike ne Shqiperi (1897-1942)”, f. 53). Nje hap te rendesishem ne rrugen e bashkimit te forcave beri Kuvendi i Junikut  (21-25 maj 1912) i mbledhur me nismen e Hasan Prishtines ku muaren pjese 250 perfaqesues te Vuilajetit te Kosoves, te Dibres dhe te Shkodreas, si dhe disa perfaqesues nga krahinat e Jugut. Ne fund te majit filluan veprimet e organizuara luftarake nen drejtimin e Hasan Prishtines e Bajram Currit (f. 469-471). Ne qershor 1912 filluan dhe komitette e Shqiperise se Mesme dhe te Jugut ku organizata revolucionare “Shoqeria e zeze per shpetim” luajti nje rol te rendesishem. Bisedimet e komiteteve shqiptare me opoziten ushtarake turke coi ne bashkimin e programeve kunder qeverise xhonturke. Keshtu ne frymen e kerkesave te kesaj opozite u hartua deklarata qe u be ne fund te qwershorit 1912 dhe qe u nenshkrua midis te tjereve edhe nga Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, por qe solli nje coroditje ne radhet e kryengritesve pasi Hasan Prishtina njihej tani si udheheqesi kryesor i kryengritjes se pergjithshme (f. 471- 473). Ne fund te qershorit dhe fillim te korrikut luftimet muaren hov perseri dhe kryengritesit u hodhen n e mesymjen e pergjithshme. U arriten fitore nga grupi i zones Gjilan-Prizren dhe Lume-Tetove te udhehequr nga Idrez Seferi, Islam Spahiu, Mehmet pashe Derralla. Nderkaq u aktivizua ne shkalle te gjere edhe grupi i kryengritesve ne Shqiperine e mesme, i udhehequr nga Abdi Toptani. Ndersa ne Jugun e Shqiperise grupi me i rendesishem perbehej nga cetat e udhehequra ngaq Themistokli Germenji, Sali Butka, Spiro Ballkameni, Menduh Zavalani. Vazhdimi i luftimeve ne Kosove beri qe te cliroheshin nje sere qytetesh cka coi ne renien e qeverise turke dhe ne lindjen e marreveshjes shqiptaro-turke. Deshtimi i bisedimeve, shperndarja e parlamentit turk dhe dekretimi i zgjedhjeve te reja e uli tempin e kryengritjes, por kjo e detyroi Hasan Prishtinen te formulonte nje memorandum te ri prej 14 pikash dhe t’i jepesh qeverise turke ultimatumi mbi pranimin e tyre. Mos pergjigjja e nevojshem beri qe kryengritesit te marshonin mbi Shkup dhe ta merrnin ate me 12 gusht 1912. Me 18 gusht qeveria turke u detyrua te njoftonte pranimin e kerkeseve te shqiptareve dhe prej kesaj Hasan Prishtina te njoftonte nderprerjen e veprimeve luftarake duke i dhene fund kryengritjes se vitit 1912(f. 474-483).

Bashkebisedimet midis shteteve ballkanike kundra Turqise, sidomos serbo-bullgare, krijuan nje rrezik kundra shqiptareve. Kjo beri qe te shtohet interesi per shqiptaret nga ana e Vjenes. Konti Berhtold beri hapa konkrete ne kete drejtim duke propozuar nje hap kolektiv prane qeverise turke per zbatimin e nje politike decentralizuese. Ministri i jashtem austro-hungarez kerkoi t’i lihej kohe Portes per ta shtrire parimin e decentralizimit, por pa percaktuar kohe, gje qe nuk u perkrah nga Fuqite e Medha. Nga ana tjeter qeverite e Greqise dhe Rusise mbeshteten politikat antishqiptare per zvogelimin e koncensioneve qe do t’u beheshin shqiptareve. Ne kete mes te gjitha shtetet ballkanike, pervec Rumanise, u lidhen midis tyre kundra Turqise duke shpallur Luften Ballkanike me 8 tetor 1912, Ushtrite e aleateve ballkanike brenda nje kohe te shkurter e kishin shpartalluar ushtrine turke dhe kishin filluar zgjerimin e shteteve te tyre ne kurriz te shqiptareve. Kjo gje beri qe Fuqite e Medha te rishikonin vendimet e tyre per te mos lejuar ndryshimin e statur quo-se ne Ballkan. Ne fund te tetorit filluan te flasin per nevojen e ndryshimeve territoriale ne te mire te aleateve ballkanike. Ishte kjo aresyeja qe i detyroi patrotet shqiptare te merrnin veprime konkrete per shpetimin e kombit. U nisen nga Stambolli dhe arriten ne Bukuresht ke me 5 nentor 1912 organizuan mbledhjen e kolonise shqiptare te atjeshme. Aty u vendos te themelohej “nje komitet drejtonjes”, qe te merrte ne dore qeverimin e vendit. Prej ketej u kalua ne Vjene duke takuar ambasadorin anglez, Bertoldin dhe ambasadorin italian. Atje u muar vesh qe ne Shqiperi kishte filluar levizja per nje kuvend mbare kombetar dhe grupi i patrioteve kerkoi qe ti bashkohej kesaj levizjeje duke hedhur idene per mbledhjen e nje kuvendi ne Shqiperi. Ne keto kushte e vetmja zgjidhje ishte shpallja e pavaresise. Grupi i kryesuar nga Ismail Qemali arriti ne Durres me 21 nentor dhe pasi u bashkua me delegatet e Kosoves arriti me 25 nentor ne Vlore, qe ishte caktuar te behej kyeqyteti i Shqiperise se pavarur. Me 28 nentor 1912, ne oren 14, u hap ne Vlore Kuvendi Kombetar ne te cilin merrnin pjese 37 delegate duke  zgjedhur Ismail Qemalif kryetar, i cili deklaroi se nga rrethanat e krijuara nga Lufta Ballkanike “e vetmja udhe shpetimi ishte ndarja e Shqiperise nga Turqia”. Miratimi njezeri e kesaj deklarate coi ne nenshkrimin e dokumentit historik ku thuhej: “…Shqiperia me sot te behet me vehte, e lire e mosvarme” 486-498). Por te gjitha shifrat e botuara ne kete histori jane konsideruar te pasakte dhe me 2012 u ndryshuan. Cfare kane pergatitur nxenesit e mevonshem te shkolles enveriste te historise me kete ndryshim shifrash dhe perse nuk kane qene dakort me numrin e dhene nga Akademia e Shkencave  Shqiptare? Fakti qe nuk ekziton asnje analize kritike e ketin fakti duhet te tregoje se gjerat jane bere ne menyre arbitrare, dmth politike.

Po me 1984 Akademia e Shkencave e RPSSH ribotoi “Historia e Shqiperise”, vell. III, Tirane 1984, qe flet per periudhen 1912-1944 (me interesonte periudha 1912-1914 e Qeverise se Vlores ne lidhje me gjendjen shoqerore te Popullit Shqiptar qe perkonte me kreun e I-re te shkruar nga Kristo Frasheri dhe doreheqja e Ismail Qemalit nga qeveria e perkohshme, kreu II-te te shkruar nga Stefanaq Pollo, Arben Puto dhe Gazmend Shpuza).

Kreu i pare i ketij libri permban strukturen ekonomike dhe shoqerore te Popullit Shqiptar me 1912 dhe paraqet nje interes te jashtezakonshem pasi na tregon menyren se si ka filluar manipulimi i historise se tij. Sipas autorit, me 1912, trungu etnik shqiptar shtrihej ne nje siperfaqe prej gati 52 mije km2 dhe nje popullate prej 1 550 mije, nga te cilat afersisht 1 330 mije ishin shqiptare. Por kjo nuk u muar parasysh nga ana e Fuqive te Medha, te cilat e permblodhen  shtetin shqiptar ne 28 mije km2 me nje popullsi prej 740 mije banoresh (prej te cilave rreth 95% e perfaqesonin shqiptaret, kurse tepricen minoritete te kufizuara greke (2,6%), vllehe (2,1%) dhe maqedone (0,3%)). Pjesa tjeter (me nje popullsi prej 802 mije banore, nga te cilat 622 mije qene shqiptare), mbeten jashte kufijve te Shqiperise. Prej tyre pjesa me e madhe hyri nen zgjedhen e Serbise (gati 20 mije km2), ne nje mase me te vogel nen ate te Greqise (rreth 4000 km2) e te Malit te Zi (afersisht 2 mije km2). Sipas autorit gjymtimi territorial i Shqiperise pati pasoja te thella ne jeten ekonomike te shtetit shqiptar (f.45-46). Kur vjen pune per te percaktuar strukturen shoqerore te popullit shqiptar autori autori nuk ben asnje percaktim social, por mbeshtetet vetem tek ndertimi strukturor i aparatit osman, qe pas 1912 u eleminua bashke me funksionaret e larte te kesaj administrate qe vepronin ne territorin e banuar nga shqiptaret> prej ketej autori kalon direkt ne shkakun e lindjes se shtetit kombetar te shqiptareve, i cili, sipas autorit, ishte i lidhur me vrullin e levizjes iluministe rilindase, i cliruar gjithashtu nga karakteri teokratik qe kishte pasur perandoria feudale Osmane. Autori pretendon se fitorja e pavaresise kombetare coi ne triumfin e idese perparimtare te shkeputjes se shtetit nga xhamija ose kisha dhe e barazise se qytetareve pamvaresisht nga feja. Kjo nuk pengoi pronesine cifligare te tokes te shkeputej nga i zoti i trasheguar nga koha osmane, e cila me 1912 mbulonte rreth 55% te siperfaqes se pergjithshme agrare. Ne gjendjen shoqerore autori perfshin edhe borgjezine tregetare si dhe aleancen midis bejlereve cifligare dhe borgjezise reshpere te formuar gjate levizjes per clirim kombetar, duke formuar ne kete menyre klasa sunduese e vendit dhe lindjen e nje Shqiperie te pavarur si nje shtet cifligaro-borgjez (f. 49-51).

Te gjitha keto sherbejne per te sajuar ate qe nuk kishte ekzistuar kurre ne Shqiperi, por qe i interesonin diktatures per te argumentuar lindjen dhe zhvillimin e marredhenieve kapitaliste ne qytet (f. 51-66)  dhe zhvillimin e marredhenieve kapitaliste ne fshat (f. 67-78). Te gjitha keto do t’i sherbenin diktatures per te argumentuar kalimin e shoqerise shqiptare ne rruge te domosdoshme drejt marredhenieve socialiste te prodhim-shkembimit. I gjithe kapitulli pershkruhet nga ideja e ekzistences te klases se bejlereve cifligare, borgjezise kombetare, klases punetore dhe shtresave mikroborgjeze te qytetit, punetoreve te fshatit dhe fshatareve te vegjel te mbarsura me kontradikta midis tyre (f.78-84). Ne vazhdim flitet per Konferencen e Ambasadoreve  te dt. 17 dhjetor 1912 ku u pranua shtetit i ri shqiptar. Vlen te permendet, si nje akt pozitiv i studimit, qe autoret e kapitullit kane evidentuar faktin e njohjes te se drejtes tregetare Serbise te kishte nje dalje ne Adriatik nepermjet nje skele shqiptare dhe lidhjes hekurudhore nderkombetare (kete vendim e kam analizuar hollesisht ne nje artikull: “Komentet mbi nje dokument dypermasor”  (“ORGANIZIMI I SHQIPËRISË SIPAS VENDIMIT TE KONFERENCËS SE AMBASADORËVE NË LONDËR MË 29 KORRIK 1913”  dhe “STATUTI I SHQIPËRISË I PËRPUNUAR NGA KOMISIONI NDËRKOMBËTAR I KONTROLLIT”.)(vazhdim i asaj që shqiptarët nuk dinë për historinë reale të mëvetësisë së  tyre kombëtare), www.genchoti.com, albanovaonline.com.).

Midis  faqes 100 dhe 101 autoret kane vendosur nje harte te shtetit shqiptar sipas tre kerkesave te kohes: 1-sipas Qeverise se Vlores, 2-sipas shteteve ballkanike, 3-sipas vendimit perfundimtar te Fuqive te medha. Jam i detyruar te evidentoj kete problem pasi ai nuk ka kete permase qe publikojne autoret. Nuk ka asnje mundesi qe Qeveria e Perkohshme e Ismail Qemalit te kete propozuar zyrtarisht permasen territoriale te pretenduar, pasi ne te kunderten as qe do te ishin pranuar ne ate konference. Faktet e ardheshme treguan se kush nga shqiptaret politikane pretendonte per Shqiperine e Madhe (Isa Boletini) ose kerkonte nje Shqiperi me te vogel (Esat Pashe Toptani) do te eleminohej fizikisht, keshtu qe ky problem ka qene i kopsitur nga Fuqite e Medha dhe shqiptaret nuk i ka pyetur kerkush asnjehere (ne fakt ata qe kerkuan Shqiperine e Madhe kane qene delegatet e Kongresit te Triestes dhe per kete nuk i pyeti dhe perkrahu njeri). Kurse Shqiperine e vogel e ka kerkuar Esat Pashe Toptani. Keshtu qe ne kete drejtim ky liber historie nuk thote te verteten.

Kreu i dyte ka nje kapitull (3) me titull: “Lufta per bashkimin kombetar” (f. 109-124) qe flet per aktin e fundit te Qeverise se Perkoheshme te Vlores. Ne fakt ky ka qene nje nder iluzionet e historiografise enveriste, e cila ne leter kerkonte te dukej si faktor i bashkimit te shqiptareve, kur lufta civile e viteve 1943-1948 dhe vete politike e Enver Hoxhes e shpartalloi unitetin e Kombit Shqiptar pertej historise. Sipas autoreve te ketij kapitulli ka qene veprimtaria percarese e Pashait te Toptaneve qe e ka demtuar rende lirine dhe pavaresine e Shqiperise ne nje cast kritik. Esat Pasha ne maj 1913 organizoi nje kongres ne Kruje me pjesmarrjen e perfaqesuesve nga krahinat e Shqiperise se Mesme, por qe u perkrah vetem nga “delegatet” e Durresit, Kavajes, Tiranes, Lezhes e Kurbinit. Veprimtaria e Pashait nuk gjeti perkrahje te Vjenes duke pesuar nje goditje te rende. Por kjo nuk e pengoi te pranonte propozimin e Ismai Qemalit per te marre postin e ministrit te brendeshem ne vend te Myfit Libohoves. Pretendohet qe pas largimit te serbeve nga territoret e caktuara per Shqiperine, Malesia e Madhe, Lezha dhe Mirdita u bashkuan me Qeverine e Vlores. Por ne shtator 1913 plasi kryengritja e shqiptareve ne tokat e pushtuara nga serbet dhe ne territoret e lena jashte konfigurimit politik te vendosur nga Londra. Serbia kunderveproi duke mobilizuar ushtrine dhe duke filluar luften kundra shqiptareve. Arriti te pushtonte te gjithe territorin shqiptar  ne verilindje dhe ju drejtua Adriatikut. Autoret pretendojne se Qeveria e Vlores vendosi te perdore dhunen kundra shkelesve te tokave te dhena nga Londra per shtetin e shqiptareve. Kjo lufte, kjo qendrese dhe kjo kryengritje u shtri edhe ne tokat e banuara nga shqiptaret, por te lena jashte shtetit ame. Tre udheheqes popullore: Bajram Curri, Isa Boletini dhe Elez Isufi moren persiper drejtimin e kryengritjes per bashkimin e tokave te banuara nga shqiptaret edhe pse ishte ne kundershtim me vendimet e Londres. Kryengritja perfshiu pothuajse te gjithe Kosoven duke filluar nga Drenica, Prizreni, Gjakova deri ne afersi te Prishtines. Kjo coi ne mobilizimin e pjesshem te ushtrise serbe dhe fillimin e luftes serbo-shqiptare. Thyerja e kryengritesve dhe drejtimi perseri i ushtrise serbe drejt Adriatikut u shfrytezua nga rrethet ushtarake te Vjenes per te likujduar armikun e tyre kryesor ne Ballkan.

Por kjo situate u shfrytezua nga Esat Pasha per te luftuar Qeverine e Vlores dhe rrezimin e saj. Kjo coi ne formimin e “Pleqesise se Shqiperise se Mesme” dhe ne lindjen e konfliktit midis Vlores dhe Durresit dhe ne luften e Qeverise se Vlores kundra cifligareve te tokave.

Deshtimi i kryengritjes se shtatorit perforcoi bindjen edhe ne rrethet politike brenda vendit se bashkimi i tokave te dhena nga Londra nuk mund te behej pa nje aleance jashteshqiptare. Ne kete menyre flitet per nje perpjekje per te formuar aleancen turko-bullgaro-shqiptare,. Perfshirja e shume personaliteteve politike brenda vendit dhe bashkimi i tyre me majorin turk, me origjine shqiptare, Beqir Grebenene pajtoi Ismail Qemalin me aleancen turko-bullgare, ku keta te fundit ne janar te vitit 1914 nenshkruan marreveshjen midis tyre, ku perfshihej edhe Shqiperia ne nenin IX. Mirepo projekti i marreveshjes tre paleshe nuk u realizua dhe  me 6 janar 1914 u zbulua i gjithe projekti ushtarak i Beqir Grebenese, ku u pershine nje sere arrestimesh.

Arritja ne tetor 1913 e Komisionit Nderkombetar te Kontrollit (KNK) dhe vendosja e Princ Vidit ne krye te shtetit shqiptar e detyroi Ismail Qemalin qe me 22 janar 1914 te jepte doreheqjen duke i dhene fund ekzistences se Qeverise se perkohshme te Vlores pas 14 muajve veprimtari (f. 124-127).

Ne te vertete kjo histori e botuar me 1984 revizionon ne permbajtje te gjithe historiografine enveriste qe qarkullonte ne Shqiperi qe nga 1962, por pa e thene te verteten ne thelbin e saj. Cdo gjeje i bihet anash duke sfumuar shume ngjarje pikante ne fillim te shekullit te XX-te dhe duke i ndryshuar e fshehur ato. Ne do te shikojme qe fantazite historike qe qarkullonin midis viteve 1962 dhe 1984 do te ringjallen pas 1991 duke krijuar nje ekuiliber formal te krahinave qe luftuan realisht per historine e Popullit Shqiptar ku autoret e tyre kujtojne se me kete mund te realizohet bashkimi kombetar i mbarekrahinave shqiptare te percara nga politika enveriste e 45 vjeteve te diktatures komuniste.

Po me 1984 studiuesi Ligor K. Mile botoi studimin “Ceshtje te historise agrare shqiptare (fundi i shek. XVIII – viet 70 te shek. XIX)”, me recenzente Hekuran Mara, Iljaz Fishta, Zija Shkodra dhe Fiqiri Islami. Libri tenton “te kontribuoje ne rrahjen e problematikes se fshatit shqiptar dhe me konkretisht te fshatit te cifliguar, gjate periudhes se fundit te shek. XVIII deri ne vitet ’70 te shek XIX. Keta kufij kohore nuk jane zgjedhur rastesisht, meqenese brenda kesaj periudhe ndodhen procese te reja ekonomike-shoqerore, te cilat, per mendimin tone, paralajmeronin fillimet e krizes se rendit feudal me dukjen e lementeve fillestare dhe sporadike te asj ekoniomie te re, qe do te sillte, kryesisht nga gjysma e dyte e shek. XIX, lindjen e rendit kapitalist ne Shqiperi” (f. 5). Libri eshte ndertuar ne 9 kapituj me kete permbajtje:

Kreu I.    Zhvillimi i sistemit te cifligut ne trojet shqiptare

Kreu II.   Perhapja gjeografike e sistemit te cifligut  ne trojet shqiptare

Kreu III.  Marredheniet agrare para heqjes se sistemit te timareve

Kreu IV  Marredheniet agrare gjate periudhes se Tanzimatit

Kreu V   Struktura shoqerore ne fshatin e cifliguar

Kreu VI  Rreth qendreses fshatare kunder zgjedhes feudale-cifligare dhe

pushtuesve osmane

Kreu VII  Bujqesia dhe blegtoria shqiptare dhe struktura e prodhimit te tyre

Kreu VIII Tregtia cifligare dhe fshatare e produkteve bujqesore dhe blegtorale

Kreu IX   Rreth menyres se jeteses ne fshatin shqiptar

Eshte i vetmi liber ne letersine historike shqiptare qe “argumenton”, jashte kontestit materialist dhe ekonomise politike, ekzistencen e rendit feudal shqiptar ne antagonizem me rendin feudal otoman si nje dukuri shoqerore me burim nga shoqeria shqiptare dhe parashqiptare. Sipas autorit “ne Perandorine Osmane toka ndahej ne pese kategori: 1) toke “mylk” ne pronesi private; 2) toke “mirije” ne pronesi shteterore; 3) toke “vakuf” ne pronesi te institucioneve te ndryshme fetare; 4) toke “metruqe” ne shfrytezim te perbashket te bashkesive kryesisht fshatare; 5) toke “mevate” – toke e shkrete, e lene djerr” (f. 22), pa permendur paralelisht format e pronesise ne krahinat e banuara nga shqiptaret ku pushteti otoman nuk ishte shtrire asnjehere, edhe pse kjo gjendej e publikuar ne tre artikujt qe e shoqerojne bibliografine ne studimin e tij (Rr. Zojzi: Ndamja krahinore e popullit shqiptar (Ne “Etnografia shqiptare”, I. Tirane 1962); Parmenda shqiptare dhe procesi historik i zhvillimit te saj (Ne “Etnografia shqiptare”, VII. Tirane, 1976); Mbeturina te rendit fisnor ne disa mikrorajone te vendit tone (Ne “Konferenca Kombetare e Studimeve Etnografike”, Tirane, 1977); (f. 450). Problemi nuk eshte kaq i thjeshte sa ka kujtuar autori jo vetem pse pronat ne territorin e banuar ne ate kohe nga shqiptaret nuk paraqesin dinamiken autoktone te pronesise, por ai nuk zoteron ekuacionin klasik te zhvillimit te prones ne planin teorik dhe tipikisht ne ate shqiptar. Nga ana tjeter, ai pranon, duke cituar Rrok Zojzin, ekzistencen e festave pagane (f. 289) pa i lidhur me format e pronesise  qe zoteronte popullata autoktone.  Ai eshte munduar te imponoje format e pronesise nen juridiksionin otoman duke i nenkuptuar te mireqena ne shoqerine shqiptare. Sipas  tij rezulton “se ne strukturen klasore te fshatit te cifliguar, sidomos gjate Tanzimatit, cifciu, cifligari, agai, meditesi, perfaqesonin klasa te shoqerise feudale qe po fillonte te hynta ne krize. Por nga keto figura, cifligari ruajti me shume se kushdo tjeter tiparet me te theksuara feudale, madje deri ne Clirim, si perfaqesues i “klases feudale qe ishte ne degjenerim te plote”3 (f. 404). Ne fakt kjo analize nuk eshte historike, edhe pse mund te konsiderohet e sakte per kohen, por ajo eshte tipikisht politike dhe nuk mund te sherbeje per te nxjerre perfundime mbi shkallen e zhvillimit historik te shoqerise shqiptare mbi bazen e dinamikes agrare. Ne kete rast ajo tregon mirefilli ndikimin e politikes otomane ne fshatin shqiptar dhe menyren se si ka ndryshuar historikisht ky fshat per sa kohe qe e drejtonte politikisht Perandoria Otomane. Dmth studimi mund te ishte shume i vlefshem po te ishte pare me kendveshtrimin politik te ceshtjes agrare shqiptare nen ndikimin otoman, pasi kjo gje do te shpetonte jo vetem indoktrinimin e shqiptareve nga pikepamja arsimore, por dhe vete permbajtjen e historiografise komuniste shqiptare te epokes enveriste. Prej gjithe kesaj analize, pasi ka krijuar nenkuptimin e shoqerise feudale shqiptare, autori pretendon se “Metodologjia marksiste ka percaktuar prej kohesh rruget qe duhen ndjekur per zgjidhjen e problemit se kur nje vend kalon nga rendi feudal ne ate kapitalist. Te mbeshtetur tek kjo metodologji, historiografia e re shqiptare ka trajtuar nje radhe ceshtje qe lidhen me periudhen kalimtare nga rendi feudal ne ate kapitalist ne Shqiperi” (f. 403). Pikerisht kjo eshte e pavlefshme per shoqerine shqiptare, por ajo fsheh edhe nje veprim historik te realizuar mbi popullin shqiptar per sa kohe qe jetonte nen politiken e Pereandorise otomane sipas pyetjes ne e ka cuar perpara apo e ka lene prapa shoqerine shqiptare kjo perandori. Te pakten problemi i prones private mbi token e perligj kete pergjigje duke zgjidhur dy probleme kardinale per shoqerine shqiptare. E sa per metodologjine marksiste qe autori pretendon se ka percaktuar prej kohesh rruget… une pretendoj per te kunderten; marksizmi nuk ka zgjidhur asgje, por ka analizuar vetem formen klasike qe mund te konsiderohet e vlefshme per nje pakice popujsh te Europes dhe te Azise dhe qe sot eshte praktikisht e pavlefshme. Por per problemin shqiptar, sipas dinamikes se shoqerise se asaj kohe e per sa kohe qe ne i njohim, marksizmi nuk ka dhene asnje zgjidhje (eshte pune tjeter metodika e inicuar nga autoret e kesaj filozofie). Pajtimi i marksizmit me “shkencen” shqiptare ka qene nje mashtrim i radhes, te cilin studiuesit shqiptare te epokes enveriste kane qene te detyruar ta perdorin per hir te ekzistences pasi jo vetem qe nuk jepen referimet, por zberthimi i marksizmit ne funksion te kesaj shkence pa qene praktikisht i pamundur per shume e shume aresye, qe nuk ja vlen te permenden ketu. Le pastaj qe marksizmi ka qene nje koperture per te mbuluar manipulimet e realizuara. I vetmi argument paraprak qe mund t’i shtohet shtrimit te problemit nga ana e avokatit ketu poshte eshte se themeli i te gjitha fenomeneve ne Lindje (behet fjale per Turqine, Persine, Industanin) e perben mugesa e pronesise private mbi token. Ky eshte kyci i vertet edhe per qiellin e Lindjes (Letra e Marksit – Engelsit ne Mancester, Londer, 2 qershor 1853, Marks-Engels, Letra te zgjedhura, f. 102).

Per kete problem jam i detyruar t’i rikthehem vepren se Av. Dr. Vasil K. Dilo: “Studim mbi cifliqe” (monografi) te botuar ne fletoren “Konkordia-Omonia” te Gjirokastres Nr. 208/55 dt. 2/15 prill 1919 ne gjuhen greke, qe eshte doreshkrim ne gjuhen shqipe, prone e familjes Dilo, te cituar me siper; por edhe nje vepre tjeter qe na jep goxha zgjidhje te pronesise se tokes ne kohen e Perendorise Otomane (Alija Izetbegoviq, Islami ndermjet Lindjes e Perendimit).

Sipas avokatit tone, kur flet per shtetin otoman, problemi i prones mbi token paraqitet keshtu: “ndersa ne deget e tjera te se Drejtes nuk gatuan dot dicka serioze dhe te pershtatshme me cka lyp rregullimi i nevojave te Njerezve dhe as mund te krahasohet me Romaket e vjeter, por persa i perket tokave mundemi te themi se nuk ja kaluan romaket vetem, por mund dhe te mburren se paraqiten si Agim i thelle  (nenvizim i autorit) i drites te cilen, pas shume shekujsh, i solli Njerezise Theoria rellative e Marksizmit dhe Leninizmit. Krijoi shtetezimin e Tokes, te cilin (shtetezim) e pelqejne dhe gjithe sociolloget dhe fillozofet dhe Ekonomolloget e sotem. Kete theorie ka per baze Ligji i tokave te ish Perendorise Otomane, ndene sundim te se ciles jetoi dhe Shqiperia katerqind e ca vjet” (f. 3-4 e doreshkrimit). Per ndarjen e tokave qe perbenin shtetin e otomaneve, nga pikepamja gjeografike, edhe avokati jep te njejten hapsire: ajo ndahej ne pese kategori sipas emertimeve te historianit tone. Per temen tone paraqet rendesi cifligu, qe per historianin tone paraqet themelin e prones feudale, por qe per rastin shqiptar ka nje perputhje te tille historike sa nuk pajton gjendjen private te saj me pronen private per aresyen me te thjeshte fare: ne Perandorine Otomane toka ka qene prone shteterore dhe jo private. Ne kete pike forma fisnore perputhej formalisht me ate shteterore duke fshehur gjendjen reale shoqerore te banoreve vendas me kete argument. Vini re permbajtjen ligjore te pronesise se Tokes ne Perandorine Otomane:

“Ligji Otoman mbi Token, si me nenin 8 gjithashtu dhe me N. 130, nuk e favorizon grumbullimin e nje toke me dimensione te mbedha (sa eshte ajo qe perben qarkun e nje katundi), ne duar te nje individi me rasje te nje nevoje se madhe, kur dmth s’ka mundesie qe te vije ne gjendjen e meparshme nje katund i prishur, vetem atehere permetohet qe tokat e nje te ketilli katundi, te jepeshin ne nje, dy ose tri persona se bashku qe te transformohesh katundi ne ciflik.

C’eshte ciflik e cakton Ligji mbi Token me N. 131, i cili dallon dy lloj cifliqesh dmth 1) Ciflik simbas ligjit, i cili eshte nje are me dimension sa te punohet cdo vit me ane te nje cifti qesh dhe i cili jep prodhim. Perbehet nga nje toke 70-80 dynymesh kur toka eshte e kualitetit te pare ose nga njeqind (100) dynyme, kur eshte mesatare dhe nga 130, kur esht’i nje kualiteti ma te poshtem. Cdo dynym perbehet nga 1600 kut katrore. 2) Cka thuhet pergjithesisht ciflik, i cili permban toka bashke me godinat e goditura per kultivimin e tyre dhe me kafshet, farat, veglat bujqesore dhe me te tjera sende.

Nga kombinimi i ketij Neni me nenet 130 te Ligjit te Tokave dhe 1 e 3 te shtojces se Ligjit Tokave me date 4 korrik 1291 (1875) dhe N. 1 te Ligjit mbi prona te zoteruara prej  Zetimave rezulton se ciflik eshte instalimi i disa bujqve pa prona, ne toka te zoteruara prej nje tjetri, me obligim qe ata (bujqit), t’i punojne keto toka dhe prodhimin t’a ndajne me te zot’ e tyre ne analogji 2:1 keshtu qe nje e treta t’i perkasij se zotit te cifligut.

Simbas kuptimit te strikte te Ligjit, nji e tille prone tokash mund te permbaje toka te ndryshme nga pikepamja e eksplloatimit dmth mund te permbaje toka te punueshme dhe Livadhe dhe kollota dhe korie; por qe te gjitha keto toka jane ekskluzivisht nga ato lloj tokash, te cilat ne fillim jane dhenur koncensionar prej shtetit (si zoterues i tyre) dhe qe posedohen me ane tapiash. Domethene se ne cifliqet e formes origjinale, si ma nalt, nuk mbeshtillen edhe toka te leruara (metruqe), qe kane katundet e banuara nga pronare (N. 5 i L. mbi toka) ose toka te vdekura (mevat. N. 6 dhe 100 i L. Tokavet) (f. 9-12 doreshkrimit).

Jam i detyruar t’i sterholloj te gjitha keto per te argumetuar qe ne trojet e banuara nga shqiptaret nuk ka ekzistuar kurre prona private mbi token, keshtu qe detyrimisht nuk ka asnje aresye te merret si argument ne percaktimin e rendit feudal nder shqiptare. Akoma me tej, ne kete pike ka nje problem qe e kam gjetur te zgjidhur tek nje filozof politikan, sipas te cilit: “Sipas skemes marksiste do te duhej te pasonte kjo renditje: industria e zhvilluar – klasa punetore – partite politike. Ne te vertete zakonisht kjo renditje eshte e anasjellte, ndaj nder vendimet e qeverive komuniste te vendeve te pazhvilluara e gjysem te zhvilluara gjenden edhe te atilla ku partia vendos te ndertoje industrine dhe me te klasen punetore. Gjerat, pra, permbysen: vetedija krijon qenien, politika historine, kurse superstruktura bazen (Alija Izetbekoviq, Islami ndermjet Lindjes e Perendimit, f. 238), qe permban brenda faktin historik: krijimin teorik te rendit shoqeror sipas justifikimit te rendit politik te vendosur me dhunen antihistorike. Ne kete drejtim te gjithe historianet shqiptare te epokes enveriste kane shkruar nje histori qe nuk perkon me jeten biologjike te paraardhesve te tyre historike duke e permbysur realitetin shekullor.

Me 1985 per here te pare ne historine e Popullit Shqiptar u botua, nen logon: Akademia e Shkencave e RPSSH, Fjalori Enciklopedik Shqiptar, Tirane 1985. Si e tille ajo permban te dhena mbi  Kuvendin Kombetar te Vlores 1912 me permbajtjen e meposhtme, duke u konsideruar ajo qe shprehej zyrtarisht nga diktatura enveriste:

“Kuvendin Kombetar te Vlores 1912 (28.11. – 7.12.1912). Kuvend historik i kryesuar nga Ismail Qemali ku perfaqesues nga krahina te ndryshme te vendit shpallen me 28 Nentor Pavaresine e Shqiperise dhe zgjodhen organet drejtuese te shtetit te ri shqiptar. / K.K. i V. U mblodh ne rrethana te nderlikuara kur kishte filluar Lufta I Ballkanike (shih). Tokave shqiptare u kanosej rreziku i aneksimit nga monarkite fqinje te Ballkanit. Shqiptaret, qe sapo kishin perfunduar kryengritjen e tyre te pergjithshme te 1912-es kunder sundimit osman, u vune perseri ne levizje per te shpetuar ardheun. Mbledhja e Shkupit (14 tetor 1912) e rretheve me te perparuara patriotike te vendit vendosi te rrembeheshin armet per te fituar lirine, per te mbrojtur teresine territoriale te vendit dhe per t’i bashkuar kater vilajetet (te Shkodres, Kosoves, Manastirit e Janines) ne nje shtet te vetem kombetar qe do te vendoste per fatin e atdheut. Pjestaret e saj filluan te punonin ne krahinat e papashtuara te veriut per zgjedhjen e delegateve. Nisma per mbledhjen e nje kuvendi kombetar pati edhe ne krahina te tjera te vendit. / Nje veprim te ri politik jashte atdheut ndermori I. Qemali dhe Luigj Gurakuqi. Ne mbledhjen qe organizuan ne Bukuresht me 5 nentor 1912 me kolonine shqiptare te atjeshme u vendos, nder te tjera, qe te krijohej “nje komitet drejtonjes” qe te merrte ne dore qeverimin e vendit. Sondazhet e bera nga I.Qemali ne qarqet diplomatike te Vjenes vertetuan se opinioni mbizoterues ne kancelarite e Fuqive te Medha ishte ne favor te nje Shqiperie autonome. Grupi i patrioteve shqiptare kishte arritur ne perfundimin se zgjidhja e drejte e ceshtjes shqiptare, ne kushtet e reja te krijuara nga Lufta e I Ballkanike ishte shpallja e pavaresise dhe zgjedhja e nje qeverie te perkoheshme nga nje kuvend kombetar. Si vend i mbledhjes se kuvendit u caktua Vlora, per ku ishin drejtuar delegatet nga krahina te ndryshme. / K.K. i V., me 37 delegate, diten e pare zgjodhi kryetar I. Qemalin dhe ne baze te protokollit te tij mori vendimin historik qe “Shqiperia me sot te bahet ne vehte, e lire e e mosvarme”. Ne ballkonin e selise se K.K te V. u ngrit flamuri kombetar. Me shpallen e Pavaresise, K.K. i V. kreu nje akt me rendesi jetike per popullin shqiptar, qe kurorezonte luftrat shekullore te tij per lirine dhe teresine territoriale te atdheut. K.K. i V. u plotesua me delegate te rinj. Numri i tyre arriti ne 63 veta qe perfaqesonin te gjithe trevat shqiptare prej Shkodres, Rrafshit te Dukagjinit e Kosoves ne veri e verilindje, Dibres, Ohrit, Struges ne lindje e deri ne Cameri ne jug. K.K. i C. (?, GH), i cili kishte vendosur qe diten e pare krijimin e nje qeverie kombetare, zgjodhi me 4 dhjetor Qeverine e Perkohshme te kryesuar nga Ismail Qemali me anetare Nikolle Kacorri, Abdi Toptani, Mehmet Derallen, Luigj Gurakuqin, Pandeli Calen etj dhe pleqesine e kryesuar nga Vehbi Agolli (shih). K.K. i V. vendosi qe Pleqesia te ishte nje “mekembese” e kuvendit, te bashkepunonte me Qeverine e Perkohshme, ta kontrollonte e ta keshillonte ate kur te ishte nevoja> te drejten e rrezimit te qeverise e kishte vetem Kuvendi Kombeta. / K.K. i V. kishte nje perberje borgjezo-cifligare qe u pasqyrua edhe ne qeveri e pleqesi. Megjithese kuvendi nuk shqyrtoi nje nder problemet themelore te ndertimit shteteror, ate te formes se rregjimit. Qeveria e Perkohshme, duke caktuar programin e komisionit qe do te mbronte ceshjten shqiptare perpara Fuqive te Medha vendosi qe ai te kerkonte ngritjen ne Shqiperi te nje monarkie kushtetuese. / I. Qemali si kryetar i K.K. i V. ua njoftoi shpalljen e pavaresise te gjitha krahinave te vendit te papushtuara ende nga ushtrite e aleances ballkanike. Pershendetje te zjarrta i erdhen K.K. te V. nga popullsia e ketyre krahinave, nga shqiptaret e merguar dhe nga te huaj, miq te Shqiperise (S. Po)” (f. 587).

E gjithe permbajtja e kesaj encikplopedie eshte nje orvajtje per ta bashkuar manipulimet e 45  vjecare te historise me realitetin e jetuar, por pa nxjerre ne pah jo vetem shkaktaret politike te formimit te shtetit te shqiptareve, por as dhe aktoret e vertete qe luajten rolin kryesor ne formimin e ndergjegjes europiane te popullit shqiptar pergjate 4 shekujve te fundit. Te pakten libri ne vazhdim ka nje permbajtje qe i ka sherbyer perforcimit konkluziv te Enciklopedise enveriste shqiptare.

Po me 1985 kandidati i shkencave filozofike Fatos Tarifa botoi studimin e tij: “Ceshtja e clirimit kombetar ne mendimin politik-shoqeror rilindes 1900-1912”, Tirane 1985, ku do te vecoja faktin real dhe interpretimin e mbrapsht te ketij fakti nga ana e shkolles filozofike komuniste shqiptare jo vetem pse ata qe u emeruan rilindes nuk kane qene te tille ne asnje aspekt, por, kryesisht, mendimet qe ja dedikuan te ashtequajturve rilindas i konsideruan si platforma filozofike per clirim kombetar nga ku rezultunte qe shqiptaret te kishin bere namin duke luftuar me pende dhe arme per kete pavaresi. Nuk qendron puna thjeshte tek mashtrimi i perdorur, por ky mashtrim u ngrit shume shpejt ne sistem dhe i gjithe Populli Shqiptar shikonte veten ne pasqyre duke nderuar me grusht dhe klithte: Jam trim dhe liridashes; kur ne asnje rast te vetem nuk ja kishte pare hajrin luftes te lidhur me jeten sociale pergjate shekullit te XX-te. deri ne ate shkalle sa dhuraten europiane te 1912 e konsideroi si vepren e vet (nuk eshte per t’u habitur se ndonje dite shqiptaret mund te pretendojne se e larguan Serbine nga Kosova te vetem me ane te nje lufte clirimtare). Boll te shikohen permasat e botes komuniste rilindase dhe do te kuptohet se politizimi e saj eshte shume larg realitetit historik dhe cdo gje eshte e sajuar koke e kembe.

Por tipikisht ky autor eshte nje nder krijuesit e levizjes mitologjise kombetare shqiptare, si nje faktor determinues ne pavaresine e tyre. Duke marre per baze nje studiues te huaj (1J. Swire, “Albania, The rise of a kingdom”, London, 1929, p. 38-39) dhe duke mohuar ekzistencen e nje literature te lidhur me ideologjine dhe mendimin politik te Rilindjes, autori shkruan: “shqiptaret nuk kane qene nje popull fetar fanatik dhe se ata kane vene kurdohere mbi gjithcka ndjenjat dhe aspiratat e tyre kombetare1”(f. 8). Qe te mund te pranohet ky deduksion duhet analizuar me perpara procesi fetar nder shqiptare per te percakuar ne eshte e vertet qe ata, shqiptaret, nuk jane fanatike dhe, se dyti, duhet zgjidhur problemi i menyres se lindjes se ndjenjave kombetare ne nje popull dhe tipikisht tek shqiptaret. Po te behen te gjitha keto do te shihet se shqiptaret jane ndoshta populli me fanatik ne Europe, duke ruajtur identitetin e ideve fetare prej me shume se 4000 vjet (pa ja ditur ne asnje permase ditelindjen e kulteve te tyre pagane) dhe populli me pa identitet kombetar ne Europe, na pelqen apo jo ky fakt, duke ruajtur me nje kembengulje te admirueshme primitivizmin e tyre shoqeror me nje permbajtje hapsinore shoqerore shume-shume me perpara ne kohe se ndjenjat kombetare qe kane popujt e tjere europiane (le te gjeje autori nje qelize materiale, te vetme, te lindur ne menyre autoktone qe t’i kete sherbyer ceshtjes kombetare, ne menyre qe te vertetoje idene e vet, – dhe do te shohe qe ajo nuk ekziston). Por autori ka vazhduar lojen e vjeter te indoktrinuesve te Popullit Shqiptar duke fshehur subjektin qe e pergatiti ate per ceshtjen kombetare.

Loja e ketij autori eshte edhe me e thelle kur tenton te kopjoje nga Engelsi dhe e ndryshon ate per per te argumentuar idete e veta antihistorike. Sipas tij “historia vete do te kishte, ne shume raste, nje karakter mistik ne qofte se prapa ngjarjeve historike, te cilat ne pamje te pare mund te duken te rastit, nuk do te shihnin bashkeveprimin e faktoreve me te thelle ekonomike, me pasqyrimin ideologjik te ketyre ngjarjeve ne formen e teorive e te pikepamjeve politike, juridike, filozofike, shoqerore, artistike etj., qe njerezit kane ne kokat e tyre. “ (f. 10). Kurse Engelsi ka shkruar: “Zhvillimi politik, juridik, filozofik, fetar, letrar, artistik etj. mbeshtetet ne zhvillimin ekonomik. Po te gjitha keto ndikojne gjithashtu mbi njera-tjetren dhe mbi bazen ekonomike. Nuk eshte aspak e vertet se vetem gjendja ekonomike eshte shkaku i vetem aktiv dhe se te gjitha te tjerat jane vetem nje rrjedhim pasiv. Jo, ketu kemi nje veprim reciptok mbi bazen e domosdoshmerise ekonomike, e cila ne fund te fundit, i hap gjithnje rruge vetes” (letra e Engelsit drejtuar V. Borgiusit, 25 janar 1894, Marks-Engels, Letra te zgjedhura, f. 687). Te gjitha keto nuk i kane sherbyer autorit tone  per te permbysur metodikat ekzistuese mbi kuptimin e historise, por eshte munduar te nxjerre nga ndikimi i botes otomane mbi Popullin Shqiptar ate qe nuk mund te ishte kurre veper e tij, te fshehe subjektin qe punoi per 1300 vjet me te dhe ta paraqese teresine e ideve individuale, saktesia e se ciles eshte teper e dyshimta pasi nuk ka lene asnje gjurme, si mendim politik e shoqeror rilindes. Ne fakt problemi i termit rilindes eshte nje problem mbare europian, pasi ai nuk ekziston zbatueshem ne asnje vend te Europes, duke perjashtuar Italine, por per rastin shqiptar ai fsheh subjektin qe formoi kombi shqiptar sipas parametrave europiane.

Hapat antihistorike te autorit tone ndiqen nga hapat antidialektike te tjere duke e paraqitur situaten shoqerore te avancuar sipas cilesise pa na treguar thelbin jo vetem te cilesise se re, por as ate te kaluar (raporti rilindje-lindje). Sipas tij “Mendimi politik e shoqeror rilindes perben nje hop cilesor ne historine e mendimit shqiptar dhe njekohesisht, shkallen me te larte te zhvillimit e te pjekurise se tij ne kushtet e roberise osmane” (f. 36). Se per cilin mendim ben fjale autori une e kuptoj shume mire, por bartesit e tij nuk ka qene as rilindes dhe as shqiptare, por ai ka qene nje mendim individual qe ka sherbyer per te rregulluar ndergjegjen e gjithseicilit kundrejt Popullit Shqiptar dhe vetem kaq (kam parasysh vellezerit Frasheri, Vaso Pashen, Cajupin, Naum Veqilharxhin dhe te gjithe ata qe propoganda komuniste e Enver Hoxhes i konsideroi rilindas (me hollesisht per kete shih artikullin: “A ka rilindas Populli Shqiptar?”, publikuar ne www.genchoti.com, albanovaonline.com, 2011).

Por autori eshte treguar dhe i papergatitur per zberthimin e kesaj teme, per rastin sikur Populli Shqiptar te kishte arritur pjekurine kombetare duke u nisur nga bota e brendeshme. Vini re pikepamjen e tij mbi menyren e formimit te konceptit te autonomise ne mendimin rilindes shqiptar: “Per te gjykuar per shkallen e pjekurise se nje levizjeje kombetare, ashtu si pergjithesisht per levizjet shoqerore, nder te paret faktore subjektive qe duhen permendur eshte mendimi teorik qe frymezon ate levizje dhe programi politik i saj: C’kerkesa shtron levizja? Si i argumenton ato? Ne c’rruge orienton te zgjidhen keto kerkesa dhe c’mjete te perdoren per kete qellim? (f. 61)

Te gjithe keto kerkesa te autorit ne te vertet formojne teresine hapsinore te manipulimit te historise se Popullit Shqiptar jo vetem pse pergjigjet e tyre nuk kane asnje lidhje me Popullin Shqiptar, por ato as qe jane shtruar ndonjehere ne kete plan nga kerkush. Idete e autorit tregojne piketat se ku filloi realisht manipulimi i historise se Shqiperise dhe perse u realizua ajo. Te pakten kjo kuptohet nga raporti filozofik midis pjekurise se levizjes kombetare dhe subjektit qe e pergatit dhe qe per autorin tone eshte mendimi teorik qe na frymezoka levizjen (kjo eshte tamam nje pikepamje enveriste e paster dhe teper-teper larg filozofise materialiste). Por kur nuk ekziston as komb, as levizje shoqerore dhe as nje faktor subjektiv te lidhur ne menyre te drejteperdrejte me ato individe qe pretendon autori dhe politika enveriste se jane rilindasit shqiptare, si i behet halli problemit te formimit te shtetit shqiptar? Sa do qe jane munduar te shpikin, te fshehin, te tjetersojne, te manipulojne, te poshterojne, te genjejne Popullin Shqiptar, te vetequajtur historiane dhe filozofe shqiptare te epokes enveriste dhe postenveriste nuk kane qene te afte ne asnje pike te argumentojne shkakun real te pavaresise se shtetit dhe Popullit shqiptar. E gjithe panorama hapsinore e autorit tone ne funksion te pavaresise se shqiptareve perben nje teresi idesh pa asnje domethenie dhe pa asnje lidhje me realitetin historik. Ata jane munduar te krijojne ne fushen e subjektit, pasi ne fushen e realitetit historik kane ekzistuar realisht qeliza shoqerore qe ndihmuan dhe pergatiten Popullin Shqiptar per diten e madhe te 28 Nentorit 1912. Kete kane tentuar te fshehin historianet e shkolles komuniste dhe ne kete pike ka filluar manipulimi  real i Popullit tone. E pakten kete proces e kemi konstatuar me kohe jo vetem si veprimtari shoqerore, por kemi percaktuar dhe individet qe jane marre tipikisht me kete problem, te pakten ne fushen e historise se teatrit shqiptar (me hollesisht per kete proces mund te shohesh artikullin: “Si e ndryshojne historine, posacerisht, Ardian Klosi dhe te tjeret” (pjesa e trete) qe flet mbi historine e fillim levizjes teatrore ne Shqiperi; – www.genchoti.com, albanovaonline.com).

Duke mos bindur veten dhe lexuesin autori kerkon medoemos ta gjeje subjektin shkakesor te formimit te shtetit te shqiptareve dhe hidhet ne nje dege tjeter me argumenta jo vetem ireale, por thellesisht te genjeshtert te shpikur nga nje shkolle e tere antishqiptare. Sipas tij “Proven me bindese te ekzistences se kombit shqiptar rilindasit vleresuan gjuhen. Historine e popullit shqiptar armiqte e tij mund edhe ta shtremberonin, ta falsifikonin ne menyren me te paskrypullt, madje shume ideologe te borgjezise shoviniste te vendeve fqinje, i mohonin krejtesisht popullit tone historine e tij kombetare, kurse gjuha ishte nje fakt i gjalle, i pamohueshem i ekzistences, i lashtesise se kombit shqiptar dhe i perkatesise se territoreve te tij. “Te gjithe sa flasin gjuhen shqipe jane shqiptare”3, – thoshte Dervish Hima” (f. 69).

Ne Shqiperi shume studiues pretendojne se merren me gjuhesi dhe kane titujt: doktore, profesor, akademike duke u dekoruar per punen e tyre, pamvaresisht se cfare perfitimi ka realisht Populli Shqiptar prej tyre. Por qe te vije nje dite dhe te tentohet te hidhet balte mbi Prof. Eqerem Cabej dhe punen e tij tregon se insinuatat mbi gjuhen shqipe jane thjeshte propogande dhe studiuesit shqiptare te kesaj fushe nuk ja kane haberin lidhjes se gjuhes me shkallen e zhvillimit social (e permend emermadhin Prof. Eqerem Cabej pasi mbi vepren e tij mund te behet fare lehte studimi mbi ndikimin pellazg ne gjuhen shqipe me te cilen nuk ka asnje lidhje birerie). Sikur kete analize ta kishte bere perpara vitit 1635, kur u botua fjalori i Frang Bardhit, edhe mund te pranohej, pasi 2544 fjalet e tij nuk mund te dalin jashte kontekstit historik te trashegimise pellazge (nuk po i japim rendesi raportit te fjaleve me ndikim pellazg me ato te pastra parailire; – te pakten karakteri monosilabik i gjuhes shqipe ne e jep te drejten e konstatimit te ketij raporti). Por t’i thuash pas 350 vjetesh dhe te marresh meriten e Klerikeve Katolike, qe kishin punuar pikerisht kaq vjet per gjuhen dhe shkollat shqipe, do te thote shume me teper se akuza mbi vjedhjen dhe manipulimin e historise (me hollesisht per kete problem mund te shihet studimi: Interpretimi materialist i filozofise se Gjuhes Shqipe, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Realisht kjo do te thote se armiqte e Popullit Shqiptar fshihen pas ketyre fjaleve te autorit tone dhe ai e ka emrin komunizmi enverist. Akoma me tej, fjalet e Dervish Himes nuk jane te sakta, pasi gjysma e popullit grek (te themi) e flisnin gjuhen shqipe (arvanitasit), por nuk konsiderohen shqiptare.

Fantazite e “filozofeve” enveriste shkonin pertej historise, duke kerkuar mbeshtetjen tek idete e dyshimta  prej nga ata pretendonin se ekzistonte mendimi politiko-shoqeror rilindas per clirimin kombetar (gjithmone duke i konsideruar te sakta referimet). Sipas autorit tone “Mendimi i Samiut (behet fjale per Sami Frasherin, GH) ishte per krijimin e “nje fare dhimokratie” (demokracie) apo “pleqesie”, te ngjashme me ate qe kishte ekzistuar shekuj me pare tek iliret e qe ruhej, ne nje menyre, ne malesite shqiptare te Veriut. Ne librin e tij Samiu permend nje deshmi te gjeografit te lashte grek Strabonit, sipas se ciles, ne fiset ilire ketu e dymije vjet me pare ekzistonin disa keshilla apo  pleqesi, sic i quante ai, te cilat ishin organe te verteta veteqeverisese te te pareve tane. Nga kjo forme e te qeverisurit, nga kjo pleqesi, te cilen “e kemi ruajtur edhe gjer me sot”, thoshte Samiu, “na te mos heqim dore kurre…”3(f. 73). Pretendimi i Samiut (nqs eshte i tij) jo vetem qe nuk eshte i sakte, por ai fsheh dhe luften e madhe qindra vjecare qe subjekti europian, qe ka vepruan ne brendesi te Popullit Shqiptar, ka bere me popullaten vendase per t’i ndryshuar karakteristiken natyrore, ne favor te zhvillimit te pershpejtuar, dhe ketu qendron i gjithe thelbi i Historise se Popullit Shqiptar dhe i vete shkences se HISTORISE. Ne te vertete i gjithe ky pasazh i Samiut eshte fund e krye nje permbledhje idesh jashte realitetit historik. Lexuesi duhet te jete i sigurte qe as iliret nuk kane pasur kete forme organizimi dhe as Straboni nuk mund te kete ditur kete deshmi, pasi organizimi fisnor nder ilire ka filluar shume me vone se Straboni (gjeografi helen ka njohur shoqerine pellazge ne bashkejetese me popullten autoktone e nuk ma merr mendja qe te kete qene i afte te beje diferencat) dhe shkaktari i ketij organizimi ka qene Katolicizmi Institucional, ne fund te shekullit te XII. Ky lloj organizimi konstatohet me familjen ku “Martesa brënda fisit nën  shkallën e shtatë sipas akteve të konsilit të Tivarit të vitit 1199 në Shqipërinë e Veriut në popullsinë katolike duket se ka vazhduar. Ndalohet nga kisha në këtë vit. (Burime të zgjedhura II, shek X-XV), f. 61” (Dokumenta të periudhës bizantine për historinë e Shqipërisë (shek VII-XV), f. 59). Eshte nje pike qe fsheh shume te panjohura per shoqerine parashqiptare duke na treguar dhe rrugen qe ka ndjekur kjo shoqeri deri ne momentin qe formon shtetin e vet dhe subjektin qe ka udhehequr kete proces. Por ne kete pike ja vlen te zbulohet aresyeja perse autori yne merr persiper ta lidhe procesin e mendimit rilindas me Veriun e Shqiperise kur permbajtja e rilindasve, te emertuar te tille nga enverizmi, nuk kane asnje lidhje me te. Cfare ka kerkuar te ndreqe filozofi  i epokes komuniste me kete deduksion? Nuk e di a e kupton lexuesi se tjeter pretendim ka titulli i librit qe po analizojme dhe tjeter kuptim ka brendia e tij! Problemi i organizimit fisnor, se bashku me vetqeverisjen e tij, eshte i pazgjidhur akoma jo vetem ne shtritshmerine e vet historike, por dhe ne perputhjen qe ka me shtetit klasor ne planin klasik. Por me dinamiken e Popullit Shqiptar si eshte perputhur? Ketu qendron pika e fshehte e formimit te shtetit te shqiptareve dhe kete autori yne nuk ka qene i afte ta zbuloje dot, le pastaj ta interpretoje. Vazhdojme me tej, pasi libri ne fjale permban xhevahire te panumerta mbi menyren se si eshte realizuar manipulimi i historise se Popullit Shqiptar.

Ne faqen 133-134 autori merret me nje problem qe as ka pasur lidhje me Turqie Otomane ne menyre te drejteperdrejte, por qe ka ndodhur ne kohen e saj. Sipas autorit “Faktori ekonomik ishte, domosdo, kryesori, por krahas tij, pushtimi i huaj ishte gjithashtu nje faktor qe i thellonte me shume dasite krahinore midis popullsise shqiptare. Duke i trajtuar ne menyre te diferencuar zona dhe krahina te ndryshme shqiptare dhe popullsite e tyre, duke u njohur malesive te veriut disa privilegje te vecanta e duke ua mohuar keto krahinave te tjera, duke bere diferencime te theksuara, sidomos ne trajtimin e popullsive shqiptare myslimane e asaj katolike apo ortodokse, pushtuesit osmane synonin ta percanin popullin tone, t’i armiqesonin me njeri-tjetrin grupe te vecanta te tij, pasi keshtu e kishin me te lehte te ruanin e te forconin zgjedhen e tyre”. E kam gjetur kete ide edhe tek autore te tjere te shkolles komuniste (Pirro Misha, Arratisja nga burgu i historise, f. 28,49), por e verteta eshte krejt tjeter per tjeter. Autoret e ketyre permasave kerkojne me cdo kusht t’i hedhin hi syve shqiptareve sa me gjate dhe te fshehin faktin qe trajtimin e diferencuar ekonomik midis krahinave shqiptaret e kane hasur vetem ne kohen e komunizmit enverist dhe asnjehere tjeter. Eshte tjeter pune permasa e marredhenieve universale te poleve gjeografike te shqiptareve; ajo nuk eshte varur asnjehere nga deshirat e shqiptareve dhe per ta ka qene gjithmone e rastit. E vetmja gje qe ka rene ne sy ka qene forma e besimit fetar ku malesoret e Veriut pane tek Selia e Shenjte dhe Austro-Hungaria mbrojtesin historik te deshirave te tyre dhe vetem kjo ka realizuar diferencimin, por pa ja ndryshuar thelbin e zhvillimit. Ky eshte nje problem filozofik qe nxenesit e shkolles enveriste nuk kane pasur kapacitet intelektual per ta zberthyer jo vetem per paaftesi, por, kryesisht, tek karakteri antimaterialist i filozofise ku jane mbeshtetur gjithmone, e cila asnjehere nuk e ka marre seriozisht boten e relacioneve universale te klasave dhe shtresave te shoqerise, por jane mbeshtetur vetem ne luften e klasave pa ja kuptuar permasen. Duke mos bere dot zberthimin e ngjarjeve dhe analizave ne pasojat  e tyre nuk eshte kuptuar kurre perse malsoret e Veriut e betonuan kufirin me serbet me gjakun dhe kockat e tyre, gje qe nuk e bene per turqit otomane (e gjithe kryevepra e eposit shqiptar, “Lahuta e Malsise”, e Poetit tone Kombetar Pader Gjergj Fishtes, mbeshtetet ne kete themel njerezor Historik). Atehere per cfare diference behet fjala? Mos valle per faktin qe vetem keta malsore kane luftuar per Shqipni dhe pjesa tjeter kane pare interesat e ngushta fisnore? Perse nuk e thote hapur autori kete histori, por i bie larg e larg pa ja permendur permasen? Duke dashur te fshehin nje krim kundra Popullit Shqiptar dishepujt e enverizmit dashur pa dashur vene ne dukje nje fakt duke e keqinterpretuar me nje ligesi shpirterore te tejskajshme (prandaj kjo shtrese e shoqerise sone eshte e pandreqshme). Problemi sot shtrohet: perse Populli Shqiptar luftoi me arme ne dore historikisht dhe domosdoshmerisht kundra serbo-malazezve dhe perse rastesisht kundra otomaneve, vetem kur erdhi ora e vdekjes se Perandorise Otomane? Pikerisht teresine e ketyre ngjarjeve propoganda komuniste ja pat fshehur Popullit Shqiptar per 45 vjet dhe nisi e sajoi karakterin antiosman te Popullit Shqiptar. Eshte nje nder pikat kryesore te argumentit mbi zbulimin e shkakut te formimit te shtetit te shqiptareve dhe autoreve te tij.

Autori pa dashur zbulon tendencen e analizes se tij kur niset dhe diferencon popullaten shqiptare mbi bazen e besimit fetar. Ai nuk e ka hallin tek paraqitja formale e krahinave shqiptare kundrejt zhvillimit shoqeror, por diferenca kundrejt ceshtjes kombetare ka qene cfaqur shume dukshem kur behet krahasimi Veri-Jug brenda Shqiperise politike, apo Kosove-Shqiperi. Ne i pame disa studiues shqiptare te viteve 60-80 se si e kishin konkluduar historine e Popullit Shqiptar dhe pretendimet e tyre, por sterzgjatja analitike e ceshtjes kombetare duke vene ne ballance polet gjeografike, ku banonin shqiptaret, eshte realisht e pavlefshme vetem per nje fakt te thjeshte: popullata jugshqiptare nuk beri asnje veprim kundra politikes greke edhe pse veriu i saj banohej nga vellezerit biologjike te shqiptareve te jugut. Ketu duhet kerkuar aresyeja perse ne jug te Shqiperise se sotme nuk u ngriten kundra politikes greke (vetem kur greket u futen ne territoret e caktuara nga Londra pati kunderveprim, por jo ne kuader te ceshtjes kombetare). Pastaj shqiptaret qe banonin ne shtetin grek, pervec popullates came, e pane me te aresyeshme te jetonin ne nje shtet te konsoliduar prej 100 vjetesh, se sa ne nje shtet te panjohur qe nuk kishte ekzistuar kurre. Eshte kjo aresyeja perse Europa mbylli te dy veshet e te dy syte perpara masakrave te grekeve kundra popullates came. A nuk ka ketu nje marreveshje te fshehte qe historianet e epoken komuniste e kane anashkaluar per aresye politike ku ka gisht Enver Hoxha? Fakti qe masakra kundra shqiptareve te Greqise ka dy permasa kohore (1912-1914, 1944-1945) tregon se diktatori shqiptar ka gisht ne te dyten.

Por manipulimi i historise se Popullit Shqiptar mund te zbulohet edhe ne nje menyre tjeter: duke marre per baze qellimin per te cilin jane perdorur argumenta ireale dhe te kundert me faktin historik. Keshtu autori yne pretendon te kete bere nje zbulim, duke ecur ne gjurmen e diktatorit. Sipas tij “populli yne nuk ka qene nje popull besimtar fanatik. Kjo per aresye, nga njera ane, te origjines se huaj te feve qe kane ekzistuar ne Shqiperi, te cilat i kane sjelle e perhapur pushtuesit e huaj; nga njera ane, per vete rolin thellesisht reaksonar e antikombetar qe fete kane luajtur ne jeten e popullit tone, duke u sherbyer pushtuesve te huaj qe i kane sjelle dhe klasave shfrytezuese te vendit, qe i kane mbeshtetur. Po keshtu, si rregull, fete ne Shqiperi kane qene predikuar ne gjuhe te huaja, te cilat populli nuk i kuptonte e, kjo arsye bente qe e pakuptuar te mbetej edhe permbajtja e dogmave dhe e mesimeve te fese (f. 137)”. Analiza e ketyre rreshtave eshte teper e thjeshte vetem per nje fakt: autori genjen. Por menyra se si genjen eshte me te vertete spetakolare, pasi eshte e vertete qe dy besime monoteiste ne Shqiperi i kane kryer ritet e tyre fetare ne gjuhen amtare te ideve fetare dhe ato nuk kane kryer asnje veprimtari ne favor te ceshtjes shqiptare (nuk po themi qe kane luftuar gjithe jeten e jetes kundra unitetit te kombit shqiptar), por njera prej tyre ka bere ate qe vete shqiptaret nuk e kane bere kurre edhe ne qofte se do te bashkojme te gjithe kohen e ekzistences se tyre ne histori ne raport me te. Kjo perben pikerisht thelbin shkakesor te formimit historik te shtetit te shqiptareve dhe me kete pasazh ne kemi argumentin me te plote qe verteton se politika komuniste e enverizmit ka qene kundra ceshtjes kombetare shqiptare. Por problemi fetar na jep zgjidhjen se kush dhe kundra kujt kane luftuar shqiptaret, te pakten ne keto dy shekujt e fundit dhe kush i ka udhehequr ne kete lufte.

Autori yne nuk i jep pergjigje ketyre pyetjeve, keshtu qe rrjedhimisht problemi i titullmbajtjes se librit te tij eshte inekzistent.

Me rastin e 75 vjetorit te Pavaresise, Akademia e Shkencave e RPSSH te Shqiperise (keshtu shkruhet ne kapakun e librit), Instituti i Historise, ne bashkepunim me Universitetin e Tiranes “Enver Hoxha”, organizuan nje Konferenca Kombetare kushtuar ketij pervjetori me titull: Probleme te Pavaresise se Shqiperise, Tirane 1987, ku referuan ajka e historiografise enveriste. Permend me radhe: Aleks Buda, Stefanaq Pollo, Sofokli Lazri, Alfred Uci, Arben Puto Hekuran Mara, Veniamin Toci, Kristaq Prifti dhe Kristo Frasheri. Vetem nga tituj e referateve te ben te mendosh se akademiku Arben Puto duhet t’i jete afruar me afer te vertetes (“Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan” emertohej referati i tij) duke i rreshqitur manipulimeve te bera deri ne ate kohe. Por nuk te le kryetari i Akademise se asaj kohe qe te mendosh te realizosh kete rreshqitje pasi me fjale krejt ne ajer mundohet te imprenjoje tek pjesmarresit ate qe nuk ka pasur asnje mundesi te ekzistoje, por dhe duke konstatuar nje fakt pa qene i afte ta interpretoje. Sipas tij “Nuk jane ne vetvete dekadat; domethenien e kesaj dite e jep ai dimension trondites, tragjik e heroik, ai raport midis nje roberie mijevjecare ne kuadrin e nen thundren e perandorise boterore qe e cuan popullin shqiptar deri ne buze te gremines, te zhdukjes se tij fizike dhe kesaj fitore te vone te jetes se pavarur shteterore – me vone se shumica e popujve europiane” (Aleks Buda, Fjala e hapjes, f. 6). Te pranosh ekzistencen e nje roberie mijevjecare, pa treguar me perpara perse popullata vendase nuk u ngrit kundra saj sic kishin bere te gjithe popujt europiane deri ne ate kohe; te pranosh se populli shqiptar paska qene buze gremines drejt zhdukjes fizike te tij, pa treguar me perpara se kush kishte dashur ta beje kete (helenet, romaket, otomanet as nuk kane tentuar ndonjehere te zhdukin popullaten autoktone per hesapet e tyre politike) dhe kur; te pranosh se jeta e pavarur shteterore u fitua me vone se shumica e popujve europiane, pa treguar me perpara aresyet e kesaj vonese historike; te gjitha keto tregojne se analiza nuk eshte historike, por thjeshte statistikore dhe te gjitha me hamendje te paargumentuara. Eshte pika ku fillon dhe mbaron defekti i shkences shqiptare te Historise pergjate epokes komuniste.

Por tek kryetari i Akademise se Shkencave te epokes socialiste ne zbulojme nje problem jo pak te rendesishem. Atje ku shkenca e historise percakton parametrat biologjiko-shoqeror, autori ne menyre arbitrare pretendon per te kunderten pa dhene asnje argument shpjegues. Vini re kete reaksion me veten e tij dhe shkencen enveriste: “Akti historik i Vlores, ajo sfide historike nuk qe, sic eshte thene, nje rrjedhim mekanik i zbrazetise qe paska shkaktuar shembja e perandorise se sulltaneve, nje rrjedhim koniukturash diplomatike, makar as nje dhurate miqsh te dyshimte, ashtu si nuk qe ky popull, ashtu sic duan ta paraqesin, karakterizuar gjate historise se tij nga paaftesia per nje jete te perparuar shoqerore e shteterore, nga percarja ne krahina, fise e fe – nje konglomerat pa unitet ekonomik e territorial – asgje tjeter vecse nje material brut per te mbushur e plotesuar kerkesat e njeres a tjetres fuqi te madhe ose te vogel (f. 6-7). Une nuk e besoj se mund te shprehet me sakte shkaku i formimit te shtetit te shqiptareve duke u nisur vetem nga bota e brendeshme e shqiptareve, por qe nuk i pelqen autorit tone; dhe pse? Akoma dhe sot shkenca historike, jo vetem shqiptare, nuk e ka kuptuar se karakteri dy permasor i levizjes shoqerore perben bazen e shkences se historise dhe po nuk pate percaktuar permasat e te dy kraheve nuk ka asnje mundesi, qofte dhe teorike, te mundesh te realizosh nje analize te karakterit historik. Autori yne , pa dashur, manifeston kete defekt ne shkencen historike shqiptare duke ju a hequr mbojtjen formale shkencetareve te ardhshem shqiptare. Rreshtat e mesiperm kane dhene njeren nga te dy shkaqet e gjendjes shoqerore te shqiptareve edhe pse autori yne pretendon per te kunderten, por per rastin konkret kjo nuk perben thelbin e problemit, pasi bota e relacioneve universale nuk eshte varur asnjehere nga shqiptaret dhe parardhesit e tyre. Keshtu qe autori yne pretendon per nje gje qe eshte qe ne nisje e pasakte, por nuk di te ndertoje kritiken ne adrese te saj. Pikerisht e kunderta e ketij pretendimi, ne planin zgjidhes, perben detyren e ketij studimi dhe ate qe nuk ka zgjidhur dot historiografia shqiptare e te gjithe koherave. Per te kuptuar falsitetin e pretendimeve te autorit tone dhe rrugen e gabuar ku ai dhe shoket e tij e futen historiografine shqiptare, gje qe lidhet me pretendimin e mesiperm, po jap nje nder pikat udherrefyese te filozofise enveriste per pavaresine e shtetit te shqiptareve te cilen autori yne e hodhi ne tregun e mendimit intelektual shqiptar duke injoruar totalisht pretendimet e mendimit historiografik boteror. Sipas tij: “Jo ne tryezen e gjelber te diplomacise u vune bazat e lirise sone shteterore e te pavaresise e te perparimit. Ajo faqe e re qe u hap ne Vlore ne librin e historise, ajo porte drejt se ardhmes nuk mund te mbyllej me kurre; ashtu si nuk mund te shuhej me kurre ajo shprehje objektive e ligjshme e zhvillimit historik, kerkesa per bashkimin e ketij kombi, e shprehur boterisht kaq here ne vendimet, thirrjet, kerkesat drejtuar bashkekohesve, drejtuar botes ne kuvendet e shekujve, nga lidhja e madhe shqiptare ne Prizren, nga Kuvendet kryengritese te Greces, Sinjes, Junikut, ne pragun e pavaresise dhe ne kuvendin Kombetar ne Vlore. Njesia ishte komponentja plotesuese e Pavaresise; kjo donte te thoshte misherimi i kombit si realitet veprues, i pavarur, i perparimit historik-shoqeror, ekonomik, politik e kulturor” (f. 7).

Historiografia komuniste e epokes se diktatures nuk ka arritur te kuptoje nje nga ligjet themelore shoqerore te zhvillimit te botes njerezore sipas se ciles: rastesi nuk do te thote kurdohere cilesi (qe rastesia te kthehet ne cilesi duhet medoemos qe ajo ta zhvilloje objektin e vet deri ne fundin e vet kohor, – gje qe e sposton analizen e ngjarjes ne nje stad tjeter te mendimit filozofik jashte dialektikes; -ne kete pike qendron boshlleku i Fridrih Hegelit), nga ku rrjedh  parametri: pamundesi zhvillimi, ose pamundesia e kthimit te rastesise ne domosdoshmerise. Ndoshta dhe e kishin kuptuar, por pranimi i saj do te thoshte te konfrontohej me diktatorin. Ne kete kategori ka shume gjera te pazberthyera sakte dhe ne kete pike eshte spekulluar ne menyre te tejskajshme. Une pretendoj se me rastin e 75 vjetorit te pavaresise Akademia e Shkencave po manifestonte nje bosht te ri informativ, duke tentuar te propogandonte me shume realitet, por pa mundur dot t’i afrohet te VERTETES; shkalla e larte e indoktrinimit te shqiptareve e kishte bere te pabesueshme kete akademi perpara popullit te vet. Mjafton te krahasohet permbajtja e rreshtave te mesiperm me ato qe jane shkruar nga Fatos Tarifa, Ligor Mile, Kristo Frasheri, Stefanaq Pollo, Arben Puto, vete akademia ne fjale ne librin mbi historine e Shqiperise, per te kuptuar se cfare po nderronte ne permbajten e historise se Shqiperise. Kryetari i Akademise se Shkencave nuk ben fjale me per komitete te fshehta, por per Kuvende mbare kombetare: i Prizrenit – i Greces – i Sinjes – i Junikut deri tek ai i Vlores duke e hedhur pas kraheve idene qe luften per pavaresi na e kishin bere komitetet e Jugut. Por kryetari vazhdonte te manifestonte idete bolshevike mbi zhvillimin shoqeror duke i treguar Popullit Shqiptar se porta e zhvillimit na ishte hapur pikerisht me pavaresine. Eshte nje pike qe ka nevoje per nje zberthim me te kuptueshem, pasi ne realitet, pas shkeputjes nga Turqia Otomane, Populli Shqiptar nuk u fut ne rrugen e zhvillimit, por ne rrugen e stacionimit shoqeror pasi pershpejtimi i dhene nga Perandoria Otomane ishte nderprere dhe nuk kishte se kush do te mbante ritmin e atij pershpejtimi. Kontradiktat ne brendesi te shoqerise shqiptare e kane burimin pikerisht tek ky pershpejtim dhe eshte nje e keqe qe do ta shoqeroje Popullin Shqiptar per nje kohe shume-shume te gjate. Nuk eshte profeci, por mosperputhja e kohe-hapsires shoqerore me kohe-hapsiren politike perben tragjedine e ardheshme tre Popullit Shqiptar. Mjafton te analizohet struktura sociale e shqiptareve ne drejtim te civilizimit dhe kuptohet me lehtesi se cfare ka ndodhur realisht me Popullin Shqiptar pergjate 2000 vjeteve te fundit dhe merite e kujt eshte gjendja reale (as qe mund te behet fjale per shtetin e tyre). Procesi i civilizimit te Popullit Shqiptar eshte i barasvlefshem me vete formimin e shtetit te tyre dhe qe te dyja nuk jane rezultat i zhvillimit autokton, por i ndikimit te politikave boterore mbi ta; gje e cila bie ne kundershtim me te gjitha format e civilizimit boteror per te gjithe koherat. Eshte nje pike qe eshte mbajtur e fshehte me shume djallezi, pasi ka devijuar gjenezen e disa krahinave te banuara sot nga shqiptare, por qe ne realitet nuk jane te tille jo vetem ne origjine , por as ne genin biologjik. Dhe kur vjen puna per te argumentuar shkaqet dhe forcat qe cuan ne formimin e shtetit te shqiptareve anashkalohen te gjitha qelizat shoqerore qe formojne shtetin klasik. E keqja eshte se shqiptaret ne teori njohin vetem shtetin klasor, kur ne praktike kane perjetuar vetem shtetin politik, dmth ligjor; dhe e gjitha kjo pergjate 2500 vjeteve te fundit te jetes se tyre kontinentale pa bere dallimin midis tyre. Shteti klasor eshte dukuri e popujve te Europes dhe atij otoman, si rezultat i zhvillimit fundor te shoqerive perkatese, kur shteti ligjor rezultat i botes se relacioneve midis shteteve te zhvilluara te kohes dhe popujve ne gjendje te prapambetur shoqerore; per shqiptaret dhe paraardhesit e tyre kjo eshte nje dukuri determinuese, por duke u marre gjithmone ne konsiderate drejtimi politik ne funksion te gjendjes shoqerore te vendasve eshte arritur te fshihet, ne kete menyre, gjenezen historike te ketyre te fundit. Kjo eshte e vetmja praktike ideore e historiografise komuniste te epokes se diktatures dhe defekti kryesor i saj, por e gjithe historia e Popullit Shqiptar eshte e ngritur mbi kete praktike ideore.

Vini re se si merret per baze kjo praktike ideore ne historine e Popullit Shqiptar!

Ne vazhdim, nje nder anetaret e Institutit te indoktrinimit te shqiptareve ka shkruar: “Me vendimin historik te Kuvendit te Vlores triumfonte edhe ne Shqiperi parimi i kombesise i shpallur nga rilindasit tane dhe nga demokracia ballkanike dhe evropiane qysh ne shek. XIX. Vihej ne vend keshtu nje e drejte imanente e nje kombi te formuar ne territorin e vet te banuar pa nderprerje gjate shekujve, me gjuhe, kulture, histori e individualitet te vetin, e drejte qe i takonte edhe per kontributin e vyer qe kishin dhene ne procesin clirimtar ballkanik dhe evropian.” (Stefanaq Pollo, Shpallja e pavaresise se Shqiperise, po aty, f. 9-10). E reja ne keto rreshta eshte pranimi i demokracise ne Ballkan dhe ne  Europe pikerisht per kohen kur po vihesh ne kandar ekzistenca e Popullit Shqiptar dhe autorit i duhet kjo demokraci per t’i mbushur mendjen lexuesit shqiptar se shkaterrimi i Perandorise Otomane perfshihej brenda kesaj demokracie. Por kjo nuk mjafton: duhej krijuar tabani shqiptar per te mbeshtetur kete demokraci dhe per kete sherbeu bota e Rilindjes Italiane duke u pergjithesuar qofte per Europen, qofte per shqiptaret ,edhe pse per keta te fundit linja lindese nuk kishte vdekur akoma dhe procesi vazhdonte nga i njejti subjekt prej 1300 vjetesh pa pushim duke argumentuar se Populli Shqiptar nuk kishte rilindje: ai po formohej per here te pare dhe te vetme ne Historine e Njerezimit. Ne kete pike fillonte punen e vet dhe shteti i shqiptareve dhe kjo duhej zbuluar, por ajo u fsheh me nje djallezi diabolike nga njerez po te tille. Nuk mjaftoi kjo, por historiografia komuniste u detyrua te shpikte  edhe me shume duke sajuar kombin si nje krijese te kesaj rilindje dhe me kete t’i tregonte Njerezimit se produkti intelektual komunist shqiptar ishte shpikesi me i madhe ne fushen e shkencave shoqerore. Ja perse une pretendoj se historia e Popullit Shqiptar eshte nje sajese e inteligjences komuniste dhe ajo nuk ka asnje lidhje me realitetin e jetuar nga te paret tane. Eshte po ky autor qe vazhdon shpikjet e tij, por tashme duke e barazuar kete histori per te gjithe trevat shqiptare edhe pse kjo nuk eshte e vertete ne asnje germe. Sipas tij “Pavaresia e Shqiperise nuk ishte thjeshte veper e nje grushti patriotesh qe ngriten flamurin ne Vlore. Ata sigurisht kane vendin e tyre te nderuar ne histori. Por ata dhe Kuvendi i Vlores sanksionuan juridikisht me nje akt te nenshkruar nga perfaqesuesit e kombit ate qe kishin pergatitur gjate dhjetra e dhjetera vjeteve, me lufte, vuajtje e sakrifica masat e gjera popullore ne te gjitha trevat shqiptare. Ne themelet e pavaresise kishin vene gure e gjithe Shqiperia.” (po aty, f. 10). Pikerisht kjo nuk eshte e vertete dhe bile me e pamundura qe te mund te kete ndodhur per nje aresye shume te thjeshte: Populli Shqiptar kishte mbi 1000 vjet qe ishte ndare ne tre pjese nga pikepamja fetare, ne tre pjese nga pikepamja gjeografiko-politike dhe ne dy pjese nga pikepamja e marredhenieve universale nderkontinentale. Kjo kishte bere qe tek shqiptaret te bashkejetonin tre forma fetare, qe manifestonin nje kunderti te theksuar politike te bartesve te tyre; te formoheshin tre grupe te medha njerezish qe i perkisnin nje gjuhe, nje trungu biologjik, nje kombi, por qe nuk i perkisnin nje shteti te tyre; te formoheshin dy grupe te ndryshme njerezish me diferenca te medha sasiore midis tyre, por me shkalle civilizimi diametralisht te kundert midis tyre. Kjo e fundit do te behej promotori baze i formimit te shtetit te shqiptareve dhe nuk do te kuptohej kurre per te gjithe kohen e ekzistences se tij. Eshte kjo aresyeja perse historia e shtetit te shqiptareve konsiderohet e barasvlefshme si veper e te gjithe shqiptareve. Pikerisht kjo nuk eshte e vertete: shteti i shqiptareve eshte veper e nje grushti njerezish ne kundershtim me deshirat e vete shqiptareve te fillim shekullit te XX-te per ta shpetuar ate nga intrigat e politikes antagoniste europiane qe nuk i kuptonte kerkush nder shqiptare, pervec ketij grushti njerezish.

Une pretendoj se ky autor duhet ta kete kuptuar ekzistencen e ketij grushti shqiptaresh, vetem se i nderron emrin dhe vepren qe ata po realizonin prej 1300 vjetesh. Kjo e ka kuptimin e vet dhe nuk eshte e veshtire te kuptohet perse nuk eshte deklaruar kurre sipas te VERTETES, por eshte devijuar per t’i mbushur mendjen shqiptareve sikur “Nje mbeshtetje e jashtme, nje aleance luftarake, psh., me fqinjet grek ne luften clirimtare kunder Perandorise Osmane ishte e mjaftueshme per Komitetin Qendror te Stambollit dhe udheheqesin e tij Abdyl Frasherin qe te projektonte qysh me 1877 krijimin e nje Shqiperie te pavarur. Qendrimi negativ qe mbajti ndaj ketij projekti qeveria greke e perforcoi bindjen mbi drejtesine e kerkeses per autonomine territoriale-administrative te vendit. Megjithekete , kur Lidhja e Prizrenit e shpalli vete autonomine dhe formoi qeverine e perkohshme me 1881, Sami Frasheri shpresonte se nuk do te vononin te krijoheshin rrethanat e favorshme qe Shqiperia te behej, sic shprehej ai, “me shkeputje fare”. E pare me kete sy, pavaresia e 1912-es, e shpallur ne kushtet e Luftes se Pare Ballkanike ishte rrjedhim llogjik i vijes rilindese” (po aty, f. 15). Qe te mund te pranosh kete qe thote ky autor ne radhe te pare duhet te jesh miop dhe mundesisht dhe qorr qe te mund te mos shohesh se shteti i ardhshem i shqiptareve nuk ka asnje lidhje qofte me Abdyl Frasherin, qofte me Sami Frasherin. Fantazia e autorit le shume per te deshiruar ne kete drejtim pasi ai as qe e ka marre mundimin te argumentoje, qofte dhe per formalitet, nje lidhje midis ideve te rilindasve te tij dhe shtetit te Ismail Qemalit. Duke lexuar vepren e Av. Vasil K. Dilo mbi “Protokollin e Korfuzit” rezulton se ka nje tjeter interpretim mbi vepren e Sami Frasherit (per kete shih artikullin “Protokolli i Korfuzit” publikuar ne albanovaonline.com, www.genchoti.com.). Ne do te kemi mundesi ta shohim qe e gjithe ngrehina e shtetit te shqiptareve, pergjate 100 vjeteve te ekzistences se tij, nuk ka absolutisht asnje lidhje materiale me kedo rryme filozofike e politike te akredituar ne historiografine komuniste shqiptare dhe rrjedhimisht nuk ka se si te jete veper e tyre. Nuk eshte aspak e veshtire te zbulohet teresia e qelizave materiale te shoqerise qe ndertuan shtetin e shqiptareve ne kundershtim me te gjithe shkollat  dhe praktikat sllave. Eshte kjo aresyeja perse shkolla serbe nuk e pranon ekzistencen e mundesise se ndertimit te shtetit te shqiptareve dhe kete historiografia komuniste shqiptare nuk ka qene e afte ta konstatoje, le me ta argumentoje dot. Kemi te bejme me nje perplasje shkollash dhe botekuptimesh ku pala shqiptare ka qene kundra vetem me fjale pa argumentuar as dhe nje problem te pretenduar dhe kete e realizoi duke e ndryshuar historine e Popullit Shqiptar me fjale dhe vepra.

Ne teresi e gjithe dinamika e formimit te shtetit te shqiptareve sipas historiografise komuniste eshte e sajuar germe per germe e rresht per rresht duke qene larg te vertetes ne te kunderten e saj. Edhe kur ka ardhur puna per te percaktuar llojin e luftes se perdorur dhe shkallen e apliklimit te saj u sajuan ngjarje te paqena deri ne ate mase sa sot shqiptaret nuk dine pothuajse asgje te sakte. Vini re shpikjet ne kete drejtim: “Drejtimi i dyte themelor qe pergatiti pavaresine ishte veprimi revolucionar i armatosur. Mendimi teorik, politik e kulturor i Rilindjes u shoqerua hap pas hapi me luften e armatosur antiosmane. Ne kete fushe levizja jone patriotike shenoi faqe te shkelqyera qe i bejne asaj nder. Eshte nje merite e madhe e rilindesve me te perparuar qe e konsideruan levizjen e aematosur clirimtare si nje mjet te domosdoshem per te fituar te drejtat kombetare. Por eshte nje merite edhe me e madhe e masave popullore shqiptare e ne menyre te vecante e fshataresise qe rrembyen armet sa here paraqitej nevoja dhe nuk ngurruan te mateshin me armiq te fuqishem, edhe pse kjo lufte kerkonte shume gjak e sakrifica. Kjo lufte qe mbush analet e shek. XIX-XX ishte ana me e forte e levizjes sone kombetare. Qe nga kryengritjet kunder reformave te Tanzimatit e deri me 1912 kemi nje zinxhir te tere levizjesh te armatosura antiosmane qe pasuan njera-tjetren, me permasa e intensitet te ndryshem, por me nje qellim te vetem, te shkundnin zgjedhen e huaj dhe te siguronin lirine. Ishin ne radhe te pare keto ngjarje qe pergatiten truallin e celen shtigjet per shpalljen e pavaresise. Mund te thuhet me plot goje se flamuri u ngrit ne Vlore mbi nje truall te vaditur me gjak e se pavaresine e pagoi shume shtrenjt populli yne patriot e liridashes.” (po aty, f. 16-17). Vetem fakti i lidhjes se reformave te Tanzimatit me kryengritjet e shqiptareve eshte i afte te argumentojne se ato nuk kane asnje lidhje me pavaresine e shtetit te shqiptareve dhe perputhen krejt rastesisht, por qe historiografia komuniste kerkoi te formoje nje unitet ngjarjesh me perfundime jo vetem te dyshimta, por dhe ireale. Qe te mundesh te lidhesh luften, si vazhdim i politikes me mjete te tjera, eshte me e rendesishme qe te percaktohen qelizat materiale te shoqerise qe cojne domosdoshmerisht ne formimin e shtetit dhe ne kete drejtim shkolla shqiptare nuk ka qene e afte ta kryje detyren qe i vuri vetes. Zbulimi i tyre tregon se baza materiale e formimit te shtetit te shqiptareve nuk ka qene lufta dhe ajo eshte perputhur krejt rastesisht me pavaresine e shtetit te shqiptareve. Marrja per baze nga historiografia komuniste e atyre ngjarjeve eshte bere per dy qellime: 1-per te lidhur tezen leniniste mbi shtetin me luften e armatosur dhe prej ketej per te kaluar ne revolucionin socialist. 2-per te lidhur teorine e shtetit me luften, si domosdoshmeri e vetme, gje qe nuk eshte e vertete as ne planin teorik (te pakten une jam marre me kete problem (studimi: “Lufta dhe Njerezimi”, pjesa e dyte e “Tjetersimi i Historise ose Ndergjegjja e ngjarjes” (-shih “biografia” tek www.genchoti.com) dhe rezulton e kunderta: shteti nuk eshte formuar nga lufta, por nga idete juridike dhe lufta gjithmone dje-sot dhe ne te ardhmen do te perputhet rastesisht me shtetin duke u shfrytezuar nga ky i fundit). E sa per truallin e vaditur me gjak ai gjendet ne kufirin sllavo-shqiptar ku eshtrat e malsoreve katolike te Veriut ngriten murin e perjetshem te sakrifices (per kete shih Roberto Moroco dela Roka, Kombesia dhe feja ne Shqiperi 1920-1944, f. 158). Eshte nje teresi ngjarjesh te tjetersuara per aresye politike, por qe nuk mund te fshehin faktin se shqiptaret kane luftuar vetem kur jane prekur intersat e ngushta krahinore dhe te gjitha keto ne lufte kundra pushtimeve sllave. Keshtu qe ngelet per te zbuluar se cfare jane levizjet e armatosura kundra pushtetit otoman dhe kush ka qene shkaku i shperthimit te tyre. Eshte pika numer nje e mashtrimit komunist ne historine e Popullit Shqiptar dhe e gjitha kjo per te fshehur karakterin antinjerezor e antishqiptar te popullsive sllave kundra popullava autoktone pergjate 1500 vjeteve te fundit. Qe nga ky moment eshte shume e lehte per te pare seriozitetin e studimeve shqiptare dhe karakterin e tyre ne funksion te temes sone. Por kjo do te thote se eshte i pavlefshem i gjithe deduksioni qe pretendon sikur: “Shpallja e Pavaresise ishte nje akt shpetimtar e largpames me pasoja te rendesishme per te ardhmen e vendit. 28 Nentori u ngulit thelle ne ndergjegjen dhe ne kujtesen e popullit dhe qendroi aty si nje fener i pashuar qe ndriconte rrugen e se ardhmes. Ai u kthye ne nje pikembeshtetje te fuqishme morale, ne nje ide-force qe mobilizonte, nxiste, inkurajonte shqiptaret ne ditet e tyre te erreta; gjate pushtimeve te huaja qe njohu vendi me vone” ( po aty, f. 28). Te gjitha keto jane perralla propogandistike pasi rrezikshmeria e integritetit te shtetit shqiptar nuk ka ardhur kurre nga Turqia, bile, per te qene te sakte, sic do ta shohim, shteti i shqiptareve ka pasur ndihmen e pakursyer te politikes otomane dhe historiografia komuniste ja ka fshehur kete popullit shqiptar me shume djallezi. Keshtu qe eshte nje bllof i vertete lidhja e 28 Nentorit 1912 me ndergjegjen dhe kujtesen e shqiptareve te mevonshem per liri e pavaresi. Keto dy karakteristika Populli Shqiptar nuk i ka pasur kurre deri me 1945 per faktin me elementar: nuk e ka njohur kurre skllaverine sociale. Cdo gje filloi pas 1945 dhe ne kete pike fillon kujtesa dhe ndergjegja e shqiptareve per liri e pavaresi (fjala behet per shqiptaret e Shqiperise, pasi shqiptaret e Kosoves kane mbi 100 vjet te skllaveruar nga politike serbe dhe revolta e sakrifica e Adem Jasharit nuk ka ndodhur kundra pushtimit turk, por atij serb, cka tregon se historia e atyre aneve eshte tjeter per tjeter nga ajo qe na meson historiografia komuniste e enverizmit antishqiptar). Populli Shqiptar i Kosoves u skllaverua nga politika serbe, luftoi per liri e pavaresi dhe sot eshte i lire e i pavarur, kurse Populli Shqiptar i Shqiperise u skllaverua nga komunizmi enverist, nuk ka luftuar ende per liri e pavaresi dhe sot eshte skllav i produktit te vet intelektual. Ndryshimi eshte shume thelbesor dhe historik e kjo duhet argumentuar ndryshe.

Jane keta intelektuale qe genjejne ne menyre te jashtezakonshme per te fshehur krimin komunist dhe per ta paraqitue ate si progres. Qellimi i tyre ka qene ta paraqisnin procesin e pavaresise se Shtetit dhe Popullit Shqiptar te lidhur me krimin e ardhshem  komunist dhe cdo gje e ndodhur ne Shqiperi paraqitej si nje progres nen drejtimin e diktatorit. Vini re fillimin e mashtrimit komunist per kete teme: “Levizja Kombetare Shqiptare e shekullit te kaluar dhe e fillimit te ketij shekulli kishte grumbulluar nje eksperience te madhe luftarake e mbi te gjitha kishte kultivuar nje ndjenje te thelle e te pamposhtshme liridashese e patriotike. Te mos e merrje parasysh kete do te thoshte te largoheshe nga realiteti politik i vendit, te shkeputeshe nga populli, nge rrenjet e tij. (Sofokli Lazri, Levizja Kombetare shqiptare dhe Revolucioni Popullor, po aty, f. 37). Qe te gjitha keto mund dhe duhet te jene te sakta si dukuri shoqerore nuk vihen ne dyshim nga ana ime, por mbetet per te thene se Levizja Kombetare Shqiptar nuk lindi nga hici dhe ajo e ka pasur nje MAMI madhore e te gjithepushtetshme qe nuk eshte mire te anashkalohet per hir te politikes. Poshtersia e treguar ne kete rast eshte e afte te zbuloje karakterin jo vetem te ketyre intelektualeve, por dhe thelbin antishqiptar te nje partie, te nje shtrese te shoqerise shqiptare dhe te nje klase shoqerore te formuar nga kjo parti dhe kjo shtrese. E ashtequajtura Levizje Kombetare Shqiptar e ka zanafillen qe ne shekullin e VII Pas Kri. dhe e ka pasur nje autor madhor. Nuk eshte e vertete qe kjo levizje eshte produkt i shek. XIX-XX, ajo kishte mbi 1200 vjet qe kishte lindur dhe duhen gjetur permasat kohore dhe hapsinoire te saj qe te mundesh te percaktosh dinamiken historike te shtetit te shqiptareve. Me sa kam kuptuar te vetequajturit historiane te te gjithe koherave nuk kane ditur ta bejne per efekt te edukacionit shkollor dhe kjo ka qene nje gje shume e keqe per shkollen shqiptare pas 1945 dhe burimin e mashtrimit te perdorur akoma edhe sot. E tere ngrehina teorike mbi shtetin e shqiptareve eshte teresisht jashte realitetit historik dhe autoret e saj genjejne jo vetem nga padija, por dhe shkalle e larte e indoktrinimit te tyre historik. Gjitheshka qe shkruhet mbi te drejten dhe shtetin e shqiptareve (kam parasysh tekstet: Teoria e shtetit dhe e se drejtes, perpunuar nga L. Omari, Tirane 1981, ne dy libra; Historia e doktrinave politike (kurs leksionesh) me autor Gramoz Hysi, Tirane 1978, ne dy dispensa dhe nje me autor Aleks Luarasi, Tirane 1984; Historia e shtetit dhe e se drejtes ne Shqiperi ne tre pjese, Tirane 1986, 1987, pergatitur nga Doc. Ksenofon Krisafi, kandidati i shkencave Zejnulla Ballanca, doc. Aleks Luarasi, Doc. Grigor Gjika, Prof. Ismet Elezi, Xhezair Zaganjori, Prof. Luan Omari, Prof. Arben Puto, Dokt. i Shkencave Juridike Gramoz Hysi, Zef Brozi, Doc. Feti Gjilani; dhe te gjitha keto nen redaksine pergjegjese te Prof. Luan Omari dhe Doc. Aleks Luarasi) mbeshtetet mbi kete indoktrinim duke qene larg te vertetes dhe larg skemes klasike te shtetit. Gjitheshka e formuluar ne ato libra eshte marre nga shkolla bolshevike dhe perbejne nivelin intelektual te shkolles komuniste shqiptare ne fushen e drejtesise, te cilat jo vetem qe nuk thone te verteten mbi menyren e organizimit te shoqerise shqiptare dhe parashqiptare, por cdo gje eshte sajuar per te qene ne perputhje me skemen leniniste mbi revolucionin socialist, shkurt perbejne nje mashtrim te paster politik. Keshtu qe rrjedhimisht e gjithe panorama hapsinore teorike e shtetit dhe pavaresise se shqiptareve me 1912 te jete propoganduar ne perputhje me ato qe shkruhen ne keto libra te mesiperm duke fshehur permasat reale dhe te vertetat historike te ndodhura ne ato vite te lavdishme te historise shqiptare. Keshtu edhe esteti enverist nuk ben perjashtim nga rruga e ndjekur nga bashkeautoret e tjere, vetem se tek ky autor bie me shume ne sy mashtrimi dhe genjeshtra e perdorur. Sipas tij: “Pamvaresisht nga masat represive qe ndermori qeveria gjate kryengritjeve shqiptare te viteve 1910-1912, vrulli i levizjes kulturore e arsimore erdhi duke u rritur e pleksur me luften e armatosur per liri. I ben nder inteligjences shqiptare, qe perfaqesuesit e shquar te kultures se kesaj kohe – mesues, gazetare, shkrimtare etj., – u gjenden ne radhet e cetave dhe te formacioneve kryengritese si Cerciz Topulli e Dervish Hima, Petro Nini Luarasi e Mihal Grameno, Themistokli Germenji dhe Hil Mosi, Risto Siliqi e Luigj Gurakuqi etj” (Alfred Uci, Kultura kombetare ne rrjedhat e luftes per liri e pavaresi, po aty, f. 55). Te gjithe keto emra jane te sajuara ne leter dhe asnjeri prej tyre nuk ka ndonje ndikim sado te vogel mbi shoqerine shqiptare, duke perjashtuar Luigj Gurakuqin. Ndikimi i kultures dhe inteligjences shqiptare jo vetem qe ka nje permase krejt tjeter per tjeter, por ajo nuk ka asnje nga keto permasa qe pretendon esteti yne (me hollesisht per kete mund te shihet artikulli: Populli Shqiptar, Kultura kombetare dhe shkolla e parë shqipe, publikuar me 21.11.2008 ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). E verteta eshte jo vetem e kundert, por si nuk i ka vajtur mendja njeriu te thote se keta te ashtequajtur rilindas nuk kane asnje lidhje me te ashtequajturit lindes dhe kush jane keta, ne fund te fundit? Eshte me te vertete nje tragjedi shumepermasore per nje popull qe te mos dije gjenezen e vet kulturore, por te dije disa shpikje segmentare qe nuk kane asnje ndikim real mbi popullin shqiptar. Heroizmi i ketyre intelektualeve eshte per t’u admiruar ne drejtim te poshtersise se treguar dhe krimin qe kane kryer ne drejtim te Popullit Shqiptar. Ja perse politika e sotme shqiptare ka shume detyrime ndaj Popullit Shqiptar dhe ajo nuk ka kryer asnje nga keto detyrime, por vazhdon ta mashtroje dhe ta indoktrinoje Popullin Shqiptar me perrallat e nje filozofie te vdekur dhe te kallur nen toke pergjithmone. Kjo qe po ndodh sot ne Shqiperi nuk eshte as arsimim dhe as zhvillim ne drejtimin intelektual, por eshte nje stacionim permanent sipas mesimeve te doktrinave enveriste qe vazhdojne te vegjetojne ne komanden politike te shqiptareve te sotem. Ne menyre absolute asnje nga te pretenduarit si rilindas nuk ka lidhje me aktin e formimit te shtetit te shqiptareve dhe pavaresine e tyre. Ishin krejt te tjere ata qe luftuan per formimin e shtetit dhe pavaresine e shqiptareve; eshte nje antishqiptarizem tipik mos permendja dhe lenia ne heshtje e figures se tyre ne kete pervjetor shekullor. Fajtor per kete tendence antishqiptare jane te gjithe politikanet shqiptare te sotem qe te indoktrinuar nga nje politike thellesisht antishqiptare vazhdojne t’i japin mesim Popullit Shqiptar sipas ketij indoktrinimi. Mos evidentimi i sakte i shkakut me te pare ne formimin e shtetit dhe pavaresine e Popullit Shqiptar con ne shterpezimin e analizes se metejshme te ketij shteti dhe te kesaj pavaresie.

Pikerisht pse nuk thuhet sakte ky shkak arrihet ne nje perfundim, i cili eshte anashkaluar i lidhur me kete shkak, dhe faji mbetet pa autor ose akuzohet Europa per nje tendence politike antishqiptare e cila nuk ka qene e afte t’i kundervihej politikes otomane qe na e kishte lene prapa popullin shqiptar dhe larg Europes. Sipas akademikut tone ekziston nje rruge teper e gjate e kesaj pavaresie, por ai asnjehere dhe per asnje cast nuk ka fajesuar Popullin Shqiptar, qe ne fund te fundit perbente thelbin e te gjithe problemit. Sipas tij: “Sigurisht Nentori i 1912-s mund te quhet nje veper “e pasosur” ne shume ane. Po te kihen parasysh veshtiresite, provat e renda, peripecite e shumta qe u desh te perballonte vendi, jo vetem ne ate moment historik te dhene, por edhe ne tere dhjetevjecarin vijues (gjate Luftes 1, madje edhe me pas) mund te flitet per nje kalvar te vertete te Pavaresise” (Arben Puto, Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan, po aty, f. 67). Kritika ndaj historiografise shqiptare te epokes enveriste, e ne vazhdim, eshte shume e thjeshte. Gjithmone eshte pretenduar se kemi te bejme me nje historiografi materialiste, por asnjehere nuk eshte realizuar perputhja midis elementeve qelizore materiale te shoqerise shqiptare dhe shkalles se zhvillimit social te tyre. Qe ta themi drejt historiografia shqiptare gjithmone ka qene politike dhe e ka anashkaluar gjendjen shoqerore te banoreve vendas duke u fshehur shqiptareve, ne kete menyre, jo vetem gjenezen milionavjecare, por dhe shkakun e gjendjes aktuale sociale duke fajesuar te tjeret per gjendjen e prapambetur. Kjo e ka aresyen perse ka ndodhur, por mbi te gjitrha ajo tregon nivelin teper te prapambetur te njerezve qe pretendojne se merren me historine e Popullit Shqiptar ne drejtim te metodikave te perdorura. Eshte absolutisht e papranueshme pretendimi mbi ekzistencen e nje kalvari te pavaresise se shqiptareve dhe te mos analizosh parametrat shoqerore te tyre ne planin kohor dhe hapsinor. Studiuesit shqiptare te te gjithe koherave, duke perfshire edhe ata qe nuk ishin te tille, por pretendonin se studionin problemet e shqiptareve, nuk kane zoteruar per asnje cast permasat e ekuacioneve qe formonin qelizat materiale te shoqerise shqiptare dhe kjo e ka nje burim analitik qe mungon ne thelbin e problemit. Asnjeri deri me sot nuk eshte marre me menyrat e formimit te ideve fetare, politike, shkencore, letrare, etj, etj, duke e shterpezuar mendimin filozofik boteror ne drejtim te zhvillimit. Ne kete kurth rane edhe studiuesit shqiptare pas 1945 duke manifestuar haptas fare karakterin politik te historise se shqiptareve, duke fshehur shume-shume ngjarje gjurmelenese dhe duke sajuar ngjarje te pa qena. Problemi i formimit te shtetit dhe pavaresise se tyre i nenshtrohet pikerisht kesaj situate duke arrire ne perfundimin se historiografia enveriste e ka mashtruar Popullin Shqiptar per keto dy probleme ne menyre te tejskajshme.

Kur permendet termi “kalvar i pavaresise” formohet nje tendence kohore e analizes dhe ne kete menyre metodika analitike kerkon medoemos parametra te tjere dhe kjo gje e permbys te gjithe pretendimin e akademikut tone, pasi rezulton se faji nuk na paska qene i Europes, por i Popullit Shqiptar, qe e ka shpejtesine e zhvillimit social teper te avashte dhe po te mos ishte politika europiano-otomane shqiptaret do te ishin akoma ne brendesi te rendit te tyre autokton sipas parametrave qe imponon rendi fisnor ne brendesine e vet fillestare. Edhe kur vjen puna per te analizuar proceset e Perandorise Otomane procesi ndjek te njejten rruge. Duhet analizuar me perpara rendi shoqeror i jetes politike te Perandorisae Otomane, pastaj raporti i shpejtesive te zhvillimit perkates, dhe prej ketej zbulohet forma e ndikimit te dyanshem pergjate dinamikes se relacioneve universale. Ndertimi i ekuacioneve te qelizave shoqerore, ne kete rast, tregon se, jo vetem historianet shqiptare, ja fusin ne tym kur mundohet te nxjerrin perfundime nga permbysja e Perandorise Otomane dhe lindja e shteteve te reja ballkanike. Procesi eshte shume me i komplikuar nga sa kujtojne ata dhe perfundimet nuk kane lidhje te drejteperdrejte me Perandorine Otomane persa i perket prapambetjes se tyre ne raport me Europen. Lidhja politike e Perandorise Otomane me popujt e Ballkanit eshte shume-shume me e mevonshme se lidhje e ketyre popujve me popullaten autoktone te gadishullit dhe “kurthin” ku Historia i futi keta popuj. Raporti kohor-hapsinor nxjerr perfundime te tjera dhe faji eshte i grykesise imperialiste te ketyre popujve nga shek. VI-te deri ne te XV-tin.

Eshte kjo aresyeja qe krijon imazhin e genjeshtert sikur: “Ceshtja shqiptare eshte pjese e ceshtjes kombetare qe dominon historine e Ballkanit gjate gjithe shekullit XIX dhe ne fillim te shekullit XX. Pavaresisht nga vecorite e saj specifike, ajo ka nje emerues te perbashket me ceshtjen kombetare ne te gjitha vendet e Gadishullit: ajo eshte shkak dhe pasoje e krizes se perandorise Osmane” (Arben Puto, Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan, po aty, f. 68). Ky perfundim eshte i pasakte kryesisht per shkak te shkolles dhe kerkon nje tjeter interpretim qe jo vetem e permbys, por ajo tregon se perplasja e kulturave ne Ballkan ka nje tjeter suport historik dhe kete gje historianet nuk dine ta interpretojne sa do te lodhen (nuk e kam fjalen vetem per historianet shqiptare). Autori yne duhet te shpjegonte se cfare perfaqeson kriza e Perandorise Osmane ne vetvete dhe si eshte suportuar ne popujt e Ballkanit dhe perse jo ne menyre te barasvlefshme tek te gjithe. Perse vecohen shoqeria shqiptare dhe ajo greke nga kombesite e tjera ballkanike? Cfare ka ndodhur dhe ku qendron pergjegjesia otomane, sipas historiografise boshevike shqiptare dhe sipas konceptit mbi kontinumin kohor-hapsinor, qe, ne fund te fundit, perben ligjesine natyrore te zhvillimit te shoqerise njerezore? Pikerisht kete problem, sipas ketij kendveshtrimi, shkolla shqiptare nuk e ka zgjidhur dot as me perafersi.

Ne te vertete probleme eshte shume i thjeshte sipas nje pyetje, qe e ka torturuar historiografine bolshevike prej shekujsh edhe pse popujt sllave dhe ata otomane kane karakteristika te peraferta, deri ne “barazi”: Cili eshte ndikimi i politikes Otomane mbi popujt sllave dhe Popullin Shqiptar, vecanerisht? Eshte kjo aresyeja perse kerkohet ndryshimi i metodikave analitike ne fushen e historise se Njerezimit, pasi kjo ekzistuesja vetem sa e lemon, deri ne deformim, problemin pa e zgjidhur dot dhe sidomos kjo per popujt e Ballkanit eshte shume gjurmelenese. Ekuacionet analitike nuk fillojne ne kohen e Perandorise Otomane (shek. XV-te), por 1000 vjet me perpara, atehere kur popujt sllave filluan te shvendosen nga vendet e gjenezes se tyre drejt Ballkanit, duke perseritur nje proces te konsumuar nga popullata pellazge para dhjetra-mijera vjeteve me te njejtin perfundim: frenim ne zhvillimin e tyre shoqeror persa kohe qe relatoheshin me vendasit autoktone. Ne kete pike qendron asgjesimi i botes ilire nga ana e sllaveve te jugut pergjate ketyre 1000 vjeteve duke i detyruar mbeturinat ilire te ngjesheshin ne Ballkanin qendroro-perendimor duke u spostuar per te fundit here ne Kosoven e sotme dhe rrethinat e saj (pas shek. XV-te kur banoret e Shqiperise se sotme u larguan drejt Kalabrise, Zares dhe Venedikut dhe vendin e tyre e zune banoret e Kosoves se atehershme. Emra e vendeve: Devoll, Bistrice, Corovode, Maleshove, etj e kane burimin tek ky proces, prandaj dhe popullata e sotem shqiptare eshte nje perzierje iliro-epirote dhe prejardhja thrakase e tyre eshte nje fantazi antihistorike).

Ndryshimi i metodikes analitike te ngjarjeve historike kerkon mbeshtetjen ne trinomin filozofik kohe-hapsire-levizje dhe mbi kete baze te ndertohet raporti kohor-hapsinor ku konstantja e tij con ne zbulimin e parametrit dalluese natyror te popujve dhe kombeve, i cili ka karakter te perkohshem dhe te varur kryekeput nga bota e relacioneve universale. Procesi ne fjale perben dallimin e levizjes shoqerore ne raport me te gjithe levizjet e tjera dhe mundesine e rrokjes se procesit te njohjes ne shkallen me te larte te saj pa pasur nevoje per shkallet me te thjeshta dhe paraardhese (ne vazhdimin historik te njohjes njerezore do te shihet se sa i sakte eshte ky raport dhe perse i nenshtrohen te gjitha levizjet, edhe pse ai eshte zbuluar nga tendenca per te zberthyer fenomenet shoqerore, qe perbejne shkallen me te larte te organizimit te ketij formacioni material qe quhet Lende).

Sipas ketij raporti duhet percaktuar me perpara shpejtesia e zhvillimit shoqeror te popujve dhe kombeve ballkanike ne nje kohe te dhene. Dhe per te bere kete shihet shkalla e zhvillimit te rendit shoqeror ne perputhje me boten e relacioneve. Kjo e fundit nxjerr jashte loje te gjitha interpretimet e bera mbi lenien prapa te popujve ballkanike ne saje te politikes otomane dhe fshehjen e asaj qe ka ndodhur ne Ballkan perpara se te vinin otomanet. Eshte kjo aresyeja perse eshte e domosdoshme percaktimi historik i gjenezes biologjike e shoqerore te ketyre popujve perpara se te percaktohet shkalla e zhvillimit social. E po te behen te gjitha keto rezulton se prapambetja e popujve ballkanike eshte prezente perpara se te vinin otomanet dhe faji per kete ka qene dhe eshte i vendasve autoktone, dmth iliro-epiroteve e jo i thrakasve apo maqedonasve. Perplasja e dy shpejtesive te zhvillimit con ne ate qe parashikoi Ajnshtajni ne fushen e fizikes, por qe eshte prezent ne zhvillimin e shoqerise njerezore: Paradoksi i Kohes. Eshte ky proces shkaku i lenies prapa te popujve ballkanike perpara ardhjes se Otomaneve dhe perparimi i iliro-epiroteve pertej pozicionit qe impononte autoktonizmi historik. Problemi eshte me i komplikuar po te kihet parasysh qe ne kete bote relacionesh ishte e perfshire edhe bota romake dhe ajo bizantine. Keshtu qe prapambetja e popujve te Ballkanit nuk eshte gjitheperfshirese dhe studiuesit i ngaterrojne permasat ose per efekt te padijes, ose per efekt te politikes.

Ne qofte se do te shihet ne funksion vetem te rendeve shoqerore do te dallohet se mesjeta romako-bizantine ndodhet e sfazuar ne kohe me ate otomane gati 1000 vjet me heret. Dmth ne kohen e kontakteve te para mesjeta europiane ndodhej ne fillim te mesjetes se vone, kur ajo otomane sapo ishte futur ne dyert e feudalizmit. Ky diferencim kohor na jep te drejten te arrijme ne perfundimin qe niveli hapsinor i feudalizmit otoman te jete me i larte se ai europian dhe te perbeje shkallen me te larte te zhvillimit feudal, bashke me ate rus, ne bote. Keshtu rezulton qe prapambetja e popujve ballkanike ne raport me ata europiane te mos jete veper e otomaneve, por e dinamikes kohore te zhvillimit shoqeror te tyre me disa komplikacione te shkaktuara nga bota e relacioneve me vendasit autoktone. Pastaj krahasimi i popujve sllave te Ballkanit nuk duhet bere me popullatat otomane, por me ato ruse dhe prapambetja e tyre nuk i duhet dedikuar relacioneve me Perandorine Otomane, por me vendasit autoktone.

Keshtu qe kur vjen puna per te analizuar shkallen e zhvillimit te popujve te Ballkanit ne kohen e shkaterrimit te Perandorise Otomane eshte e palejueshme historikisht qe gjerat te merren vetem ne funksion te ketij shkaterrimi, pasi ne kete rast nuk zbulohet e verteta historike, por ndikimi politik i kesaj perandoria mbi popujt ballkanike, qe gjithsesi nuk kane te njejten shkalle zhvillimi dhe te njejtin ndikim politik. Ne kete rast duhet percaktuar dhe koeficienti perputhes i shkalles se zhvillimit me imponimin politik. Po te behet kjo do te shihet se vetem shoqeria shqiptare nuk realizon perputhjen duke e ndryshuar imponimin politik nga shkalla me e larter ne ate me te ulet dhe ne kete menyre duket sikur prapambetja e saj te jete per faj te politikes otomane. Shkaterrimi i Perandorise Otomane ka vlera vetem per nje proces: lenien te lire te popujve ballkanike nga politika otomane dhe vazhdimin e rruges se tyre sipas historise se rendeve shoqerore. Kjo lenie e lire ka pasur ndikim negativ vetem mbi popullaten shqiptare, pasi deri ne ate kohe ajo ishte e mbrojtur nga politika otomane duke e penguar grekesine sllave dhe greke. Ne kete pike problemet historike jane te parapara me syrin politik duke u fshehur shqiptareve faktin me te thjeshte fare: Perandoria Otomane e kishte zhvilluar shoqerine shqiptare pertej kohes qe mbartnin vete otomanet duke e pershpejtuar ne zhvillimin e vet. Se sa ka qene kjo kohe duhen pare dinamikat e zhvillimit te qelizave shoqerore qe bartin shqiptaret para ardhjes se otomaneve dhe pas 1912-es. E po te behet kjo do te shihet se mosha biologjike e popullatave otomane eshte me e vogel se pershpejtimi kohor qe moren popullatat arberore pergjate 500 vjeteve te marredhenieve universale me turqit osmanllinj.

Por duhet pranuar se ne kete pike ka filluar dhe spekullimi gjigand mbi rendet shoqerore ne popullaten shqiptare para, pergjate dhe ne fund te marredhenieve me Boten Otomane. Bindja ime eshte se studiuesit shqiptare te te gjithe koherave e kane bere kete spekullim thjeshte nga padija, te pakten deri me 1945, pasi pas kesaj kohe gjerat jane pare me syrin politik per te realizuar nje perputhje qe nuk ishte prezente ne vete shoqerine ruse, le me ne ate shqiptare. Vini re pretendimet e studiuesve te epokes komuniste per kete problem, dhe perse ai lidhet me formimin e shtetit dhe pavaresine e shqiptareve. Sipas dy autoreve “periudha pas Shpalljes se Pavaresise e gjer ne fund te viteve 30-te te shekullit tone, eshte ajo kur ne shoqerine shqiptare sundon rendi cifligaro-borgjez dhe ne ekonomine e vendit mpleksen e bashkejetojne marredheniet feudale me ato borgjeze, kapitaliste (Hekuran Mara, Veniamin Toci, Mendimi ekonomik shqiptar ne periudhen e Pavaresise, po aty, f. 89)

Per te argumentuar kete pretendim autori duhet te hedhe poshte, duke i riinterpretuar, pranine e familjes patriarkale, formen e prones fisnore, te drejten zakonore te pashkruar sipas varianteve autoktone dmth te Lures, Dibres dhe Laberise, te cilat ekzistojne ne brendesi te shoqerise shqiptare deri me mesin e shek. XX-te dhe qe perbejne thelbin e rendit fisnor te nje shoqerie kudo ne Bote. Analiza e shoqerise autoktone te gadishullit Ballkanik e ka pranine e ketyre elementeve qelizore qe ne fillim te mijevjecarit te pare para Krishtit, por jo ne pamjet qe i njohim ne sot. Primitivizmi i tejskajshem i tyre dhe kalimi ne gjendjen qe i njohim ne sot fsheh pikerisht influencen e historise europiano-otomane mbi popullin shqiptar pergjate 1300 vjeteve dhe ate qe nuk njohin te vetequajturit historiane shqiptare te epokes enveriste. Ka nje te vertete krejt tjeter per tjeter, por paaftesia per te zberthyer te gjitha proceset sipas nje linje historike e ben te pamundur argumentimin e rruges historike te shtetit te shqiptareve sipas metodikave qe ndjekin keta historiane. Te pakten e drejta zakonore e pashkruar nder shqiptare ka nje rruge teper te lexueshme ku dallohen jo vetem ndikimet e Europes dhe Perandorise Otomane mbi popullaten shqiptare, por dhe ndryshimet qe kjo popullate ka realizuar mbi kete te drejte duke kaluar nga forma e komplikuar (Statute e Qyteteve) ne me te thjeshten (Kanunet e Lek Dukagjinit dhe te Skenderbeut) drejt atyre me primitive (Kanunet e Lures, Dibres dhe Laberise) ku nuk njihet prona private, diferenca burre-grua ne familje dhe institucionet fetare si udheheqese te shoqerise.

Problemi i percaktimit te rendeve shoqerore nder shqiptare eshte pika me delikate e gjenezes se tyre biologjike dhe shoqerore. Pergjithesisht problemi eshte pare me syrin politik dhe e gjitha kjo per te realizuar nje mashtrim politik te inicuar nga Enver Hoxha per hesape pertej interesave shqiptare, pasi ishte e pamundur te pranohej nje rend shoqerore inekzistent (rendi socialist i shpikur nga Lenini), pas nje rendi fisnor autokton; – gje qe binte ne kundershtim me te gjithe teorine e marksizmit mbi rendet shoqerore (eshte pika ku leninizmi e revizionoi totalisht marksizmin; ketij procesi i kam kushtuar nje studim te vecante me titull: Marksizmi, Leninizmi dhe Revolucioni Social, shih: www.genchoti.com, biografia). Eshte kjo aresyeja perse studiuesit shqiptare u dalluan ne shpikjet e tyre ne kete fushe. Por nuk mjaftoi kjo; ata e lidhen dinamiken shoqerore te popullit shqiptar me popujt e tjere te Ballkanit duke e ngritur shkallen e mashtrimi historik ne katror. Me kete pikepamje, dmth barazia e e zhvillimit shoqeror te popujve te Ballkanit, conte ne barazine e rendeve shoqerore te tyre dhe kjo ishte ajo qe i leverdiste diktatorit, edhe pse ndryshimi i te gjithe popujve ballkanike me popullin shqiptar ishte brenda kuadrin cilesor te rendeve shoqerore.

Per te mbuluar mashtimin politik te aplikuar ne Shqiperi prej me shume se 40 vjetesh u pranua sikur: “ shoqeria shqiptare ne fillimin e shek. XIX, krahas ndryshimeve, kishte mjaft gjera te perbashketa me shtetet ballkanike fqinje dhe arriti te krijonte, ndonese me veshtiresi e ritme te ngadalshme, qe ishin karakteristike per vendet nen sundimin osman, te gjitha premisat, te cilat cuan ne formimin e kombit shqiptar dhe ne lindjen e levizjes per clirimin e bashkimin kombetar” (Kristaq Prifti, Uniteti kombetar dhe pavaresia, po aty, f. 107)

Autori ka shkruar disa rreshta qe per t’i zberthyer kerkojne disa vellime filozofike dhe ndryshimin e te gjithe atyre qe ai kujton se di sakte. Se pari shoqeria shqiptare nuk ka asgje te perbashket me shtetet e tjera ballkanike. Se dyti ritmet e ngadalta te zhvillimit nuk eshte karakteristike per te gjitha vendet qe ishin nen sundimin otoman dhe ketu fshihet thelbi i shkences se historise qe kerkon tjeter pergatitje nga ajo qe kane studiuesit shqiptare. Zberthimi i ketij procesi jo vetem qe e permbys te gjithe historine boterore qe njeh njerezimi, por ai ka nentekste te jashtezakonshme qe verteton se veprimit i sotem politik eshte thjeshte nje intuite e njerezimit dhe aspak nje veprim ligjor shoqeror. Se treti formimi i kombit shqiptar ka nje rruge tjeter per tjeter dhe ne kete pike keta studiues e kane genjyer popullin shqiptar me paramendim per te fshehur krimin antishqiptar te diktatorit dhe partise se tij.

Duke bere nje permbledhje te te gjithe pretendimeve historike dhe filozofike te studiuesve shqiptare te epokes komuniste do te veme re se ato jane bere vetem per nje qellim: te mbulohej me cdo cmim shkaku dhe autori i formimit te shtetit dhe pavaresia e shqiptareve ne planin historik duke i dhene prioritet nje shkaku politik te sajuar dhe inekzistent. Per te realizuar kete vazhdim te mashtrimit historik u shpik nje term qe Europa e kishte shume per qejf per veten e saj, por qe tek shqiptaret nuk ekzistonte ne asnje permase: Rilindja shqiptare. Ne fakt kesaj teme i kisha kushtuar nje artikull te vecante ne kuadrin e replikave mbi librin antishqiptar: “Odiseja e nje dedektivi” (per kete shih: “A ka rilindas Populli Shqiptar”, publikuar ne albanovaonline.com, www.genchoti.com) ku rezultonte qe historiografia komuniste i kishte kaluar caqet e historise duke realizuar nje shpikje ne fushen e statistikes politike pasi asnje studiues shqiptar i epokes enveriste nuk ishte e afte te shpjegonte se kush ishin lindesit (qe te kemi rilindje duhet te kemi lindje dhe, ne kete drejtim, vetem Populli Italian e permbush kushtin) dhe cfare ndikimi konkret kishte mbi Popullin Shqiptar nga keta te ashtequajtur rilindas. Analiza ne ate artikull kishte nje perfundim: zanafilla historike europiane e Popullit Shqiptar ishte e lidhur vetem me nje subjekt dhe me nje veprimtari afro 400 vjecare ne fushen e arsimimit dhe kultures nga ana e Klerit Katolik Shqiptar, te cilet antihistorianet shqiptare te epokes komuniste e kishin fshire nga kujtesa edukative pergjate arsimimit te detyrueshem shkollore.

Duke ecur ne rrugen e hapur nga diktatori shkolla komuniste shqiptare do te deklaronte: “Eshte i njohur kontributi qe dha ne luften kunder reaksionit klerikal per bashkimin kombetar te popullit shqiptar nje brez i tere atdhetaresh demokrate demokrate, ne fundin e shek. XIX dhe ne fillimin e shek. XX, i perbere nga Jani Vruho, Shahin Kolonja, Fan Noli, Aleksander Drenova, Andon Zako Cajupi, Aleksander Xhuvani, Hile Mosi, Nikolla Ivanaj, Petro Nini Luarasi, Bajram (duhet te jete Bajo, GH)  e Cerciz Topulli, Dervish Hima, Mihal Grameno etj., te cilet duke ecur ne hulline e hapur nga Lishja e Prizrenit dhe themeluesit e saj, demaskuan ne dhjetra artikuj, botuar ne shtypin patriot te kohes, veprimtarine percarese te klerit te te tri besimeve(Kristaq Prifti, Uniteti kombetar dhe pavaresia, po aty, f. 121)

Kjo eshte pika kryesore e mashtrimit ne fushen e historise qe kane realizuar te vetequajturit historine ketu ne Shqiperi pergjate 45 viteve te diktatures. Por ky mashtrim shoqerohet dhe me nje doze te mirefillte poshtersie pasi kane kanalizuar ne nje linje te tre besimet fetare ku njeri prej tyre ka qene i kundert me dy te tjeret dhe eshte e pamundur te perbashkohen ne nje linje te vetme. Eshte tjeter pune perse ortodoksia ka qene kundra shtetit te shqiptareve, sic eshte tjeter pune perse Kleri Katoli Shqiptar eshte i vetmi qe realizoi lidhjen e Europes me Popullin Shqiptar. Dhe sot populli yne ka karakteristika europiane vetem ne saje te ketij Kleri dhe jo ndryshe. Nuk ka asnje menyre analitike te argumentohet lidhja e sociale e Popullit Shqiptar me Europen jashte Klerit Katolik Shqiptar ne te gjitha fushat e zhvillimit shoqeror te tij, te pakten ne keto 1300 vitet e fundit. Une nuk e besoj, dhe e kam te veshtire ta zbuloj, ne gjendet ne te gjithe historine e Njerezimit ndonje subjekt qe te kete luftuar aq fort per edukimin, arsimimin, pergatitjen per nje jete shoqerore brenda kornizave te Races Njerezore, te popullit te vet deri ne veteflijim sa Kleri Katolik Shqiptar. Une pretendoj se Doktrina e Krishtere vetem kur perputhet me veprimtarine e Klerit Katolik Shqiptar gjen frymezimin shpirteror per te cilin lindi dhe u zhvillua (eshte pika kryesore qe argumenton historikisht shkakun e lindjes se ideve fetare nga Raca Njerezore ne Toke: kerkesa per rritjen e mireqenies). Vetem ne kete pike, me te gjitha rrjedhimet e saj, Populli Shqiptar lidhet me Europen dhe shtetin e vet. Jashte kesaj lidhje Populli Shqiptar do te ishte nje tufe bagetish te drejtuar nga kriminelet enveriste.

Mohimi i kesaj devize u pasua me nje mohim te dyte dhe krijimin e nje shkaku historikisht i pamundur ne ekzistencen e vet. Une e kuptoj se atehere ky ka qene nje budadallek dhe sot eshte e lehte te mohohet si nje proces eventual, por duhet theksuar si ekzistence pasi ka tentuar te mbuloje te verteten mbi shkakun e formimit te shtetit nder shqiptare. Akademiku yne i vjeter ne ate kohe kishte shkruar: “Pas Clirimit, historianet shqiptare e argumentuan me tej rolin e faktorit te brendshem ne Shpalljen e Pavaresise Kombetare. Madje, ata vune ne dukje se bartesit kryesore te levizjes kombetare rilindese dhe, per pasoje, farketaret kryesore te Shpalljes se Pavaresise Kombetare qene masat e gjera popullore dhe jo qarqet bejlero-cifligare, sic kane pretenduar ne te kaluaren disa historiane, te cilet nuk e mohonin rolin vendimtar te faktorit te brendshem” (Kristo Frasheri, Forcat shoqerore dhe pavaresia kombetare, po aty, f. 129-130).

Qe akademiky yne ja ka futur ne tym per kete problem as qe duhet diskutuar. Mjafton te shihen firmat ne aktin e pavaresise dhe e merr vesh me lehtesi se kush kane qene ata qe firmosen ne emer te Popullit Shqiptar dhe kush i shtyu ne ate rruge. Sot eshte shume i lehte argumentimi se Populli Shqiptar, pervec nje shtrese te krijuar nga vete Europa, ka qene teper pasiv pergjate atij procesi, por une jam i detyruar ta ve ne dukje si fakt per te argumentuar menyren se si dhe nga kush  eshte indoktrinuar Populli Shqiptar pergjate epokes se diktatures dhe cfare mund te beje produkti i ketij indoktrinimi sot. Une mendoj se kjo e fundit perben thembren e Akilit qe percakton shkallen e zhvillimit shoqeror te Popullit Shqiptar sot e ne vazhdim. Rendesia e firmetareve nuk qendron per kohen kur ata kryen Aktin e Madh te Pavaresise, por vazhdimin e metejshem te jetes se gjithseicilit ne raport me epoken komuniste te Enver Hoxhes. Duhet vene ne dukje ky fakt pasi thelbi antihistorik i epokes se diktatures qendron ne zhdukjen e klases politike dhe intelektuale te krijuar nga Nena Jone Histori, por dhe ku u mbeshtet klasa e sotme politike, qe rrjedh nga epoka e enverizmit, ne agimet e saja me te para. Rendesia e saj nuk merret dhe fort parasysh duke u anashkaluar si inekzistente, por praktikisht e gjithe inteligjenca e epokes komuniste mbeshtetet ne krimin antishqiptar te realizuar nga diktatori pergjate 40 viteve te ekzistences se tij dhe 5 viteve te pasuesve te tij.

Vini re se sa bukur tenton te kaloje nga mohimi i klases politike historike ne klasen e re antishqiptare te formuar nga komunizmi enverist akademiku yne i vjeter: “Flamurin e luftes per pavaresine kombetare e mbajten perseri ne dore masat prodhuese, por kete radhe nen udheheqjen e klases punetore dhe jo te shtresave mikroborgjeze. Keshtu u krijua baza shoqerore, e cila coi ne themelimin e Partise Komuniste te Shqiperise dhe ne epopene e lavdishme qe u zhvillua nen udheheqjen e saj, me Luften Antifashiste Nacionalclirimtare.” (Kristo Frasheri, Forcat shoqerore dhe pavaresia kombetare, po aty, f. 129-130).

A e kupton lexuesi i mijevjecarit te III-te permasen e indoktrinimit te baballareve dhe gjysherve te tij dhe qellimin se per cfare ka sherbyer panorama analitike sipas shkolles enveriste te procesit te formimit te shtetit te shqiptareve dhe pavaresise se tyre?

Se cfare lidhje mund te krijohet midis nje epoke historike thellesisht proshqiptare me nje epoke thellesisht antishqiptare eshte pak e veshtire te merret me mend, por une pretendoj se kjo eshte aresyeja perse duhet t’i kujtohet brezave te ardhshem se cfare eshte thene ne ate kohe per problemin e formimit te shtetit dhe pavaresise se Popullit Shqiptar.

Mbledhja e historianeve te epokes enveriste, me rastin e 75 vjetorit te Pavaresise, duhet te jete bere vetem per nje qellim: te vazhdonte indoktrinimi i Popullit Shqiptar sipas mesimeve antishqiptare te Enver Hoxhes dhe te mos merrej vesh kurre se kush ishte ai subjekt qe kishte luftuar per 1300 vjet per formimin e shtetit te shqiptareve dhe pavaresine e tyre. Por duhet theksuar se kritika e sotem e historiografise shqiptare nuk e ka vene ujin ne zjarr per ta diskretituar kete antihistoricizem mashtrues dhe eshte kjo aresyeja perse une ngul kembe ne vazhdimin e analizes pergjate epokes postenveriste (1991-2011) pasi, ne kete rast, do te zbulohet se cfare perfaqeson klasa politike e mijevjecarit te ri ne dinamiken zhvilluese te Popullit Shqiptar.

Po ate vit punonjesja e Institutit te Historise, Kaliopi Naska, paraqiti si disertacion per graden  e kandidatit te shkencave ne fushen e historise punimin: “Ismail Qemali ne levizjen kombetare shqiptare”, Tirane 1987. Merita e autores ishte venia ne dukje e punimeve mbi temen e Pavaresise qe kishin bere studiuesit e ndryshem, sidomos ne vitin 1962, me rastin e 50 vjetorit te Pavaresise, duke bere nje permbledhje te tyre dhe nje ballafaqim me politiken e kohes per kete problem. Por kjo na sherben per te kuptuar dhe masen e indoktrinimit te shqiptareve pasi ne parathenie autorja falenderon pikerisht bashkepunetoret dhe udheheqesit e punes se saj dhe qe jane pikerisht autoret e parapare nga ana ime (f. 12). Ne te vertete permbajtja e parathenies perben te gjithe esencen e studimit ne fjale. Nga autorja marrim vesh se ne vitin 1962 ishin bere dy studime mbi figuren e Ismail Qemalit, por pa pretendime shkencore pasi studimi i Skender Luarasit (“Ismail Qemali”, Tirane 1962) mbeshtetej ne kujtimet e Plakut te Vlores, ndersa studimi i Lefter Dilos (“Ismail Qemali dhe pavaresia e Shqiperise, Gjirokaster 1962) mbeshtetej ne traditen gojore shqiptare (f. 7). A nuk te con ky konkluzion ne perfundimin se studiuesja jone do te pasqyroje nje punim me karakter shkencor? Por kjo nuk e ka penguar per te marre per baze kenget popullore kushtuar vrasjes se Ismail bej Vlores, gjyshit te Ismail Qemalit (f. 15).

Autorja pranon se veprimtaria politike e Ismail Qemalit eshte objekt me mjaft interes historiografik pasi eshte e lidhur me dy vende: Turqine dhe Shqiperine (f. 3), por nuk perton t’i shtoje kesaj idene sikur “Per Shqiperine, Ismail Qemali ishte nje Rilindas ne ze, nje politikan, diplomat dhe statist i madh qe u mbujt me traditat e kultures me perparimtare te kohes dhe te vendit, te vet, qe asimiloi gjithcka te mire qe kishte levizja clirimtare shqiptare me arme dhe pene, dhe qe e ndoqi kete levizje deri ne kurorezimin fatlum, ne fitoren e 28 Nentorit 1912” (f. 4).

Edhe vetem keto rreshta tregojne shkallen e indoktrinimit te autores sone pasi duke pranuar lidhjen e Ismail Qemalit me Turqine dhe Shqiperine, e ben te pamundur shkallen e besueshmerise kur i shton ketyre karakterin rilindas te tij. Autorja nuk ka te qarte aspak se cfare do te thote rilindje dhe rrjedhimisht nuk ka se si te dije se ku qendron thelbi i veprimtarise se Ismail Qemalit ne historine e Popullit Shqiptar. Pastaj ne rreshtat e mesiper ka dhe nje “budallek’ te vogel kur e konsideron kurorezimin e levizjes se Ismail Qemalit “fatlum”. A i ka shkuar ndermend autores sone se pranimi i kesaj teze tregon se gjitheshka ka qene krejt rastesore dhe shqiptaret na paskan pritur fatin hyjnor per te realizuar pavaresine e tyre?

Sipas autores Ismail Qemali ishte pinjoll i familjes se pasur cifligare te Sinanajve te Vlores dhe kishte lindur me 24 janar 1844 (f. 13). Vazhdimesia e kesaj familje deri tek Ismail Bej Vlora (f. 14) (gjyshi i Ismail Qemalit) nuk gjen argument  te dokumentuar. Por kjo le te hapur nje problem jo te vogel, por qe sherben per te zbuluar shume probleme te tjera te ngjashme me kete te familjes Sinanaj te Vlores. Akoma deri me sot nuk eshte analizuar se cfare eshte bere me ato qindra-mijera familje jo shqiptare te ngulitura ne trojet ku banonin shqiptaret pas vdekjes se Gjergj Kastriotit nga ana e Perandorise Otomane. Pastaj problemi e kerkon nje zgjidhje te lidhur me deputetet shqiptare ne parlamentit Otoman dhe ate Turk. Nga e kishin prejardhjen dhe a mund te pajtohej politika e shtetit me te fuqishem feudal ne Bote me intelektuale qe rridhnin nga popullata me primitive ne Racen e Bardhe? A e ka kuptuar valle autorja qe problemi i gjenezes se familjes Sinanaj na con ne nje  zbulim, qe shqiptareve nuk u pelqen, por qe eshte e lidhur me nje histori mbi 10 000 vjecare duke na argumentuar se ne trojet ku banonin shqiptaret kane ekzistuar popullata me karakter dualist gjenetik ku njera nuk ishte autoktone dhe drejtonte jeten sociale te bashkesise?

Ne vazhdim, autorja pretendon se Ismail Qemali ishte nxenesi i pare musliman qe vazhdoi shkollen e mesme “Zosimea” (f. 16), te cilen e nderpreu ne veren e 1859 pasi e terhoqi i ati ne Stamboll (f.17). Autorja shpjegon aresyet perse Ismail Qemali nuk pati asnje lidhje me Lidhjen e Prizrenit dhe kete e justifikon me deshiren e Ismail Qemalit per ta zgjidhur ceshtjen kombetare me mjete paqesore, akoma me tej, e konsideron nje mangesi ne ideologjine e tij politike (f. 29). E citova kete interpretim te autores per te treguar qe ne Shqiperine e epokes se diktatures historia ndertohej nga studiuesit (pa pasur asnje rendesi pergatitja profesionale dhe botekuptimore, por rendesi kishte se si do t’i pelqente diktatorit) dhe ngjarja nuk perbente domosdoshmerine e analizes. Autorja pranon se krahinat shqiptare nuk ishin te bashkuara ne nje njesi te vetme administrative dhe popullsia shqiptare nuk njihej nga Perandoria Osmane si nje teresi etnike (f. 34) pa i shkuar ndermend se ky fakt i sakte nuk mund te kishte si pasoje boten e rilindjes kombetare. Pas ketij konstatimi te sakte rezulton qe termi rilindjes kombetare te jete produkt i fantashiences dhe jo nje realitet politik apo kulturor dhe rrjedhimisht nuk mund te kete asnje lidhje me shtetin dhe pavaresine e Popullit Shqiptar. Autorja pa dashur dhe ne menyre koncize ka krijuar precedentin e permbysjes se historiografise komuniste si te pa baze dhe ireale. Kjo hedh poshte perfundimin sikur “Ismail Qemali ndryshe nga Sami Frasheri qe ishte per nje autonomi politike qe duhej te fitohej me lufte te armatosur, Ismaili ishte per nje autonomi kulturore, ku populli shqiptar t’i jepeshin te drejta te gjera per perdorimin e gjuhes dhe shkolles shqipe, e cila do te conte me tej perparimin intelektual te saj dhe do te sherbente si parapergatitje per hapa te metejshme”(f. 34). E para asnjeri nuk e di se cfare ka menduar, ne menyre botekuptimore, Ismail Qemali per zgjidhjen e problemit shqiptar; kjo eshte nje fantazi prej adoleshenteje e autores. Se dyti problemi shqiptar nuk mund te zgjidhej ne asnje menyre me mjetet e dhunes nga pikepamja e brendeshme, pasi asnjeri nuk e di sa ne cfare pike te zhvillimit ishte popullata shqiptare ne raport me keto mjete. Ky problem edhe sot eshte nje problem i panjohur per shkencat shoqerore e po te merresh me kete problem do te dalin disa perfundime qe autorja as qe e merr me mend, por per nje njohuri elementare i them se as sot Populli Shqiptar nuk ka asnje lidhje me mjetet e dhunes. Eshte i vetmi popull europian qe nuk ka luftuar KURRE per liri shoqerore per faktin me te thjeshte fare: nuk e ka njohur skllaverine sociale si produkt te vet. Keshtu qe rezulton se pikepamjet e autores sone te jene thjeshte fantazira te nje produkti intelektual jashte kontekstit progresiv. Nga faqja 47 deri ne te 51-en autorja ka nje nenkapitull me emrin: “Nga kongresi i xhonturqve ne orvatjet per grusht shteti” duke e lidhur me veprimtarine politike te Ismail Qemalit duke arritur ne perfundimin se “Ne kete kongres Ismail Qemali u shqua si mbrojtes i flakte i interesave te kombesive te shtypura te Perandorise dhe kundershtoi programin e atyre turqve te rinj qe synonin forcimin e pushtetit te centralizuar. Ai se bashku me Dervish Himen u kushtuan nje kujdes problemit te lirise se gjuhes dhe te shkolles shqipe3 (f. 47). E citova kete pjese te pikepamjeve te autores per te kuptuar se sa larg realitetit eshte autorja jone ne kete fushe. Problemi i lirise se gjuhes dhe arsimimit  ne gjuhen shqipe te Popullit shqiptar eshte tjeter per tjeter dhe ne kete drejtim historiografia komuniste ka ngritur nje ndertese prej letre qe shkermoqet me nje fryme jo vetem pse per gjuhen dhe shkollen shqipe nuk ka luftuar as nje politikan i Perendorise Otomane, pamvaresisht nga kombesia e tij, por per kete gjuhe dhe kete shkolle nuk ka luftuar asnje shqiptar ne menyre te drejteperdrejte dhe aq me teper i vetmuar, jashte Subjektit ndihmes e kryesor, qe eshte mbajtur e fshehte nga propoganda komuniste. Ne kete pike e gjithe historiografia komuniste ka genjyer Popullin Shqiptar ne menyre sistematike per 45 vitet e sundimit te saj dhe 23 vitet e tranzicionit postkomunist. Pastaj a i ka vajtur ndermend autores sone se pranimi i ketyre ideve e hedh ne ere lidhjen e Ismail Qemalit me ceshtjen kombetare shqiptare dhe problemi rezulton te kete tjeter suport nga ai qe pretendon ajo.

Per te krijuar ngjarjen sipas interesave te partise, autorja fikson nje “konflikt” imagjinar midis ideve te Abdyl Frasherit dhe Ismail Qemalit. Sipas saj “Abdyl Frasheri kerkonte aleance me Greqine per shkaterrimin e perandorise Osmane, per debimin e saj nga Ballkani, kurse Ismail Qemali e mbeshteste marreveshjen me Athinen mbi parimin e ruajtjes se Perandorise Osmane ne Ballkan, madje edhe ne rast se prishej status-quo-ja, Shqiperia do te fitonte autonomine, por do te qendronte ne kuadrin e saj – ndersa trojet greke do te bashkoheshin me Greqine. Ideja e tij qe pikerisht qe se bashku me greket te merreshin masa mbrojtese ndaj synimeve te pansllavizmit dhe te dy popujt aleate te siguronin te drejtat e tyre kombetare” (f. 53). Ne fakt te gjitha keto tregojne menyren se si eshte sajuar historia e Popullit Shqiptar dhe si eshte formuar shteti i tyre, por autorja ka bere dhe nje veprim tjeter suplementar. Ajo eshte munduar ta kanalizoje luften kunder pansllavizmit nen autoresine e Ismail Qemalit dhe t’ja heqe autoreve shekullore dhe konkrete te gjithe praktiken e realizuar pergjate tre shekujve te fundit kundra politikave antishqiptare te Serbise dhe Malit te Zi. Pastaj problemi i politikes greke, ne lidhje me popullatat, eshte fshehur me shume djallezi nga historiografia komuniste dhe Populli Shqiptar as qe e ka marre vesh ndonjehere se nje pjese e konsiderueshme prej tij i mbeti Greqise dhe kjo e fundit per te mbuluar kete ngriti versionin e Vorio-Epirit. Ky problem fsheh shume te panjohura ne planin gjenetik, persa i perket prejardhjes se popullates greke ne raport me popullaten helene. Keto gjera nuk jane diskutuar kurre ne planin politik dhe jane marre te mireqina edhe ne planin historik dhe sot politika greke e ka mbuluar prejardhjen dy permasore te popullates se saj. Kete gje shqiptaret e kane kaluar ne heshtje dhe rrine e llomotisin mbi prejardhjen pellazge te tyre duke harruar se gjenetika fillimisht merr per baze karakterin racor dhe ne kete pike populli grek i sotem eshte dy permasor duke u fshehur pas epiroteve te dikurshem. Prandaj dyshoj shume se e gjithe ky parafrazim nga autorja jone ka tjeter qellim nga ajo qe ka shkruar dhe nuk ka asnje lidhje qofte me Abdyl Frasherin e qofte me Ismail Qemalin. Sido qe te intepretohen keto ide, ne kuadrin e faktit, ato jane thjeshte politike dhe nuk ka gjasa qe te sherbejne per historine e shtetit te shqiptareve.

Autorja vazhdon me fantazite e veta dhe diskuton ne ka pase marreveshje midis Ismail Qemalit dhe qeverise greke duke anashkaluar nje problem, qe ka perbere te gjithe thelbin e politikes greke per afro dy shekuj: perberjen etnike te popullates qe permbledh shteti i sotem grek (pretendimi i Kostas Papas, drejtuesi i Agimit te Arte, ne intervisten me gazetarin Artur Zheji ishte plotesisht i sakte, por gazetari shqiptar ishte i paafte t’i kunderpergjigjej). Sipas autores sone “Logjika e do qe marreveshja ne fjale te mos kete ekzistuar sic pretendohet nga greket qofte dhe per faktin qe patriotizmin e Ismail Qemalit nuk mund ta veme aspak ne dyshim, ashtu edhe per faktin qe ky personalitet nuk kishte asnje funksion politik dhe as nje prerogative e cilesi per ta nenshkruar ate3” (f. 55). Autorja perpara se te bente kete deklarate teorike duhej te vertetonte se ka ekzistuar nje strukture shoqerore shqiptare qe e kishte vene Ismail Qemalin ne krye te saj; ajo duhet te vertetonte karakterin patriotik te Ismail Qemalit ne veprat e veta politike dhe kjo gje nuk dallohet deri me 28 Nentor 1912, kur ai ngriti flamurin ne Vlore. Eshte pikerisht ky akt i vetem qe percakton karakterin e Plakut te Vlores dhe jo hipoteza e autores sone. A nuk tregon ky fakt se kjo metodike nuk perfshihet ne shkencen e historise, por ajo ka qene mbizoteruese ne historiografine komuniste si e vetmja rruge per zberthimin e ngjarjeve te ndodhura? Autorja jone kerkon medoemos t’i krijoje Ismail Qemalit nje veprimtari ne favor te ceshtjes shqiptare, por kjo gje nuk mund te ndodhte per sa kohe koncepti shqiptar nuk ishte pjekur ne kancelarite europiane. Pikerisht pse kane dashur ta bejne Shqiperine jashte politikes se Europes, jane sajuar keto ngjarje ireale.

Por autorja na jep nje informacion te vlefshem per mohimin e lidhjeve te mundeshme te Ismail Qemalit (ne qofte se eshte e sakte), te cilin nuk e kemi gjetur te analizuar tek autoret e tjere. Sipas saj: “Ai  (Ismail Qemali, GH) perjashtoi mundesine e bashkepunimit me rrethet bullgare “te cilat shtireshin sikur e shikonin me kenaqesi levizjen kryengritese shqiptare, por vepronin per interesat e tyre, me qellim qe te ulnin qendresen dhe te shkonin drejt realizimit te “endrres se tyre” te vjeter lidhur me krijimin e nje “Bullgarie te Madhe”. Ismail Qemali nuk ishte per zevendesimin e Perandorise Osmane me nje Bullgari te madhe ose me ndonje perandori tjeter” (f.56). Ne fakt sot, dmth pas 1945, eshte e lehte per te zbuluar se te gjitha shtetet e Ballkanit ne agimet e tyre politike kane dashur te “hane” nga vendet ku banonin shqiptaret dhe kjo gje ka qene tipikisht politika e Europes. Por historiografia komuniste nuk e ka analizuar kurre procesin sipas kesaj hapsire dhe gjerat jane thene perciptas; e kjo ka qene nje gje e keqe pasi ka mbuluar luften e madhe qe ka bere Europa per te pergatitur shqiptaret per shtetin e tyre. Kjo e fundit perben te gjithe lejtmotivin e shtetit te shqiptareve dhe kjo gje mungon ne te gjithe hapsiren analitike tek studiuesit shqiptare te te gjithe koherave. Problemi i moslidhjes te kryengritjeve shqiptare me politikat jashteotomane nuk ka qene problem shqiptar dhe asnje shtet apo subjekt jashteotoman nuk e ka preferuar kete lidhje dhe kjo e ka pasur nje aresye qe nuk na pelqen ne shqiptareve. Vetem nje subjekt europiane e pati marre persiper edukimin e popullit shqiptar me parimet e politikes shteterore dhe, per fatin e mire te shqiptareve, ky subjekt pati qene dhe eshte madhor ne politiken europiane dhe ate boterore. Edhe kete veprimtari historiografia komuniste nuk e ka analizuar kurre, bile, me keq, ja ka fshehur Popullit Shqiptar, ku perjashtim nuk ben edhe kjo autore.

Megjitheate kjo autore e ka nje merite. Ju bashkua grupit te historianeve komuniste qe trembetuan autoret dhe vendin e kryengritjeve te shqiptareve per pavaresine politika nga Porta e Larte, duke ju larguar, ne nje fare mase, mashtrimit te viteve 70-te. Ajo ka shkruar mjaft gjate per kete teme dhe e ka lidhur, si akt primar, me taksat e vena nga Qeveria Otomane, gje qe duhet te jete e sakte pasi e kam hasur dhe tek autore qe nuk vareshin nga politika enveriste. Sipas saj: “Krismat e para te kryengritjes kunder Stambollit u ndien ne Kosove, qysh ne muajin mars 1910. Grupe te armatosura fshataresh dhe malsoresh te Motrovicex, Viciternit dhe Llapit u vune ne levizje ne drejtim te Prishtines1. Ne fillim te muajit prill u zhvilluan perleshjet e para me forcat osmane. Kjo shenoi fillimin e kryengritjes qe u pasua me luftime te pergjakshme ne Gryken e Ceraleves dhe ne ate te Kacanikut. / Fillimi i kryengritjes ne Kosove u shoqerua me rritjen e veprimeve politike dhe diplomatike te qarqeve patriotike jashte vendit. Midis tyre u shqua edhe Ismail Qemali, i cili u kthye nga Italia ne Stamboll ne mujat e pare te vitit 1910. Ai se bashku me Hasan Prishtinen dhe me patriote te tjere bene perpjekje, per ta lidhur kryengritjen, e cila filloi si nje proteste e armatosur kunder taksave me kerkesen themelore te Levizjes Kombetare, fitoren e autonomise administrative te Shqiperise” (f. 77). Analiza ka nje defekt te vogel. Kur shkruhet se: “Midis tyre u shqua edhe Ismail Qemali” krijohet nenkuptimi se ata qe luftuan per fillimin e organizimit te kryengritjes ishin te shumte dhe Ismail Qemali ishte si keta te shumte, por ne te vertete nuk eshte keshtu. Shqiptaret duhet ta kuptojne nje here e mire se ate qe mori persiper Ismail Qemali nuk mund ta bente kushdo; personaliteti i tij politik, dhe kjo kishte rendesi mbi te gjitha, i suprimonte te gjithe figurat e tjera; pastaj kjo ishte nje pune qe nuk mund ta realizonte kushdo ne ate menyre qe u be edhe po te bashkoheshin qe te gjithe ne ate ideal pas asnje kompleks. Dhe ketu ka dicka qe duhet zbuluar dhe qe duhet lidhur me detyrimin per t’u dorehequr me urdher te Europes (figura pozitive e politikanit duket pikerisht tek menyra e doreheqjes). Kur vjen puna per te analizuar kete proces do te shihet se ne kete pike ka shume diskutime dhe kerkush nuk e thote te verteten edhe pse ajo dikur ekzistonte e shpallur fare hapur. Autorja ne kete drejtim cdo gje e ka paraqitur te komanduar dhe drejtuar nga Ismail Qemali duke e hiperbolizuar figuren e tij pertej realitetit historik. Vini re se si e manipulon politiken europiane dhe se si e paraqet te varur nga idete (qe paraqiten si imagjinare) e Plakut te Vlores. Sipas saj: “Patrioti shqiptar megjithese e njihte mire politiken dyfaqeshe te Austro-Hungarise, u perpoq te siguronte me cdo kusht nga Vjena nje mbeshtetje per ceshtjen kombetare. Duke u nisur nga fakti se ceshtja shqiptare kishte perballe saj kundershtare te forte, ai mendonte se suksesi i luftes se armatosur ne Shqiperi nuk varej vetem nga pjesemarrja e masave popullore ne kryengritje, por edhe nga faktori i jashtem favorizues. Prandaj u orvat te ndikonte ne politiken austro-hungareze dhe duke i kujtuar Vjenes se politika pansllaviste e Rusise ne Ballkan kercenonte jo vetem copetimin e Shqiptarise, por edhe interesat e saj ne Europen Juglindore” (f. 81). Une nuk e di a i ka pasur me seriozitet apo me shaka keto ide imagjinare Ismail Qemali, por ngjarjet e ndodhura nga fillimi i shek. XVII-te deri ne fillim te shek. XX-te ne Veri te Shqiperise se Sotme tregojne se Austro-Hungaria e kishte popullaten verishqiptare objekt te vet politik dhe nuk ka se si ta lidhte vazhdimesine e saj me idete e Plakut te Vlores. Faktori kohe tregon se kjo eshte nje deshire propogandistike e autores sone dhe eshte e pamundur te ishte nje objekt i diplomacise individuale te Ismail Qemalit. Ne kete pike del ne pah manipulimi i historise nga ana e historiografise enveriste per ta paraqitur situaten politike te levrueshme nga ana e individeve shqiptare dhe te gjithe procesin e shpalljes se pavaresise dhe formimin e shtetit te shqiptareve si veper te vete shqiptareve, gje kjo kategorisht e pamundur si do qe te manipulohet historia reale dhe ajo imagjinare e Popullit Shqiptar. Me thene te drejten punonjesit e Institutit te Historise kete fenomen nuk kane mundur ta kuptojne ne asnje hallke, por jane munduar, brenda kapacitetit te tyre intelektual, te zbatojne direktivat e Enver Hoxhes per t’i krijuar histori krahinave pa histori te banuar nga popullata shqiptare. Nga ana tjeter autorja mundohet te fshehe karakterin dhe rolin real te Perandorise se Danubit ne favor te ceshtjes shqiptare dhe kete mundohet t’ja autriboje Ismail Qemalit, gje qe jo vetem nuk ka qene e nevojshme, por sic do te shohim, ka qene kjo Perandori qe e ka komanduar te gjithe procesin e shpalljes se pavaresise dhe ndertimin e shtetit te shqiptareve duke perfshire edhe vete Ismail Qemalin.

E keqja e analizave te atyre ngjarjeve te asaj kohe,eshte e lidhur rigorozisht me botekuptimin imponues qe kishte realizuar diktatori pergjate gjithe kohes se sundimit te tij dhe kjo bie ne sy kur kerkohet te ndertohet nje kryengritje antiosmane e perbashkuar ne te gjithe territorin e banuar nga shqiptaret dhe kete te lidhur me figuren e Ismail Qemalit edhe pse kjo eshte kategorikisht e pamundur objektivisht e subjektivisht. Aresyet e kesaj pamundesie duhen kerkuar te pakten ne dy drejtime. Se pari, ne mungesen absolute te unitetit te Popullit Shqiptar (kete vecori ka shfrytezuar diktatura enveriste kur e futi Popullin Shqiptar ne lufte me vetveten) dhe, se dyti, ne pamundesine e konfrontimit te te gjithe Popullit Shqiptar me Perandorine Otomane, sidomos te pjeses islamike te tij. Ngritja e popullates shqiptare te Kosoves kundra kesaj perandorie ka tjeter suport dhe eshte e lidhur me luften e tyre per te mos rene ne varesine e Serbise kur pane se Perandorise Otomane po i vinte fundi. Ka shume mundesi qe te gjitha levizjet e armatosura nga ato ane ta kene pasur kete si shtytjen kryesore, qe perputhet ne aparence me ceshtjen kombetare. Ne kete rast kemi te bejme me te vetmen shtyse te luftes se Popullit Shqiptar kundra Perandorise Otomane, problem i cili nuk ekziston ne Jugun e Shqiperise se Sotme pasi popullata ortodokse nuk mund te ngrihej kundra politikave antishqiptare te shtetit grek dhe, sic do ta shohim, ata u ngriten kundra shtetit shqiptar. Keto perputhje dhe mosperputhje perbejne te vetmen ane te historise se atyre aneve dhe mungesen e veprimtarive proshqiptare te asaj popullate. Por ne kete pike eshte realizuar nje mashtrim i vjeter te cilen autorja kerkon ta ndreqe, por pa e shkeputur nga boshti i tij. Sipas saj “Kryengritja antiosmane e vitit 1911 ishte nje shkalle me e larte e luftes popullore dhe vune ne levizje mjaft patriote. / Ne pergatitjen e saj te re, nje ndihme te madhe dhane komitetet e fshehta te krijuara ne Veri dhe ne Jug te vendit. Ne pergjithesi komitetet parashikonin qe kryengritja te shperthente ne pranvere. Mirepo ngjarjet rrodhen ndryshe. Ato u nderlikuan si rezultat i politikes shtypese xhonturke dhe i qendrimit armiqesor te Malit te Zi ndaj malesoreve, te cilet qene strehuar atje, ne fund te vitit 1910, per t’i shpetuar raprezaljeve te ushtrise osmane. Cetina synonte te veconte luften e ketyre malsoreve nga levizja e pergjithshme kombetare shqiptare dhe ta shnderronte ate ne nje levizje lokale, me shprese qe t’i perdorte ato ne luften per interesat e veta kunder Turqise1. Per kete qellim ajo hyri ne bisedime me qeverine serbe, se ciles i propozoi qe Beogradi te aneksonte Kosoven dhe Shkupin, ndersa ajo vete do te merrte rrethet e Pejes, Shkodres dhe Lezhes2. Por qeveria serbe e konsideroi si te parakohshem kete propozim te Malit te Zi per ndarjen dhe aneksimin e trojeve shqiptare. Keshtu popullit shqiptar i duhet te fillonte kryengritjen jo vetem duke u mbeshtetur ne forcat e veta pa asnje ndihme nga jashte, por ne te njejten kohe te mbrohej nga synimet grabitqare te shteteve fqinje. Vec kesaj, per shkak te presionit qe ushtroi Mali i Zi dhe gjendjes se padurueshme qe krijuan xhonturqit, malsoret shqiptare e filluan kryengritjen me 14 mars 1911 perpara kohes se planifikuar, qe qe caktuar ne maj……Keto ngjarje te zhvilluara ne Shqiperi, Ismail Qemali u perpoq t’i bente te njohura ne opinionin nderkombetar” (ne kete rast autorja duhet te jepte ndonje fragment nga kjo perpjekje e Ismail Qemalit per te pare se per cfare kryengritje tipikisht behet fjala) (f. 91), pasi shpjegimet e mevonshme tregojne se as qe behet fjale per kryengritjen e mesiperme dhe ne kete pike vazhdon mashtrimi i perdorur.

Menyra se ajo kalon nga kryengritja e malsoreve te veriut ne levizjet imagjinare ne Jugun e Shqiperise se sotme per ate kohe mund te kete qene e pranueshme, por ajo sot tregon menyren se si eshte ndertuar historia e Popullit Shqiptar. Vini re se si e perdor informacionin gazetaresk autorja dhe se si mundohet te perfitoje prej saj pa i shkuar ndermend se te gjitha keto nuk kane asnje lidhje me ndergjegjen kombetare te nje populli, por me se pakti tregojne se ngjarjet jane te ndertuara ne leter dhe jo nje realitet historik. Sipas saj: “Duke e hequr veten si njohes mjaft te mire te gjendjes ne Vlore, konsulli austriak u perpoq te kundershtonte edhe argumentet qe Ismail Qemali i dha korespondentit te gazetes “Piccolo di Trieste” me 16 prill 1911 mbi kryengritjen e malesoreve, ku ai theksonte se edhe ne Shqiperine e Jugut “ne popull mbreteronte pakenaqesi e thelle dhe se nuk mund te perjashtohet qe edhe ne Vlore do te vije puna te rrokin armet”2 (f 93). Ne kete pike autorja jone ecen ne gjurmet e gjithe historianeve te parapare qe e lidhin revolten e masave shqiptare jo te nisur nga ceshtja kombetare, por nga pakenaqesia e sjelljes se politikes xhonturke. Nje sterhollim i metejshem e nxjerrr te gjithe kete pikepamje nje bllof te vertete duke na argumentuar se te gjitha kryengritjet e shqiptareve, ne qofte se ka pasur, ta kena zanafillen tek interesi i ngushte krahinor dhe aspak si nje kerkese pertej saj. Dhe ne kete menyre vime ne aresyet perse kryengritja per ceshtjen kombetare nuk mund te realizohej vetem se ne Veri dhe ne kontaktin me sllavet. Por kjo na con ne zbulimin se perse e njejta gje nuk mund te ndodhte ne kontaktin me greket, dmth perse kryengritja per ceshtjen kombetare nuk mund te ndodhte ne Jug (a nuk eshte kjo nje aresye me teper per te argumentuar se popullata ne te dy anet e kufirit jugor te shtetit te ardhshem shqiptar eshte e te njejtit bosht biologjik?). Kjo do te thote se ka qene e pamundur qe te krijohej nje unitet Veri – Jug per ceshtjen e nje kryengritjeje te armatosur kundra pushtetit otoman, por ky unitet duhet te kete tjeter permbajtje dhe te tjere pjesmarres, perderisa u arrit finalja e 28 Nentorit 1912.

Por problemi ka dicka tjeter te panjohur per lexuesin shqiptar. Nuk ka asnje interviste te Ismail Qemalit te dates 16 prill 1911 dhene gazetes “Piccolo di Trieste” (autorja ne kete rast ka bere nje loje; ka bashkuar ne menyre spekulative nje informacion abuziv me dokumentin e marre nga raporti i zevendeskonsullit austriak Kraus ne Vlore te dt. 19 prill 1911. Ne te vertete kete nuk duhet ta kete bere autorja jone, pasi kete menyre analitike, pikerisht me kete date dhe me kete gazete, e kam hasur diku tjeter (Ismail Qemali, – permbledhje dokumentash, – 1888-1919, f. 158 dhe tek“Histori e Shqiperise”, vell. 2, f. 494 ), cka do te thote se autorja ka kopjuar nje material qe nuk e ka pare kurre, por shprehet sikur eshte ajo studiuesja e ketij problemi, pasi gazeta me emer “Piccolo di Trieste” nuk ka ekzistuar kurre ndonjehere. Ne fakt gazeta IL Piccolo (ky eshte emri i gazetes se Triestes) me daten 16 prill 1911 (foto gazeta 2) ka kete njoftim: Kryengritja Shqiptare Kostandinopoje: Sipas nji buletini te Ministrise se Brendeshme, dje ka pase nji luftim mes trupave qe mbajne te pushtuem naltesite e Viksaulikaj e Caskira e rebeleve. Prej Kastratit u dergue nji kompani perforcimi. Tuzi asht i furnizuem mjaftueshem (me ushqime e armatime; emrat e lartesive nuk duhen konsideruar te sakte – shen. i z.Jozef Martinit, drejtuesit te albanovaonline.com, sipas email-it te dt. 29.04.2013 te marre nga z. Paolo Muner).

Akoma me keq ekziston nje informacion, i shprehur me 19 nentor 1912 ne Trieste me nje permbajtje krejt te ndryshme nga ajo e autores sone – “Histori e Shqiperise”, vell. 2, f. 494, pa na e dhene titullin e gazetes; cituar edhe nga Prof. Arben Puto tek “Pavaresia shqiptare dhe diplomacia e Fuqive te Medha 1912-1914”, f. 109, por qe ai thote se e ka marre nga Historia e Shqiperise, vell. II, f. 358); perkundrazi, ekziston nje interviste e Ismail Qemalit dhene korespondentit te gazetes IL Piccolo dhe botuar me daten 20 nentor 1912 (foto gazeta 1) ne faqen e dyte te saj, por me nje permbajtje krejt tjeter per tjeter. Intervista e  Ismail Qemalit ben fjale per pengesen kryesore te formimit te shtetit te shqiptareve dhe kjo pengese e  ka  emrin Serbi.  Pikerisht  kete  i kane fshehur Popullit Shqiptar manipulatoret e HISTORISE te Popullit Shqiptar dhe pikerisht kjo duhet evidentuar ne te gjithe permasen. Por edhe kjo e ka pasur nje qellim: i duhej fshehur Popullit Shqiptar te Shqiperise faktin qe popullata shqiptare e Kosoves kishte luftuar kundra politikes serbe dhe otomane duke qene promotori kryesor i luftes se Popullit Shqiptar per liri e pavaresi. Por dalja ne drite e ketij fakti do te tregonte karakterin antishqiptar te bandave komunisto-enveriste kur ndihmuan serbet per te rimarre Kosoven me 1945-en. Dikush duhet te jape llogari per mashtrimin e realizuar ne ate kohe, i cili po vazhdon akoma edhe sot.

Per te mos krijuar iluzione mbi ate qe ka thene Ismail Qemali ne ate interviste po jap edhe permbajtjen e saj, qe eshte si me poshte (perkthimi eshte bere nga Bernardina Hoti – Harapi):

IL PICCOLO” i Triestes,     20 Nëntor 1912                                                                       Shqiptarët për pavarësi                                                                                                Akuza serioze kundër serbëve                                                                                     Shpallja e pavarësisë së Shqipërisë e pashmangshme

Një intervistë me Ismail Qemalin

Il Piccolo 1912_11_20_pag_002  foto gazeta 1;  faqja e dyte e gazetes “IL Piccolo”, dt 20 nentor 1912 qe permban intervisten e Ismail Qemalit dhene korespondentit te kesaj gazete

Dje në mëngjes mbërriti në qytetin tonë, drejtpërdrejtë nga Viena, kreu i partisë së pavarur shqiptare Ismail Qemal Bej Vlora. Me të udhëtojnë edhe katërmbëdhjetë shqiptarë të shquar. Ai u prit në stacion nga Mark Kakarriqi, një i ri i shquar shqiptar, i njohur për studimet e tij mbi çështjen shqiptare, dhe të shquarit e tjerë shqiptarë në Itali.  Ismail Qemal Bej arriti në Hotelin Excelsior Palace për të bërë një ndalesë për disa orë, dhe u nis  në oren 02:00 pasdite me avulloren “Brünn” drejtuar për në Shqipëria. Një redaktor i gazetës sonë, i paraqitur  nga Z. Mark Kakarriqi, pati një bisedë të shkurtër me Ismail Qemalin.

Ai është një i moshuar i pashëm rreth të shtatëdhjetave, me shikim të gjallë dhe zhbirues, me mjekër të bardhë, me sjellje fisnike dhe hijerëndë. Ai është një njeri i arsimuar, i cili ka udhëtuar shumë dhe ka jetuar në kryeqytetet e Evropës. Për shumë vite ai ishte guvernator i Tripolit. Me ardhjen në pushtet e xhonturqve, me rivendosjen e kushtetutës së vitit 1877, ai u bë deputet i Vlorës.

- Unë do të qëndroj vetëm për nja dy orë në Trieste, koha për të parë disa miq dhe për të ngrënë dicka. Më pas do të nisem për udhëtim nëpër det.

R. – Është e ligjshme të ju pyes se ku do të shkoni?

IQ- Ja: avullorja ku do të imbarkohem nuk e prek si rregull portin ku unë kam ndërmend të zbres, por unë i falem mirësisë së drejtuesve të Lloyd, që më dhanë lejen e një ndalese të jashtëzakonshme. Unë jam duke shkuar për Durrës. Porti është i lakmuar nga serbët. Nuk mendoj se serbët do të arrijnë përpara meje atje. Në Durrës janë duke më pritur me padurim. Terreni është përgatitur me durim.

R. – Cfarë do të ndodhë pas arritjes suaj?

IQ- Një gjë shumë e thjeshtë, por  e dëshiruar me shumë entuziazëm.Shpallja e pavarësisë së atdheut tonë. Ne duam të i paraqesim Europës faktin e kryer.  Do të krijohet një qeveri e përkohshme dhe ndoshta unë do të jem drejtuesi i saj. 

R. – Po linjat e tjera, malësorët, mirditorët?

IQ- Unë ju siguroj se për idenë e pavarësisë, të gjithë janë dakord, të gjithë të një mendimi. Jemi ne që e filluam luftën e rilindjes kundër keqqeverisjes së xhonturqve, duke pushtuar  këtë verë Ueskub-in, ne që kemi mbështetur luftërat e vazhdueshme, për vite e vite, dhe është e drejtë që aspiratat tona do të materializohen në realitet . Koha nuk do të mund të ishte më e favorshme. Qeveria turke në Shqipëri nuk është më shumë se një hije e largët. Komunikimi me Konstandinopojës është thyer. Çfarë tjetër? Në Shkodër janë shqiptarët të cilët mbështesin heroikisht revolten.

R. – Çfarë mendoni për kundërshtinë  e Serbisë për formulën: Shqiptarët Shqipëri?

IQ- Unë i njoh idetë dhe kundërshtimet e tyre, të qarqeve sunduese. Ata janë në gabim. Shqipëria është e pjekur për rritjen e saj civile. Ajo do të bëhet një faktor i rëndësishëm edhe për zhvillimin e saj ekonomik. Ne kemi pasuri të paprekura, pyje, miniera, të cilat nuk janë shfrytëzuar. Dhe Triestja, që dominon detin Adriatik do të jetë e para që do të përfitojë nga ky akt. Dhe të gjithë portet e Adriatikut do të kenë përfitimeve të mëdha.

R. – Më lejoni edhe një pyetje të fundit. Për  udhëtimin tuaj në Vjenë dhe Budapest, cfarë  mund të më thoni?

I.Q. – Unë jam shumë kënaqur. Aty janë tashmë të bindur që pavarësia e Shqipërisë është një zgjidhje e domosdoshme, e drejtë dhe e projektuar veçanërisht për të lehtësuar formën e ardhshëm të Gadishullit Ballkanik. (nenvizimi i imi per te treguar se kujt ja dedikonte Ismail Qemal Bej Vlora Pavaresine e Shqiperise, GH) Dhe të të njëjtit mendim janë të gjitha fuqitë evropiane, në veçanti Britania e Madhe.

Pasi mori  këto deklarata, informacione rëndësia e të cilave nuk do t’i shpëtojë  lexuesit, redaktori ynë u nda nga Ismail Qemali, duke e marrë me vete përshtypjen se ai fliste si një apostull i shkëlqyer, energjik dhe i zjarrtë për kauzës e vet.”

Nga ana tjeter dua te falenderoj pa mase z.Paolo Muner per ndihmen konkrete qe me dha ne zbulimin e ketyre fakteve, pasi ka qene ai qe ka punuar ne arkivin e bibliotekes se Tristes dhe me ka derguar materialin me shume njerezi e miresjellje direkt, por edhe me ane te drejtuesit te albanovaonline.com, z.Jozef Martini dhe ky material pati kater te dhenat e mesiperme. Per ne shqiptaret qe jetojme ne Shqiperi, raste te tilla jane shume-shume te jashtezakonshme pasi kerkojne kohe, mund dhe finance, por dhe pasionin vetmohues.

Por cfare ka ndodhur ne ate pjese kohore te diktatures pa diktatorin? Autorja jone ka tjeter mendim per kete teme duke i dhene te drejten vetes te sajoje nje gje qe nuk ka ndodhur kurre, por qe na paska ekzistuar ne kokat e personazheve te ardheshme historike edhe pse kjo, ne fund te fundit, do te deshtoje duke mos realizuar asnje qellim dhe duke mos lene asnje pasoje. Se per cfare i  eshte  dashur  kjo ide autores sone tani per tani eshte pak e veshtire te merret vesh, por gjithsesi eshte nje tentative e deshtuar per  te  krijuar

Il Piccolo 1911_04_16_pag_001       foto gazeta 2;  faqja e pare e gazetes “IL Piccolo” e dt. 16 prill 1911

nje ngjarje historike mbi bazen e fantazise dokumentare. Sipas saj: “Nje nga mesimet me te rendesishme qe nxoren udheheqesit e Levizjes Kombetare Shqiptare nga kryengritjet e viteve 1910-1911 ishte ai mbi domosdoshmerine e krijimit te nje qendre te vetme udheheqese te kryengritjes, e cila te bashkerendonte dhe te drejtonte veprimet e forcave kryengritese ne Veri dhe ne Jug. Lidhur me krijimin e kesaj qendre pati pikepamje te ndryshme. Fillimisht u mendua qe ky komitet te krijohej jashte Shqiperise. Te ketij mendimi qene edhe Ismail Qemali me Luigj Gurakuqin. Por zhvillimi i ngjarjeve ne Shqiperi dhe pikepamjet e disa patrioteve te tjere, si te Sotir Kolese, Nikolla Ivanajt5, etj, bene qe ata ta ndryshonin mendimin. Keshtu u arrit ne perfundimin se qendra drejtuese e kryengritjes duhej te formohej e te vepronte brenda ne Shqiperi.

Per kete ndryshim te qendrimit te tyre, deshmon nje leter qe Luigj Gurakuqi i dergonte Sotir Kolese, ku, midis te tjerave, shkruan se bashkohej me aresyetimet qe ai sillte “kundra themelimit te nje komiteti qendror jashte Shqiperise”6 dhe se kete mendim e perkrahte edhe Ismail Qemali……Shoqerite shqiptare jashte atdheut, si ne Amerike, ne Bukuresht, ne Sofje e mirepriten mendimin per formimin e nje komiteti te tille brenda vendit dhe si delegat te ture – per ne kuvendin qe do te organizohej ato propozonin Ismail Qemalin2. Por me gjithe perpjekjet qe u bene per organizimin e ketij kuvendi, me sa duket, ai nuk arriti te mblidhej” (f. 105-106). Kjo pjese qe cituam na detyron te bejme pyetjen: Perse sherben e gjithe kjo analize pa asnje baze reale ne drejtim te veprimtarise per ceshtjen kombetare? A nuk tregon kjo menyren se si eshte realizuar indoktrinimi i Popullit Shqiptar pergjate 68 viteve te lindjes dhe jetes se kesaj “shtrese intelektualesh”, qe, ne fund te fundit, eshte karakteristika me kryesore e diktatures enveriste dhe peshqeshi qe ai i la Popullit Shqiptar pas nderrimit te jetes se tij?

Gjeja me e pare dhe e rendesishme e produktit ideor te kesaj “shtrese”, qe sot na paraqitet si nje bashkesi e profesionistit politikan me shoqerine civile, ishte sajimi hapsinor i ngjarjes dhe paraqitja e kesaj te fundit si nje e vertet absolute. E bukura eshte se keto shpikje u transmetuan nga njeri studiues tek tjetri dhe nga nje epoke kohore tek tjetra duke formuar te gjithe hapsiren e nevojshme te nje ngjarje historike qe ne thelb nuk ka asnje lidhje me realitetin e ndodhur. Keshtu p.sh. autorja pranon se: “Lufta e ashper politike qe u zhvillua ne muajt e pare te vitit 1912 ne shume krahina te Shqiperise, ne Veri dhe Jug, ndikoi fuqishem ne rritjen e metejshme te ndergjegjes kombetare. Urrejtja e popullit ndaj xhonturqve gjeti pasqyrim edhe ne faqet e shtypit te perparimtar te kohes. U dallua ne kete lufte gazeta “Liri e Shqiperise”, e cila i demaskoi dhe i luftoi ashper xhonturqit. Lidhur me fushaten elektorale ajo shkruante se Ismail Qemali nuk e fitoi dot mandatin e deputetit, sepse ate e kishin ne gryke te dyfekut xhonturqit, te cilet i hapen atij nje lufte te rrepte “nga ato qe behej me plumba te florinjte”2 (f. 107).

A nuk kerkon ky perfundim analizen e kesaj lufte politike, imagjinare ne realitet, dhe menyren se si ka ndikuar fuqishem ne rritjen e ndergjegjes kombetare te Popullit Shqiptar, te pakten deri me 1939? Cila eshte pasoja dhe cfare shkaku te metejshem ka pasur kjo ndergjegje kombetare ne dinamiken e progresit te Popullit Shqiptar? Keto pyetje jo vetem qe nuk marrin pergjigje, por e gjitha ajo qe thuhet ne keto rreshta te mesiperm kane me teper karakter letrar, figura artistike te denja per nje hartim ne shkolla tete vjecare, se sa argumenta historike per temen kryesore te formimit te shtetit te shqiptareve. Te pranosh se ne ato vite na paska ekzistuar Shqiperia, se ciles autorja i mbihyp ndarjen gjeografike Veri e Jug, do te thote te pranosh qe ekzistonte ajo qe u krijua dhe u shpall me 28 Nentor 1912. Keqarsimimi i shqiptareve pas 1945 eshte i tille sa shqiptaret e sotem kujtojne qe Shqiperia ka qene e formuar me kohe, por nuk ka pasur shtetin e vet. Eshte nje teme qe duhet riinterpretuar pak me ndryshe, pasi e verteta eshte krejt tjeter per tjeter. Nuk ka pasur Shqiperi asnjehere dhe per here te pare ajo u shpall me 28 Nentor 1912, por ka pasur shqiptare qe jetonin nen drejtimin politik te Perandorise Otomane dhe qe vendin e tyre e quanin ne menyre abuzive Shqiperi. Ja perse Bismarku e ka konsideruar Shqiperine nje shprehje gjeografike, ajo nuk ka ekzistuar ne asnje forme dhe ne kete pike qendron madheshtia e Ismail Qemalit: Ai u shpalli shqiptareve atdheun e tyre, qe nuk e kane pasur kurre politik te tyre, dhe i beri me shtet. Por rruga per te ardhur deri ne kete pike nuk eshte ajo qe eshte trumbetuar pas 1945 dhe qe vazhdon deri sot.

Por autorja jone e ka kaluar pak cakun e historianes dhe u dedikon shqiptareve nje superrelative politike qe ata jo vetem ne ate kohe nuk e kane pasur kurre, por ata nuk do ta kene asnjehere edhe ne te ardhmen. Neqofte se kjo “shpikje” e autores sone i ka sherbyer asaj per te mbrojtur graden shkencore, vihet ne dyshim e gjithe permasa profesionale e historianeve shqiptare pas 1945-ses. Vini re kete “shpikje” dhe kete atribut te shqiptareve te asaj kohe: “Sic dihet, zhvillimi i vrullshem i kryengritjes clirimtare shqiptare, dhe kthimi i saj ne nje kryengritje kombetare te pergjithshme, e tronditen aq teper Perandorine Osmane, sa qeveria xhonturke u detyrua te jepte doreheqjen me 17 korrik 1912. Doreheqja e saj shenonte nje fitore te madhe te Levizjes Kombetare Shqiptare.” (f. 111). Nuk e di a e ka thene me shaka nga vetja, apo e ka kopjuar nga dikush, por t’u atribosh shqiptareve te fillimshekullit te XX-te nje force te tille politike sa te detyrojne qeverine e Perandorise feudale me te madhe ne Bote qe te jape doreheqjen, do te thote t’i trajtosh shqiptaret e asaj epoke si nje shoqeri me dinamike shoqerore shume me te avancuar dhe me te zhvilluar se shoqeria mbi te cilen ata u jane imponuar. Keshtu nuk shkruhet historia, por perrallat dhe legjendat mitologjike dhe, me sa kam kuptuar, kjo eshte semundja e te gjithe  historianeve shqiptare pas 1945. Se dyti, nuk eshte e vertete qe levizjet clirimtare shqiptare u kthyen ne nje kryengritje te pergjithshme mbare kombetare. Nje gje e tille nuk ka ndodhur asnjehere ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe, me qene se eshte vendi, deklaroj se Populli Shqiptar eshte i vetmi popull ne bote qe nuk ka luftuar kurre per liri shoqerore e kombetare, keto jane perralla fund e krye dhe historiografia enveriste i ka sajuar keto situata per te mbuluar prapambetjen shoqerore te Popullit Shqiptar dhe per ta paraqitur perparimtare ne perputhje me revolucionin socialist leninist. Ka pasur tjeter qellim imponimi historik ne zhvillimin social te popullit tone dhe sot kjo nuk vlen me; ajo duhet ndryshuar per shume aresye e permasa te tjera. Mashtrimi i ka kaluar kufijte e aplikimit dhe sot eshte kthyer ne nje gangrene qe po ha prodhuesit e vet. Mos valle ka ardhur koha e vetegjyqesise per produktin intelektual komunist qe fshihet pas proceseve demokratike ketu ne Shqiperi, te cilet nga paaftesia per te rregulluar vetveten trumbetojne ngjarjet e kaluara historike duke i paraqitur si reale edhe pse tabani i tyre eshte fund e krye imagjinar? Koha do te tregoje se cila eshte vepra e vertete e ketij produkti njerezor me prejardhje kriminale. Filozofia do te kete rast te argumentoje ne praktike raportin midis qenies dhe ndergjegjes ne nje popull primitiv te tjetersuar nga politika moderne.

Autorja e ketij libri nuk e ka kuptuar ne asnje rast se eshte e pamundur te pajtohen situata politike me ndryshueshmeri cilesore midis tyre ne nje popull me dinamike sociale me te vogel se keto situata. Roli i individit me te vertete bie ne sy ne procese progresive, por keto te fundit nuk kane jete te gjate dhe e sfumojne kete individ sado i pervecem qe te jete. Ngjarjet reale te ndodhura nuk mund te tjetersohen ne planin propogandistik dhe te paraqiten si nje proces pozitiv qe ka ndryshuar cilesine e kesaj dinamike, pasi ligji me kryesor i natyres thote se format me te ulta nuk ndikojne domosdoshmerisht mbi format me te larta (ose e thene me termat e relativitetit, ngjarjet e ndodhura ne strukturat me shpejtesi te vogel zhvillimi nuk mund te ndikojne mbi strukturat me shpejtesi te madhe. Ne kete rast bota e relacioneve eshte e varur dhe e komanduar nga struktura me shpejtesine me te madhe). Defekti cfaqet pikerisht tek filozofia e perdorur pergjate arsimimit te detyrueshem shkollor, e meqenese shqiptaret kete filozofi e kane pasur per 45 vjet si udheheqesen e jetes se tyre politiko-shoqerore duhet te merret me mend se cfare ka prodhuar shoqeria shqiptare ne kete drejtim. Vini re se cfare pretendon autorja jone dhe cfare procesi i bashkangjit figures se Ismail Qemalit duke perbashkuar situata politike dhe individuale qe nuk mund te realizohen dot kurre per rastin e dinamikes sociale te Popullit Shqiptar jo vetem per ate kohe: “Gjate kohes qe vazhdonin pergatitjet per mbledhje, me 25 tetor, Ismail Qemali u largua nga Bukureshti i percjelle nga 20 bashkatdhetare dhe shkoi ne Vjene.4 Qellimi i tij ishte te bente nje sondazh ne qarqet qeveritare vjeneze rreth qendrimit te tyre ndaj ceshtjes shqiptare dhe mundesisht per te marre prej tyre premtimin se do ta perkrahnin ceshtjen qe do te diskutohej ne mbledhjen e Bukureshtit. Ne fakt, Vjena i premtoi nje fare perkrahje. Kete premtim, Ismail Qemali ua percolli shqiptareve te Bukureshtit me nje telegram, te formuluar me frazen e matur “se jane shpresat qe te arrihet qellimi qe kerkon Shqiperia”5 (f. 121).

Perbashkoni veprimtarine e Ismail Qemalit ne Bukuresht, – tendencen per te realizuar nje sondazh ne qarqet vjeneze, – tendencen per te marre premtimin mbi perkrahjen ndaj ceshtjes shqiptare, – perkrahjen reale qe Vjena i dha Ismail Qemalit dhe – pecjelljen e kesaj perkrahje ne Bukuresht; atehere cfare del prej kesaj lloj analize? Ose autorja ka sajuar nje situate historike, ose Perandoria e Danubit eshte autorja e drejteperdrejte e pavaresise dhe formimit te shtetit te shqiptareve. Per te mbuluar kete te fundit, pasi ne ate kohe (1987) nuk mund te pranohej roli kryesor e Perandorise Austro – Hungareze, autorja sajon nje teresi ngjarjesh per t’i krijuar Ismail Qemalit nje themel, sipas pikepamjes enveriste, lavdie ne tabanin e Shqiperise se ardheshme, gje qe jo vetem nuk ka qene e nevojshme, por ajo ka sherbyer per ta tjetersuar historine a asaj kohe dhe te atyre ngjarjeve.

E te njejtes situate analitike eshte dhe perfundimi sikur “duke shfrytezuar kontradiktat qe ekzistonin midis Fuqive te Medha, ne lidhje me rregullimin e ardhshem te Gadishullit Ballkanik, ai arriti te siguronte prej tyre pelqimin ne parim te idese se pavaresise se Shqiperise. Pasi u bind per kete sukses, me 9 nentor 1912, Ismail Qemali dergoi nga Vjena ne Vlore telegramin me kete permbajtje: “…E ardhmja e Shqiperise eshte e siguruar. Telegrafoni kudo te kene besim te plote per fatin e Atdheut…”! (f. 125).

Perbashkoni kontradiktat midis Fuqive te Medha, – tendencen e rregullimit politik te Gadishullit Ballkanik, – pelqimin ne parim te idese se pavaresise se Shqiperise, – te gjitha keto te sanksionuara si sukses, – dhe dergimin e telegramit ne Vlore; dhe nxirrni perfundimin se kush e ka organizuar pavaresine e Popullit Shqiptar ne ate kohe! Autorja duke tentuat t’i vere vetullat Pavaresise se Popullit Shqiptar, i ka nxjerre syte vetvetes pasi ne kete rast e ka zgjeruar tendencen analitike te asaj ngjarje duke me cuar ne nje perfundim te ri per historiografine shqiptare, por qe bota duhet ta kete ditur prej kohesh pa ja thene kurre shqiptareve: Shteti i shqiptareve dhe Pavaresia e tyre u realizua si nje kunderpergjigje ndaj nje politike antieuropiane te asaj kohe. Dhe, per te qene te plote ne kete perfundim, duhet pranuar se ka qene kjo rastesi antieuropiane qe ka cuar domosdoshmerisht ne formimin e shtetit te shqiptareve. Ne kete rast ngelet per te zbuluar se e kujt ka qene kjo politike antieuropiane dhe si eshte perputhur politika e ardhshme e shqiptareve me te. Une e konsideroj tej mases te rendesishme kete zbulim pasi ne kete rast do te saktesonim se kush periudhe kohore ka qene ne favor te ceshtjes shqiptare: periudha 1920-1939, apo periudha 1945-1991? Ose e thene me hapur: kush ka luftuar per ceshtjen shqiptare Nalt-Madheria e Tij, Mbreti i Shqiptareve, Zogu i I-re, apo Sekretari i Pare i PKSH-PPSH Enver Hoxha?

Mund te duket e cuditshme, por autorja jone na ndihmon ne zbulimin e ketij rebusi, pasi me poshte ajo jep pikerisht subjektin antishqiptar qe nuk donte te kishte shtet te shqiptareve. Per kete ajo  ka shkruar, pa ja ditur perfundimin analitik: “Para se te largohej nga Vjena Ismail Qemali mori nje telegram nga Budapesti, qe e njoftonte se duhehj te bente nje takim me nje “personalitet te madh”. Ne “Kujtimet” e tij, ai tregon se qe ne viziten e pare qe beri ne Budapest, u takua me kont Andrashin dhe kontin Hadik, ish-nenminister i Puneve te jashtme, i cili i njoftoi se njeriu qe do te takonte ishte vete Konti Berhtold, minister i Puneve te Jashtme i Austro-Hungarise. Takimi me Berhtoldin i zhvillua ne shtepine e kont Hadikut. Ismail Qemali per keto bisedime kujton: “Shkelqesia e tij pranoi pikepamjet e mia rreth ceshjtes kombetare”, gjithashtu Berhtoldi pranoi edhe kerkesen e tij qe “t’i vinte ne dispozicion nje anije qe mund te arrinte ne skelen shqiptare, pera se te arrinin ushtrite serbe”3 (f. 127). Eshte teper i gjate ky FAKT historik, por e verteta perfundimtare na qenka se Perandoria Austro-Hungareze na paska qene ajo ajo qe paska ndihmuar ne menyre te drejteperdrejte ne Pavaresine e Popullit Shqiptar dhe ne krijimin e Shtetit te Shqiptareve; dhe politika serbe i vetmi subjekt qe ka luftuar ne menyre te drejteperdrejte kundra kesaj pavaresie dhe ketij shteti. Keto gjera historiografia enveriste nuk ja ka thene kurre Popullit Shqiptar duke ja fshehur dhe mundesisht ka tentuar t’ja fshije nga kujtesa.

E bukura eshte se autorja jone edhe pse eshte munduar  ta realizoje kete politike enveriste arsimore ne kete punim, nuk ka mundur dot ta fshehe dhe per te ecur ne gjurmet e dishepullit te vet politik e trajton problemin sikur te gjithe ishin kundra Shqiperise pa na treguar, dhe kete nuk e ka bere kerkush akoma, se kush ishte ai subjekt i brendshem ne favor te ceshtjes shqiptare. Kjo e fundit ka ngelur akoma nje enigme dhe shqiptaret e kane humbur ndjenjen e miredashjes kombetare edhe pse llomotisin gjithe diten per Shqiperine duke harruar se vete kane pasur nje udheheqes historik qe i ka krijuar alfabetin, u ka mesuar edukaten dhe moralin europiane, u ka krijuar letersine kombetare, u ka krijuar te gjithe mundesite shoqerore te perkrahin qelizat sociale te domosdoshme per nje jete njerezore te civilizuar dhe i pergatiti per shtetin qe Europa i dhuroi me 28 nentor 1912. Dhe per t’i fshehur te gjitha keto autorja jone sajon te paqenen duke e paraqitur si realitet politik fantazine e vet. Sipas saj: “Edhe pse ne trajtimin e ceshtjes shqiptare, Austro-Hungaria me Italine niseshin nga synimet e tyre grabitqare imperialiste, Ismail Qemali nuk mund te mos e shfrytezonte faktin qe Vjena me Romen pranonin ne parim krijimin e nje shteti shqiptar, per te kundershtuar me anen e tyre rrezikun e asgjesimit qe i vinte Shqiperise nga veprimet pushtuese aneksioniste te shteteve fqinje dhe nga perkrahja qe lakmite e tyre gjenin ne radhet e disa prej Fuqive te Medha3 (f. 128).

Analiza e Pavaresise dhe krijimit te Shtetit te shqiptareve kerkon medoemos analizen e procesit praktik te ngjarjes dhe ketu ka filluar i gjithe mashtrimi historik i realizuar pergjate epokes se diktatures enveriste qe ka shoqeruar te gjithe librat shkollore te historise se asaj periudhe, ku dhe autorja jone ka dhene ndihmesen e vet te pakursyer intelektuale, ne unitet absolut me te gjithe te vetequajturit historiane shqiptare te asaj epoke te theksuar antishqiptare. Problemi pretendohet se trajtohet ne menyre dokumentare dhe ka kete shtrirje ne hapsiren e vjeshtes se trete: “Keshtu Ismail Qemali me shoket e tij te meparshem dhe me patriotet durrsake te kryesuar nga Nikolle Kacorri qe u bashkuan me ta vendosen te niseshin per ne Vlore. Nisja u be, me 23 nentor 1912, ne mengjes. Nderkohe me ta u bashkuan edhe delegatet e Tiranes, Shijakut dhe Krujes1. Karvani i delegateve u percuall nga qindra qytetare. Ne mitingun spontan qe u zhvillua ne Durres, u mbajt edhe nje fjalim ku u theksua se nga kuvendi i Vlores varej fati i Shqiperise2 (f132).

Ne kete pasazh te marre nga kjo autore kemi mundesi te argumentojme se si dokumenti e sajon historine dhe fsheh realitetin. Ne do te kemi mundesi te shohim ne kapitullin mbi kete problem se me daten 26 nentor 1912 Ismail Qemali ka qene ne Durres dhe ka firmosur nje akt pavaresie, por qe nuk eshte interpretuar akoma seriozisht nga historiografia shqiptare e sotme. Cfare ka dashur te fshehe historiania e epokes komuniste nga ky spostim datash? A nuk ka ketu nje problem te paditur akoma, por qe e ndryshon te gjithe dinamiken e shpalljes se pavaresise se Popullit Shqiptar dhe menyren e formimit te shtetit te tyre? Por autorja tregon edhe nje gjendje emocionale personale ne favor te mashtrimit historik te realizuar pergjate epokes enveriste. Personazhi historik me emrin Nikolle Kacorri nuk ka qene i barasvlefshem me te ashtequajturit patriote jo vetem durrsake, por me te gjithe te marre se bashku jo vetem pse u emerua zevendes i Plakut te Vlores, por, kryesisht, pse ishte Ipeshkev i Durresit, Tiranes, Krujes e rrethinat dhe kishte emertimin Imzot Nikolle Kacorri, i cili ishte i vetmi personazh historik ne Kuvendin e Vlores qe manifestonte ne praktike unitetin fetar te Kombit Shqiptar (motra e tij ishte e fese muslimane dhe ishte vjehrra e lirikut me te madh europian te shek. XX-te, Lasgush Poradecit, i fese ortodokse). Te gjitha keto gjera ja kini fshehur Popullit Shqiptar per qellimet e juaja te mbrapshta qe nga dita qe persekutuat poetin lirik me te madhe shqiptare te te gjithe koherave. Keshtu nuk shkruhet historia e nderuar historiane, por mashtrimi politik e arsimor qe zbatuat dhe po zbatoni ne Shqiperi prej 68 vjetesh.

E vetmja gje e sakte ne kete liber eshte permbyllja e aresyes perse flamuri u ngrit ne Vlore me 28 nentor 1912 nga Ismail Qemali. Kjo aresye thote: “Perballe rrokullisjes se shpejte te ngjarjeve, sidomos perballe perparimit te trupave serbe ne tokat shqiptare, delegatet e mbledhur ne Vlore vendosen qe mbledhjen e kuvendit kombetar ta zhvillonin me 28 nentor dhe po ate dite te shpallnin pavaresine e Shqiperise1 (f. 135). Kjo do te thote se gjitheshka ka ndodhur me 28 nentor  1912 dhe eshte ne perputhje me gjitheshka te propoganduar ne gazeta, libra e fotografi, por qe ne do te kemi rast te shohim se ato nuk jane interpretuar drejt nga studiues te mevonshem.

Ne faqen 139-140 autorja analizon procesin e zgjedhjes se qeverise nga ana e Ismail Qemalit, ku lista permbante te gjithe emra muslimane me perberje shoqerore nga bejlero-cifligare ose ish funksionare te larte te administrates osmane me pretendimin qe nuk e pranoi Forumi i larte listen e propozuar. Me 4 dhjetor Kuvendi zgjodhi anetaret e qeverise se pare shqiptare nga te gjitha besimet dhe krahinat e Shqiperise. Por me vone keto te gjitha jane pergenjeshtruar dhe kane tjeter hapsire. Sipas nje libri mbi Ismail Qemalin dhe kete ngjarje shkruhet:

“Ne mbledhjen e katert (3 dhjetor), Ismail Qemali paraqiti ne Kuvend nje projekt-liste te kabinetit te tij, ne te cilin figuronin: Mehmet Pashe Derralla, Myfit bej Libohova, Aziz Pashe Vrioni, Myfti Vehbi Agolli, Abdi bej Toptani, dhe Mit’hat bej Frasheri. Duke qene se ne kete, projekt-liste, nuk figuronte asnje i krishtere, me te drejte pati kundershtime nga ana e delegateve dhe, per kete aresye, u vendos qe votimi te shtyhej per te nesermen2. Eshte diskutuar rreth shkaqeve qe e shtyne Kryetarin e Qeverise qe te dilte me nje propozim qe, persa i perket ceshtjes se besimit, “nuk pajtohej me frymen e unitetit kombetar”3 (Ismail Qemali, Shqipëria dhe Shqiptarët, f. 125).

Ne kete parafrazim kerkohet te pajtohet mendimi i Lef Nosit (2) (ka shumë mundësi të jetë dikush prapa këtij mendimi, por që autori i artikullit nuk e thotë) me mendimi e Kaliopi Naskes (3) dhe ketu qendron pasaktësia e ketij libri. Nuk e di se sa e sakte eshte kjo pjese dhe a ka lidhje me te vertete me Ismail Qemalin, por ne i dhame rendesi vetem faktit te idesë së ndertimit te Qeverise se Perkoheshme dhe ndryshimit të sajë më vonë. Kush e bëri këtë presion mbi kryeministrin e ri? Dmth nuk duhet të jetë e vërtetë fryma e unitetit kombëtar, siç pretendojnë historianët komunistë, ajo qe e ka ndryshuar përmbajtjen e Qeverisë së Përkohëshme, por diçka krejt tjetër për tjetër dhe kjo është e lidhur me atë që nuk dinë shqiptarët e sotëm. Politika e komunizmit enverist nuk i ka lejuar ta marrin vesh të vërtetën dhe për këtë kanë luftuar të gjithë “historianët” para dhe pas 1991. A nuk do të thotë kjo se historia e sotme është politikë dhe vetëm politikë? Kjo vihet re nga punimi i Akademik Kristo Frashëri i cili na jep një panoramë krejt tjetër për tjetër me personazhe të tjerë. Sipas tij:

Mbledhja e katërt                                                                                                                   më 20/11-3/12                                                                                                                      Mbledhja u hap në orën 2 p.m. nën kryesinë e Myfit Vehbi Efendiut………

Kryetari i Qeverisë së hëpërhëshme ngrihet dhe tregon konditat që duhet t’i mbushje ministri që të kënaqte Evropën me një anë dhe Stambollin me tjatrën anë: duhen të jenë emra të njohura ndë Shqipëri dhe jashtë Shqipërisë. Pas kësaj  z. e tij nxjerr përpara një listë si projekt. Ndë këtë listë figurojnë këto emëra: Z.Z. Mehmet Pashë Tetova, Myfit Bej Gjirokastra, Aziz Pasha, Vehbi Efendiu, Abdi Bej Toptani, Midhat Bej Frashëri.

Z. Dud Karbunara ngrihet kundër faktit që ndër këtë listë s’gjëndet asnjë i krishterë. Në këtë mënyrë flasin edhe Z.Z. Pandeli Cali, D. Berati edhe Qemal Bej Elbasani. Lista s’votohet dhe mbetet që të mbarohet kjo punë të nesërmen. (Kristo Frashëri, Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë (28 Nëndor 1912), f. 168)

Që këtu dikush gënjen dhe sajon të paqënën, as mos e vini në dyshim, por për herë të parë pranohet që Qeveria e Ismail Qemalit duhet të kishte një përbërje që të kënaqte Europën dhe Stambollin; ndërsa fryma e unitetit këmbëtar duhet konsideruar një sajesë e historiografisë komuniste. Duke e konsideruar të mirëqënë këtë dokument dhe duke pasur përpara librin e Akademikut të nderuar, konstatoj se të nesërmen u zgjodh Qeveria e Përkohëshme e përbërë prej 10 anëtarësh: Kryeministri (Ismail Qemali), Nënkryeministri katolik (Dom Nikollë Kaçorri, 1859-1917), dhe 8 ministra, një katolik (Luigj Gurakuqi), tre ortodoks (Petro Poga, Pandeli Cale dhe Lef Nosi) dhe katër muslimanë (Myfit Libohova, Abdi Toptani, Mit’hat Frashëri dhe Mehmet Dërralla).

Po kete vit Drejtoria e Pergjithshme e Arkivave te Shtetit botoi librin: “Shoqerite patriotike shqiptare jashte atdheut per arsimin e kulturen kombetare 1879 – 1912” (permbledhje dokumentash), Tirane 1987. Pergatitur nga Teuta Hoxha, Kujtim Nuro, Arta Nika, Almira Bubsi. Nga faqja 400 deri 402 jepen emrat e kolonive, klubeve, komiteteve e shoqerive shqiptare ne te gjithe boten per periudhen ne fjale, qe nenkupton ndikimin e tyre ne Pavaresine e 1912, si me poshte:

1-Koloni shqiptare ne Argjentine                               2-Koloni shqiptare ne Bullgari

3-Koloni shqiptare ne Egjipt                                      4-Koloni shqiptare ne France

5-Koloni shqiptare ne Greqi                                      6-Koloni shqiptare ne Itali

7-Koloni shqiptare ne Rumani                                  8-Koloni shqiptare ne Rusi

9-Koloni shqiptare ne SHBA                                   10-Koloni shqiptare ne Turqi

11-Klubi shqiptar “Arsimi” ne Janine                       12-Klubi shqiptar “Arsimi” ne Korce

13-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Berat                    14-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Durres

15-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Elbasan                16-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Janine

17-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Kolonje                 18-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Leskovik

19-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Manastir               20-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Selanik

21-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Stamboll              22-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Starove

23-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Shkup                   24-Klubi shqiptar “Bashkimi” ne Tirane

25-Klubi shqiptar “Dituria” ne Stamboll                   26-Klubi shqiptar “Dituria” ne Korce

27-Klubi shqiptar “Laberia” ne Vlore                        28-“Komiteti ortodoks shqiptar” ne Bukuresht

29-Komiteti “Per lirine e Shqiperise ne Bukuresht   30-Komiteti i shqiptareve “Per lirine                                                                                      e Shqiperise” ne Stamboll.

31-Komiteti Qendror per Mbrojtjen e te Drejtave     32-Komiteti i shqiptareve ne Itali

te Kombesive Shqiptare ne Stamboll                        33-Shoqeria “Atdheu” ne Filadelfia

34-Shoqeria “Banda e Lirise” ne Korce                     35-Shoqeria “Bashkimi” ne Bukuresht

36-Shoqeria “Bashkimi” ne Kostance (dege)            37-Shoqeria “Bashkimi” ne Shkoder

38-Shoqeria “Bashkimi’ ne SHBA                              39-Shoqeria “Bashkimi i miqve” ne Egjipt

40-Shoqeria “Besa-Bese” ne Boston                          41-Shoqeria “Besa-Bese”(dege)ne Hudson-Mass

42-Shoqeria “Besa-Bese”(dege) ne Matkboro-Mass  43-Shoqeria “Besa-Bese”(dege) ne Natih-Mass

44-Shoqeria “Dallendyshe” ne Nju-Jork                     45-Shoqeria “Dielli i Shqiperise ne Southbrixh-Mass

46-Shoqeria “Deshira” ne Sofje                                47-Shoqeria “Dija” (dege) ne Bukuresht

48-Shoqeria “Dija” (dege) ne Durres                        49-Shoqeria “Dija” (dege) ne Klagenfurt

50-Shoqeria “Dija” (dege) ne Prizren                        51-Shoqeria “Dija” (dege) ne Raguze

52-Shoqeria “Dija” (dege) ne Shkoder                      53-Shoqeria “Dija” (dege) ne Shkup

54-Shoqeria “Dija” (dege) ne Tirane                          55-Shoqeria “Dija” (dege) ne Vjene

56-Shoqeria “Dituria” ne Bukuresht                     57-Shoqeria “Dituria” ne Konstance (dege)

58-Shoqeria “Djaleria shqiptare” ne Braila           59-Shoqeria “Djaleria shqiptare” ne                                                                                 Bukuresht

60-Shoqeria “Drita” (dege) ne Braila                                                                             (Komiteti i Studenteve Shqiptare)                          61-Shoqeria ”Drita” ne                                                                                  Bukuresht

62-Shoqeria “Drita” ne Gjirokaster                         63-Shoqeria Kombetare Shqiptare ne Itali 64-Shoqeria “Lidhja shqiptare” ne Buenes-Aires   65-Shoqeria “Lidhja shqiptare verore”            (Argjentine)                                                              Boston

66-Shoqeria “Malli i Memedheut” ne Jameston  67-Shoqeria “Mireberese” ne Ajat (Egjipt)

68-Shoqeria “Mirberese” ne Fashnje (Egjipt)       69-Shoqeria “Ndihmetare” ne Sofje

70-Shoqeria “Perparimi” ne Korce                       71-Shoqeria “Shpresa” ne Bukuresht

72-Shoqeria “Shqiperia e Re” ne Itali                    73-“Shoqeria e te shtypurit shkronja                                                                                         shqip”(dege)ne Bukuresht

74-“Shoqeria e te shtypurit shkronja shqip” ne     75-“Shoqeria e te shtypurit shkronja          Egjipt                                                                           shqip” ne Stamboll ne                         76-“Shoqeria Universitare” ne Selanik                   77-Shoqeria “Vdekje-Liri” ne Stamboll      78-Shoqeria “Vellazeria shqiptare” ne Egjipt

Jam i detyruar t’i kujtoj te gjithe keto emra te kolonive, klubeve, komiteteve e shoqerive shqiptare, ekzistenca e te cileve ka qene thjeshte formale, per te pare se kush ka ndikim me te madh ne ceshtjen kombetare shqiptare dhe per kete dua te vecoj shoqerine “Bashkimi” ne Shkoder e cila jo vetem qe ka pasur ndikim te drejteperdrejte mbi fatin e metejshem te gjuhes dhe kultures se Popullit Shqiptar, por ka qene nje shoqeri mbi te cilen eshte manipuluar ne menyre te tejskajshme dhe e gjithe veprimtaria e saj ne favor te ceshtjes shqiptare eshte fshire nga historiografia shqiptare e epokes enveriste dhe cdo gje eshte tjetesuar ose pa adrese, ose me adrese te gabuar. Kjo shoqeri permendet ne kete liber ne dy dokumenta, tek njeri i tjetersuar (dok 209, f. 280 mbi vendimin e Komisionit te alfabetit te Kongresit te Manastirit ku nuk thuhet Klubi “Bashkimi” i Shkodres, por i Manastirit) dhe tek tjetri ne nje leter te Luigj Gurakuqit derguar Asdrenit per alfabetin e shoqerise “Bashkimi” me 23.04.1904 nga Napoli.

Nuk qendron puna tek serioziteti i botimit te ketij libri, por eshte per te vune kujen me te madhe kur nuk i thuhet shqiptareve ne asnje permase te arsimimit te detyrueshem se kush ka qene kryetari i ketij klubi dhe kush ka qene autori i alfabetit te gjuhes shqipe. Si ka mundesi te manipulohet i gjithe vendimi dhe te mos jepen firmetaret e ketij VENDIMI, qe eshte pararendesi e Aktit te Pavaresise te Popullit Shqiptar? Manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar kane fshire nga historia emrin e Kryetarit te ketij Kongresi, qe ka qene njekohesisht dhe Kryetari i Komisionit per vendosjen e Alfabetit te Gjuhes Shqipe,  Pader GJERGJ FISHTES (Mit’hat Frasheri ka qene kryetar nderi, por jo kryetar i Kongresit). Manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar kane fshire nga historia emrin e autorit te Alfabetit te Gjuhes Shqipe, Abatit te Mirdites Imzot PRENG DOCIT. Duke dashur te tregohet informatore te kultures shqiptare autoret e ketij libri kane marre persiper te jene njekohesisht dhe manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar per kete segment (me i rendesishme) te kultures shqiptare. Nuk e di a jane gjalle, apo kane nderruar jete, po do te benin mire t’i pergjigjeshin akuzave qe po u bej pasi i akuzoj si pjestare te institutit te indoktrinimit te shqiptareve dhe si autore te drejteperdrejte te keqarsimimit te shqiptareve pergjate te gjithe epokes 68 vjecare. Shkurt edukatoret e kesaj periudhe jane edukatoret me antishqiptare qe ka njohur vendi yne pergjate shekullit te pare te jetes.

Me 1987 akademiku yne Arben Puto botoi vazhdimin e dokumentave nen titullin: “Ceshtja shqiptare ne aktet nderkombetare te periudhes se imperializmit, vell. II, (1912 – 1918)”, Tirane 1987; me recensues: Stefanaq Pollo, Kristo Frasheri, por duke u paraprire me nje hyrje interpretative teper te gjate me titull: “Ceshtja shqiptare ne kohen e Lufterave Ballkanike dhe gjate Luftes se Pare Boterore” (f. 9 – 181); – prej ketej duhet te jete marre ekstrati i referatit mbajtur ne konferencen mbi 75 vjetorin e Pavaresise organizuar nga Akademia e Shkencave: “Pavaresia e Shqiperise ne kuadrin e procesit clirimtar ne Ballkan”, qe ne e parapame me lart. Dhe eshte kjo hyrje qe perben objektin e analizes sone dhe piketat e reja te mendimit historik shqiptar pas afrimit te fundit te tij. Vete struktura historike e ndertimit te librit te le te kuptosh se autori parapergatit lexuesin per menyren se si duhet kuptuar teresia e ketyre dokumentave, dhe kjo perben defektin e vete librit jo vetem pse vete dokumentat jane pasqyrim i politikes, por asnjeri nuk mund te garantoje se ato perbejne teresine e asaj qe pretendon autori. Keshtu qe mbetet te pranojme vetem faktin se libri eshte pasqyrim i politikes se re historike te partise ne pushtet. Por kur kemi konstatuar me qindra here qe kjo histori eshte nje sajim e diktatorit, me ane te institucioneve te ndertuara nga vete ai, duhet te merret me mend se cfare perfaqeson kjo politike dhe kjo histori. Kjo nuk na pengon qe te marrim ne analize hyrjen e punimit per te pare menyren dhe objektin e formuar nga kjo historiografi.

Duhet thene qe ne fillim se autori shpesh here eshte ngaterruar me kembet e veta, pasi eshte munduar te perbashkoje dy te kunderta duke i paraqitur here ne unitet e here te ndara pa e thene asnjehere se plani i brendeshem politik ishte i krijuar nga fillimi deri ne fund nga nje politike pergjate nje kohe teper te gjate sa dhe vete Europa nuk dinte t’i lidhte fijet e saj ne favor te vet. Fillimisht autori shkruan se “Asnjehere me pare ceshtja shqiptare nuk kishte dale si nje nyje kaq e ngaterruar e kontradiktave nderimperialiste; asnjehere lufta e popullit shqiptar, levizja per pavaresine nuk kishte ndikuar kaq fuqishem mbi diplomacine. Nen presionin e ngjarjeve jo vetem ne shkalle gadishulli, por edhe brenda vendit, ceshtja shqiptare nuk mund te shtyhej me gjate” (Arben Puto, “Ceshtja shqiptare ne aktet nderkombetare te periudhes se imperializmit, vell. II, (1912 – 1918)”, f. 9). Me perpara autori duhej te kishte vertetuar se Populli Shqiptar kishte filluar luften per pavaresi dhe ajo lufte te ishte rezultat i zhvillimit te brendshem te shoqerise shqiptare, gje qe nuk ka asnje mundesi teorike dhe praktike te behet. Dmth problemi nuk mund te shihet ne asnje variant ne varesi te shoqerise shqiptare. Ne kete pike fshihet nje e panjohur qe autori nuk e ka marre per baze jo thjeshte per efekt te deshirave te tij, por, kryesisht, te shkolles politike qe ka sunduar ne Shqiperi pergjate shek. XX-te. Defekti kryesor i te gjithe studiuesve te problemeve shqiptare qendron ne mos marrjen per baze te shkalles se zhvillimit social te tyre jo si individ, por si bashkesi; dhe kur vjen puna per te analizuar ngjarjet historike ku shqiptaret jane pjesmarres ata e anashkalojne kete shkalle zhvillimi dhe detyrimisht ajo qe pretendohet si konkluzioni rezulton te mos jete ne perputhje me ngjarjet e mevonshem duke fshehur pasojen reale. Ne fakt ajo qe ka ndodhur dhe po ndodh ne Shqiperi eshte e lidhur direkt me politiken, pasi gjendja shoqerore e shqiptareve dhe pasoja qe ata kane pasur nga bota e relacioneve te ndodhura jashte vullnetit te tyre kerkon veprime politike ne perputhje me shkallen e zhvillimit social te tyre per shkak te ngjarjeve te ndodhura ne historine mijeravjecare te paraardhesve te larget dhe te afert te shqiptareve. Te gjitha keto lidhen pikerisht me gjenezen biologjiko-shoqerore te tyre dhe percaktimi hapsinor i procesit nuk eshte percaktuar akoma ne perputhje me ate qe ka ndodhur realisht. Ja perse e gjithe analiza e formimit te shtetit te shqiptareve ndedhet teper larg te vertetes historike dhe ja perse produkti intelektual i shkolles bolshevike shqiptare nuk eshte i afte ta beje kete. Pune e tyre na sherben per te ndertuar kritiken e rastit dhe ndertimin e asaj qe duhet te dine shqiptaret realisht dhe ne perputhje me shkallen e zhvillimit social.

Ketu e ka burimin e gjithe dinamika e formimit te shtetit te shqiptareve, por ama po ketu e ka burimini gjithe mashtrimi i realizuar mbi Popullin Shqiptar pergjate periudhes 1945-1991. Vini re se si e analizon akademiku yne te gjithe kete dinamike ne funksion te politikes europiane duke e shtremberuar permbajtjen e procesit ne funksion te gjendjes imagjinare shoqerore te shqiptareve per te fshehur realitetin historik dhe per ta paraqitur ate sipas interesit politik te diktatorit. Sipas tij:   “Edhe pse nuk njihej zyrtarisht prej Fuqive, ne fakt kjo qeveri del si pale ne te gjithe trajtimin qe i behet ceshtjes shqiptare, duke vepruar ne te mire te atyre faktoreve nderkombetare qe objektivisht favorizojne nje zgjidhje te saj sa me te drejte” (po aty f. 10)

Ne te vertet Qeveria e Perkohshme persa kohe qe pranohet se e formoi Populli Shqiptar edhe mund te kaperdihet ne kete pozicion qe pretendon autori yne, por kur ne dime se kjo qeverii ishte krijese e politikes europiane duhet harruar se eshte konsideruar ndonjehere pale reale. Perpara shteteve te tjera ballkanike pranohej ne kete menyre se ishte krijuar pikerisht per kete shkak: t’i pritej oreksi politiko-imperialist Serbise, Malit te Zi dhe Greqise. E thene me fjale me te thjeshta pranimi i Qeverise se Perkohshme si pale ne trajtesat diplomatike ishte nje loje politike dhe asgje me shume, sic do ta shohim edhe nga vete akademiku yne.

Europa që në fillim pretendoi se problemi shqiptar do të ishte pronë e saj në të gjitha drejtimet. Vendimi i Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 29 korrik 1913 është në përputhje me këtë pretendim duke më çuar në përfundimin se shteti i shqiptarëve ishte vepër vetëm e Europës dhe jo e popullit shqiptar, gjë e cila jo vetëm që nuk është pranuar kurrë si një akt i tillë nga ana e historiografisë komuniste, por ajo është e interpretuar me qëllim të shtrëmbër duke e paraqitur përpara popullit shqiptar si një konferencë që nuk njohu Qeverinë e Vlorës  dhe kreu padrejtësinë më të madhe në dëm të popullit shqiptar në lidhje me kufijtë e shtetit shqiptar (të gjitha këto i gjej në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar të vitit 1985, artikulli: Konferenca e Ambasadorëve 1912-1913).

Lexuesi shqiptar duhet ta dijë që Konferenca e Ambasadorëve me të vërtetë nuk u shpreh për Qeverinë e Ismail Qemalit, por Ajo njohu aktin e 28 Nëntorit 1912 pasi në pikën 22 të Statutit të Shqipërisë të përpunuar nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit pranohej se:

“Qytetarë shqiptarë janë të gjithë ata që kanë lindur ose që janë vendosur në Shqipëri përpara 28 nëntorit 1912-s dhe që, nën qeverinë osmane kanë gëzuar nacionalitetin otoman” (Amedeo Gianini: L’Albania dall’ indipedenca all’unione con l’Italia 1913-1939 bot. i vitit 1939)

Atëhere përse duhet pranuar qe Konferenca e Ambasadorëve nuk e njohu Qeverinë e drejtuar nga Plaku i Vlorës, por kjo e fundit del si pale? A nuk ka këtu një interpretim tendencioz për qëllime të mbrapshta e të mëvonshme? Me qellim apo pa qellim, keshtu nuk analizohet mundesia e formimit te shtetit te shqiptareve, pasi ne kete rast luhet me rolin historik te Europes dhe situata paraqitet ne funksion te shoqerise shqiptare, e cila edhe pas 100 vjeteve nuk e di akoma se kush dhe si ja formoi shtetin e vet.

Kjo menyre e te shpjeguari te historise shume shpejt kthehet kundra autorit tone pasi ai pranon a priori pozitivitetin e dokumentit si primar duke lene jashte loje metodiken materialiste dhe duke ngritur lart historiografine enveriste. Jane pika jo vetem botekuptimore, po mbi te gjitha imponuese politike duke na argumentuar menyren se si eshte indoktrinuar Populli Shqiptar pergjate epokes enveriste. Sipas tij: “Ne kohen e sotme gjendja ndryshon rrenjesisht, sepse studiuesi ka ne dore, vec serive te dokumentave diplomatike te botuara ne disa vende kryesore, edhe burimet arkivore (per aq sa ato jane te hapura), ku mund te vilen mjaft te dhena plotesuese. Mund te thuhet pa e tepruar se nje trajtim me te vertet shkencor i problemeve te historise shqiptare, mbeshtetur kryesisht mbi nje baze te pasur dokumentesh te brendshme e te jashtme, eshte ne radhe te pare merite e historiografise sone te re te periudhes pas Clirimit” (po aty, f. 17).

Edhe vetem ky pretendim eshte i afte ta rrezoje te gjithe punen e akademikut tone si te pavlefshem dhe ne kundershtrim me realitetin, te pakten per dy aresye:

Se pari, metodika e ndjekur nga historiografia komuniste eshte ne kundershtim me materializmin historik dhe me interesat politike te shqiptareve. Nuk ka asnje mundesi teorike te analizohet rrugeformimi i shtetit te shqiptareve jashte gjendjes sociale te tyre. Ne kete drejtim autori yne ka qene me fjale me filozofine e propoganduar si materializem nga ana e PPSh, por praktikisht e gjithe ajo filozofi ka qene tipikisht nje antimaterializem i kulluar (me hollesisht per kete gjendje te filozofise shqiptare te epokes se diktatures shih artikullin: “Rreth kritikës së filozofisë shqiptare mbi materializmin dialektik dhe historik”, 12.09.2009, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Atehere me perpara autori duhet ose te korigjoje kete metodike, ose te shpjegoje filozofine e perdorur ne kete rast, por une jam i bindur qe ne te dy rastet ai do te gaboje pasi jane dy te kunderta qe nuk mbeshteten mbi realitetin historik, por mbi fantazine e imponuar nga politika, prej nga rrjedh pika e dyte e kritikes.

Se dyti, dokumentat ne asnje menyre nuk sherbejne per te shpjeguar veprimin historik mbi nje popull, por ato, ne rastin me te mire, shpjegojne veprimin politik mbi historine duke na argumentuar se zhvillimi historik, sipas analizave te vetequajtura historike, behet brenda instiktit njerezor dhe aspak brenda ligjeve shoqerore. Eshte tjeter pune pse pergjate dinamikes historike Njerezimi riparon gabimet e te kaluares duke i paraqitur si nje pozitivitet politik. Ne kete rast harrohet se jane disa veprime politike te njepasnjeshme ne brendesi te jetes historike te cilat korigjojne njera-tjetren dhe situata duket sikur eshte ne perputhje me zhvillimin historik. Ne kete rast, me ane te dokumentave realizohet nje mashtrim shume permasor duke fshehur negativitetin e politikes. Si rrjedhim nuk eshte e veshtire te arrihet ne perfundimin se gjitheshka e shkruar nuk i sherben shkences se historise, por politikes dhe detyrimisht nuk ka asnje lidhje me realitetni e jetuar.

Kjo menyre e te kuptuarit te historise behet pengese per shpjegimin e fenomeneve politike te ndodhura dhe ne kete pike autori yne akuzon Europen per te shtremberuar ngjarjen nga ana historike, sepse ne kete rast ai duhet te pranonte pikerisht ate qe shqiptaret nuk e dine prej nje shekulli: Rolin pozitiv dhe konkret te Turqise ne formimin e shtetit te shqiptareve. Ky eshte nje problem i shtrua per zgjidhje ne fillim te vitit 2013, por studiuesit turq e shtruan problemin qe ne parim gabim. Gazeta “Panorama” e dt. 29 mars 2013 shkruante se “Dy dite me pare 126 intelektuale nga Shqiperia e Kosova kane nenshkruar nje peticion kunder rishikimit te historise nen mbikqyrjen turke….Thuhet nder te tjera se “Faktet historike dhe argumentat shkencore jane ngjarje dhe momente jetike ne historine e nje kombi. Ato s’mund te ndryshohen me nderhyrje te jashtme, sidomos kur behet fjale per marredheniet mes nje perandorie pushtuese dhe nje kombi te pushtuar, pas nje qendrese qe perben nje faqe te ndritur jo vetem ne historine e shqiptareve, por edhe ne historine e Europes”. Dhe sipas historianit Paskal Milo marredheniet mes Perandorise Osmane dhe popujve te Ballkanit ka qene ajo e shtypesve ndaj te shtypurit. Por gjuhetari dhe publicisti Ardian Vehbiu e shtroi problemin me konkretisht; sipas tij  “kjo histori nuk mund te shkruhet ende mbi platformen e Rilindjes sone Kombetare” (f. 24-25). Po ate date gazeta “Gazeta Shqiptare” do te botonte intervisten me Prof. Arben Puto i cili deklaroi se “Nisma e rishikimit eshte absorde, por nuk ka shanse qe te kete ndikime nga turqit….Historia nuk behet me urdhra dhe ne te s’duhet  nderhyre”. Po ne kete gazete citohet nje lajm nga “Kosovapress” qe thote: “Eshte e papranueshme qe nje ish-fuqi kolonizatore perpiqet te beje presion ndaj nje kombi te lire europian, i cili ka qene nje nder viktimat per shekuj me radhe ndaj interpretimeve te menyres se vjeter te historise”. Te nesermen kjo gazete do te botonte intervisten e drejtorit te Muzeut Historik Kombetar, Luan Maltezi. Pyetjes se gazetares Fatmira Nikolla: “Tekstet tona aktuale, a kane fyerje ndaj osmaneve” profesori u pergjegj: “Eshte periudha e sundimit osman qe eshte karakterizuar nga kryengritje. Shqiptaret jane perpjekur te clirojne vendin e tyre. Ka ndikime te medha qe pushtimi osman ka lene ne Shqiperi dhe te gjitha keto jane te verteta” (f.30). U detyrova t’i citoj te gjitha keto per t’i treguar lexuesit shqiptare se sa keq e interpretojne dhe se sa pak e njohin historine e Popullit Shqiptare gazetare e historiane, shkrimtare e studiues jo vetem ne lidhje me epoken e formimit final te shtetit shqiptar, por te gjithe interpretimin e asaj qe ka ndodhur ne gadishullin tone prej 15 000 vitesh, te pakten. Te pakten per palen shqiptare, studiuesit tane nuk dine akoma se cfare do te thote pushtues (per kete problem kam publikuar studimin: “Populli shqiptar dhe pushtuesi antikombëtar” ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Duke e pare problemin sipas kontekstit kohor 15 000 vjecar del i pakuptimte pretendimi i prof. Paskal Milos. Po pellazget perse nuk konsiderohen pushtuesa? Ata u mesuan parailireve ndarjen e punes dhe gjuhen e folur dhe te shkruar, atehere cfare duhen konsideruar? Po helenet perse nuk konsiderohen te tille? Ata u mesuan epiroteve jeten qytetare dhe organizimin fisnor? Po romaket perse nuk konsiderohen te tille? A e dina valle  studiuesit shqiptare se e gjithe Europa Moderne ecen sipas mesimeve politiko-juridike te Perandorise me te madhe Skllavopronare ne Bote? A nuk ishin juristet bizantine qe permblodhen te gjithe veprat e juristeve me te medhenj te kohes dhe edukuan Napoleonin e Madh me ligjet e Shtetit Klasor? Perse per Turqine Otomane kerkoni te beni perjashtim? Kjo e fundit i ka bere keq Europes po aq sa i ka bere Perandoria Romake perpara nje rendi shoqeror. Nuk e di a jane te studiuesve turq pretendimet mbi menyren e te shkruajturit te historise ne lidhje me jeten shoqerore nen Perandorine Otomane, por tipikisht shqiptaret nuk kane asnje te drejte te pretendojne nga 400 vjetet e jetuar nen politiken e Sulltaneve Otomane. Me e pakta shqiptaret mesuan te punojne dhe te organizohen ne bashkesi shoqerore, pasi me e shumta ka koston e 400 toneve te floririt te depozituara ne brendesi te Popullit Shqiptar, te grabituar ne epoken e diktatures. Ne do ta shohim ne vazhdim qe edhe shteti i shqiptareve ka doren e shtetit Turk dhe ne kete drejtim i jemi borxhli te perjetshem Popullit Turk. Historia nuk mund te analizohet si me pelqen mua, por cfare perfitimi kam pasur prej saj sipas kategorive filozofike: Rastesi – Domosdoshmeri dhe Shkak – Pasoje. Dhe ne kete pike shkenca shqiptare e historise ka mashtruar prej 45 vjetesh ne menyre antihistorike dhe antimaterialiste. Pretendimi sikur historia nuk behet me urdhera per rastin shqiptar nuk qendron pasi behe fjale per historine e shkruar ne kohen e diktatures ku cdo gje e publikuar dhe botuar ka nje emerues te perbashket dhe te vetem: sundimin e mashtrimit dhe ndryshimin rrenjesor te ngjarjes. Keshtu qe duhet rregulluar nje here ajo qe eshte bere nen diktaturen dhe pastaj te pretendohet per mos dhenie te urdherave politik. Por te gjitha keto jane llafe boshe, pasi historia ne nivel boteror eshte pjelle e mashtrimit politik dhe jo nje analize sipas kontinumit kohor-hapsinor, qe perben thelbin e historise. Ne kete pike mashtrimi eshte i vjeter sa vete njeriu ne Toke.

Duke mos ditur te analizojne proceset e ndodhura historike, studiuesi yne nuk ka ditur t’i jape nje pergjigje asaj qe ka ndodhur ne Londer me 1913, por mundohet ta sfomoje si nje ngjarje diplomatike. Sipas tij: “Po te shikohet problemi ne teresi, ne te gjithe kontekstin ballkanik dhe jo vetem ne rastin me te fundit te Shqiperise autonome vasale te Perandorise Osmane,mund te shtrohet pyetja se perse ne mes te shekullit XIX dhe madje ne fillim te shekullit XX, Fuqite futen perseri ne Ballkan nje anakronizem te tille si vasalitetin, qe mbante vulen e epokes feudale. Duke u nisur nga rastet konkrete te zbatimit te kesaj forme te varesise ne vendet e Ballkanit, me te gjithe vecorite qe paraqesin keto raste, eshte e udhes te konkludohet se ky nuk ishte vecse nje fiksion diplomatik”(po aty, f. 22).

Nuk eshte nje fiksion diplomatik, por eshte realizuar nje perputhje midis shkalles se zhvillimit shoqeror te shqiptareve ne saje te politikes 400 vjecare otomane dhe politikes te fillim shekullit te XX-te. Ne kete pike duhet pare se cfare kishte nenkuptuar politika europiane kur vendosi te marre nje vendim te tille. Problemi nuk eshte aq i thjeshte sa kujton profesori yne. Gjeja e pare qe duhej konstatuar eshte shkalla e zhvillimit shoqeror te popullates vendase dhe menyra e perputhjes me formen e organizimit politik te imponuar me vendimn e Londres. Ne kete drejtim eshte heshtur edhe pse shkenca shqiptare ka pretenduar gjithmone se udhehiqej nga materializmi dalektiko-historik. A nuk kemi ne dore nje shembull qe tregon se politika shqiptare nen diktaturen enveriste as qe e ka vene ujin ne zjarr ndonjehere per te perputhur filozofine e pretenduar me ngjarjet historike te jetuara. Profesori yne e ka pare historine e asaj kohe sipas interesit politik te diktatorit dhe rrjedhimisht nuk ka se si ta kete zberthyer sakte fenomenin e ndodhur.

Duke dashur te perktheje politiken e diktatorit ne fushen e historise profesori yne vazhdon: “Ne literaturen e huaj, qofte historike apo juridike, ka qene perhapur gjeresisht mendimi se vendimi i 29 korrikut te 1913-s edhte akti themelor i shtetit shqiptar te pavarur dhe se, pra, pavaresia e Shqiperise eshte produkt i diplomacise.2 Ne nje gjuhe me specifike eshte pohuar se Shqiperia e pavarur hyn ne kategorine e atyre shteteve, te cilat “ia detyrojne qenien e tyre se drejtes konvencionale”3, dmth traktatet nderkombetare, ne rastin konkret – vendimit te 6 Fuqive te medha ne Konferencen e Londres. Nje interpretim i tille shpreh nje pozicion te njohur te historiografise se huaj bordjeze, tendencen e saj per te nenvleresuar Levizjen Kombetare Shqiptare, madje per te injoruar faktorin shqiptar ne zhvillimin e ngjarjeve pas shperthimit te Luftes Ballkanike” (po aty, f.32-33).

Nuk eshte e veshtire te kuptohet, ne keto rreshta, se metoda qe perdor akademiku yne per te kundershtuar pasaktesite hipotetike te historiografise politike europiane buron nga vetvetja. E keqja qendron se ai gjendet ne te njejten llogore me autoret te cileve u referohet. Kjo eshte aresyeja perse dokumentat sherbejne per te zberthyer politiken e ngjarjes dhe aspak historine e ndodhur. Per te qene te sakte dokumenti nuk sherben ne asnje pike per te shpjeguar historine. Nuk ka asnje dokument ne bote dhe ne asnje kohe, sado e gjate apo e shkurter qofte, qe te vertetoje ekzistencen e nje shteti te banuar nga shqiptaret ndonjehere. Keshtu qe nuk mund te kete asnje opsion historik apo politik qe mund te perdoret per te argumentuar ngjarjet qe cuan ne riformimin e shtetit te shqiptareve. Ky i fundit eshte krijuar per here te pare dhe te vetme me 28 Nentor 1912 dhe vetem ne kete pike duhet pare merita e Plakut te Vlores. Eshte shume e lehte te akuzosh te paqenen dhe ta paraqesesh si determinuese ne proceset politike te ndodhura, por eshte jashtezakonisht e veshtire te tentosh te grabisesh nje dhurate dhe ta paraqesesh ate si veper e jotja. Eshte e papranueshme per historine te tentosh te imagjinosh nje shtet qe nuk ka ekzistuar kurre dhe mbi kete baze te shtrosh per zgjidhje ngjarje qe do te ndodhin ne te ardhmen. Keshtu qe bie poshte pretendimi sikur: “ne vjeshte te vitit 1912 disfata e Turqise  shtroi  ceshtjen e mbarimit te sundimit turk ne Ballkan. Per pasoje, ne rend te dites u vu rregullimi i ri i gjendjes ne gadishull dhe ne kete kuader ceshtja e organizimit te brendshem te Shqiperise mori po ashtu nje mprehtesi te vecante”. (po aty, f.34-35).

Jo profesor, kjo nuk eshte e vertete! Nuk ka asnje mundesi qe te jete shtruar per zgjidhje problemi i Shqiperise, kur ajo eshte krijuar per here te pare me 28 Nentor 1912 dhe jo nga shqiptaret. Une e kuptoj shume mire se kjo nuk u pelqen shqiptareve te sotem, por ata akoma nuk e kane kuptuar kurthin historik ku i ka futur epoka e komunizmit enverist. I nderuar Profesor! Populli Shqiptar eshte futur ne nje vrime te zeze artificialisht dhe ne qofte se nuk del prej saj perpara se te futet ne Europe, atehere ata do te zhduket nga historia pa e kryer rolin qe i ka dhene Nena jone Natyre. Eshte nje problem filozofiko-historik qe duhet ta kishit zbuluar me kohe, por sot, te pakten, e kemi zbuluar: Shqiptaret ne thelbin e tyre shoqeror kane oferte-kerkesen sociale me te voglen ne kontinent, por jetojne sikur e kane me te larten ne Bote. Kjo eshte katastrofa e se ardhmes shqiptare, i nderuar profesor! E thene me fjalet e kontinumit kohor-hapsinor: Shqiptaret e kane shpejtesine e zhvillimit social me te avashten ne kontinentin europian dhe per kete i duhet Europes, pasi kjo e fundit po ecen shume shpejt drejt unifikimit te saj pjesor dhe kur ta kete arritur kete do te shihet raporti i zhvillimit me racen aziatikojugperendimore. Konflikti me kete race perben antagonizmin e se ardhmes dhe per kete do te jete e nevojshme ulja e shpejtesise se zhvillimit te popullit europian. Koha do ta tregoje se si do ta zgjidhe Europa kete konflikt.

Pikerisht pse nuk kane kuptuar gjenezen historike te Popullit Shqiptar dhe karakteristiken natyrore te tij (ne kete pike fshihet autoktonia “absolute” e Popullit Shqiptar) realizohet kundervenia ndaj pretendimeve te pashpjegueshme te historianeve europiane. Te pakten kete e kuptoj ne rreshtat e profesorit tone, sipas te cilit: “Historia e Shqiperise paraqitet si histori e nje populli te paformuar etnikisht, pa qyteterim, pa kulture. Shqiptaret pershkruhen si nje popullsi primitive, e paafte per format e avancuara te shoqerise, refraktare kundrejt cdo organizimi shteteror. Autore te ndryshem nga fusha e historise dhe jo vetem nga fusha e historise, nuk pushojne se perserituri tezat e njohura se Shqiperia ka qene vetem nje shprehje gjeografike madje e mjegullt deri ne gjysmen e shekullit te XIX, se “ideja e shtetit” te shqiptaret eshte e vone, ajo i perket periudhes pas Luftes se Pare. Rrjedhimisht shteti shqiptar i vitit 1912 shpallet me lehtesi si nje pjelle e diplomacise, madje si nje kombinacion i Austro-Hungarise” (po aty, f.36).

Une nuk e besoj se mund te shprehet me sakte shkaformimi i shtetit te shqiptareve me 1912, por qe profesorit tone nuk i pelqen. A i ka shkuar ndenjehere ndermend profesorit tone t’i kundershtoje keto ide ne fushen e qelizave materiale te shoqerise shqiptare? Psh. Si e shpjegon historiografia shqiptare pranine e te Drejtes Zakonore Shqiptare ne fillim te shek. XX-te si nje dukuri determinuese ne fushen e juridiksionit politik, krahas kushtetutes otomane? Si e shpjegon historiografia shqiptare kalimin e te drejtes juridike shqiptare nga forma me e komplikuar ne ate me te thjeshte (nga Statutet e Qyteteve ne Kanun te Lek Dukagjinit dhe Skenderbeut dhe prej ketej ne Kanun te Dibres, Laberise dhe Lures? Si e shpjegon historiografia shqiptare pranine e prones fisnore, ne te gjitha fshatrat shqiptare, krahas prones private ne te gjitha qytetet shqiptare deri ne vitin 2013? Si e shpjegon historiografia shqiptare pranine e familjes patriarkale ne fshatin shqiptar, krahas asaj monogame ne qytetet shqiptare, deri me 1967? Si e shpjegon historiografia shqiptare pranine e Kulteve Pagane ne te gjithe territorin e banuar nga shqiptaret, krahas Monoteizmave te Krishtera dhe atij Islamik? Te gjitha keto kerkojne nje shpjegim dhe vetem pasi te ishin zberthyer ato, do te tregonin se ne idete e profesorit tone mungon Subjekti qe i perpunoi keto qeliza per 1300 vjet dhe per te fshehur kete subjekt, ne kete pike ka zbatuar porosine e diktatorit, permend pretendimet e diplomacise europiane te fillim  shekullit te XX-te.

Menyra e mbulimit te Subjektit qe percaktoi karakterin europian te Popullit Shqiptar zbulohet ne permbajtjen e  meposhtme, nga ku rezulton dhe aresyeja perse u shpik bota e rilindjes shqiptare. Grabitja e punes 1300 vjecare te ketij Subjekti perben lejtmotivin e historiografise komuniste shqiptare dhe interpretimin justifikues te akademikut tone, sipas te cilit: “Nje veshtrim historik, sado i shkurter, i trajtimit te organizimit te viseve shqiptare ne rrethet e Levizjes sone Kombetare do ta plotesonte tablone. Ne te vertete problemi nuk eshte i ri, nuk i perket vitit 1912. Ai ka qene objekt diskutimesh edhe me pare. Debati rreth tij perben pa dyshim nje nga manifestimet me te rendesishme te mendimit politik shqiptar ne fund te shekullit te XIX e ne fillim te shekullit XX. Ai ka terhequr vemendjen e rilindasve tane ne veprat e te cileve gjejme orientimet kryesore edhe ne trajtimin e kesaj ceshtjeje” (po aty, f.36).

Ne qofte se do te mbeshteteshim tek ato qe jane thene ne kohen e diktatures edhe mund t’i pranonim neqofte se nuk do te dinim shkrim e kendim, por gjej te dhena tek Av. Vasil K. Dilo per keta lloj rilindasish qe te habisim me permbajtjen e tyre dhe qe jane krejt te kunderta me ato qe kemi mesuar neper shkolla. Keshtu p.sh. lexojme

- “Patriot’ i flakët Sami Bej Frashëri në veprën e tij “Shqipëria ç’ka qënë e çdo të jetë” uron haptazi që Shqipëria të bënet një Principatë ndënë proteksionin e Turqisë dhe pa dashur të kujtohet se Shqipëria nuk ishte e muslimanëve vetëm të mos përmëndë kurgja tjetër veçse klerin e të krishterëve si shkaktar të fatkeqësive të Shqipërisë, si me dasht të japë të kuptojë se lumturia e kësaj do të ishte e plotë dhe e sigurtë sikur dhe sa mbetnë kaurë –të gabuar nga kleri- të bëheshin muslimanë!” .

Pergjigja e kesaj ne te vertete eshte puna ime ne vazhdim ku do t’i tregoj profesorit te nderuar se nuk ka asnje levizje kombetare qe mund te plotesoje tablone e pretenduar, por ka nje zberthim te qelizave materiale te shoqerise shqiptare pergjate 1300 vjeteve ato qe e plotesojne manifestin kombetar te Popullit Shqiptar te shprehur ne vargjet e Poetit tone Kombetar Pader Gjergj Fishta: “Atdheu Urdheron”, dhe orientimet e vetme te ceshtjes kombetare shqiptare te shprehura ne fushen e arsimimit, letersise dhe gjuhes prej 400 vjetesh ne shkollat shqipe te inicuara nga Selia e Shenjte dhe Mbreteria Austro-Hungareze, por qe dhe fshehin piketat se ku veproi Historia Europiane-Otomane mbi Popullin Shqiptar, gje qe kerkon nje tjetersim te mendimit filozofik boteror. Panorama e ceshtjes kombetare shqiptare eshte tjeter per tjeter nga ajo qe i keni indoktrinuar Popullit Shqiptar prej 63 vjetesh dhe ky eshte krimi i perbindshem qe keni bere mbi Popullin Shqiptar. Ai akoma nuk di gjenezen e tij shoqerore dhe kombetare. Kete problem ne nje fare menyre e kam pasqyruar ne artikullin: “Populli shqiptar, kultura kombëtare dhe shkolla e parë shqipe” (publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com), por tani po kuptoj qe shtremberimi e ketij problemi nga propoganda komuniste paska qene e lidhur pikerisht me aktin e shpalljes se Pavaresise dhe formimin e shtetit te shqiptareve. Dhe ky eshte problemi me kryesor ne edukimin arsimor te Popullit Shqiptar pergjate 45 viteve te diktatures dhe 23 viteve te ashtequajtures demokraci parlamentare. Jane 68 vjet ku eshte munduar me te gjitha menyrat te fshihet subjekti qe udhehoqi arsimimin shekullor te Popullit Shqiptar dhe subjektin qe e pergatiti si popull europian. Pikerisht kjo nuk mund te parakalohet ne planin historik, pasi kemi te bejme me nje dukuri qe duket si perjashtim, por qe perben aktformimin e ndergjegjes kombetare te Popullit Shqiptar sipas shembelltyres europiane; dhe ketu mbetet per te zbuluar se kush ishte ai subjekt qe e udhehoqi ate proces.

Por autori yne ka bere nje sere parakalimesh te lidhura me menyren se si Europa e formoi shtetin e shqiptareve, menyren se si ja caktoi kufijte dhe menyren se si largoi Ismail Qemalin jo vetem nga qeveria, por dhe nga Shqiperia. Por ai duhet te jete i ndergjegjshem qe roli i Europes ka qene jo vetem determinues, por ai ka qene nje roli me nje jetegjatesi historike pertej asaj qe vete kontinenti njihte. Per ta sfumuar kete rol dhe kete histori autori “pajtohet” me vendimin e Londres, por e gjithe kjo ne funksion te marredhenieve nderkombetare, cka e detyron te deklaroje: “Me gjithe rendesine qe ka per njohjen e pavaresise se Shqiperise, vendimi i Konferences se Londres i 29 korrikut te vitit 1913, per sa i perket ceshtjes se organizimit te shtetit shqiptar, konsakron parimin nderkombetar”  (po aty, f.53-54).

Por autori nuk e ka kuptuar se me kete deklarate dhe me menyren se si ai e ka analizuar historine e formimit te shtetit te shqiptareve ka treguar jo vetem botekuptimin e tij filozofik, por dhe ekzistencen e nje boshlleku, ndoshta me i rendesishmi, ne te gjithe informacionin qe ai ka per shkencen e historise. Fjala behet per rrugen historike te shtetit ne planin kohor, pertej aspektit kombetar dhe futjen e tij ne brazden e globalizmit. Une e kuptoj shume mire se kete se ai nuk mund ta bente para 1991, sepse rendi shoqeror i diktatorit duhet vecuar nga bota dhe nuk mund te paraqitej ne unitet me te, por zhvillimi i ngjarjeve te mevonshme nuk i paska mesuar faktin se shteti nuk eshte nje dukuri kombetare, por ai ka nje pararruge internacionale qe historiografia shqiptare nuk e ka marre parasysh asnjehere edhe pse ajo vinte nga nje lufte internacionale ku pretendonte te kishte vene nje tulle te vockel. E bukura eshte se vete shteti i shqiptareve e kishte zanafillen pikerisht tek ky internacionalizem dhe ketu fillonte historia moderne e Njerezimit. Kalimi nga zhvillimi kombetar ne ate nderkombetar, si nje domosdoshmeri per shqiptaret, fillon pikerisht me renien e Perandorise Otomane dhe formimin e aleancave ushtarake per sundim tregjesh. Ajo qe kishte filluar me Napoleonin e Madh (rastesi) tani ishte konsoliduar drejt domosdoshmerise dhe fati i madhe i shqiptareve te ndodheshin ne mes te kesaj fortune dhe te mbartnin nje subjekt qe i bashkonte me superfuqite. Jane keto te fundit qe e kuptojne instiktivisht domosdoshmerine e shtetit te shqiptareve ne nje ambient shoqeror primitiv dhe kjo e kerkon nje kohe per t’u konsoliduar. Ngjarjet kane ndjekur nje teresi paralelesh dhe merita e autorit tone qendron ne zbulimin e procesit dhe kjo ka qene nje pune jo shume e lehte dhe e pamundur per t’u realizuar nga cdo kush. Por procesi i analizuar nga autori ka disa defekte “te vogla” qe fshehin disa ngjarje te paditura fare nga shqiptaret, por dhe nga historiografia e komshinjve. Nuk eshte e rastit qe punonjesit e shkollave greke te akredituara ne Shqiperi ne janar te 2013 kerkuan Protokollin e Korfuzit te botuar nga gazeta e Avokat Vasil K. Dilo, ΙΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΗΜΥΝΑ” (Mbrojtja e Epirit), pasi jo vetem nuk e njihnin, por dhe nuk dinin dhe aresyet perse kufiri greko-turk ndodhej ne rreze te tokes kontinentale te Azise se Vogel. Pra problemi i njohurive nuk eshte thjeshte vetem shqiptar. Indoktrinimi i popullatave me sa kam kuptuar eshte nderballkanik dhe lidhet me paraardhesit e larget te Popullit Shqiptar.

Per shqiptaret e indoktrinuar per 43 vjet eshte pak e veshtire te pranohej qe shteti i tyre ishte rezultat i betejave diplomatike te Fuqive te Medha te Europes. Kete dukuri autori yne e ka paraqitur sakte kur shkruan: “Kjo lufte interesash jehonte ne Konferencen e Londres ne trajten e diskutimit “parimor” e te ballafaqimit te formulave mbi organizimin e shtetit shqiptar. Debati vazhdoi edhe ne disa seanca te tjera te Konferences, ne qershor e ne korrik. Nga procesverbali i 5 qershorit (d. Nr 33) krijohet pershtypja sikur Konferenca do te anonte nga Koncepti i Fuqive te Antantes per ta shtyre “caktimin e nje regjimi perfundimtar ne Shqiperi” dhe per t’i vene si detyre Komisionit Nderkombetar te Kontrollit “studimin e organizimit gradual te vendit” (po aty, f.53). Por ai behet i pabesueshem po te krahasohet me ato qe ka thene ne f. 9,10,32-33, 34-35 dhe 36 te analizuara me siper ku rezulton se Populli Shqiptar kishte bere namin kundra Turqise Otomane. Eshte tjeter pune pse kjo u interesonte politikaneve shqiptare per t’u paraqitur perpara Europes fitimtare si luftetare kundra Perandorise Otomane te mundur (ne te vertete kjo nuk eshte tipikisht keshtu pasi Turqia Otomane nuk eshte mundur kurre, por ajo u transformua nga nje perandori feudale ne nje shtet kapitalist, pra mundja ka emrin progres social). Une dyshoj shume ne karakterin antiotoman te te ashtequajturave kryengritje antiotomane ne fillim te shek. XX-te ne territorin e banuar nga shqiptaret pasi shumica e popullates ishte e besimit islam dhe gjeneza historike e shumices se tyre nuk i perkiste boshtit biologjik iliro-epirot. Ne kete pike fshihen shume-shume te panjohura qe historiografia shqiptare e te gjithe koherave as qe ka marre mundimin t’i zbuloje. Ngritja kundra pushtetit qendror ne ate kohe nuk ka te beje ne menyre te drejteperdrejte me kontradikta midis popullates vendase dhe pushtetit te Stambollit. Shkaku duhet kerkuar diku tjeter dhe kontradiktat brenda Fuqive te Medha ne Konferencen e Londres eshte e afte ta zbuloje kete. Por ajo sherben per te zbuluar perse popullata shqiptare e Kosoves u ngrit me arme kundra politikes europiane per te kundershtuar pushtimin serb. Ngjarjet kane tjeter suport nga ato qe kujtojne se dine shqiptaret e indoktrinuar nga nje politike thellesisht antishqiptare te mbas 1945-es.

Une pretendoj se problemet ngaterrohen me qellim dhe me kryesorja e ketij qellimi eshte fshehja e faktit se Shqiperia nuk ka ekzistuar kurre perpara 28 Nentorit 1912. Termi Shqiperi ka nje vecori historike: ai eshte formuar mbi bazen e banoreve qe quheshin shqiptare dhe nuk ka asnje lidhje kohore midis banoreve dhe shtetit. Dmth banoret shqiptare kane ekzistuar disa shekuj me perpara, por shteti me emrin Shqiperi e ka datelindjen me 28 nentor 1912. Kjo nuk thuhet asnjehere, por perben te verteten e padiskutueshme te lindjes se shtetit te shqiptareve. Eshte autori yne qe na ndihmon, ne kete rast, pasi na ka dhene informacione pjeserisht te sakta qe tregojne menyren se si eshte formuar siperfaqja territoriale e ketij shteti. Sipas tij: “Prej fillimi te saj ne mes te dhjetorit te 1912-s e per disa muaj me radhe, deri ne maj te 1913-s, Konferenca u muar gati vetem e vetem me kufijte. Rreziku qe i kanosej integritetit te tokave shqiptare u duk qe ne mbledhjet e para te Konferences, kur ambasadoret filluan te shkembenin mendime lidhur me kriteret qe do te sherbenin si baze per caktimin e kufijve. Ne kete rast kriteri etnik (parimi i kombesise) ndeshi ne ate te “se drejtes se fituesit ne lufte”. Kjo donte te thoshte se disa toka shqiptare do te duhej te beheshin fli ne baze te :se drejte se luftes”, por te kenaqur synimet per zgjerim territorial te aleateve ballkanas qe kishin fituar ne lufte. / Kuptohet se Fuqite nuk kishin te njejten pozite. Nga te gjitha dallohej sidomos Austro-Hungaria, e cila ishte e interesuar per nje Shqiperi me nje shtrirje territoriale sa me te gjere sidomos ne drejtim te veriut e te verilindjes. Ne Vjene e kishin te qarte se vetem keshtu Shqiperia do te mund te behej “viabel” (te afte per te jetuar) dhe do te mund t’i sherbente politikes ballkanike te monarkise se dyfishte si nje barriere kundrejt ekspansionit te sllavizmit ne gadishull” (po aty, f.56).

A nuk del prej ketij materiali se shteti i shqiptareve nuk kishte ekzistuar kurre me perpara dhe shqiptaret ishin nje popull qe perplaseshin me historine jashte kontekstit shteteror, ne kundershtrim me popujt e tjere te Europes?

Nga ana tjetër, nuk është e vërtetë që Konferenca e Ambasadorëve vendosi në mënyrë absolute kufijtë e shtetit të shqiptarëve, por ajo e la të hapur dhe kjo ka qënë një çështje politike në kompromisin e realizuar midis gjashtë Fuqive pjesmarrëse ku pazaret si zor të zbulohen ndonjëherë, por që na jep mundësinë të ngremë hipoteza për këtë çështje kur e krahasojmë me të sotmen; pasi në pikën 2 të Statutit të Shqipërisë të përpunuar nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit thuhet:

“Shqipëria është e pandashme, territori i saj është i pandryshueshëm. Kufijtë e principatës janë ato të përcaktuara nga të gjashtë Fuqitë e Mëdha. Këto kufij nuk mund të ndryshohen apo të rektifikohen, veçse me anë të një ligji dhe me miratimin paraprak të gjashtë Fuqive të Mëdha (nënvizimi i imi, GH).” (Amedeo Gianini: L’Albania dall’ indipedenca all’unione con l’Italia 1913-1939 bot. i vitit 1939).

A e kupton lexuesi qe kufijte e shtetit Shqiptar i ka vendosur Europa dhe jo Populli shqiptar me ane te pushkes, sic na kane mesuar gjithe jeten neper shkolla, me perjashtim te Vermoshit ku heronjte e Preng Calit nuk lejuan shtetin malazes te zgjerohej me teper ne kurriz te Shqiperise? A e kupton lexuesi se shqiptaret nuk jane si e gjithe Europa edhe vetem ne kete pike, pasi zoterojne nje shtet qe nuk e kane formuar vete ne asnje centimeter katror, por ju a kane dhuruar?

Por ka dhe te tjera fakte mbi karakterin hapsinore te kufijve te Shqiperise te percaktuar nga Europa. Autori yne kete fakt e permend, por pa i dhene meriten e duhur atyre qe sakrifikuan per Popullin Shqiptar. Eshte nje problem qe cuditerisht eshte mbajtur i fshehur nga te dy krahet e kufirit shqiptaro-grek dhe ate sot nuk e di kerkush. Sipas autorit tone “Ne mbledhjet e tjera te Konferences te atyre diteve (5 dhe 8 gusht) vazhdoi debati sidomos per sa i perket ceshtjes se ishujve te Egjeut, te cilat tani Italia nuk ishte po aq e gatshme si me pare per t’ia leshuar Greqise. Ndonese kjo ceshtje implikonte edhe ate te caktimit te kufijve midis Shqiperise dhe Greqise, pengesat e fundit u kapercyen me nje formule te pranueshme per te gjitha palet dhe me 11 gusht u arrrit marreveshja perfundimtare. Vendimi i Konferences se Londres i 11 gushtit (d. nr. 42) permbledhte pikat kryesore, per te cilat perfaqesuesit e Fuqive kishin rene dakort ne mbledhjet e meparshme. Ai fiksonte nje zgjidhje kompromisi: nga njera ane paracaktonte qe Korca, rripi bregdetar deri ne Ftelia si dhe ishulli i Sazanit  t’i jepeshin Shqiperise; nga ana tjeter parashikonte ngritjen e nje komisioni nderkombetar me kompetence qe te caktonte kufirin “ne detaje” ne krahinat e brendshme (hiterland)” (po aty, f.79).

Problemi i ishujve eshte i lidhur pikerisht me percaktimin e kufijve te Jugut Shqiperi – Greqi ku sakrifica  e shtetit Turk mund te jete i vetmi rast ne historine moderne te Njerezimit. A e ka ditur valle kete te vertete akademiku yne, apo ka bere te paditurin qellimisht. Por ne favor te kujt dhe cfare eshte tentuar te fshihet me kete lloj shpjegimi? Zgjidhjen historiko-politike te ketij problemi e kam hasur ne vepren e Av. Vasil K. Dilo mbi Protokollin e Korfuzit, sipas te cilit:

që të gjitha Fuqitë e Mëdha, për të evituar grindjen midis tyre, deri sa Italia dhe Austrohungaria, duke pasur dhe ndihmën morale të aleates së tyre, dmth të Gjermanisë, isistonin që të krijohej –pa tjetër- shteti shqiptar me Vorio-Epirin brënda, i propozuan Greqisë që të preferonte njërën nga të dyja, dmth o Vorio-Epirin ose ishujt e Egjeut, si Hios, Sanios, Mitilinë, Limnos etj të pushtuara prej Turqisë. Greqia preferoi këto dhe pranoi të tërhiqej nga Vorio-Epiri dhe u tërhoq. Por vëndin e saj e zuri Qeveria e Autonomisë

Tani perpara akadamikut tone shtrohen dy pyetje:

1- perse historiografia shqiptare e epokes komuniste dhe postkomuniste nuk i ka thene Popullit Shqiptar se shteti Turk sakrifikoi nga tokat e veta per te formuar shtetin e shqiptareve?

2- perse historiografia shqiptare e epokes komuniste dhe postkomuniste nuk i ka thene Popullit Shqiptar se shteti grek sakrifikoi Vorio-Epirin me gjithe popullaten dhe perlau ishujt e Egjeut dhe ky ka qene kushti i fundit per formimin e shtetit te shqiptareve?

Ja perse na sherbeu vepra e Av. Dr. Vasil K. Dilos! Populli Shqiptar merr vesh 60vjet me vone se problemi i pavaresise dhe formimit te shtetit te tij paska pasur nje tjeter suport nga ai qe na ka propoganduar historiografia enveriste. Po kjo na con ne kerkesen per te zbuluar se per cfare qellimi e kane bere kete levruesit e kesaj historiografie. A nuk do te thote kjo se gjithshka ka sherbyer per te indoktrinuar Popullin Shqiptar per qellimet e fshehta te nje partie dhe te nje diktatori?

Por akademiku yne ka marre persiper te beje dhe nje keqinformim tjeter, per te cilin nuk eshte thene kurre asnje fjale dhe cdo gje eshte mbajtur e fshehte. Sipas tij: “Komisioni i Veriut, ndryshe nga ai i Jugut, nuk e ka pasur si detyre pyetjen e popullsise per aresyen e thjeshte se vendimi i Konferences se Londres paracaktonte qe ne pjesen veriore te kufirit, Shqiperise t’i shkeputeshin krahina te tera te banuara nga gati gjysma e popullsise shqiptare te asaj kohe” (po aty, f.97).

Edhe kjo nuk duhet te jete e sakte pasi pretendohet se levizja vorioepirote lindi pikerisht per mospyetje te popullates. Atehere perse diferencohet Jugu nga Veriu per kete problem, kur ne realitet procesi ka qene inekzistent per te gjithe siperfaqen e banuar nga shqiptaret. Sipas Av. Dr. Vasil K. Dilo ka tjeter dinamike qe perputh te gjithe pretendimin dhe nuk i ndan shqiptaret; per kete ai ka shkruar:

Lëvizja Vorio-Epirotase në realitet ishte një kryengritje kundra Fuqive të mëdha për vendimin që dhanë për aneksimin e Vorio-Epirit në shtetin e ri shqiptar; por e dinin mirë që sido që të bënin, askurrë nuk do të mundnin t’i detyronin Fuqitë e mëdha që të revokonin vendimin e tyre. Shpallja u bë në ditë të Venezellosit dhe mbase ky ishte i sinqertë duke deklaruar se nuk ishte dakort, por nuk guxonte nga ruajalistët, që ta ndalonte; se këta ishin të sigurtë se luftën do ta fitonte Gjermania dhe atëhere Greqia do të shkonte deri në Tenuso (Shkumbin). Urtësia politike ndoshta lypte të kundërtën, se si thorë parrulla popullore: “Njeriu e puth atë dorë të cilën nuk e kafshon dot”. Në vënd që të luftonin aq keq formimin e shtetit shqiptar do të ishte më mirë të ndihmonin me ç’tu vinte në dorë dhe të mos i linin shqiptarët (muslimanë e të krishterë) në dispozicion të propogandës Italiane dhe Austriake, kurse ata kishin më të fortat aty se rivalët e saj.

Sa për popullsitë lokale, si për këto të Vorio-Epirit gjithashtu dhe për atë të Shqipërisë tjetër, s’ka se si të bëhej fjalë, në mënyrë serioze; se që të dyja nuk vepronin me inisiativën e vet. Kësaj i a donte buza aneksimin në Greqi, por nuk i linte hunda të luftonin vetë për të ose nuk ishin pjekur akoma. Se jo luftë, por as armë lufte s’kishin parë kurrë me sy. Por edhe ata të tjerët sapo dëgjonin se për karshi kishin djemtë e kakove bëheshin burrë; por ushtrinë greke që ata e dinin, që ishte pas këtyre, nuk i ua kishte anda për luftë. Qëtë dyja palët ndërluftuese shtyheshin nga të tjerët; por për se vallë që të dyja këto dashamirës t’i shtynin në vëllavrasie?

Ai që mundohej t’i ndalonte këto ishin Fuqitë e Mëdha. Por për se vallë dhe këto nuk deshën të ndërhynin me kohë?.

Qe ketu fshihet nje gje e paditur akoma nuk duhet vene ne dyshim, por se cfare konkretisht nuk di te them sakte. Ajo nuk gjendet e shprehur edhe tek avokati yne, por duke pare menyren e te percaktuarit te ngjarjeve rezulton qe levizja vorio-epirote te kete filluar ne kohen e Qeverise se Perkohshme dhe te mos kete lidhje te drejteperdrejte me shteti grek. Mos valle per te fshehur karakterin antishqiptar te nje pjese te popullates jugshqiptare u ndryshua ngjarja dhe u akuzua shteti grek per lidhjen me levizjen vorio-epirote? Apo mos valle levizja vorio-epirote ishte shkaktarja e largimit te Ismail Qemalit dhe e Qeverise se Perkohshme nga Shqiperia e re. Analiza e Av. Dr. Vasil K. Dilos me con ne kete perfundim edhe pse ajo nuk eshte e shprehur kaq hapur. Megjitheate ajo sherben per te argumentuar se edhe ne Shqiperine e Jugut nuk eshte perdorur pyetja e popullates. Avokati per kete teme ka shkruar:

Kete kriter fallso perdori dhe Europa kur pa nevoje t’i caktonte kufijte jugore te Shqiperise. Por, po ajo, me cdo rast tjeter perdor plebishtin, dmth cfaqjen e deshires te cdo njeriu me ane votimi te lire e te fshehte. Dhe prandaj eshte pranuar dhe vendosur principi, sipas te cilit cdo popull eshte i lire te vendose ai vete, per fatin e tij, princip ky qe vetem me votim te lire te atij, i cili pyetet se cfare kombesie preferon lirisht, qe te kete ai vete dhe t’i njihet boterisht, vetem me ate lloj votimi realizohet.

Pyetje: -Po a besoni ju se ato nuk muarën dhe mejtimin e palëve mbi ndonjë hollësie?

Përgjigje: -Besojmë jo vetëm kaqe, por dhe se ato, në përpillim të Protokollit, kanë marrë parasysh edhe të kaluarën e të dy palëve.

Pyetje: -Ç’e shkaktoi kryengritjen e Elementit të krishterë kontra vendimit të Fuqive të mëdha për krijimin e shtetit shqiptar?

Përgjigje: -Fakti që ay vendim i linte brënda kufijve të shtetit shqiptar.

Pyetje: -Po a thoni se ay vendim i detyronesh një paanësie të kulluar?

Përgjigje:- Deri sa nevet, si kriter të sigurtë për dallim të kombësisë të një individi besojmë se është gjuh’ e tij amëtare, themi se s’kish se si të ndërhynte anësia.

Se gjuha amëtare as munt të mpshihet as mund të shtrëmbërohet me anël propogandash.

Pyetje: -Me gjithë që nuk na bind kjo doktrinë, e cila Njeriun e lirë prej Natyre e konsideron si një kafshë, seicilës i vihet një nishan nëpër trup për dallim, por masi ju insistoni të preferoni gjuhën nga sistemi i plebisitit, i cili përdoret kurdo e kudo, pa t’i vënë në kontestim mirë-besimin tuaj, por ju pyesim nëse besoni se përfundimi i hetimeve që bënë në vënd Fuqitë e Mbëdha do të ishte po ay sikurse të ishte bërë me anë plebisiti?

Përgjigje: -rezultati i plebisitit sigurisht do të ishte i ndryshëm; por nuk do të pasqyronte të vërtetën; se ndjenjat e Popullit i ka helmuar Propoganda Greke e ushtruar dhe drejt për së drejti dhe me anë të Qishës.

(studimi mbi Protokollin e Korfuzit, -doreshkrim. Te gjitha keto materiale, te marra nga avokati Dr. Vasil K. Dilo, jane perdorur njehere nga ana ime ne artikullin mbi Protokollin e Korfuzit, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com).

A nuk rezulton nga i gjithe ky material qe popullata shqiptare nuk eshte pyetur ne ne asnje lloj forme dhe ne asnje permase njerezore per problemin e kufijve dhe menyres se organizimit shoqeror. Atehere cfare ka dashur te mbuloje akademiku yne me kete pretendim ireal? Mos valle levizjen vorio-epirote, si nje levizje antishqiptare e krahinave jugore te Shqiperise se sotme, por qe propoganda enveriste e kishte konsideruar si nje levizje greke (te pakten ne Fjalorin Enciklopedik Shqiptar te vitit 1985 konsiderohet keshtu tek artikulli mbi Protokollin e Korfuzit)?

Problemi i fundit i formimit te shtetit te shqiptareve eshte largimi i Qeverise se Perkohshme dhe e Ismail Qemalit nga arena politike e shtetit te sapoformuar shqiptar. Eshte nje pike ku jepen mendime dhe konkluzione te ndryshme pa u thene e verteta konkrete. Akademiku yne e ka marre persiper edhe kete ngjarje duke e paralelizuar me defektet e qeverise se Ismail Qemalit. Sipas tij:  “Pergjithesisht, duhet thene se Qeveria e perkohshme dhe I. Qemali nuk arriten te percaktonin nje raport me te sakte midis politikes se jashtme dhe asaj te brendshme ne veprimtarite e tyre. Kjo doli edhe me qarte ne zhvillimin e metejshem te ngjarjeve” (po aty, f.43).

Ne fakt ketu duhet te kete ecur sipas Enver Hoxhes i cili ka pretenduar se Ismail Qemali “kishte me shume besim ne kombinacionet politike te jashtme” (Enver Hoxha, Vepra, 23, f. 153), perfundim i cili e hedh ne ere te gjithe ate qe ka ndodhur me 1912 sipas idese kombetare, gje qe nuk eshte pranuar ne asnje rresht nga historiografia enveriste.

Dmth, kjo duhet te jete keshtu, perderisa kemi pranuar se shtetin e shqiptareve e formoi politika Europiane. Por ajo duhet t’i kete sherbyer akademikut tone per te perforcuar idene se Qeveria e Perkohshme ishte veper e shqiptareve dhe tipikisht e levizjes rilindase te Popullit Shqiptar. Me sa kam kuptuar kjo eshte konsideruar si nje detyre kryesore e diktatorit per te mbuluar karakterin antishqiptar te tij dhe partise qe drejtonte. Vetem duke e pare problemin e pavaresise se Popullit Shqiptar me kete sy mund te dallojme me lehtesi se kush jane indoktrinuesit e tij dhe kush perben armaten e keqarsimimit te komanduar nga diktatori. Ketij pozicioni akademiku yne nuk i ka shpetuar dot dhe eshte munduar me te gjithe menyrat te ndryshoje profilin e fundit te Qeverise se Perkohshme te Vlores, por duke harruar se elementet perberes te procesit nuk mund te pajtohen ne kete menyre dhe gjithshka e thene tenton te fshehe dicka dhe te evidentoje dicka tjeter per tjeter. Sipas tij: “Duke dashur te afirmonte poziten e vecante te qeverise se tij, si qeveri te perkohshme perfaqesuese te Gjithe Shqiperise, Ismail Qemali i drejtoi komisionit, menjehere pas arritjes se tij ne Vlore, dy kerkesa konkrete: se pari, qe KNK te njoftonte zyrtarisht Qeverine e Perkohshme per arritjen e tij ne Shqiperi dhe, se dyti, te njihte te drejten e saj per emerimin e delegatit te shtate ne KNK. Eshte e qarte se pranimi i ketyre kerkesave do te barasvlente me njohjen e Qeverise se Vlores pikerisht si nje qeveri mbareshqiptare. / Ne fillim u duk se kjo do te kishte perkrahjen e qeverise austro-hungareze dhe italiane dhe do te shihet edhe nga procesverbalet sa Vjena dhe Roma moren disa inisiativa qe ishin per nje zgjidhje ne favor te Qeverise se Vlores, duke e dalluar ate nga te gjitha “autoritetet e tjera ekzistuese”. Mirepo shpejt u pa se Ismail Qemali, nuk e konceptonte politiken e jashtme te shtetit te ri shqiptar si nje raport te thjeshte nenshtrimi kundrejt dy Fuqive “protektore”, edhe pse keto perbenin faktorin e jashtem me te favorshem per pavaresine shqiptare ne ate kohe. Ne lidhje me kete mjaft domethenese eshte biseda e I. Qemalit me delagatin francez ne KNK Krajevskin, bisede qe u quajt me vend te perfshihet ne kete vellim pikerisht si njelloj programi i Qeverise se Vlores ne fushen e politikes se jashtme te shtetit te ri me nje theks te vecante per marredheniet me Fuqite e Medha si dhe me shtetet fqinje (d. Nr. 78). / Ne menyre te vecante I Qemali iu kundervu planit te Vjenes e te Romes per te imponuar kandidaturen e Myfid Libohoves si perfaqesues i Shqiperise ne gjirin e KNK. Propozimi i tij per te emeruar Luigj Gurakuqin nuk u pranua dhe nga incidenti lidhur me delegatin shqiptar nisi “braktisja” e Qeverise se Vlores nga ana e dy Fuqive. Ne gjirin e KNK u krijua atehere nje “unanimitet” qe kishte munguar deri atehere” Qeveria e Vlores u trajtua njelloj si pushtetet e tjera lokale, madje kundrejt saj u adaptua vija e kontrollit te rrepte dhe te nderhyrjes brutale ne punet e saj te brendshme. Kjo ja ngushtoi gjithnje e me teper marzhin e veprimit Qeverise se Vlores…..dhe kjo pati epilogun ne te ashtequajturin “komplot te Beqir Grebenese” qe u pasua nga doreheqja e I. Qemalit, me 22 janar 1914 (d. Nr. 148).”(po aty, f. 103-104).

E vetmja gje qe mund te thuhet per Qeverine e Perkohshme te Vlores eshte se ajo ishte nje krijese e politikes se Fuqive te Medha dhe duhet te kete qene pika ku bashkoheshin dhe ndaheshin interesat e ketyre Fuqive me shtetin Turk. Po kjo do te thote se problemi shqiptar ka qene nje aneks i larget i ketyre interesave dhe zgjidhja perfundimtare j’u la kohes. Por kete gje historiografia komuniste nuk e ka thene asnjehere dhe qe e detyruar te sajonte nje histori tjeter per tjeter duke krijuar ngjarje krejt te tjera dhe duke fshehur thelbin e te gjithe problemit. Pa dyshim akademiku yne i perket kesaj historiografie dhe ketij procesi edhe pse puna e tij permbledhese ne fushen e historise duhet te kete qene e veshtire dhe ka kendveshtrim perfitues per historianet e ardhshem per te ndertuar kritiken e shkences ne fjale.

Fundi i qeverise se asaj kohe u proklamua si nje akt ku ceshtja kombetare merrte fund pa i thene Popullit Shqiptar se ceshtja e Tij Kombetare kishte tjeter suport, tjeter hapsire dhe tjeter kohe dhe kete gje historiogtrafia komuniste nuk kishte lene gur pa levizur per ta fshehur dhe tjetersuar. Ngritja e nje permendore iluzore, ku fantazia komuniste kishte formuar themele inekzistente, u kerkua te ishte pjesmarrese ne vdekjen e qeverise se Ismail Qemalit duke hapur mundesine per ta riformatuar ate sipas nje hapsire te re, gje qe e pame tek prof. Kristo Frasheri. Sipas akademikut tone procesi perfundimtar pati kete pasoje: “Me aktin e largimit te I. Qemalit e te qeverise se tij nga skena politike, vepra e krijimit te shtetit shqiptar mbi themele kombetare merrte goditjen perfundimtare. Kjo shenonte pa dyshim nje etape te re edhe ne veprimtarine e KNK. Tani me teper se kurre KNK, nga nje organ ne thelb kontrolli, sic ishte konceptuar ne Konferencen e Ambasadoreve, kthehej ne nje organ pushteti te mirefillte. Komisionit te Fuqive i ra keshtu te kryente funksionet qeveritare deri ne ardhjen e Vidit dhe ne formimin e qeverise definitive, pra per nje periudhe dymujore.”(po aty, f. 109).

Qofte dhe vetem kritika e frazes “vepra e krijimit te shtetit shqiptar mbi themele kombetare” eshte e afte te argumentoje teresine e mashtrimit historike te realizuar pergjate 68 viteve te jetuara nen kupolen e inteligjences komuniste.

Menyra e vetme qe tregon permasen dhe indoktrinimin e Popullit Shqiptar nga ana e segmenteve inteligjente te PPSh eshte krahasimi me vepren e Enver Hoxhes. Kjo gje lehtesohet edhe vetem prej faktit se studiuesit e epokes se diktatures e kane pasur vepren e diktatorit si bashkeudhetare te punes se tyre, keshtu qe ne nuk na ngelet gje tjeter vecse te kopjojme ate qe ata e kane paraqitur si force argumenti. Une nuk i akuzoj pse kane marre materiale nga diktatori, por pse kane shtremberuar te verteten per te rene ne rezonance me diktatorit dhe per te aplikuar diktaturen e tij ne fushen e arsimimit. Pikerisht kjo perben te gjithe poshtersine intelektuale te perdorur ne ate kohe e me tej.

Veprimtaria, në fushën e shkencave, e PPSh-së njeh disa kulme gjatë periudhes 1961-1966, sidomos në lëmin e historisë. Ishte koha kur Enver Hoxha piketoi këtë histori (në fakt ky Enver dhe kjo parti nuk krijuan historinë e popullit shqiptar, por statistikën e re politike të popullit tonë, te cilen e konsideronin histori), e cila, sipas hapësirës imponuese të PPSh-së, vetëm nën diktatin e sajë krijoi një popull të lavdishëm, qe kishte luftuar per liri e pavaresi kombetare, per liri shoqerore.  Se cili ishte produkti i politikës 45 vjeçare të PPSh-së sot e kemi mjaft të qartë të gjithë, por duam t’i kujtojmë popullit shqiptar zanafillën e paragjykimeve të tij sot. Shumë pikëpamje ka imponuar Enveri në ndërgjegjen e shqiptarëve të sotëm. Një ndërgjegje e shtrëmbër, në një botë të shtrëmbër, e mbarsur me një botëkuptim të shtrëmbër, mund të ndreqet në qoftë se përcaktohen drejt hapësirat që impononte bota e kaluar para 1944-ës dhe ajo pas 1944-ës. E shtrëmbërta mund të drejtohet për sa kohë që ne kemi kuptuar se ku rrihte politika e PPSh-së ndaj njeriut shqiptar. Pretendimi ynë është se bota shqiptare mund të rregullohet vetëm në qoftë se do të drejtojmë atë që shtrëmbëroi Enveri dhe PPSh-së, të paktën, në fushën e historisë.

Krahasimi i studimeve te mesiperme dhe ato qe ka shkruar Enver Hoxha per keto tema e tregon fare qarte permasen e ndikimit te politikes ne permbajtjen e historiografise shqiptare te asaj epoke, por ajo tregon dhe permasen e sherbimit te kryer ne adrese te Popullit Shqiptar (ndoqa rrugen kohore te deklaratave dhe jo kohen reale te ngjarjeve qe permbajne deklaratat).

Pika më e rëndësishme e pikëpamjeve revizionuese të historisë shqiptare është publikimi i shtrëmbër, në këtë periudhë, i ngjarjes që lidhet me banditin Haxhi Qamilin. Për herë të parë populli shqiptar mori vesh nga goja e Enver Hoxhes se Haxhi Qamili qënkërka element pozitiv per historine e Popullit Shqiptar në Kongresin e I-rë të PKSh-së (Kongresi i I-rë i PKSh-re, f. 29).

Kjo duhet konsideruar pika e parë fillestare kohore përse Enver Hoxha e ndryshoi historinë e Shqipërisë. E themi këtë sepse u pretendua se kjo u bë për të juatifikuar ekzistencën e një lëvizjeje fshatare për të kaluar në atë antiimperialiste, klasore dhe prej këtej nuk do të ishte e vështirë të kalohej më lëvizjen komuniste. Kjo pikëpamje ka lindur pas 1977 kur filluan të lexohen në masë veprat e Marksit dhe u pa se nuk mund të bëhej fjalë për socializëm pa klasë borgjeze. Dmth arësyeja e publikimit të figurës së Haxhi Qamilit si figurë politike është bërë për shkaqe të tjera dhe pikërisht për të mbuluar një karambol historik të ndodhur më 1914, të cilën Enver Hoxha u mundua me të gjitha mënyrat për t’ja fshehur popullit shqiptar dhe kjo ka qene produkt i nje shkolle qe nuk ka lidhje me levizjen komuniste shqiptare, por qe une pretendoj se ka qene karakteristika dalluese e antizogizmit qe filloi te sajoje te paqenen qe ne kohen e Presidentit te Republikes se asaj kohe: Ahmet Zogu. Prej kesaj propogande komunistet kopjonin piketat e mashtrimit historik duke kaluar hapur ne nje pozicion te theksuar antishqiptar.

I pari që publikoi fakte për Haxhi Qamilin qe vetë Enveri (1977, data e botimit te vepres 23), sipas të cilit kishte bërë studime qysh më 1962 e më përpara (1959) (Enver Hoxha, Vepra 23, f. 128). Por fakti që Enveri e përmëndi këtë personazh qysh më 1948 duhet të tregojë se kemi të bëjmë me një paragjykim. Të dhënat që na servir Enveri janë krejt të reja dhe një shtrëmbërim i të vërtetave. Bile duhet dyshuar në janë shkrime të Enverit ato që shkruhen për Haxhi Qamilin dhe botohen në veprat e tij, sepse shpesh ne gjejmë folje të dialektit gegërisht, psh “ka pasë” (po aty, f. 135).

Sipas Enverit lëvizja fshatare e viteve 1914-1915 ka qënë një lëvizje kryengritëse klasore dhe kishte për qëllim ndryshime politike, ekonomike dhe organizative shtetërore e ushtarake. Ishte një klasë e shtypur fshatare që u ngrit kundra klasës së feudalëve. Lëvizja fshatare e Haxhi Qamilit ishte një lëvizje përparimtare (po aty, f. 142). Me këtë Enveri e krijoi imazhin e klasave antagoniste të karakterit feudal duke mashtruar popullin shqiptar dhe duke treguar paditurinë e vet të plotë në këtë fushë. Edhe në qoftë se do të pranonim për një çast ekzistencën e dy klasave antagoniste më 1914-1915 të karakterit feudal, është absolutisht e pamundur të pranojmë dy klasa antagoniste të karakterit kapitalist 25 vjet më vonë, të cilat i ndryshoi revolucioni socialist. Tendenca e Enverit për t’i dhënë këtë ngjyrë ngjarjes kthehet me shpejtësi kundër tij po të shihet me këtë sy.

Por pikërisht këtë fakt evidentuan, duke treguar karakterin proturk, antieuropian, probejlerëve, karakterin hajdut e shkatërrues, dy nga njohësit e saktë të asaj periudhe: Skënder Luarasi (1900-1982) dhe Qamil Çela ( ?? – 1988), të cilët Enveri i akuzon si të lënë nga trutë (po aty, f. 144). Në të vërtetë në atë kohë u pat diskutuar në K.Qëndror ky problem dhe të dy studiuesit e lartpërmëndur e patën kundërshtuar Enverin ballë për ballë; bile Qamil Çela pati dalë nga mbledhja duke sharë nëpër dhëmbë dhe duke përplasur derën. Nuk është aspak e vërtetë se Enveri pati bërë studime për Haxhi Qamilin. Për të mbuluar revoltën e dy studiuesve shqiptarë të lartpërmëndur ai sajoi këtë studim sikur e kishte bërë në atë kohë. Por e vërteta nuk mund të mbulohej dot pasi Qamil Çela (Çelirama) pati jetuar deri më 1988 dhe e pati donencuar me kohë këtë mbledhje dhe të vërtetën e madhe mbi Haxhi Qamilin.

Që Enver Hoxha e rehabilitoi në mënyrë fallso figurën e Haxhi Qamilit për të mbrojtur interpretimet  negative  te bëra për figuren e Ismail Qemalit, as nuk duhen vënë në dyshim, pasi në po këtë biçim studimi Enveri analizon pavarësinë e Shqipërisë, e cila në këtë rast nuk kishte pse të përmëndej ne qofte se nuk kishte lidhje. Pra ketu fshihet nje gje te cilen historiografia enveriste nuk ka lene gur pa levizur per t’ja fshehur ate Popullit Shqiptar. Është kjo mënyrë analize që diskretiton autorin e sajë duke e njëhsuar me paditurinë. Sipas Enver historianit pavarësia e Shqipërisë na paska qënë një grusht i rëndë kundër Turqisë  duke bere pyetjen: Ata qe ishin pro Turqise, a duhej te ishin kunder pavaresise se Shqiperise, kunder evenimentit historik te Vlores? Kjo s’ka asnje dyshim. Atehere sipas historianeve “te zgjuar” dhe “te mesuar”, fshataret e Shqiperise se Mesme ose “rebelet” duhej te kishin rrokur armet dhe te ngriheshin kunbder ngritjes se famurit ne Vlore, kunder Shpalljes se Pavaresise se Shqiperise, por perkundrazi, ata i kthyen armet kunder pushtuesve te tjere te rinjj, serbeve……”Rebelet” nuk u ngriten kunder Qeverise se Vlores dhe flamurit qe simbolizonte pavaresine”(po aty, f. 149-150). Mos valle eshte e kunderta? Mos valle Shqiperia e Mesme ka qene kunder Pavaresise qe realizoi Ismail Qemali?

Së dyti, Enveri pretendon se Ismail Qemali na paska qënë antiturk (po aty, f. 157) kur dihet se ai ka qënë deputet në parlamentin turk në kohën e pushtimit osman. Në fakt kjo nuk paraqet asnjë interes analitik dhe konkluziv. Është injorim i historisë që një pushtim 500 vjeçar të përmbyset nga një kundërti intelektuale të rritur dhe zhvilluar në ambientin e vet. Për fatin e keq, apo të mirë, pavarësia shqiptare është produkt i vdekjes së Turqisë Otomane dhe aspak i karakterit antiturk të popullatës, klasave apo shtresave shoqërore. Me këtë Enver Hoxha tregon imponimin ndaj historianeve te asaj kohe duke i detyruar te gënjejne për herë të dytë dhe duke treguar injorancën mbi dialektikën.

Së treti, Enveri pretendon se lëvizja e Haxhi Qamilit ka qënë e nxitur fillimisht nga vetë Esat Pasha dhe pastaj ne qënkërka kanalizuar në pozicionin pretendues (po aty, f. 166-167). Është me të vërtetë për të ardhur keq me pozicionin shoqëror të këtij populli i cili i ka pasur të publikuara këto fakte dhe nuk ka ditur t’i japë vëndin e merituar Enver Hoxhës. Këtij fakti të mësipërm Enveri nuk i jep dot përgjigje, por hallakatet  duke justifikuar vjedhjet, vrasjet e Haxhi Qamilit dhe kalon pastaj tek ata që na e paskan shitur shqipërinë 30 vjet më vonë. Me këtë fakt Enveri kanalizon të kuptuarit e historisë duke iu imponuar shqiptarëve të shekullit të XX-të, të cilët akoma dhe sot nuk e dinë se çfarë ka ndodhur realisht më 1912, 1914, 1919, 1924, 1939,1943, 1944. Kjo ka ndodhur sepse historia është zbërthyer sipas imponimeve të Enverit duke e fshehur të vërtetën dhe sidomos mësimet që dalin prej sajë.

Pas Enverit njeriu që publikoi dhe u konsiderua si njohësi më i mirë i bëmave të Haxhi Qamilit qe studiuesi Gazmend Shpuza, i cili nuk vonoi, pas 1977, të botojë studimin me titull “Kryengritja fshatare e Haxhi Qamilit” (1979) dhe më vonë atë me titull “Kryengritja fshatare e Shqipërisë së Mesme 1914-1915” (1986). Autori në fjalë nuk shkon më larg se Enver Hoxha duke qënë dishepull i tij dhe një reflektim i plotë i diktatorit me përfundimet e arritura. Por ky autor na servir një fakt i cili kompleton esencën mbi lëvizjen e Haxhi Qamilit. Sipas tij esadistët ulnin flamurin shqiptar dhe ngrinin atë turk (Gazmend Shpuza, “Kryengritja fshatare e Shqipërisë së Mesme 1914-1915”, f. 237)., kur ne fakt duhet te jete e kunderta: ka qene Haxhi Qamili ai qe betohej per “Baben” (nenkupto Sulltanin e Otomaneve).

Eshte perseri Enver Hoxha qe zbulon nje pjese te se vertetes pa dashje duke e lidhur revolten e Haxhi Qamilit me periudhen e Ismail Qemalit. Sipas tij: “Duhet te dime se per Ismail Qemalin te insistonte ne mendimin e tij ne ate kohe ka qene e veshtire, por ideja e tij s’mund te hidhej poshte si e gabuar. Kurse “rebelet”, ne qofte se pranojme tezen se “kerkonin mbret turk” etj., kane treguar me kuraje dhe me arme ne dore tentuan te zbatonin mendimin e Ismail Qemalit. Keta u shtypen me arme nga kundershtaret imperialiste te te gjithe ngjyrave. A ka pasur lidhje konkrete per kete ide ne mes Ismail Qemalit dhe disa krereve te “rebelizmit”, qe historianet borgjeze i denojne en bloc si “xhonturq”, “antishqiptare”, “antikombetare”? Kjo ca me pak, nuk mund te dihet” (Enver Hoxha, Vepra 23, f. 158). Ne fakt me kete pjese autori kerkon te beje kete manipulim te historise: fsheh karakterin anti Ismail Qemal te Shqiperise se Mesme ne vitet 1913-1914 dhe pamundesine e qeverise se Ismail Qemalit per ta nenshtruar ate. Ne kete pike ka nje problem te painterpretuar akoma, por qe ekziston i publikuar ne revisten “Leka” me 1937, qe do ta shohim ne dy kapituj me pas.

Në mënyrë të përmbledhur, duke pasur parasysh studimin e pretenduar të Enver Hoxhës dhe dy studimet e Gazmend Shpuzës, problemi i Haxhi Qamilit duhet konsideruar si vijon:

Fuqitë e Mëdha, sidomos Austro-Hungaria, ishin të interesuara për shkëputjen e Shqipërisë nga influenca turke dhe mos rënien e shqiptarëve nën sundimin serb. Kjo gjë filloi me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë më 1912, por nuk mundi të vazhdojë dot më pasi qeveria e Ismail Qemalit ishte tepër turke për sytë e europianëve (ne ate kohe ky i fundit u prish edhe me Imzot Nikolle Kacorrin dhe kjo duhet te kete percaktuar fundit politik te tij). Atëhere diplomacia e këtyre të fundit vendosi ta ndërrojë Ismail Qemalin me një princ europian nga marsi 1914-es deri ne shtator 1914-es (William Vidin 1876 – 1945). Pikërisht ky fakt bëri që në Shqipëri të lindëte lëvizja esadiste e cila ju kundërvu fuqive europiane për hesap të vet. Esat  Pashë Toptani përdori gurin turk duke injektuar Haxhi Qamilin. Ky i fundit me emër të sulltanit, dmth baba dovletit, vriste kundërshtarët e Esatit dhe që ishin kryesisht intelektualët antiturq, apo filoeuropian. Në fund këtë Haxhi e vrau vetë Esati për të fshehur politikën e vet. Veprimtaria e Esad Pashë Toptanit, kuptohet edhe nëpërmjet veprimtarisë së Haxhi Qamilit, por edhe sipas analizave te revistes “Vatra”, e cila, sipas Enver Hoxhës, na paska ndjekur një rrugë të shtrëmbër (Enver Hoxha, Vepra 28, f. 306). Me sa duket vetëm emri “Vatër” i jepte Enverit një alergji me publikimet e saja.

Ne vepren 23 te Enver Hoxhes (f. 417) ka nje shenim qe thote: “Hysen Hoxha – patriot, iniciator per celjen e shkolles se pare shqipe ne Gjirokaster dhe kryetar i shoqerise “Bashkimi” dhe “Pleqenise” se klubit “Drita”. Ne vitin 1913 – 1914 kundershtoi levizjen per autonomi te “Vorio Epirit””. E citova kete pjese per dy aresye. Se pari nuk thuhet qe Hysen Hoxha ka qene ne Vlore me 1912, keshtu qe lind dyshimi perse eshte vene ne listen e delegateve te Gjirokastres qe muaren pjese ne Kuvendin e Vlores nga ana e studiuesve te mevonshem. Se dyti pranohet qe levizja Vorio Epirote ka ekzistuar ne vitet 1913 – 1914 dhe ne kete pike kemi nje perputhje me ato qe thote Av. Dr. Vasil K. Dilo mbi karakterin e kesaj levizje, por ama duhet vene ne dukje qe historiografia enveriste i ka spostuar daten duke e konsideruar si vetem te vitit 1914. Mos valle edhe levizja vorioepirote eshte shkaktarja e doreheqjes se Plakut te Vlores dhe manipulatoret e historise kane dashur ta mbulojne kete fakt?

Me 26 nentor 1962 u mbajt ne Vlore me rastin e 50 vjetorit te Shpalljes se Pavaresise dhe 18 vjetorit te Clirimit te Atdheut mbledhja e perbashket e Byrose Politike te KQ te PPSH,te Presidiumit te Kuvendit Popullor te RPSH dhe te Keshillit te Ministrave te RPSH ku Enver Hoxha mbajti fjales e hapjes te kesaj mbledhje ku midis te tjerave propozoi, ne shenje nderimi dhe respekti per lufterat dhe fitoret e te pareve tane qe u kurorezuan me sukses 50 vjet me pare, me Shpalljen e Pavaresise Kombetare, te aprovohen vendimet e meposhtme:

  1. 1.  – T’i jepet qytetit te Vlores titulli i larte “Qytet – Hero”, duke marre parasysh kontributin e larte patriotik qe ka dhene populli i qytetit dhe i rrethit te Vlores ne lufterat per pavaresine kombetare e liri, duke marre parasysh se Vlora kurdohere, si ne te kaluaren ashtu dhe gjate Luftes Nacionalclirimtare, ka qene nje nga vatrat kryesore te lufterave te popullit tone, duke marre parasysh se ne Vlore me 28 Nentor 1912 u shpall pavaresia e atdheut tone.
    1. 2.  ……..
    2. 3.  – Patriotet e medhenj Ismail Qemali, Bajram Curri dhe Selam Musai te nderohen me dekoraten me te larte te Republikes, “Hero i Popullit”. (Enver Hoxha, Vepra 24, f. 4)

Vetem fakti qe ne dekoraten e pare perfshihet edhe lufta nacional-clirimtare duhet te sherbeje si argument qe ngjarja e shpalljes se Pavaresise Kombetare nuk ka qene e mjaftueshme per t’i dhene Vlores ate titull, por cdo gje ka qene thjeshte politike per te shfrytezuar popullin e asaj krahine ne aplikimin e politikes diktatoriale te komunizmit enverist. Ndersa perbashkimi i tre emrave me ane te titullit te larte, kur Populli Shqiptar njeh mire te pakten Bajram Currin dhe Selam Musain, duhet te sherbeje si argument qe figura e Ismail Qemalit eshte trajtuar ne te njejtin nivel me ate te dy te pareve duke u ulur ne rolin real qe Plaku i Vlores kishte luajtur ne shpalljen e Pavaresise Kombetare, ku Selam Musai, te pakten, nuk ka pasur asnje rol konkret. A nuk eshte ky nje rast per te vertetuar se nivelin e analizave historike e kishte percaktuar diktatori dhe kerkush nuk do te guxonte te shkruante me ndryshe?

Me rastin e pritjes te dhene ne Vlore me rastin e 50 vjetorit te Shpalljes se  Pavaresise dhe te 18 vjetorit te Clirimit te Atdheut diktatori mbajti fjalen e rastit me 29 Nentor 1962 me titull: “Frytet e 28 e te 29 Nentorit t’i gezojne ne shekuj niperit e sterniperit tane”, ku midis te tjerave tha: Shume u perpoqen hordhite otomane ta fshinin nga faqja e dheut kombin tone, emrin e shqiptarit. S’qene te pakta ne kete drejtim perpjekjet e fuqive te medha imperialiste e te shteteve fqinje shoviniste gjate shekujve te kaluar e gjate gjysmes te ketij shekulli”. (po aty, f. 7). Prej ketij paragrafi ka lindur ideja teorike qe otomanet dhe shqiptaret kane luftuar kundra njeri-tjetrit dhe kjo u pat bere lejtmotivi i te gjithe literatures historike shqiptare pas 1945. Ky eshte paragrafi qe udhehoqi mendimin historik shqiptar drejt shpikjeve historike mbi luftrat imagjinare qe Populli Shqiptar kishte bere kundra Perandorise Otomane. Lexuesi shqiptar le te beje ballafaqimin e asaj qe ka mesuar neper shkolla me kete paragraf per te kuptuar shkallen e indoktrinimit te tij. A nuk ka ketu nje urdher per te realizuar  mashtrimin e mirefillte? N.q.s. shtetet fqinje shoviniste paskan bere perpjekje per te fshire nga faqja e dheut kombin tone, atehere cfare beri Populli Shqiptar? Ku jane luftrat e tij kundra ketyre shovinisteve, duke perjashtuar Malsoret e Veriut? Perse historiografia enveriste nuk i ka evidentuar kurre ne shkalle siperore keto luftra, por i kufizoi vetem ne kuadrin e politikave otomane dhe aspak ne kuadrin e luftrave per ceshtjen kombetare? A nuk kemi ketu nje mosperputhje midis faktit historik dhe ideve udherrefyese te diktatorit? Pikerisht mbi kete baze mosperputhjeje eshte e ngritur e gjithe historia enveriste mbi pavaresine e Popullit Shqiptar dhe e gjithe baza teorike e indoktrinimit te shqiptareve te sotem. Ne fakt ky fjalim ka sherbyer si platforma kryesore filozofike per ndertimin e historise se Popullit Shqiptar pas vdekjes se Heroit tone Kombetar, Gjergj Kastriotit-Skenderbe. Sipas diktatorit: “Asnjehere, qe nga vdekja e Gjergj Kastriotit legjendar, s’pushuan te paret tane se luftuari per liri. Gjysherit tane nuk rane kurre ne gracken e te ashtequajturave reforma turke. Prandaj per me se 30 vjet me radhe ne mesin e shekullit te kaluar ata u ngriten me arme ne dore e nen udheheqjen e trinave te vegjelise, te Gjolekes e te Rrapo Hekalit, te Binak Alise e te Sokol Aramit, luftuan kunder pushtuesve turq dhe reformave te tyre te Tanzimatit” (po aty, f. 8). Me duket se permasa e veprimtarise te ketyre udheheqesve te vegjelise te marre se bashku per te gjithe koherat, eshte e paperfillshme perpara luftrave qe bene udheheqesit e bajraqeve te Kosoves dhe Malesise se Madhe vetem ne kater mujorin e pare te vitit 1911, por diktatori kishte vendosur per t’i krijuar histori krahinave qe nuk kishin menduar ndonjehere per fatin e Popullit Shqiptar, por qe u lidhen me te pergjate luftes civile te viteve 1943-1958. Sa do qe u munduan historianet shqiptare te prodhonin luftra te Popullit Shqiptar kundra Perandorise Otomane, ata u detyruan t’i fillonin ngjarjet me Karamahmut Pashe Bushatlliun dhe Ali Pashen e Janines duke u fshehur shqiptareve faktin qe te dy keto personazhe te historise kishin qene thjeshte sherbetore te Perandorise Otomane dhe pasi u prishen me te perdoren Popullin Shqiptar per mbijetese ku veprimtarite ne favor te tij duhen konsideruar thjeshte rastesi qe nuk arriten kurre ne shkallen e domosdoshmerise te formimit te shtetit te shqiptareve. Ato qe thuhen me superrelative per veprat e medha te Bushatllinjve dhe Pashait te Janines (sidomos per kete te fundit jane sajuar idera qe jo vetem nuk perkojne me realitetin, por ato nuk mund te perputhen dot me dinamiken e shoqerise shqiptare ne planin ligjor progresiv)  per formimin e shtetit te shqiptareve jane perralla qe nuk mund te besohen me. Autoret shqiptare nuk ja kane haberin teorise se luftes ne planin filozofik, pasi ne te kunderten duhet te kishin kuptuar qe shkalla e zhvillimit shoqeror te shqiptareve nuk perputhet ne asnje hallke me shkallen e prones private e rrjedhimisht nuk mund te perputhet me vazhdimesine e politikes me mjetet e tjera. Ne kete rast fantazia e historianeve te epokes enveriste rezulton te jete e kundert me filozofine udheheqese te partise-pushtet. Por diktatori e kishte te domosdoshme ta sajonte teorine e luftrave te Popullit Shqiptar per te arrire ne fazen e revolucionit socialist te tipit leninist duke permbysur jo vetem realitetin historik te shqiptareve, por dhe vete filozofine mbi materializmin historik te Karl Marksit. Vetem se dua te theksoj qe Populli Shqiptar eshte i vetmi popull europian qe nuk e ka njohur skllaverine duke u nisur nga bota e brendeshme e tij dhe me kete nuk ka pasur asnje mundesi teorike e praktike te ngrihej kundra skllaverise te imponuar nga relatori jashte tij.

Por djallezia e diktatorit u shtri edhe me tej. Duke qene i arsimuar ne epoken fillimshteterore shqiptare, ku Kleri Katolik Shqiptar kishte nje vend te nderuar ne Altarin e Kombit Shqiptar, ai kishte dijeni per veprimtarine kulturore e politike te ketij te fundit dhe per t’ja grabitur vepren shekulloro-mijeravjecare vendosi te shpike historine e re te nje Shqiperie qe nuk kishte ekzistuar kurre dhe te sajonte personalitete kulturore pa asnje ndikim mbi jeten e perditshme te shqiptareve. Keshtu, po ne ate mbledhje dhe ne po ate fjalim programor per historiografine e ardhshme shqiptare, shpalosi dukshem mashtrimin qe duhej te realizohej ne arsimimin e Popullit Shqiptar duke imponuar piketat se ku duhej te ndryshonte historia e Popullit Shqiptar; ose e thene me nje gjuhe me specifike: cfare konkretisht duhej te mesonte Populli Shqiptar pas vitit 1962 e me tutje, dhe cfare duhej te harronte. Sipas Enver Hoxhes “Qe nga shkrimet e Naum Veqilharxhit e te arberesheve, te kerkesave ekonomike e politike te Zef Jubanit, te programit te Lidhjes se Prizrenit, te vepra e Samiut “Shqiperia c’ka qene, c’eshte dhe c’do te behet”, te poezite e zjarrta te Naimit, te veprimet e zgjuara e te guximshme te Ismail Qemalit me shoke, dhe deri te lufterat e cetave te lavdishme te armatosura te Themistokli Germenjit, Spiro Ballkamenit, Cerciz Topullit, Ded Gjo Lulit, Isa Boletinit, Abdi Toptanit, Hoxhe Vokrit, Kamo Sejdinit e te tjereve, kalon vija e mendimit politik dhe e aksionit revolucionar gjithnje ne zhvillim e ne ngritje, qe ata kane pasur si objektiv lirine e atdheut, pavaresine e tij te plote e te pacunguar nga ana territoriale. Rilindasit ishin njerez revolucionare, optimiste, realiste, me zemer te zjarrte, qe i lidhnin ngushte fjalet me veprat – karakteristike kjo e mrekullueshme e te gjithe popullit tone ne cdo kohe dhe ne cdo rrethane.” (po aty, f. 8-9). Ndoshta emrat e mesiperm nuk duhet konsideruar pa gje, me perjashtim te Ismail Qemalit personaliteti historik i te cilit nuk mund te krahasohet me te gjithe emrat e mesiperm te marre se bashku edhe vetem prej fakti se eshte i pari shqiptar qe foli ne emer te te gjithe shqiptareve, por ato kurrsesi nuk perbejne ndonje segment te rendesishem ne shkak-pasojen e Pavaresise se Popullit Shqiptar, sidomos tek drejtuesit e cetave emrat e te cileve jane te dyshimte per ato qe kane bere per ceshtjen shqiptare. Vetem njeri mund te vecohet, Isa Boletini, pasi ai ka qene i vetmi ne Kuvendin e Vlores qe perfaqesonte ndergjegjen kombetare te Popullit Shqiptar duke u nisur nga bota e brendeshme e tij dhe u vra vetem per kete ceshtje. E sa per emrat e rilindasve tashme kjo nuk mund te shihet me me seriozitetin e kaluar dhe politizimi i tyre ka qene nje ceshtje kohe qe nuk mund t’i rezistoje me kritikes historike (per kete shih artikullin: “A ka rilindas Populli Shqiptar”, publikuar ne albanovaonline.com dhe www.genchoti.com). Eshte nje nder pikat ku diktatori imponoi politiken e tij antihistorike dhe manipulimin e historise se Popullit Shqiptar. Kjo e fundit vazhdoi edhe me tej ne po kete fjalim duke e detyruar Popullin Shqiptar te mos mesonte kurre autoret e vertete te gjuhes se sotme shqipe, autoret e alfabetit te gjuhes shqipe, autoret e Kongresit te Manastirit dhe te gjithe emrat e pervecem qe realizuan perfundimin e atij kongresi. Deri me 1991 te gjithe shqiptaret nuk i kane ditur keto probleme, por ushqeheshin me emra qe nuk kishin luajtur asnje rol te drejteperdrejte per gjuhen dhe historine e Popullit Shqiptar. Sot kjo eshte e lehte te konstatohet, por po te mendosh perplasjen e imponimit me ate qe dinin baballaret tane duhet te merret me mend se per cfare ka sherbyer imponimi kulturor, filozofik dhe antishqiptarizmi ne ate kohe. Vini re se ne cfare forme dhe me cfare permbajtje i eshte imponuar Popullit Shqiptar Enver Hoxha ne ate kohe, sipas te cilit “Veqilharxhi e Jani Vretoja, Kristoforidhi e Pashko Vasoja, Jeronim de Rada e Sami Frasheri, Koto Hoxhi e Thimi Mitko, bilbili i Shqiperise, Naim Frasheri dhe mesuesi i palodhur Petro Nini Luarasi, Luigj Gurakuqi e Mihal Gramenoja dhe shume e shume te tjere, iu kushtuan me zjarr gjuhes shqipe, e nxoren ne drite thesaret e saj, i kenduan asaj me ndjenja te forta dhe nepermjet saj memes Shqiperi, propoganduan dhe perhapen me gjere shkrimin shqip. Ne kushtet e terrorit otoman nuk ishte e lehte te beje ate qe bene ata – te shkruaje, te shtypje e te dergoje ne Shqiperi mijera abetare e libra te tjere, te hapje shkollen e pare shqipe me 1887, te organizoje nje Kongres te tere si ai i Manastirit per caktimin e alfabetit unik shqip. Dhe te tera keto paten pa dyshim reperkusione te medha, te cilat gjeten pasqyrimin e tyre me te mire ne rritjen e vrullshme te levizjes revolucionare dhe te kryengritjes se armatosur”. (po aty, f. 10-11). Asnjehere dhe kerkush nuk i tha shqiptareve qe problemi i alfabetit te gjuhes shqipe ishte i lidhur me heterogjenitetin alfabetik qe lulezonte ne ate kohe ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe problemi i shkollave shqipe nuk ka qene ne ate permase qe eshte pretenduar. Ka ekzistuar nje vendim i administrates turke qe i lejonte shkollat shqipe vetem me nje kusht: te mos perdornin alfabet latin. Kjo gje i eshte fshehur popullit shqiptar dhe cdo gje eshte paraqitur sikur kontradikta ishte per shkollat dhe gjuhen shqipe. Te gjitha keto nuk jane te verteta dhe nuk kane ndodhur kurre sipas asaj qe kujtojme se dime, por qe na i kane mesuar sipas arsimit te detyrueshem pergjate 8 viteve te shkolles unike. Aresyeja perse u mbajt Kongresi i Manastirit eshte i lidhur me faktin e ekzistences se tre alfabeteve ne shkollat shqipe te asaj kohe: alfabeti latin ne Veri, ai arab ne Shqiperine e Mesme dhe alfabeti grek ne Jugun e Shqiperise ku lulezonin shkollat greke prej vitesh. Tentativa per t’i shkeputur shkollat greke ne Jugun e Shqiperise nga administrata greke dhe per t’i vendosur nen administraten shqiptare perben vepren e dukshme te Petro Nini Luarasit  dhe jo mesimdhenia, sic paraqitet (shume me teper ka dhene ne drejtim te kultures shqiptare i biri Skender Luarasi, duke qene njekohesisht oponenti jugor i komunizmit enverist ne menyre te hapur). Asnjeri nga emrat e mesiperm nuk ka luajtur ndonje rol ne zhvillimin e gjuhes shqipe. Duke perjashtuar Luigj Gurakuqin, asnje nga emrat e mesiperm nuk ka marre pjese ne ate kongres dhe detyrimisht nuk ka asnje aresye perse ato te shoqerojne analizat mbi gjuhen dhe kulturen shqipe. Aresyeja eshte shume e thjeshte: shqiptaret duhet te harronin me cdo cmim baballaret reale te gjuhes dhe kultures shqipe, baballaret e Historise se Popullit Shqiptar dhe ne kete pike fillon tragjedia kulturore e Popullit tone.

Por nen imponimin enverist shqiptaret mesuan shume gabim edhe problemin e qenies se Shqiperise perpara 28 Nentorit 1912. Ngjarje, data, personazhe historike dhe vete permbajtja e tyre eshte e deformuar tej mases dhe gjithkush heshti pa guxuar te thote te verteten as fshehtesisht (ja perse na sherben vepra e Av. Dr. Vasil K. Dilos, ajo eshte shkruar per shume me vone se data e hedhjes ne leter te faktit). Vini re se si e ka shprehur Enver Hoxha realitetin historik ne fund te shek. XIX-te: “Pikerisht per kete aresye, ne nje moment shume kritik, per te siguruar lirine dhe unitetin territorial te vendit dhe si pergjigje kunder komplotit te Kongresit te Berlinit, u organizua me 1878 Lidhja historike e Prizrenit, me Abdyl Frasherin ne krye. / Te paharruara do te mbeten betejat legjendare te shqiptareve qe per 3 vjet me radhe mbrojten me gjoks Plaven e Gucine, Hotin, Gruden e Ulqinin, duke u bere keshtu nje sfide te pashembullt fuqive perendimore qe kishin vendosur t’ia shkeputnin ato Shqiperise.” (po aty, f. 11).

Problemi i Lidhjes se Prizerenit nuk eshte i gjithi shqiptar antiotoman sado te mundohen manipulatoret e historise te Popullit Shqiptar ta paraqesin ate. Ky problem eshte nje kushtezim politik i realizuar nga bashkepunimi i Klerit Katolik Shqiptar me klasen politike shqiptare te Kosoves si rrjedhoje e dishezes politike te Perandorise Otomane. Pike me e rendesishme analitike dhe fillesa historike e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit eshte fundi politik i rendit feudal Otoman ne konflikt me Perandorine feudale Ruse (ky eshte thelbi i problemit dhe pikerisht kete nuk kane marre per baze historianet “materialiste” shqiptare te epokes enveriste). Kete fakt historik Enver Hoxha nuk e ka marre persiper, por, duke kapercyer mbi te, kerkon qe pasojen e tij ta paraqese si shkakun primar te unitetit territorial te vendit, te nje vendi qe nuk kishte ekzistuar kurre dhe vazhdonte te mos ekzistonte akoma sipas parimeve te se drejtes romake (behet fjale per vitinj 1878). Tek problemi historik i Lidhjes Shqiptare te Prizrenit zbulohet pengesa artificiale e formimit te shtetit te shqiptareve, por dhe tendencen e pare te formimit te tij. Eshte nje problem qe eshte fshehur me shume kujdes nga historiografia enveriste ku te vetequajturit historiane te epokes komuniste kane ndjekur udhezimet e diktatorit ne zberthimin e permbajtjes se saj; keshtu qe cdo gje e shkruar ne ate kohe eshte e pavlefshme dhe larg te vertetes. Historiografia enveriste me te gjithe menyrat eshte munduar t’i heqe Kosoves titullin qe i dha HISTORIA ( kjo e fundit ja vendosi me 1943, pa e ditur se cfare do te ndodhte me 1999): KOSOVA “DJEPI I SHQIPTARIZMIT” (Hamit Kokalari, Kosova. Djepi i shqiptarizmit, Tirane 1943). Kjo eshte aresyeja qe mbeshtetjen ne realizimin e kritikes nuk do ta bejme ne literaturen e epokes ku jetojme, por perpara saj. Dy libra te thjeshte dhe te vegjel, te botuar para 1945, jane te barasvlefshem me shume e shume vellime te shkruara pas ketij viti. Fjala behet per librin politik te Mehdi Frasherit: “Lidhja e Prizrenit edhe efektet dipllomatike te saj”, Tirane 1938; dhe librin historik te Xhafer Belegut: “Lidhja e Prizrenit e veprimet e saja – 1878-1881”, Tirane 1939. Pastaj Abdyl Frasheri nuk ka asnje lidhje te drejteperdrejte me fillimin e Lidhjes le pastaj me kryesine e saj dhe ne kete pike Enver Hoxha ka dashur te beje nje imponim qe nuk eshte kaperdire dot dhe detyrimisht nuk eshte pasqyruar sipas ketij imponimi.

Ne Shqiperi dhe Kosove jane bere shume studime per kete teme dhe jo gjitheshka ka ecur sipas rrjedhes shkencore, pasi studiuesit kane qene te detyruar te ecin sipas imponimit politik duke i fshehur shqiptareve faktin se “Frymezimi Kombetar i “Lidhjes Prizrendit” vazhdoj, dhe u perjetsue” (Gjon Gjomarkaj, Njeqind vjetori i “Lidhjes Prizrendit” 1878-1978, f.17, qershuer 1978). Gjithshka filloi me 1978, me rastin e 100 vjetorit te Lidhjes se Prizrenit, por pasi diktatori i kishte dhene orientimet politike (me 1977 botoi vepren e 24 ku flitet edhe per Lidhjen). Keshtu botohen me rradhe (keto jane botimet qe kam ne biblioteken time):

-Shqiperia ne vitet e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit (dokumente arkivash franceze), vell. I, 1876-1879, pergatitur nga Ligor Mile, nen logon e Akademise se Shkencave te RPSSH, Instituti i Historise, Tirane 1978.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit ne dokumentat osmane 1878-1881, pergatitur nga Kristaq Prifti, nen logon e Akademise se Shkencave te RPSSH, Instituti i Historise, Tirane 1978.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881, fjalime dhe referate mbajtur me rastin e njeqindvjetorit te saj, nen logon e Akademise se Shkencave te RPSSH, Instituti i Historise, Tirane 1978.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881), me autor Docent Koli Xoxi, Tirane 1978.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881), me autor Kristo Frasheri, Tirane 1979.

-Shqiperia ne vitet e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit (dokumente arkivash franceze), vell. II, 1880-1881, pergatitur nga Ligor Mile, nen logon e Akademise se Shkencave te RPSSH, Instituti i Historise, Tirane 1986.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881) ne dy vellime, vell. I, me autor Kristo Frasheri, Tirane 1989, por u botua vetem ky vellim.

-Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878- 1881) me autor Prof. Dr. Kristo Frasheri, Tirane 1997

Ne Kosove gjeta botimin e Jusuf Buxhovit “Kosova (Perandoria Osmane)”, libri i dyte, bot. i Katert, Prishtine 2012 ku ne kapitullin e peste ishte studimi: Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe Kongresi i Berlinit (f. 191-289), si dhe librin po te Jusuf Buxhovit “Kongresi i Berlinit 1878”,  Prishtinë 2008.

Te gjithe keto studime karakterizohen nga nje vecori e perbashket deri me 1986: gjitheshka lidhet me Traktatin e Shen – Stefanit  dhe luften e Popullit Shqiptar kundra Turqise Otomane. Por ne vitin 1989 studiuesit e pasuruan kete lufte duke theksuar se Populli Shqiptar kishte luftuar edhe kundra serbo-malazezeve perpara se te ngrihej kundra pushtetit qendror otoman dhe ne kete pike fillonte disheza mohuese e historiografise enveriste, pasi po vihej ne dukje qe Populli Shqiptar na paska luftuar edhe kundra armiqve te vet biologjike.

Ne fakt historikisht problemi eshte “pak” me ndryshe, pasi eshte i pasuruar me ndergjegjen europiane qe ne nisje. Nga pikepamja e veprimit historik mbi Popullin Shqiptar problemi fillestar, dmth shkakesor, i Lidhjes Shqiptare te Prizrenit eshte persekutimi i popullates shqiptare prej forcave ushtarake serbo-malazeze, ku popullsia u vra dhe u dhunua prej ushtareve, Xhamijat u kthyen ne pijetore e Kishat Katolike ne Kisha Ortodokse, vendasve u a grabiten pasurite (Xhafer Belegu, Lidhja e Prizrenit e veprimet e saje — 1878 – 1881, f. 14). Eshte nje bashkesi e tille ngjarjesh qe e detyrojne Popullin Shqiptar te ngrihet ne revolte kundra pushtuesve serbo-malazes pasi e hoqen shpresen prej Turqise. Akti i pare fillon me 11 mars 1878 ku arqipeshkvi i Shkodres i drejtoi nje telegram qeverise Austro-Hungareze me te cilin i ankohej kundra ndjekjeve e shkeljeve te tokave shqiptare prej Sllaveve. Si kryetar i fese katolike ne Shqiperi kerkoi largimin e Malazesve, se Shqiptaret nuk mund te rronin nen flamurin e nje shteti te paqytetnuem e katundar. Arqipeshkvi ma ne fund kerkonte mbrojtjen e popullit katolik, nga ana e Austro-Hungarise pasi kjo kishte edhe te drejten e proteksionit mbi elementin katolik te Shqipnis se Veriut (po aty, f. 15). Data e fillimit te Kongresit te Berlinit (13 qeshor 1878) qe sinjali qe shqiptaret duhet te vepronin per lirine e tyre. Kur Qendra ne Prizren ishte ne krijim e siper, grupi i Shkodres nuk mungoi te vepronte ne menyre me intensive. Me 10 qershor Shkodra e telegrafoi Qendres se edhe ajo bashkohej me Lidhjen e se do te dergonte se shpejti delegatet e vet. Paria e Shkodres mblidhej per dite sa neper Xhamija e sa ne Biblioteken e qytetit duke biseduar per gjendjen. Mbas nje punimi me shume kujdes keta, e me teper katoliket, ne bashkepunim me kolonine Shkodrane te Triestes e me Shqiptaret e Italise, bene nje memorandum duke ja derguar Lordit Beaconsfield, kryeminister e kryedelegat i Anglise ne Kongresin e Berlinit. Memorandumi u hartua ne gjuhe italiane dhe u shtyp ne forme broshure ne Trieste me 13 qershor 1878. Faqja e pare e broshures ishte keshtu:

Memorandum degli albanesi si indirizato  A.S E. Lord Beaconsfield Primo Ministro e Rappresentante di S.M. la Regina d”Inghilterra.

                                      al Congreso di Berlino

                                                   Trieste 1878

Memorandumi fillon duke fole mbi rendesine e kongresit, mbi problemet qe do te zberthehen atje, mbi historine e Shqipnis e mbi te drejtat e Popullit Shqiptar. Pastaj vijon ne kete menyre:

“Populli Shqiptar me gjithe qe asht nen thundren e nje shteti barbar e i jane bame presione fetare gjate periudhes se skllaveris se ti, si nga ana e Turqve, ashtu edhe nga Greket e Sllavet, ka mujtun me e rujte kombesin traditat e gjuhen e vet sado qe perbahet prej tre elementesh fetare te ndryshem te cilet te gjithe e urrejne qeverin ottomane ashtu edhe cdo te huej tjeter qe kerkon me e sundue…..” (po aty, f. 22-23).

Pas disa diteve, me 15 qershor, Lidhja e Prizrenit i dergoi nje telegram Portes se Larte, me ane te se ciles i njoftonte se Shqiptaret nuk do t’i nenshtroheshin sundimit ruso-bullgar e serbo-malazes dhe se kishin vendose me luftuar e Qeveria Turke e kishte per detyre qe te interesohej per fatin e Shqipnis ne Kongresin e Berlinit. Ne nje mbledhje tjeter ne nje Xhami te vendit, u vendos qe Prizreni te ishte qendra politike e Lidhjes dhe te veprohej per mbrojtjen e tanesis tokesore te Shqipnis e ne qofte se do te humbte nji pellambe toke Shqiptare nga pa-zotesia e Turqis, atehere te mos e njofin ma Sulltanin e te mos kerkojne asnje ndifme prej Stambolli; e te shpallnin indipendencen shqiptare. Pastaj vendosen me rroke armet per me mbrojte vendin kunder Serbis e Malit te Zi (po aty, f. 21).

I citova te gjitha keto per t’i treguar lexuesit se Lidhja e Prizrenit ishte nje levizje politike e krereve te shoqerise shqiptare kundra politikave grabitqare te Serbise e Malit te Zi dhe aspak kundra Turqise Otomane, sic e kane bere historianet e epokes enveriste. Paaftesia e popullates vendase per te perballuar pushtimin serbo-malazes i detyroi kreret te kerkonin ndihme nga Europa dhe kur e pane qe kjo Europe i kishte nxjerre ne pazar ju drejtuan pushtetit ne Stamboll. Mos mbeshtetja nga qendra i detyroi shqiptaret te ngrihen edhe kundra Stambollit dhe ne kete pike fillon historia e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit sipas historiografise enveriste duke i fshehur Popullit Shqiptar thelbin e kesaj Lidhjeje, qe per here te pare ne historine e Popullit Shqiptar kerkoi Shtetin e Shqiptareve si shpetim nga serbo-malazeset dhe jo nga Turqia Otomane.

Por diktatori e perdori Lidhjen e Prizrenit per nje aresye tjeter thelbesore, pasi Lidhja eshte organizimi i pare politik i shqiptareve qe perdori luften si vazhdimesi te politikes me mjetet e tjera dhe kjo i nevojitej Enver Hoxhes per te justifikuar veprimet ne dem te popullates shqiptare te Kosoves nga ana e divizioneve partizane ne vitet 1944-1945. Ky eshte nje problem me karakter filozofik te theksuar dhe nje problem i pazgjidhur akoma ne nivel boteror. Maksimumi qe eshte pranuar lidhet vetem me faktin qe dhunes i duhet pergjigjur me dhune (Frederik Engels, Anti-Dyringu), packa se ka lindur si nje instinkt shoqeror (rastesi) dhe eshte riperdorur per te ndrequr gabimin e pare (domosdoshmeri). Ne kete pike eshte e nevojshme te analizohen te gjithe luftrat e Njerezimit pergjate rendeve shoqerore dhe do te shikohet se perjashtimi nuk ekziston (studimi: Lufta dhe Njerezimi, doreshkrim). Format e luftes dhe te dhunes i nenshtrohen nje ligjesie dhe nuk jane te lidhura me permbysjen e rendeve shoqerore, sic na kane mesuar neper shkolla. Ky problem eshte keqinterpretuar nga V.I.Lenini (broshura: Socializmi dhe Lufta, Tirane 1978) dhe nga kjo niset diktatori kur teorizon ne kete drejtim, sipas te cilit:

“Kryengritja me arme, sic dihet, eshte forma me e larte e luftes se masave kunder cfaredo shtypjeje. Dhe sa me organizuar dhe e ndergjegjshme te jete ajo, aq me te medha jane dhe rezultatet.” (po aty, f. 13).

Nuk eshte e veshtire te kuptohet se autori kerkon te justifikoje veprimet e veta dhe te partise se tij pergjate kohes se ekzistences duke vene ne dukje dy probleme inekzistente:

1-Luften e bejne masat, ne kete rast, edhe kryengritjen.

2-Lufta presupozon shtetin e ketyre masave.

Duke e lidhur me Lidhjen e Prizrenit diktatori kerkoi te perdore historine sipas interesit te vet politik dhe per kete e shtremberoi, e ndryshoi dhe e tjetersoi ne thelbin e vet, sidomos historine e Popullit Shqiptar. Ky interes ishte krijimi i nje historie per ato krahina qe e kishin ndihmuar per te marre dhe mbajtur pushtetin nga 1945 deri me 1991 duke i paraqitur si pararoja te formimit te shtetit te shqiptareve nga pikapmaja historike. Lojen ne kete rast e beri per te gjithe shqiptaret duke u mohuar realitetin dhe duke sajuar te paqenen. Sipas tij: “Qe nga viti 1905 kryengritjet rriten e gradualisht bashkohen, sa ne pranvere te vitit 1912 shnderrohet ne nje levizje te fuqishme te armatosur te udhehequr nga patriotet e medhenj Bajram Curri, Hasan Prishtina, Luigj Gurakuqi, Themistokli Germenji etj.” (po aty, f. 14).

Ky ka qene udhezimi politik per krijimin e historise se pavaresise se Popullit Shqiptar me 1912 dhe te gjithe studiuesit kane ecur sipas kesaj platforme ne perfundimet e tyre. Por nuk e di a ka ndonje studim qe te flase per kryengritje te shqiptareve ne ato vite qe thote diktatori, dmth perpara 1910, pasi ne te gjithe literaturen e parapare une nuk gjej kryengritje te vitit 1905 deri me 1908. Keshtu qe nuk ka pasur se cfare te rritej gradualisht e cfare te bashkohet ne nje levizje te fuqishme te armatosur dhe aq me teper nen drejtimin e Bajram Currit, Hasan Prishtines, Luigj Gurakuqit e Themistokli Germenjit, qe si zor te njiheshin midis tyre perpara 1912.

Por ketu ka edhe dicka tjeter, qe shqiptareve nuk ja ka thene njeri kurre, por qe duhet ta mesojne pa asnje lloj komleksi racor. Pas vdekjes se Heroit tone Kombetar Gjergj Kastriotit, Turqia Otomane beri nje manover gjigande lidhur me shpernguljet e medha njerezore per efekt te largimit te masave arberore drejt Italise, Venedikut, Morese dhe Zares. Ekzistojne te dhena mbi numrin e kolonive te ngritura ne 17 provinca dhe krahina te Italise pergjate 3 shekujve e gjysem. Sipas nje autori italian, Oreste Camillo Mandalari ne  punimin “Indipendenca Shqiptare, – ndihmesa italiane ne driten e dokumentave” qe fillon me postulatin: “Nga Italia qe leshuar shkendija e pare e propogandes kombetare ne Shqiperi (sipas gazetes se Berlinit “Borsen Zeitung”, shkurt, 1898)” (f.3), drejt Italise se Jugut, nga trojet e banuara nga shqiptaret ne intervalin kohor 1416 – 1774, ka pasur kater dyndje masive njerezish sipas kesaj dinamike:

Shperngulja e pare u realizua ne periudhen 1416 – 1450 ne provincen e Katanzaros ku u formuan 13 kolonite e para.

Shperngulja e dyte shkon nga viti 1461 deri ne vitin 1464 ku ne tre (3) provinca u formuan 17 koloni te tjera.

Shperngulja e trete shkon nga viti 1467 deri ne vitin 1492 ku ne pese (5) provinca u formuan 29 koloni te tjera.

Shperngulje te ndryshme u realizuan midis viteve 1734 deri me 1774 ku ne tete (8) provinca u formuan 16 koloni me shqiprare; - gjithsej 75 koloni shqiptaresh pa na dhene numrin njerezor (f. 18-19).

Vendin e tyre e zune pikerisht nje numer i madh familjes muslimane te vendosura ne vijen Veri – Jug (Cameri-Kosove) dhe Lindje -Perendim ne vijen Diber – Bregdet midis lumenjve Mat – Shkumbin, duke ndare popullaten katolike nga ajo ortodokse. Vetem pas kesaj ka filluar invertimi i familjeve shqiptare katolike apo ortodokse ne fene e re islamike. Keshtu qe nuk ka pasur asnje mundesi praktike qe popullata shqiptare te kete qene ne unitet kur ka ardhur puna per t’ju kundervene pushtetit otoman duke fshehur edhe nje gje tjeter: pavlefshmerine e ngritjes se flamurit ne Durres, Tirane e Elbasan ne perkrahje te qeverise se Ismail Qemalit me 28 Nentor 1912.

Ndryshimi i ngjarjeve dhe paraqitja e popullates shqiptare si unike ne drejtimin politik nen qeverisjen e Ismail Qemalit fsheh edhe dicka tjeter: aresyen perse Plaku i Vlores u largua nga Vlora ne janar 1914. Sipas Enver Hoxhes “feudalet tradhetare, ne bashkepunim me fuqite imperialiste, me ato fuqi qe ne Konferencen e Londres te vitit 1913 copetuan Shqiperine, i vune minat Qeverise se Vlores…” (po aty, f. 15), pa e permendur provokacionin me emrin Beqir Grebene, qe u muar si shkak nga ana e propogandes politike. Por po t’i bejme nje permbledhje ngjarjeve te ndodhura ne vitin 1913 do te shikojme se Grebeneja ishte nje akuze formale pasi Plaku i Vlores u largua me ndergjegje kur pa qe shqiptaret nuk merreshin vesh midis tyre. Shqiperia e Mesme me ane te Esat Pashe Toptanit praktikisht ishte kunder tij qe ne fillim dhe manovrat e pashait per tu bashkuar me te rezultuan nje tendence per ta hedhur ne ere te gjithe qeverine Vlora, ndarja e Imzot Kacorrit pas disa muajve, lufta vorioepirote ne Jugun e Shqiperise dhe mos bashkimi i Kosoves me Shqiperise Londineze i dhane te kuptoje Plakut te Vlores se shqiptareve u mungonte uniteti politik, pasi per ate kombetar as qe behej fjale. Keshtu qe nuk mund te akuzojme boten per problemin e deshtimit te Qeverise se Ismal Qemalit, pasi fajtore ishim vete ne shqiptaret qe nuk e kuptonim se jo gjithmone politika ja donte te miren popullit. Ne kete rast ekziston nje mosperputhje midis shkalles se zhvillimit shoqeror dhe organizimit te imponuar politik sipas shembelltyres europiane (ne fakt ky eshte problemi me themelor i shoqerise shqiptare dje-sot dhe per te gjithe koherat e ekzistences historike te saj ne te ardhmen).

Me 2 tetor 1964 Enver Hoxha dha direktivat mbi problemet e vellimit te dyte te “Historise se Shqiperise” duke mos harruar t’i kujtoje degjuesve ne Byrone Politike qe “Historia eshte shkence qe kerkon te pasqyrohen drejt ngjarjet” (vell. 27, f. 349-352). Qe ne kete pike lexuesi duhet te kuptoje se cfare perfaqesonte shkenca e historise per diktatorin dhe per te gjithe produktin intelektual te epokes komuniste. A nuk kemi ketu permasat reale te statistikes dhe maksimumin e rruges se arritur nga historiografia enveriste? Atehere cfare pretendojne te vetequajturit historiane ketu ne Shqiperi dhe cfare pretendojne te jene realisht ata ne procesin e zhvillimit shoqeror te shqiptareve pergjate kohes qe jetojme dhe ne te ardhmen? A e kupton lexuesi se cfare ka ndodhur dhe po ndodh me shkencen e historise ketu ne Shqiperi prej afro 70 vjetesh? A e kupton lexuesi se cfare perfaqesojne ata dhjetra analiste qe fryhen si gjela deti sa here qe ka zgjedhje parlamentare ne Shqiperi? Jane te pafundme pyetjet hulumtuese kur lexuesi ndeshet me vepren teorike te diktatorit Enver Hoxha.

Keto direktiva ne fushen e historise te Popullit Shqiptar nenvizonin keto probleme:

1-“Duhet te dale mire ne dukje qe populli shqiptar edhe perpara Skenderbeut, megjithese nuk ishte akoma nje komb, sipas perkufizimit marksist, u rezistonte valeve te shumta te pushtuesve. Pra shqiptaret kane luftuar edhe ne kohe te lashta per ruajtjen e fiseve te tyre” (f. 350).

Pikëpamjet e PPSh-së dhe të Enverit për historinë e Shqipërisë mund edhe t’i mbyllnim me tendencën për të pasur komb shqiptar qysh nga koha e Skëndërbeut edhe pse kjo gjë nuk mund të ishte kështu sipas nocionit marksist, por permbajtja e ideve te diktatorit eshte me te vertete nje spetakel i vertete ideologjik ku bashkohet shpikja dokumentare me mashtrimin dokumentar dhe interpretimin e dokumentit. E ku mund ta dinte Enveri se nocioni komb nuk ka lidhje aspak me marksizmin, por ai është një paçavure staliniste sipas nënkuptimeve leniniste. Po të lexohet me kujdes ky pasazh i Enverit do të kuptohet me lehtësi se ai nuk e ka hallin tek kombi, por ai kerkoi te shpikeshin luftërat që na paska bërë populli shqiptar përpara Skëndërbeut dhe pas tij, pasi sipas Enverit pavarësia, lufta dhe kombi janë sinonim i njëra-tjetrës. Dhe e gjitha kjo per te justifikuar formalisht propoganden mbi revolucionin socialist qe ai pretendonte se po aplikohej ne Shqiperi. Por diktatori harroi se formula nr. 1 e marksizmit filozofik, sipas interpretimit filozofik bolshevik,  mbi luften e klasave ishte prona private dhe kete shqiptaret sapo e kishin filluar nen shtytjen e Europes ne fillim te shek. XX-te. Gjendja shoqerere e shqiptareve ishte e tille sa gjithmone ata e perjashtonin luften si veprimtari e zhvillimit te tyre autokton. Enver Hoxha nuk kishte si ta dinte qe e gjitha praktika e zhvillimit te shoqerise shqiptare deri ne vitin 1945, kur ai e permbysi, ishte jashte hapsires analitike te marksizmit filozofik dhe nje pajtim me te do te thoshe ta hidhje ne ere ate filozofi duke i ndryshuar parametrat teorike te saj. Studimi i marksizmit teorik, kur paralelizohet me dinamiken e shoqerise shqiptare, tregon se rasti marksist eshte nje rast ekstrem e klasik dhe sherben vetem per Europen, tipikisht per duetin Angli – France, dhe nuk mund te pergjithsohet dot, sidomos per rastin shqiptar ai behet i demshem po nuk u modifikua (te pakten letra e Engelsit drejtuar Meringut ne korrik 1893 me jep te drejte ne kete perfundim). Keshtu qe ne kete mes diktatori kerkonte te justifikonte politiken e ndjekur deri ne ate kohe dhe kjo kerkonte manipulimin e historise se Popullit Shqiptar. Eshte kjo aresyeja perse historia e popullit tone duhet rishikuar nga fillimi, te pakten ne keto 3000 vitet e fundit, pasi keto 3000 vjet permbajne vetem sajesa politike dhe asgje politike.

2-“Ceshtja eshte te dale se me Skenderbeun, qe udhehoqi popullin shqiptar ne aleance me princat e tjere shqiptare, u forcuan shume disa tipare themelore qe do te qendronin me vone ne bazen e formimit te kombit shqiptar; populli shqiptar kishte ekzistuar shume kohe me pare, po me Skenderbeun ai futet ne nje etape te rendesishme” (po aty).

Enver Hoxhes nuk i kishte shkuar ndermend se nje lidhje e mundeshme midis dinamikes se shoqerise shqiptare te asaj kohe dhe vepres se Gjergj Kastriotit qendronte domosdoshmeria e ndryshimit te parametrave te marksizmit filozofik; qendronte dyshimi mbi gjenezen shqiptare historike te Gjergj Kastroitit, te themi para 200 vjetesh; qendronte dhe zbulimi i asaj qe percaktonte ndryshimin natyror te Popullit Shqiptar me popujt e tjere te Europes. Vetem krahasimi i Kanunit te Skenderbeut sipas kohes kur u shkrua me fazat e mevonshme pas 3-4 shekujsh, tregon mos perputhjen e shkalles se zhvillimit te Popullit Shqiptar me permbajtjen e epokes se Heroit tone Kombetar. Aty fshihen kaq shume te panjohura sa duhet nje permbysje e madhe per te kuptuar si kemi qene, si na katranosi enverizmi dhe si jemi. Te pakten perberja dhe prejardhja e Popullit Shqiptar ne dy polet vertikale gjeografike, pergjate ketyre 500 vjeteve te fundit, e justifikon mungesen e unitetit kombetar dhe nxjerr ne pah aresyet perse populli yne nuk ka asnje tipar themelor nga ato qe kerkon te vere ne dukje enverizmi.

Ne qofte se deri ketu kemi pare pikepamjet filozofike te diktatorit qe kerkon me cdo kusht te eleminoje pasojen e politikes se tij duke paraqitur nje situate politike qe nuk ka ekzistuar kurre, ne po kete fjalim programatik ai hodhi idete se si duhet manipuluar historia e popullit mbi te cilin ai sundoi 40 vjet. Gjitheshka rrotullohet mbi termin “rilindje” dhe kesaj ai i pat dhene rendesi te posacme. Sipas tij:

3-“Fjala “Rilindje” ka fituar nje tradite ne historine e popullit tone, sic ka fituar edhe renesansa ne Europe. Rilindja jone i ka te percaktuar qarte karakteristikat e veta. Po te hidhemi edhe me perpara, te Ali Pasha dhe Bushatllinjte. Keta kishin per qellim te krijonin nje dominim te tyre, kurse lufta per clirim te vertet kombetar, per te hedhur poshte zgjedhen turke, fillon me vone, lufte qe mori nje zhvillim te dukshem me kryengritjet popullore te udhehequra nga Rrapo Hekali e Zenel Gjoleka” (f. 351).

Ne fakt per kete teme Enveri nuk eshte fajtor i drejteperdrejte, pasi mashtrimi eshte i tjeter kujt dhe ai nuk eshte shqiptar. Problemi eshte shume e thjeshte: Duke marre per baze ate qe eshte shkruar per Rilindjen europiane ne Shqiperi rezulton (mund te jete edhe e gabuar) qe propoganda europiane ka bere nje mashtrim “te vogel” te lidhur me luften kundra islamizmit. Duke dashur ta konsideroje nje kalim pike per pike si nje vullnet kulturor te saj nga Perandoria Romake (qe ka pasur rendin skllavopronar me te zhvilluar ne racen njerezore ne Toke) ne Europen Kapitaliste pa supremacine feudale (pasi kete kete fat e ka pasur Perandoria Ruse dhe ajo Otomane) u shpik termi rilindje. Kur tentuam te gjejme pershkrimin e fjales neper fjaloret filozofike, te botuar ne Shqiperi, termi mungonte, duke perjashtuar “Fjalor Filozofik” te Servet Pellumbit. U detyrova ta shikoj problemin pak me thelle ne fjaloret enciklopedike dhe ne ate te Oxsford-it gjeta nje permbajtje qe ndryshonte nga ai i fjalorit filozofik shqiptar, por qe krahasimi i te dy zberthimeve fshihet qellimin perse ishte shpikur dhe perdorur ai ne mendimin filozofik shqiptar. Ne fjalorin filozofik shqiptar me autor Servet Pellumbi  shkruhet: “Term qe tregon epoken e shekullit XIV-XVI, epoken e kalimin te vendeve te Europes Perendimore dhe Qendrore nga mesjeta ne kohen e re. Termi “Renesans” per here te pare eshte perdorur nga historiani italian i artit Xh. Vazari (shekulli XVI). Burim ideor i filozofise se Rilindjes Evropiane sherbeu ringjallja e filozofise se antikitetit, e harruar apo deformuar gjate mesjetes; doktrinat e hershme kristiane, pjeserisht edhe mendimtare te shquar arabe e bizantine..” (f. 426-427). Ndersa ne “Enciklopedia e pergjithshme e Oksfordit” per kete term shkruhet: “Lulezimi mendor, i letersise dhe i arteve, qe filloi ne Itali ne shekullin XIV, arriti kulmin ne shekullin e XVI, dhe ushtroi ndikim te madh ne vendet e tjera te Europes. Nocioni  i Rilindjes ka te beje me ringjalljen e vlerave te lashtesise greko-romake. Idete e saj u karakterizuan ne menyre te shkelqyer nga ALBERTI, qe ishte vete arkitekt, piktor, shkencetar, poet e matematikan, dhe nga LEONARDO DA VINCI. BRUNELLESCHI quhet arkitekti i pare i Rilindjes; duke u nisur nga studimi i arkitektures romake, ai krijoi ndertesa qe mund te krahasohen me me te bukurat e botes se lashte”(f. 1074). Nje kerkese per zberthim historik te termit rilindje, ne funksion te popujve europiane, con ne nje zbulim qe nuk eshte e lehte per t’u pranuar: asnje nga popujt europiane, me perjashtim te Popullit Italian, nuk ka rilindje. Po perse kjo e fundit nuk mund te thuhet per Popullin Grek? Ja pra qe shkenca e historise eshte shume me e veshtire nga sa kujtojne historianet, jo vetem shqiptare. Ne pergjigjen e kesaj pyetje qendron permbajtja e shkences materialiste te HISTORISE se Njerezimit, gje qe nuk eshte marre persiper nga kerkush deri me sot. Ne kete pike qendron matematizimi i historise se Njerezimit sipas ekuacioneve rigorozisht te percaktuara nga kjo histori.

Me lind pyetja: ne gjurmat e kujt ka ecur Fjalori Enciklopedik Shqiptar kur shkroi per termin “Rilindje Kombetare”? Ky fjalor ka shkruar: “Levizje e gjere popullore, me permbajte ekonomike, shoqerore, politike dhe kulturore qe synonte clirimin e atdheut nga sundimi i huaj, bashkimin e trojeve shqiptare  ne nje shtet kombetar, vendosjen e rendit borgjez dhe zhvillimin e arsimit e te kultures kombetare. Filloi ne vitet 30-40 te shek. XIX dhe u kurorezua me 1912, me shpalljen e pavaresise.. (f. 924). Mos valle ka plotesuar idete e Enver Hoxhes duke permbyllur mashtrimin historik mbi menyren dhe autorin e Pavaresise se Popullit dhe Shtetit te Shqiptareve? Permbajtja e asaj qe pretendon Enver Hoxha perputhet me ate qe thote Fjalori Enciklopedik Shqiptar cka te con ne perfundimin se manipulimi i historise se Popullit Shqiptar fillon dhe mbaron me boten imagjinare te rilindjes shqiptare qe eshte thjeshte nje fantazi, por qe eshte shpikur per te grabitur punen e nje grupi njerezish qe punuan direkt me Popullin Shqiptar per 400 vjet dhe e pergatiten per Europen e mijevjecarit te trete duke sakrifikuar dhe jeten e tyre, vlera e se ciles eshte e barabarte me vete popullin tone.

Por marrja ne konsiderate e termit rilindje ne procesin e manipulimit te historise te Popullit Shqiptar e ka nje histori te shkurter, qe nuk eshte veshtire te zbulohet. Gjitheshka ne permbajtje fillon me 1981 kur Instituti i studimeve marksiste-leniniste prane KQ te PPSH filloi botimin e revistes se vet: “Studime politiko-shoqerore”. Ne numrin 2 (1982) te kesaj reviste botohen per here te pare disa mendime per Rilindasit nga ana e Enver Hoxhes me pretendimin qe ishin shenime te shkruara me 12 qershor 1978 (f. 12-17), te ribotuara me 1989 ne vepren 66 (f. 369-378). Por studiuesve shqiptare nuk u kishte shkuar mendja qe diktatori tallej me ta dhe situaten historike te shpalljes se pavaresise e kishte paraqitur krejt tjeter per tjeter, duke thene ne mes te idese edhe nje gje “te vogel” krejt te sakte. Sipas Enver Hoxhes: Ceshtja e Lindjes behej ne kurrizin e Portes se Larte, vecanerisht ne kurrizin e popullit shqiptar, i cili nuk kishte asnje mbrotje, vec vetes se tij. Atij vete i kishte ngarkuar historia te mbrohej, te mbrohej kunder Fuqive te Medha, te mbrohej edhe kunder sateliteve te ketyre Fuqive te Medha, qe ishin shovinistet fqinj, serbe, malazez dhe greke.” (nenvizimi me bold i imi, GH) – (Vepra 66, f. 371).

Pikerisht fraza e nenvizuar nga une tregon mosperputhjen e ideve te diktatorit me ate te historianeve te epokes se tij dhe e gjithe kjo per ta paraqitur veten si nje studiues i sakte dhe historianet shqiptare si manipulatore te historise (kjo gje eshte bere vetem per te fshehur autorin e urdherit politik mbi manipulimin e historise se Popullit Shqiptar dhe per asgje tjeter).

Por gjeresia e spektrit historik te manipuluar nga diktatori ka qene kaq e madhe sa ajo jo vetem nuk mund te fshihet, por as nuk mund te shperbehet. Mjafton vetem te kujtojme deklaratat e tij dhe t’i krahasojme me ato qe kemi parapare me lart. Pas kesaj nuk eshte e veshtire te arrihet ne konkluzionin se gjitheshka duhet rishkruar nga fillimi, qe nga germa A. Sipas diktatorit “Shumica e klerikëve, sidomos krerët e fesë, gjatë gjithë historisë së popullit tonë kanë qënë kundër çlirimit kombëtar” (Enver Hoxha, Vepra 36, f. 191) gje qe perputhet me idete e Fatos Tarifes dhe Kristaq Priftit te parapara me lart.

Ne te vertete ketu qendron maja e asbergut ne mashtrimin historik te Popullit Shqiptar, pasi eshte kerkuar te mohohet jo vetem roli thelbesor i nje subjekti fetar, por, kryesisht, i kane bashkangjitur subjekte qe kane luftuar gjithe jeten kundra tij. Bashkimi i Klerit Katolik Shqiptar me Ortodoksine institucionale per ceshtjen kombetare ne analizat historike eshte nje bllof qe nuk mund te kapercehet dot jo vetem pse nuk ka ekzistuar kurre, por vepra e gjithseicilit eshte e kundert me interesin historik te Shqiptareve dhe kete ja kini fshehur me qellim te ndyre keqdashes; pasi jo vetem qe keni genjyer dhe mashtruar Popullin Shqiptar per 70 vjet pa pushim, por keni vjedhur dhe grabitur vepren e tyre ne fushen e gjuhesise, historise, filozofise dhe Praktikes Kombetare duke i pervetesuar dhe paraqitur si vepren tuaj. Ky eshte thelbi shkencor i keqarsimimit te shqiptareve pergjate ketij 70 vjecari.

Kërkesës së PPSh-së për të hartuar një histori sipas interesave të saja politike duhet t’i shtojmë dhe propagandën që Enveri bënte për familjen e vet, sipas të cilit xhaxhai i tij na paska qënë në mbledhjen e Vlorës për shpalljen e Pavarësisë (Enver Hoxha, Vepra 52, f. 503). Këtë problem e kemi ezauruar pak me tolerancë në një artikull (gazeta “Republika” 12 maj 1991),por me qënë se është vëndi po i tregojmëlexuesit se në mbledhjen e Vlorës, të datës 27-28 nëndor 1912, Hysen Hoxha nuk ka qënë aspak sipas çdo lloj varianti. Kurse në mbledhjen e 3 dhjetorit 1912 ka qënë patrioti Hysen Efendi Gjinokastriti (Shqiperia me 1927, vëll II, f. 25, pasqyra a, f.XXI) te cilit ja gjetem jeten dhe adresen e sakte dhe nuk kishte asnje lidhje me Hysen Hoxhen, problem te cilin do ta shohim vecmas ne dy kapituj me pas.  Pra Enveri spekullon me këtë emër për të rritur lavdinë e familjes së vet, sipas mentalitetit te shqiptareve primitive dhe ne kete drejtim disa historiane dhe studiues i kane ardhur ne ndihme (Kristo Frasheri, Aleksander Meksi, Xhevahir Lleshi, Kastriot Dervishi, Bardhosh Gace).

Per te kuptuar mundesine e nje ngjarje historike dhe pamundesine e realizimit te saj ne nje popull eshte e domosdoshme te ndertohen ekuacionet e zhvillimit shoqeror nder popuj te ndryshem dhe per kete fillimisht kam ndertuar teorine e formave te luftes (nen siglen: “Njerezimi dhe Lufta”) ne kuadrin e “Tjetersimi i Historise ose Ndergjegjja e Ngjarjes”, vell. 3. Literatura e ketij punimi permbledh edhe librat e meposhtem, ku, duke perjashtuar te parin, kane qene tekste mesimore ne Universitetit te Tiranes ne ato vite.

K. A. Cekrezi Historia mesjetare e Evropes qe ne renien e Romes gjer ne renien e Kostandinopojes (478 – 1453), Boston 1921.

Th. Murzaku, K. Xoxe, K. Hymeti, Histori e Mesjetes, I, Tirane 1981

Th. Murzaku, K. Xoxe, K. Hymeti, Histori e Mesjetes, Pjesa II, disp I, II Tirane 1981

Th. Murxaku, Historia e vendeve ballkanike, I dhe e II, Tirane 1973

F.Drini, T. Dhama, A. Mezini Historia e Kohes se re, pj. I 1642-1871, disp. I, II, Tirane 1971

F.Drini, T. Dhama, A. Mezini Historia e Kohes se re, pj. II, 1871 – 1917, disp. I, II, Tirane 1972.

K.Prifti, H. Filo Historia e re dhe e sotme e vendeve te Lindjes, disp. II, Tirane 1972

 

Perfundime

Gjeja e pare qe dua te ve ne dukje eshte deduksioni linkolnian qe perafersisht thote: Eshte e pamundur te genjehet pafundesisht dhe pergjithmone (i sakte ky deduksion eshte: Mund te genjesh nje pjese te popullit per nje fare kohe, por nuk mund te genjesh te gjithe popullin pergjithmone).

Perfundimi i te gjithe kesaj literature qe analizuam eshte i lidhur vetem me dy permase te hapsires se indoktrinimit te Popullit Shqiptar pergjate periudhes 1945-1991. Pika A e ketij indoktrinimi tregon se cfare ka mesuar Populli Shqiptar pergjate diktatures enveriste, dhe eshte si me poshte (duke i renditur sipas rendesise aplikative mbi Popullin Shqiptar dhe rolit qe ato kane luajtur realisht  per civilizimin e tij):

1-Institucionet fetare te te tre besimeve kane luftuar kundra unitetit te Kombit Shqiptar dhe pavaresise se tij.

2-Populli shqiptar ka prodhuar intelektuale te nje kalibri te tille qe formojne armaten e Rilindjes Kombetare, e cila ka luftuar pikerisht per pavaresine dhe formimin e shtetit shqiptar. Jane keta rilindas qe formojne letersine, perpunojne gjuhen e shkruar dhe te folur duke e arsimuar Popullin Shqiptar. Keta rilindas kryesisht ishin nga Jugu i Shqiperise se sotme

3-Populli Shqiptar ka luftuar me arme ne dore vetem kundra pushtuesve otomane dhe e kane shpallur pavaresine e tyre kombetare ne saje te kesaj lufte te udhehequr nga komitetet e rilindasve te formuara kryesisht ne Jugun e Shqiperise se Sotme. Ndersa kryengritjet e Veriut te Shqiperise se Sotme dhe Kosoves kane qene spontane dhe pa ndonje rol ne pavaresine e shqiptareve.

4-Kreret e popullates shqiptare te Kosoves kane qene kundra formimit te shtetit te shqiptareve dhe e tradhetuan ceshtjen shqiptare per interesat e tyre. E bukura eshte se kjo pikepamje qarkullonte ne popull dhe asnjehere nuk u tha hapur nga studiuesit e ndryshem, qe i kufizonin konkluzionet e tyre ne formalizmin hipotetik te kryengritjeve te kryera. Ky ka qene nje mendim zoterues ne arsimimin e Popullit Shqiptar deri ne vitet 90, ku popullata shqiptare e Kosoves konsiderohej si armike e popullates shqiptare ketu ne Shqiperi. Percarja e popullates ne te dy anet e kufirit Shqiperi – Jugosllavi ka qene detyra paresore e komunizmit enverist ne aleance te ngushte me politiken dhe propoganden serbe. Kjo gje nuk i thuhet edhe tani Popullit Shqiptar, por heshtazi dhe fshehtas amplifikohen idete e historiografise komuniste ne kete drejtim.

5-E gjithe politika europiane dhe ajo otomane, sidomos ne dy shekujt e fundit (XIX-XX),  kane luftuar kundra formimit te shtetit te shqiptareve.

6-Qeverine e Ismail Qemalit e detyroi Europa imperialiste te largohej duke e zevendesuar me nje sherbetor te borgjezise europiane.

7-Klasa politike e bejlereve dhe cifligareve kishte luftuar gjithe jeten kundra pavaresise se shtetit dhe popullit shqiptar.

8-Ne kuadrin e arsimimit te detyrueshem, shqiptaret duhet te dinin qe i gjithe produkti shteteror qelizor dhe njerezor ishte i tyre, dmth autokton, dhe jo i imponuar nga pushtuesit shekullore, dmth shqiptaret kishin pasur shtetin e tyre historik njesoj si popujt e tjere europiane, por kishin pasur gjithe jeten e tyre fatin e keq te kishin qene te pushtuar.

Pervec ketyre pikave indoktrinuese, historiografia enveriste i ka fshehur Popullit Shqiptar akte te tera historike qe kane percaktuar te sotmen, pika B. Permend me radhe, sipas shkalles se veprimit:

1-Ekzistencen e nje armate te tere edukatoresh shpirterore e politike qe e kane arsimuar Popullin Shqiptar per 300 vjet (duke pasur si pike referimi kohor 1912-ten) dhe e pergatiten si popull europian. Ishte kjo armate qe e pergatiti Popullin Shqiptar per shtetin e vet.

2-Luften e madhe shekullore te popullates verishqiptare, duke perfshire sidomos popullaten shqiptaret te Kosoves, kundra pushtuesve serbe e malazeze, mbi c’baze eshte ndertuar eposi i kreshnikeve dhe epika legjendare dhe historike e Kombit Shqiptar. Ishte kjo popullate qe e betonoi kufirin me Serbine dhe Malin e Zi me eshtrat dhe gjakun e saj te udhehequr nga Eterit e Shenjte te Klerit Katolik Shqiptar.

3-Luften e madhe qe Europa Politike (per mbi 2500 vjet), sidomos Perandoria Austro-Hungareze (per afro 300vjet) dhe Selia e Shenjte (per afro 1300 vjet), se bashku me Perandorine Otomane (per afro 500 vjet) kishin bere ne territorin e banuar nga shqiptaret dhe paraardhesit e tyre per disa mijera vjet per t’i civilizuar dhe futur ne brazden e shoqerise qytetare (pa permendur 1200 vjetet e ndikimin pellazgo-helen).

4-Sakrificen e Shtetit Turk si shkakun fundor te formimit te shtetit te shqiptareve. Ishte tema kryesore e Protokollit te Firences.

5-Braktisjen e popullates Vorio-Epirote nga Shteti Grek per hir te ishujve te Egjeut, pasi duke marre gjysmen e Epirit klasik, i kishte te gjitha mundesite per te marre dhe pjesen tjeter deri ne Shkumbin. Perse historianet e sotem greke nuk e interpretojne problemin e Vorio-Epirit politik sipas Protokollit te Korfuzit? Perse nuk ja thote te verteten popullit te vet? Bllofi qe beri Kostas Papas me gazetarin shqiptar, Artur Zhejin, per kete teme ishte pa vlere qofte per permbajtjen, apo per politikanin dhe gazetarin.

6- I gjithe produkti shoqeror i  Popullit Shqiptar kishte qene nje imponim politik historik disa mijeravjecare dhe per kete Populli Shqiptar ngjasonte me popujt e tjere europiane ne forme, por kurrsesi ne permbajtje. Pikerisht gjetja e thelbit te ndryshimit te Popullit Shqiptar nga popujt e tjere europiane eshte merita e Raportit Kohor – Hapsinor, ose teorise se absolutizmit analitik, e cila u formulua vetem per nje qellim: te argumentonte ne planin filozofik e shkencor autoktonine e Popullit Shqiptar dhe cfare rrjedh prej saj (prapambetja historike dhe ndikimi kohor i tij mbi popujt e Europes te unifikuar).

  Pjesa 2 – Cfare eshte thene sot dhe a ka ndryshime me te    djeshmen komuniste kjo e thene (1992 – 2011)?

Viti 1991 nuk shenoi vetem fillimin e permbysjes formale politike ne Shqiperi, por ky vit shenon dhe fillimin e permbysjes formale te historiografise enveriste. Por cfare ka ndodhur ne realitet? Duke u mbeshtetur edhe vetem ne kete historiografi me datelindje te ndryshme nga ajo e epokes enveriste e kemi te lehte te percaktojme se cfare ka ndodhur pergjate ketyre 23 vjeteve ne Shqiperi pas 1991, dhe cili eshte fati i Shqiperise sone pas ketij viti. Lexuesi nuk duhet te habitet, por fati i historise se shkruar eshte tamam fati i historise se jetuar nga Populli Shqiptar pergjate shekullit te pare te shtetit te tij. Pergjate ketij 20 vjecari ka pasur nje bum te vertete studimesh dhe botimesh nga autore te vjeter dhe te rinj si per t’i kerkuar falje Popullit Shqiptar per mashtrimin e perdorur pergjate epokes enveristo-komuniste. Une jam munduar te marr ne konsiderate te gjithe botimet, brenda ketij 20 vjecari, qe kishin lidhje me Pavaresine e Popullit Shqiptar dhe te Shtetit te tij, por duke dyshuar qe mund te me kene shpetuar botime te paditura nga ana ime, jam i detyruar t’i kerkoj falje lexuesit per kete mangesi, qe gjithsesi mund te ndikoje mbi saktesine e pretenduar.

Ka libra qe edhe pse jane botuar me 1991 i takojne periudhes paraardhese keshtu qe ne kete drejtim panorama analitike do te dale pak e deformuar, aq me teper kur nuk po publikoj zberthimin analitik dhe kritik te tyre:

Shaban Braha, Gjenocidi serbomadh dhe qendresa shqiptare, Tirane 1991………………………………………………………………………………………………

Carnegie Endowment, Lufterat e tjera ballkanike, raport i vitit 1993, pa vit botimi…………………………………………………………………………………………….

Elmaz B. Plava, Plava e Gucia ne levizjen kombetare shqiptare, Tirane 1995………………………………………………………………………………………………

Ogyst Baji, Epopeja e nje qyteterimi te magjishem, Perandoria e Bizantit, Tirane pa vit botimi…………………………………………………………………………..

Halil Inalxhik, Perandoria Osmane, Shkup 1995 ………………………………….

Gjergj Gashi, Kosova Altari i Arberise 1910-1941, v. III, Tirane 1996 ………

Georges Castellani, Histori e Ballkanit, 1996 ………………………………………

Ismail Qemal Vlora, Kujtime, Tirane 1997 …………………………………………..

Bardhosh Gace, Ata qe shpallen Pavaresine Kombetare, Tirane 1997 …..

Georg Ostrogorski, Historia e Perandorise Bizantine, Tirane 1997 …………

Gjergj P. Titani, Proletar Hasani, Personalitete ushtarake shqiptare ne vite1912 – dhjetor 1997 (vell. pare), Tirane 1997………………………………….

Valentina Duka, Qyetet e Shqiperise ne vitet 1912 – 1924, Tirane 1997 …

Edith Pierpont Stickney, Shqiperia Jugore ose Epiri i Veroit ne Ceshtjet Europiane Nderkombetare 1912 – 1923, Tirane 1998 ………………………….

Grup autoresh, Mankthi etnik i Jugosllavise, Tirane 1998 ………………………

Tajar Zavalani, Histori e Shqipnis, Tirane 1998 …………………………………….

Xhorxh F. Wiliams, Shqiptaret, Tirane 1999 ………………………………………..

Hysen Myshketa, Kujtime e shenime pak edhe si historike, Itali 1999 ……..

Shtjefen Gjecovi, Shtyllat e Kombit, Tirane 1999 ………………………………….

Barbara Jelavich, Historia e Ballkanit (shek. XVIII – XIX), vol I, Tirane 1999

Giuliane Procacci, Historia e italianeve, Tirane 2000 ……………………………

Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike ne Shqiperi (1897 – 1942), Tirane 2000……………………………………………………………………………………………….

Noel Malcolm, Kosova, nje histori e shkurter, Tirane 2001 ……………………

Edith Durham, Njezet vitet e trazirave te medha, Tirane 2001 ……………….

Edith Durham, Njezet vjet ngaterresa ballkanike, Tirane 2001 ………………

Eqrem bej Vlora, Kujtime, vell. pare 1885 – 1912, Tirane 2001 ………………

Eqrem bej Vlora, Kujtime, vell. dyte 1912 – 1925, Tirane 2001 ……………..

 Myrteza Bajraktari, Nje veshtrim tjeter i historise, Tirane 2001 ……………..

Romilly Jenkins, Bizanti dhe Bizantizmi, Tiramne 2001 ……………………….

Bardhosh Gace, Ata qe shpallen Pavaresine Kombetare, Tirane 2002 ….

Akademia e Shencave e Shqiperise, Historia e Popullit Shqiptar, Vell. II, Tirane 2002……………………………………………………………………………………..

Robert D. Kaplan, Greqia: Dashnorja e Perendimit, Gruaja e Lindjes, Tirane 2002………………………………………………………………………………………

Nuray Bozbora, Shqiperia dhe nacionalizmi shqiptar ne Perandorine Osmane, Tirane 2002………………………………………………………………………

Fatmira Musaj, Gruaja ne Shqiperi (1912 – 1939), Tirane 2002 …………….

Ramiz Ficorri, Ushtrite ehuaja ne Shqiperi 1912 – 1922, Tirane 2002 ……

Le Garzantine, Atlante Storico, Itali 2003 …………………………………………..

Arben Puto, Historia diplomatike e ceshtjes shqiptare, Tirane 2003 ……….

Stefanaq Pollo, Ne gjurme te historise shqiptare, vell. II, Tirane 2003 …….

Asllan Sulo, Ilias Vrioni, Tirane 2004 …………………………………………………..

Grup nen drejtimin e Robert Mantranit, Historia e Perandorise Ormane, Tirane 2004……………………………………………………………………………………..

Nina Smirnova Histori e Shqiperise pergjate shekullit XX, Tirane 2004 …..

Ramiz Abdyli, Levizja Kombetare Shqiptare 1908-1910, libri I, Prishtine 2004……………………………………………………………………………………………….

Ramiz Abdyli, Levizja Kombetare Shqiptare 1911-1912, libri I, Prishtine 2004………………………………………………………………………………………………

Bernard Lewis, Lindja e Turqise Moderne, Tirane, 2004 ……………………..

Charles dhe Barbara Jelavich, Themelimi i Shteteve Kombetare te Ballkanit 1804 – 1920, Tirane 2004……………………………………………………

Karl Otten, Udhetim ne Shqiperi 1912, Tirane 2005 ……………………………

Edith Durham, Lufta per Shkodren, Shkoder 2005 ………………………………

John Julius Norwich, Bizanti (shkelqimi dhe renia e nje perandorie 330 – 1453), Tirane 2005……………………………………………………………………………

Karl Grimberg, Historia boterore dhe qyteterimi, vell. 9, Tirane 2005 ………

Karl Grimberg, Historia boterore dhe qyteterimi, vell. 11, Tirane 2005 …….

Francois Maspero, Tranzit neper Ballkan, Tirane 2005 ………………………..

Alexandre Popovic, Islamizmi Ballkanik, Muslimanet e Europes Juglindore gjate periudhes pasosmane, Tirane 2006 …………………………..

Xheladin Shala, Ceshtja Shqiptare dhe diplomacia serbe 1912 – 1913, Prishtine 2006………………………………………………………………………………….

Stanford J. Shaw, Ezel Kural Shaw, Historia e Perandorise Osmane dhe e Turqise Moderne, vell. I , Ngritja dhe renia e Perandorise Osmane 1280-1808, Tirane  2006 …………………………………………………………………..

Stanford J. Shaw, Ezel Kural Shaw, Historia e Perandorise Osmane dhe e Turqise Moderne, vell. II, Lindja e Turqise moderne 1808 – 1975, Tirane 2006……………………………………………………………………………………………….

Norman Rich, Diplomacia e Fuqive te Medha 1814 – 1914, Tirane 2006 ..

Antonio Baldaci, Shqiperia e Madhe, Tirane 2006 ………………………………..

Peter Bartl, Muslimanet shqiptare ne levizjen kombetare (1878 – 1912), Tirane 2006……………………………………………………………………………………

Hortensa von Zambaur, Rrethimi i Shkodres 10 tetor 1912 – 22 prill 1913, Shkoder 2006…………………………………………………………………………………

Jacob Gould Schurmane, Lufterat Ballkanike 1912-1913, Tirane 2006 …..

Akademia e Shencave e Shqiperise, Historia e Popullit Shqiptar, Vell. III, Tirane 2007……………………………………………………………………………………..

George Gawrych, Gjysmehena dhe Shqiponja, sundimi Otoman, Islamizmi dhe Shqiptaret 1874 0 1913, Tirane 2007 …………………………….

Jaho Brahaj, Flamuri i Kombit Shqiptar, origjina, lashtesia, Tirane 2007 …

Vasil Kondis, Greqia dhe Shqiperia 1908 – 1914, Tirane 2007 ………………

Muin Cani, Shqiperia ne rrjedhat e historise 1912 – 1924, Tirane 2007 …..

Misha Glenny, Histori e Ballkanit 1804 – 1999, Tirane 2007 …………………

Averil Cameron, Bizantinet, Tirane 2008 …………………………………………….

Arben Puto, Pavaresia Shqiptare ne tryezat e diplomacise, Tirane 2008 ..

Hysen Vogli, Elbasani nga vitet 1800 – 1944, Tirane 2008 …………………..

Ismail Qemal Bej Vlora, Shqiperia dhe Shqiptaret, Tirane 2008 …………….

Me 2008 per here te dyte ne historine e Popullit Shqiptar u botua, nen logon: Akademia e Shkencave e Shqiperise, Fjalori Enciklopedik Shqiptar, Tirane 2008 ne tre vellime. Si e tille ajo permban te dhena mbi  Kuvendin Kombetar te Vlores 1912 (vell. 2) qe duhej te ndryshonin nga botimi i pare, pasi e kaluara (1945-1991) u konsiderua me gabime ne kete fushe dhe historia duhej rishikuar, duke u konsideruar  e sakte ajo qe shprehej zyrtarisht nga qeverite demokratike. Por cfare ndodhi? Analiza e artikullit eshte pike per pike sipas botimit te pare duke mos i ndryshuar as presjen, vetem se tani autori i saj nuk jepej me iniciale (S. Po), por me emrin e plote: Stefanaq Pollo. Studiuesit shqiptare te epokes komuniste nuk e kane kuptuar akoma se rruga e ndjekur prej tyre pas 1991 nuk tregon gje tjeter vecse faktin se ndryshimi i tyre eshte brenda karakterit sasior duke argumentuar saktesisht se ndryshimet sociale pas 1991-shit jane te komanduara jo vetem nga vete ata, por produktet intelektuale nuk kane asnje ndryshim nga epoka komuniste dhe eshte kjo aresyeja perse perbejne segmentin me negativ te Popullit Shqiptar sot e pergjithmone.

Albert Doja, Bektashizmi ne Shqiperi, histori politike e nje levizje fetare, Tirane 2008……………………………………………………………………………………

Gjon Gjeci, 100 vjet Republika e Shqiperise (1912-2012), Tirane 2008 ….

Kristo Frasheri, Shpallja e Pavaresise se Shqiperise (Nentor 1912), Tirane 2008…………………………………………………………………………………….

Jusuf Buxhovi, Kongresi i Berlinit 1878, Prishtine 2008 ………………………..

Marenglen Verli Shqiperia e viteve 1912-1964 ne kujtimet e Spiro Kosoves, vell. pare, Tirane 2008 ……………………………………………………….

Marenglen Verli Shqiperia e viteve 1912-1964 ne kujtimet e Spiro Kosoves, vell. dyte, Tirane 2009 ………………………………………………………

Egidio Ivetic, Lufterat ballkanike, Tirane 2008 ……………………………………..

Albert Londres, Komitaxhinjte ose terrorizmi ne Ballkan, Tirane 2009 …….

Hile Lushaku, Ministrat e  Brendshem 1912 – 2007, Tirane 2009 ………….

Piotr S. Wandycz, Cmimi i Lirise, nje histori e Evropes Qendrore dhe Lindore nga Mesjeta deri ne Kohen e Sotme, Tirane 2009 …………………..

Arben Puto, Shqiperia politike 1912 – 1939, Tirane 2009 ………………………

Nicolae Iorga, Bizant pas Bizantit, Tirane 2009 …………………………………..

Bujar Leskaj, Perfaqesuesit e Vlores ne kuvendin e Shqiperise 1912 – 2009, Tirane 2009……………………………………………………………………………

Beqir Meta, Muharrem Dezhgiu, Xhevair Lleshi, Historia e Popullit Shqiptar, 12, Tirane 2009 ………………………………………………………………

Eqrem Zenelaj, Ceshtja shqiptare nga kendveshtrimi i diplomacise dhe gjeopolitikes se Austro-Hungarise (1699-1918), Prishtine 2010 …………….

Vangjel Koca, Ne udhen e shqiptarizmes, ribotim, 2010 ………………………

Mark Mazower, Ballkani, nje histori e shkurter, Tirane 2003, 2010 ………..

Ismail Strazimiri Lufta kunder pavaresimit te Shqiperise, Tirane 2010 ……

D.A. Zakythinos, Krijimi i Greqise Moderne, Tirane 2010 ……………………

Kostandin Jireček, Historia e Serbeve, deri ne vitin 1371, Tirane 2010 ……

Kostandin Jireček, Historia e Serbeve, deri ne vitin 1371- 1537, Tirane 2010……………………………………………………………………………………………….

Mustafa Merlika – Kruja, Shkrime Historike, Tirane 2011 ………………………

Robert Elsie, Fjalor historik i Kosoves, Tirane 2011 ……………………………..

Robert Elsie, Fjalori historik i Shqiperise, Tirane 2011 ………………………….

Sokol Gjermeni, Kryengritja shqiptare e vitit 1911 ne optiken e diplomacise europiane dhe ballkanike, Tirane 2011 …………………………..                                                                                                                                                                                                                            Zef Mark Zeka, Nje shekull per Pultin, Shkoder 2011 ……………………………

Mark Mazower, Selaniku qyteti i fantazmave, te krishteret, muslimanet dhe hebrejte 1430 – 1950, Tirane 2011 ………………………………………………

Robert D. Kaplan, Fantazma e Ballkanit, Tirane 2011 ………………………….

Peter Bertl, Ballkani Perendimor midis monarkise spanjolle dhe Perandorise Osmane Mbi ceshtjet e luftes antiturke ne kapercyell te shek. XVI dhe XVII, Tirane 2011………………………………………………………….

Pierre Milza, Historia e Italise, nga origjina ne ditet tona, Tirane 2012 …….

Perfundime

Gjeja e pare qe bie ne sy, kur zberthen kete literature, eshte ndarja e studiuesve shqiptare ne dy kampe:

1-ne garden e vjeter, produkt i rendit enverist, qe kerkon me cdo cmin te mbuloje mashtrimin e realizuar per 45 vjet ne te gjitha shkallat e arsimimit te detyrueshem dhe ate universitar.

2-ne nje garde me perberje historike ku perfshihen 4 breza shqiptaresh qe kerkojne me cdo kusht te zbulojne mashtrimin historik te realizuar mbi Popullin Shqiptar, por edhe evidentimin e vepres se baballareve dhe gjysherve te tyre ne favor te ceshtjes shqiptare qe komunizmi enverist e kishte fshire nga historia. Botimi i veprave te intelektualeve te para 1945 ka qene nje ndihmese e padiskutueshme per diskretitimin e ketij mashtrimi edhe pse ato vende – vende jane “ndotur” nga manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar. Kjo garde mbart mbi vete te verteten e madhe mbi historine e Popullit Shqiptar me ndikimin e drejteperdrejte te Historise Europiano – Otomane mbi te duke injektuar civilizimin hibrid si nje domosdoshmeri per mbijetesen historike te Popullit Shqiptar pergjate 3000 vjeteve, me te rendesishem te historise se Races se Bardhe ne kontinentin Europian, por dhe kerkesen per nje permbysje ne fushen e historicizmit metodik.

Gjeja e dyte qe bie ne sy eshte perfshirja e studiuesve shqiptare te Kosoves ne procesin e diskutimit te historise se Popullit Shqiptar, ku baballaret dhe gjysherit e tyre kane qene aktoret e domosdoshem te kesaj historie dhe bashkeshoqeruesit e vetem te subjektit qe drejtoi Popullin Shqiptar drejt diellit te vet iluzor: Europes. Punimet e tyre kane vendosur ne vend nje pjese te se vertetes historike te Popullit Shqiptar duke shpalosur rolin e Kosoves ne procesin e formimit te Kombit Shqiptar. Detyra e tyre eshte filtrimi i veprave historike nga ndikimi i shkolles enveriste per t’i qendruar sa me larg mashtrimit te realizuar pergjate 45 viteve te sundimit komunist.

Gjeja e trete qe bie ne sy eshte botimi i shume perkthimeve te vjetra dhe botimi i studimeve te autoreve jashteshqiptare qe formojne nje rezonance me grupin e dyte te studiuesve shqiptare. Veprat e tyre ndihmojne nxjerrjen ne pah te konkluzioneve te reja dhe te kunderta me ato te grupit te pare qe gjithsesi pasurojne realisht historine e jetuar nga shqiptaret pergjate shekullit te pare te shtetit te tyre. Por edhe tek disa nga keta autore ndjehet ndikimi i shkolles enveriste te manipulimit te historise (studimet e reja). Mjafton te shikohet bibliografia mbeshtetese dhe kuptohet me lehtesi shkalla e indoktrinimit te tyre.

Tashme ne ndergjegjen e shqiptareve te mijevjecarit te ri eshte formuar nje konfigurim i ri mbi rolin qe Europa dhe Perandoria Otomane kane luajtur mbi Popullin Shqiptar, te pakten ne keto 500 vitet e fundit. Dmth tani permasa e indoktrinimit te shqiptareve eshte deshire e individit dhe aspak politike e imponuar. Tani e ne vazhdim duhet te dale ne pah dallimi midis padijes, injorances dhe poshtersise qe zoterojne studiuesit e sotem shqiptare e te huaj.

Gjeja e katert qe bie ne sy eshte paaftesia e historiografise boterore per t’i dhene vendin e merituar cdo populli ne Historine e Njerezimit dhe faji per kete duhet kerkuar ne nivelin e perceptimit te metodikave te perdorura qe prej shekujsh e mijeravjetesh, te cilat kane mbetur ne pozicionin e statistikes mitologjike.

Gjeja e fundit qe bie ne sy eshte pandryshueshmeria e permbajtjes se Historise te Popullit Shqiptar pergjate dy epokave te fundit politike duke nxjerre ne pah ose pandryshueshmerine e politikes, ose pandryshueshmerine e njerezve qe merren me politike. Por te dy rastet nuk kane ndikuar cilesisht ne arsimimin e detyrueshem te Popullit Shqiptar duke ngulur kembe si mushka mbi drejtesine e mashtrimin enverist te dikurshem si kulmi i saktesise analitike.

Tirane, tetor 2012 – 11 maj 2013

vazhdon me pjesen e trete dhe te katert

71-Zonja Naska! Historia nuk shkruhet me paragjykime komuniste dhe urrejtje enveriste

(kjo vlen sidomos  edhe per akademiket tane zz. Prof. Arben Puto dhe Prof.Kristo Frasheri, te cilet jane themeluesit e institucionit enverist  te indoktrinimit  te shqiptareve)

Fjala behet per librin “Shen Naumi dhe Diplomacia e kohes”, Tirane 2012, nje pergjigje flake per flake kundrejt punimit te Monika Shoshori Stafa: “Monarkia kunder Republikes – Si u la Shen Naumi…etj”, Tirane 2011, e cila me dy konstatimet e saj u tregon shqiptareve se: 1“Kjo teme eshte veshtruar kryesisht si pjese e pergjegjesive politike te regjimit te A. Zogut pas kthimit te tij nga ish Jugosllavia, ose si ilustrim i politikes se vasalitetit te ndjekur prej tij” (f. 54) dhe 2“Nuk ekziston nje histori e caktimit te kufijve te Shqiperise ne pergjithesi si nje veshtrim kontekstual-historik i ceshtjes se Shen Naumit ne kuader te saj. Gjendja e studimeve paraqitet mjaft fragmentare, jokoherente, me teza e burime te dyshimta dhe kunderthenese” (f, 55).

Pergjate 50 vjeteve (1959-2009) ne Shqiperi jane botuar disa studime dhe punime qe e prekin perciptas kete teme me perfundime te dyshimta, here absolute e here hamendese, per ta detyruar Popullin Shqiptar te urrente, me te drejta apo pa te drejte pak rendesi ka, periudhen republikane e mbreterore  te Ahmet Zogut. Une kam marre ne konsiderate ato libra ku, dy studiueset kryesore te kesaj teme: prof. Kaliopi Naska dhe Monika Shoshori Stafa, nuk jane mbeshtetur me doemos, dhe ne fund bej ballafaqimin me shtypin e kohes (gazeta “Tirana” dhe “Liria” 1925) per te pare rrugen dhe menyren se si eshte indoktrinuar Populli Shqiptar dhe si lidhet kjo rruge me te sotmen demokratike.

Me 1959 Drejtoria e Arkivave shteterore te RPSH botoi librin me permbledhje “Dokumenta e materiale historike nga lufta e Popullit Shqiptar per liri e demokraci 1917-1941”, ku, midis te tjerave, figuron nje shpallje e Komitetit nacional-revolucionar shqiptar (Konare), drejtuar popullit shqiptar, mbi veprimet antipopullore te Ahmet Zogut (5 maj 1925). Ne kete thirrje, ne vazhdim, thuhet se:

“Perbuzja e interesave te verteta te Shqipnise prej aneve te zotnuesve te rinj asht aq e madhe se qe Ahmet Bej Zogolli ka fillue t’i leshoje Jugosllavise deri copa t’Atdheut. Don qe t’u shperbleje te miren zotnive te tij. E per kete shperblim nuk i vjen keq se prej nje cope prej mishi te gjalle t’atdheut te vet. Shennaumin, me gjithe qe Lidhja e Kombeve (ne tekst shoqnia e kombeve, red.) e kishte njoftun per toke shqiptare, ia dha Jugosllavise” (f. 227).

Per te qene i sakte duhet pranuar se  historiografia komuniste e ka filluar rrugen e saj, per kete teme, me nje mashtrim gazetaresk dhe nga kjo pike fillon rrugen e vet problemi i Shen Naumit politik. Por me perpara duhet vene ne dukje aresyeja perse enverizmi e shpiku problemin e Shen Naumit sipas kesaj pikepamje dhe cfare kerkonte te mbulonte. Kjo e fundit perben thelbin e te gjithe problemit dhe aspak tema mbi Shen Naumin. Vini re se cfare ka ndodhur pergjate viteve te mepastajme mbi kete problem:

Pas 25 vjeteve Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise botoi librin shumevellimesh “Historia e Shqiperise”, ku vell. III (1912-1944), Tirane 1984, jep nje panorame aresyesh dhe veprimesh te A. Zogut per kete teme. Sipas librit:

“Politika antikombetare e A. Zogut cenoi edhe teresine territoriale te atdheut. Per ndihmen qi i dha qeveria e Beogradit ne shtypjen e Revolucionit te Qershorit, ai e shperbleu ate duke i dhene Jugosllavise, me vendimin e korrikut 1925 manastirin e Shen-Naumit ne breg te Liqenit te Ohrit me tokat perreth dhe nje pjese te krahines se Vermoshit ne Veri, perkatesine e te cilave Shqiperise i ishte njohur edhe nga Konferenca e Ambasadoreve ne Paris” (f. 323).

Krahasimi i dy informatave tregon se ato jane te barabarta pa na dhene jo vetem dinamiken e ngjarjes, por dhe mbeshtetjen e tyre dokumentare.

Me 1985 Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise botoi per here te pare Fjalorin Enciklopedik Shqiptar ku artikulli Shen Naumi (f. 1004) kishte edhe kete informacion: …“Ne korrik 1925 Sh.N. iu dhurua Jugosllavise nga mbreti Zog si shperblim per ndihmen qe i dha ajo per shtypjen e Revolucionit te Qershorit dhe per kthimin e tij ne Shqiperi….” (Dh. Dh). Ky informacion, nuk eshte veshtire aspak te konstatohet, eshte fund e krye i pasakte qe ne formulim jo vetem pse kete nuk e beri Ahmet Zogu, por ai ne ate kohe nuk ka qene as mbret; keshtu qe nuk eshte kushedi se cfare te thuhet qe ky informacion eshte thjeshte nje mashtrim propogandistik i enverizmit politik.

Me 1990 akademiku, Prof. Arben Puto botoi studimin “Demokracia e rrethuar”, me recensues Stefanaq Pollo dhe Kristo Frasheri, mbi veprimtarine e qeverise se Fan Nolit ne marredheniet e jashtme, qershor-dhjetor 1924. Ne lidhje me temen tone profesori kishte shkruar:

“Ceshtja pesoi zvarritje te reja: vetem 7 muaj me vone, ne fund te prillit 1925, Konferenca e Ambasadoreve mori ne shqyrtim “mendimin” e Dhomes dhe iu permbajt atij, duke lene ne fuqi vendimin e dhjetorit te vitit 1922 qe ia jepte Shen-Naumin Shqiperise5. Por ne kete rast u theksua se vendimi “nuk ishte i detyrueshem”6. Kjo ishte llogaritur t’i hapte rrugen “kompromisit” midis Zogut dhe qeverise jugosllave qe do te perfundohej nja dy muaj me vone. Nuk eshte gje e rastit qe lajmin e pare per kete e dha qe ne fund te marsit te vitit 1925 gazeta e madhe londineze “Taims” (The Times), e cila shkruante se Zogu do te jepte Shen-Naumin dhe Vermoshin si “shperblim per ndihmen” qe kishte marre nga autoritetet jugosllave ne dhjetor7. / Marreveshja zyrtare midis Zogut dhe qeverise jugosllave u lidh ne korrik te vitit 1925. Por Zogu u orvat t’ia fshinte opinionit publik permbajtjen dhe natyren e vertete te kesaj marreveshjeje; ai e paraqiti ate jo si marreveshje cedimi (leshimi) territorial ne favor te Jugosllavise, por si nje marreveshje shkembimi midis du qeverive. Ne vend te Shen-Naumit, per te cilin u tha se nuk kishte “vecse kater muret e manastirit”, u mor gjoja nje kunderparti me e vlefshme: katundi Peshkopi dhe fusha e Ceraves, “nje toke prej 22 km2” e qe “siguronte rrugen Pogradec-Korce”1. Per Vermoshin u tha se qeverise jugosllave iu la vetem pylli i Velipojes, kurse shtypi perparimtar i mergimit i asaj kohe vinte ne dukje se ky ishte ne thelb Vermoshi, te cilin “Zogu, per te mbuluar turpin, nuk e quante me emrin e vertet ne deklaraten zyrtare2”. (f. 139-140).

Nuk eshte e veshtire te kuptohet ne keto rreshta se hamendjet shoqerojne gjithmone faktin gazetaresk duke e paraqitur situaten si nje tradheti kundrejt Shqiperise. Por duhet pranuar se ky ka qene i gjithe thelbi politik i propogandes enveriste dhe nga kjo pike jane nisur te gjithe studiuesit e mevonshem per te arrire ne konkluzionet perkatese per problemin e Shen Naumit.

Si per te ndrequr kete defekt historiani Paskal Milo boton studimin: “Shqiperia dhe Jugosllavia 1918-1927”, Tirane 1992, me recenzent Arben Puto dhe Muin Cami ku jep nje panorame mbi kete ngjarje duke e pasuruar ne drejtim te dinamikes dhe te mbeshtetura ne dokumenta te Arkivit Qendror te Shtetit (AQSH). Sipas tij:

“te dyja palet (Shqiperia dhe Jugosllavia, GH) ishin ne bisedime per manastirin e Shen-Naumit e Vermoshit, te cilat po conin ne nje marreveshje te pelqyeshme te shumepritur per jugosllavet” duke vazhduar me lajmin se Beogradi mund te kerkonte ta permbyste Zogun ne gjashte mujorin e pare te vitit 1925 (f. 343). / “Projekti i Konferences se Ambasadoreve parashikonte qe vija e kufirit te linte brenda Shqiperise ne rajonin e Vermoshit kulloten e Libovices, dy shtepite e fshatit Grencar, udhen e Lumbrajes, majen e vogel me gjithe liqenet, kurrizin e Velipojes me gjithe karakollin e vjeter te Turqise, kodrat e Shen-Naumit nr 961-965-807-862 me gjithe karakollin e Serbise, fshtatin e Peshkepise, fushen e Ceraves dhe kishen e Ajazmes. / Mbi bazen e ketij propozimi, qeveria zogiste dhe ajo jugosllave arriten ne marreveshjen perfundimtare, sipas se ciles manastiri i Shen-Naumit i kalon Jugosllavise ne kembim te kompesimeve te vogla territoriale ne favor te Shqiperise. Me 15 tetor 1925 Asambleja legjislative shqiptare e miratoi kete marreveshje2 -shenimi 2 thote: AQSH….dosja I-728, f. 25 (f. 373). / “Marreveshja e qeverise se A. Zogut me Beogradin per manastirin e Shen-Naumit e Vermoshin pati nje jehone te gjere dhe komente nga me te ndryshmet ne ate kohe. Qeveria zogiste dhe propoganda e saj per te perligjur aktin antikombetar, e reklamuan ate si “plotesisht ne favorin e republikes sone5, se Shqiperia nga kjo marreveshje “nuk del aspak e demtuar…” dhe se “shperblimi asht i madh….6. / Por e verteta qendronte ndryshe. Ate e dinte edhe vete A.Zogu e zyrtaret qe e rrethonin ate. Jo nje here gjate bisedimeve per arritjen e marreveshjes ata kishin nenvizuar se cedimi i manastirit te Shen-Naumit dhe i Vermoshit ishte sakrifice e humbje per Shqiperine. Me 14 gusht 1925 Ministria e Puneve te Jashtme vleresonte propozimin e Konferences se Ambasadoreve, qe u be edhe baza e marreveshjes, si “nje sakrifice e re per Shqiperine”1. Ne nje raport qe i dergohej Komandes se Ushtrise ne fund te dhjetorit 1925 mbi gjendjen e kufirit shqiptaro-jugosllav ne Shen-Naum dhe Vermosh, thuhej: “Vermoshi, sikurse do te jet cmue dhe prej asaj komande, ka nje rendesi te vecante e te posacme ne te gjithe linjen e kufirit shqiptaro-SHS (serbo-kroato-slloven – PM). Kjo zone….me pozicionin e saj karakteristik defton gjithe lehtesinat e duhuna per ngjarjen e cdo lloj ngaterresave ndermjet te shqiptareve dhe te malazezve”2. Legata shqiptare ne Beograd i shkruante A. Zogut me 10 gusht 1925 se “ceshtja e Vermoshit dhe e Shen-Naumit u rregullue pothuej ne favor te kesaj (Jugosllavise – PM) dhe se “gazetat e paraqesin kete ndodhje politike si nje ngadhnjim te diplomacise jugosllave”3 (f. 375).

Shenimi 5 thote: AQSH, Fondi 251, dosja 107, viti 1925. Njoftim i Zyres se Shtypit per legatat shqiptare, 20 tetor 1925. Shenimi 6 thote: Po aty, f. 516. Shenimi 1thote: AQSH, Fondi 251, dosja 107, viti 1925, f. 458. Shenimi 2 thote: AQSH, Fondi 260, dosja 8 viti 1925. Relacion derguar Komandes PF Armate mbi gjendjen e kufirit shqiptaro-jugosllav ne Shen-Naum e ne Vermosh, 31 dhejtor 1925. Shenimi 3 thote: AQSH, Fondi 249, dosja I – 728, viti 1925, f. 32.

Rezultoi qe historiani Paskal Milo te kete bere studimin me te plote te ketij problemi sipas pikepamjes enveriste dhe te kete dhene tipikisht pretendimin e Enver Hoxhes per problemin e Shen-Naumit dhe te Vermoshit edhe pse me 1959 pretendohej vetem per Shen-Naumin.

Me 1995 ne Tirane botohet libri me kujtime dhe vleresime historike i Sejfi Vllamasi-t  (1883-1975) me titull: “Ballafaqime politike ne Shqiperi (1897 – 1942)”  ku per temen tone ka vetem nje fjali ku thuhet: “Zogu pasi likujdoi angazhimet qe kishte marre kundrejt Jugosllavise me ane ckembimesh ne favor te saj, vendosi te shkeputet nga Jugosllavia per t’u lidhur me Italine..” (f. 299).

Por nuk ishte e thene qe te gjithe shqiptaret te pajtoheshin me akrobacite e historiografise enveriste. Doli nje njeri dhe e kundershtoi fare hapur te gjithe ate qe ishte shkruar deri ne ate kohe per problemin e Shen-Naumit e te Vermoshit. Fjala behet per studimin e Doktorit te Shkencave Ilir Ushtelenca: “Diplomacia e Mbretit Zogu I-re”, Tirane 1995 (ne kapak eshte shenuar edhe Tirane 1996). Autori pasi beri nje permbledhje te literatures, ku mbeshteteshin edhe akademiket tane, dhe te asaj qe ishte shkruar deri ne ate kohe per kete problem, shkroi:

“Qeveria jugosllave pas mbarimit te Luftes I-re Beterore i u drejtua Ballplacit*** me nje note me te cilen pyeste qeverine austriake se c’kuptonte ajo me shprehjen “deri ne Shen Naum”. Pergjigja ish se Shen Naumi i takonte Serbise. Por, Komisioni i kufijve vendosi qe ai t’i mbetej Shqiperise. Jugosllavia i’u ankua gjyqit nderkombetar te Hages por ky, meqe Komisioni i kufijve ish organi kompetent per percaktimin e vijes se demarkacionit, la ne fuqi vendimin e tij. Serbia si shtet ortodoks fanatik s’deshi t’a leshonte dhe, duke perfituar nga ndihma e Frances, vendosi atje ushtrine1”. (f. 110)  “Jugosllavia, me 8 maj 1925, u tregua e gatshme qe ne shkembim te Manastirit te Shen-Naumit dhe shpatit malor te Vermoshit t’i jepte Shqiperise fshatin e Peshkopise me territorin perreth si dhe te hiqte dore nga rivendikimet per luginen e Vermoshit. Presidenti  Zog refuzoi perseri dhe ndoqi taktiken e  zvarritjes. Ne 13 maj, z. Mehdi Frasheri me preteksin se do te merrte instruksione te “reja” nga qeveria e tij u largua nga Parisi e s’u kthye me. Me gjithe kerkesat e vazhdueshme te Konferences ai qendroi ne Tirane duke paralizuar punimet e Komisionit te kufijve1. Ne fund Konferenca ngarkoi ministrin anglez ne Durres t’i komunikonte qeverise shqiptare qe, ne se ajo s’dergonte perfaqesuesin e saj ne Paris, do te ishte pergjegjese per pezullimin e punes dhe do te mbante te gjitha psojat qe mund te rridhnin nga ky veprim1. Presidenti Zog pas ketij ultimatumi kerkoi nje mbledhje te dhomes se deputeteve dhe senatit, per te diskutuar ceshtjen e Shen-Naumit dhe te Vermoshit. Dy dite me vone Asambleja Legjislative pranoi ne parim nje shkembim toksor midis Shqiperise dhe Jugosllavise dhe autorizoi qeverine qe hynte ne bisedime. Qeveria shqiptare me ane te z. Mehdi bej Frasheri i kerkoi Konferences qe ne shkembim te nderteses te Manastirit te Shen-Naumit t’i jepeshin fshati Peshkopi me 60 shtepi e 300 banore, fusha e Ceraves, Kisha e Ujit te Bekuar (Ajazmes) dhe kodrat strategjike Nr. 961, 965, 807 dhe 868 qe rrethonin ndertesen e Manastirit se bashku me ngrehinen e rojeve jugosllave te kufirit2”. (f. 112-113)

Shenimi 2 thote:

“S’pashe mundesi qe Shen-Naumi te shkembehej me troje shqiptare, sepse pas fshatit Lin te Shqiperise vazhdonin fshatra sllave-bullgare. Me te tilla, me popullsi heterogjene, Shqiperia jo vetem qe nuk forcohej por, perkundrazi dobesohej. Atehere, une vendosa qe Shen-Naumi t’i mbetej, me nje periferi shume te ngushte Serbise, -shkruante me vone z. Mehdi per kete shkembim, – Por qe kufiri te vazhdonte nga Kodra e Zagoricanit deri te qafa e Plloces ku fillonin dy shpate, i maliqit dhe i liqenit te Ohrit atehere vija e kufirit duhej te kalonte ne Malin e Thate dhe te perfshinte fshatin ortodoks shqiptar Peshkopi (qe e kish Jugosllavia – I.U.) i cili po t’i mbetej Serbise me kohe do sllavizohej. Ne anen tjeter e gjithe lugina e Cerraves do t’i mbetej Shqiperise si dhe nje pjese e madhe e kullotave verore. Po te peshonte Shen-Naumi me avantazhet qe thame me siper, kjo zgjidhje ish me e favorshme per Shqiperine. Te arratisurit politike nga mos njohja e ceshtjes ose qellimisht e cilesojne Shen-Naumin si pike strategjike me rendesi, kurse ne realitet invazioni sllav nuk synonte zgjerimin nga Shen-Naumi por ne Vazhdim te Qafe Thanes”. Mehdi bej Frasheri. Nje sqarim, f. 2-3 (po aty).

Nga i gjithe ky material rezulton se veprimet, qofte ne aspektin propozues, qofte ne zbatim, i paska bere Mehdi bej Frasheri dhe jo Presidenti Zog; por ata qe vepruen e gjykuan te drejte kete veprim dhe jo e kunderta. Me sa kuptoj ketu behet fjala per “lufte” politike nga nje shtrese antiZogiste dhe aspak nga nje shtrese intelektuale qe mendonte thjeshte per Shqiperine. Kete faktor ka shfrytezuar propoganda enveriste kur u nis per te tjerre fantazine e ceshtjes me emrin Shen Naum

Me 1984 historiani amerikan Bernd J. Fischer botoi librin “Mbreti Zog dhe perpjekja per stabilitet ne Shqiperi”, Tirane 1996 te botuar nga Botime Cabej MCM, ku per kete teme shkruan:

Zogu nuk i kurseu premtimet per koncesione dhe pune te perbashketa, i vetedijshem se nuk kishte c’te humbiste. Pa ngurruar, ai i premtoi Beogradit tokat rreth Shen Naumit dhe Vermoshit, zona qe kishin qene te diskutueshme qysh ne kohen e pervijimit te kufijve te Shqiperise, ne vitin 1913.11 Qeveria jugosllave pranoi, dhe kete e deshmon fakti qe ajo i dha nje ndihme te pallogaritshme Zogut per t’u kthyer ne Shqiperi. Ishte e qarte se Beogradi shpresonte qe ai do te sillej si Esat Pasha, dikur vegel e tij” (f. 79). Shenimi 11 thote: Self, Foreign Relations of Albania, f. 151; T. Karajowow, “Albanien, Ein Politischer und Wirtschaftlicher Überblick”, f. 223; Vossiche Zeitung, 23 gusht 1928. Zoti Fisher duhet t’u tregoje shqiptareve te sotem se per cfare sherbejne librat e tij perpara se te marre guximin dhe te shkruaje per fatin e tyre te jetuar. Mbeshtetja ne literaturen enveriste perben sakrilegjin e tij intelektual dhe vazhdimin e mashtrimit intelektuale edhe pse ai pretendon per te kunderten.

Me 1998 botohet ne Tirane libri i Tajar Zavalanit  “Histori e Shqipnis”  (botuar per here te pare ne Londer me 1966). Per temen tone, rregullimin e kufijve, ky liber jep kete informacion:

“….Jugosllavia nuk pranoi me iu binde vendimit te tri instancave nderkombetare. Mjerisht fuqit europiane nuk ishin gati me perdore forcen per te detyrue qeverine e Belgradit me zbraze tokat qe i perkitnin Shqipnis. U provue ne menyre te pabisedueshme se A. Zogu, kur ishte ne Belgrad, nuk kishte marre detyrimin formal me i lane Jugosllavise Vermoshin dhe Shen Naumin. Megjitheate Shqipnija e asaj kohe nuk kishte mjetet ushtarake per me detyrue Jugosllavine t’i bindej vendimit te Lidhjes se Kombeve. Per mos me u duk si fare rebele ne cashtjet nderkombetare, qeveria e Belgradit vezhdoi me aresyetue me sterhollime juridike per me iu shmange nje detyrimi qi nuk pranonte ma bisedim. Ne Paris dhe ne Gjeneve cashtja u rrafe ne fjale boshe deri me 1925. Ma ne fund, Presidenti Zog pranoi qi kufini te mbetej ashtu si ishte, tue marre Shqipnia si shperblim per humbjen e Shen Naumit katundin Peshkopi aty prane…” (f. 287)

Me 2001, pas nje nderprerje 14 vjecare, akademiku Prof. Arben Puto botoi studimin me permbledhje dokumentash: “Ceshtja shqiptare ne aktet nderkombetare pas luftes I Boterore”, vell. III, Tirane 2001, vazhdim i dy vellimeve me titull: ”Ceshtja shqiptare ne aktet nderkombetare te periudhes se imperializmit”, ku botohen dokumentat e Gjykates Nderkombetare mbi Shen Naumin si dhe e caktimit te kufijve midis Shqiperise dhe Mbreterise Serbo-Kroato-Sllovene. Autori jep ne menyre krejt te paster dokumentat ne fjale pa bere asnje interpretim. Ato jane:

Dokumenta te Gjykates Nderkombetare:

d. nr 44, Paris, 6 dhjetor 1922, Vendim i Konferences se Ambasadoreve mbi Manastirin e Shen Naumit (f. 332).

d. nr 45, Paris, 4 korrik 1924, Perkujtese mbi ceshtjen e Manastirit te Shen Naumit, paraqitur ne Dhomen e Perhershme te Drejtesise Nderkombetare nga Qeveria e Mbreterise se Serbeve, Kroateve dhe Slloveneve (f. 333 – 338).

d. nr 46, 19 korrik 1924, Perkujtese lidhur me kufirin shqiptar ne zonen e Shen Naumit, paraqitur ne Dhomen e Perhershme te Drejtesise Nderkombetare nga Qeveria Shqiptare (f. 338 – 350).

d. nr 47, Hage, 4 shtator 1924, Mendim Konsultativ i Dhomes se perhershme ter Drejtesise Nderkombetare lidhur me Manastirin e Shen Naumit (f. 351)

       Protokollet perfundimtare mbi caktimin e kufijve:

d. nr. 49, Firence, 26 korrik 1926, Protokoll perfundimtar i Komisionit te caktimit te kufirit midis Shqiperise dhe Mbreterise Serbo – Kroato – Sllovene (f. 361 – 367).

…………….

Neni 2

Vendimet qe kane caktuar kufirin

Vija kufitare midis Shqiperise dhe Shtetit te Serbev, Kroateve dhe Slloveneve eshte caktuar nga marreveshja e Londres e vitit 1913, ndryshuar me vendimin e Konferences se Ambasadoreve ne Paris me 9 nendor 1921. Percaktimi i pjeseve te ndryshme te kufirit eshte saktesuar me vendimet vijuese te Konferences se Ambasadoreve: 21 prill 1922, 12 tetor 1922, 10 nentor 1922, 18 janar 1923, 31 dhjetor 1924 dhe 6 nentor 1925.

…………………

Neni 8

Mirembajtja e vijes kufitare

                                    ……………….

  Pervec kesaj, dy Komisione te perbera seicili nga nje oficier i cdo pale, do te duhet te pershkojne nje here ne 5 vjet vijen kufitare dhe te hartojne nje raport mbi gjendjen e kesaj vije. Te dy Komisionet do te mblidhen me 1 korrik 1930, njeri ne Shkoder dhe tjetri ne Shen Naum; Komisioni i pare do te kontrolloje seksionet A, B dhe C dhe i dyti seksionet D, E, dhe F.

         …………………..    

Shtojca VII

Protokoll per te lehtesuar komunikimet e popullsise serbe, kroate dhe sllovene midis krahinave te Gusinjes e Podgorices dhe te popullsive shqiptare midis krahines se vermoshit dhe liqenit te Hotit.

                                                Rezolute e Konferences se Ambasadoreve

                                                                        dt. 6 nentor 1925 (f. 376-378)

…………………………..

Shtojca IX

Protokoll per te lehtesuar pelegrinazhin e popullsise shqiptare ne Manastirin e Shen Naumit.

                                                Rezolute e Konferences se Ambasadoreve

                                                                        dt. 6 nentor 1925 (f. 379-381)

Te pakten, sipas ketij materiali, figura e Ahmet Zogut eshte e perjashtuar nga problemi i Shen Naumit dhe i Vermoshit, por ato tregojne thelbin e problemit te shtetit shqiptar: Shqiptaret nuk i ka pyetur njeri kur ka ardhur puna per te vendosur kufijte e shtetit te tyre. Ky ka qene nje problem i Europes Politike. Por me te drejte me lind pyetja: perse eshte sajuar problemi i Shen Naumit dhe i Vermoshti nga pikepamja e propogandes enveriste?

I te njejtin interes eshte edhe libri i studiueses ruse Nina D. Smirnova: “Historia e Shqiperise pergjate shekullit XX”, Tirane 2004 ku problemi i Shen Naumit nuk ekziston.

Me 2005 botohet ne Tirane libri me kujtime i Mehdi Frasherit (njeriu i caktuar per te drejtuar komisionin shqiptar ne rektifikimet e kufijve) pergjate viteve 1913-1933 ku per temen tone shkruhet:

“Dimrin e vitit 1924/1925 pjeserisht e shkuam ne Florence dhe pjeserisht ne Paris, sepse Jugosllavia, me gjithe vendimin e gjykatores se Hages, Shen-Naumin nuk donte t’ia dorezonte Shqiperise dhe Komisioni i Kufijve keshillonte qe te behej nje marreveshje me Jugosllavine per te shkembyer manastirin e Shen-Naumit me nje vend tjeter, sepse Shen-Naumi eshte nje shenjt sllav dhe popullsia sllave i jepte nje rendesi morale ketij manastiri. Rreth kesaj ceshtjeje, midis meje dhe qeverise zogiste ne Tirane rrodhi nje korespondence rreth vendeve qe do te shkembeheshin si kompesim i manastirit te Shen-Naumit…..Mbas shume bisedave midis Komisionit dhe dy delegateve te interesuar, qeveria jugosllave me ne fund si kompesim shkembimi pranoi qe t’i cedonte Shqiperise katundin Peshkopi nga ana e Pogradecit ne rreze te Malit te Thate dhe tokat e tri katundeve qe si te tilla i mbeteshin Shqiperise, por qe tokat e tyre mbeteshin ne Jugosllavi. Me cedimin e ketyre tokave Shqiperise, kufiri jugosllav largohej nga rruga Korce – Pogradec 13 km. Me nje fjale, Shqiperia cedonte nje kishe dhe balle saj merrte nje katund dhe tokat e katundeve: Tushemisht, Podgorican dhe Halamja; pervec ketyre, kufiri jugosllav largohej nga rruga Korce – Pogradec 13 km. Se, po te mos ishte bere kjo marreveshje, rruga Korce – Pogradec ndodhej nje nishan pushke me kufirin jugosllav” (f. 202 – 203). Te dhenat e ketij autori kundershtojne te gjithe studiuesit shqiptare te epokes komuniste dhe postkomuniste.

Me 2006 studiuesi Kastriot Dervishi botoi librin “Historia e Shtetit Shqiptar 1912-2005”, ku per temen tone, i mbeshtetur ne veprat e akademik Prof. Arben Puto, shkroi:

“Ne prill 1925 Konferenca e Ambasadoreve mori nje vendim sipas se cilit Shen-Naumi i “perkiste Shqiperise”, por vendimi nuk “ishte i detyrueshem per t’u zbatuar nga Jugosllavia” (domethene kjo e fundit ishte e lire ta mbante)1. Ministri i Jashtem i Frances u tregua i gatshem te ndermjetesonte per zgjidhjen e problemit. Pala shqiptare hyri ne bisedime duke e trajtuar bashkarisht si Vermoshin ashtu edhe Shen-Naumin, ne kundershtim me kerkesen jugosllave… Nga shkembimi, shteti shqiptar fitoi 22 kilometra katror toke, ndersa u arrit edhe nje marreveshje e qarkullimit te lire te shtetasve ne te dy anet e kufirit ne zonen e Shen-Naumit…” (f. 247, 248). Shenimi 1 thote: Arben Puto “Demokracia e rrethuar”, f. 139.

Te mbeshtetur ne kete propogande dhe ne gjurmet e mashtrimit historik, Akademia e Shkencave te Shqiperise, me 2007, ribotoi edhe nje here librin: “Historia e Popullit Shqiptar” ne kater vellime, ku vellimi i III bente fjale per periudhen 28 Nentor 1912 – 7 prill 1930 dhe per temen tone shkruan:

“Nje nga leshimet e rendesishme qe cenoi teresine tokesore te vendit ishte dhurimi Jugosllavise ne korrik te vitit 1925, nga A. Zogu i manastirit te Shen Naumit, ne breg te liqenit te Ohrit me tokat perreth si dhe nje pjese te krahines se vermoshit ne Veri, te cilat ishin njohur se pjese e Shqiperise qysh ne Konferencen e Ambasadoreve te Gjashte Fuqive te Medha te Londres, me 11 gusht te vitit 1913. Perkatesia shqiptare e Shen Naumit dhe e Vermoshit ishte njohur perseri me vendimin e Konferences se Ambasadoreve, me 6 dhjetor 1922, e cila hodhi poshte pretendimet e Jugosllavise mbi keto pjese te Shqiperise. Qeveria e Jugosllavise vijoi t’i kerkonte keto toka edhe pas ketij vendimi. Jugosllavine e kishte mbeshtetur edhe Franca ne kerkesen e saj. Ndersa Fan Noli si perfaqesues i qeverise shqiptare mbrojti me sukses ne Lidhjen e Kombeve perkatesine shqiptare te tyre. / A. Zogu ia dha Jugosllavise keto pjese te cmueshme te tokes shqiptare si shperblim per ndihmen jugosllave per te ardhur ne fuqi ne dhjetor 1924. Mirepo deklarata, qe qeveria beri ne parlament me 16 korrik 1925 per t’ia dhene keto vise Jugosllavise, ngjalli te deputetet nje reaksion te forte. Madje pati deputete qe e kundershtuan kete veprim, nuk votuan ose nuk moren pjese ne seancen parlamentare. Megjitheate A. Zogu siguroi miratimin e saj nga Senati dhe shumica e parlamentit” (f. 260).

Ne kundershtim me te gjithe bashkekohesit e vet, duke perfshire edhe te kaluaren enveriste, studiuesja Prof. Valentina Duka, ne librin e saj “Histori e Shqiperise 1912- 2000”, jep nje panorame historike krejt tjeter per tjeter per problemin e Shen-Naumit. Sipas saj:

“Ne te vertete, gjate vitit te pare te qeverisjes se tij Zogu nuk tregoi asnje lloj gadishmerie per te kenaqur pretendimet e qeverise jugosllave per Shen Naumin dhe Vermoshin. Vetem pas rreth 15 muajsh nga ardhja e tij ne pushtet, gjate prillit te 1926-es, qeveria shqiptare dhe ajo jugosllave hyne ne bisedime te drejtperdrejta per ceshtjen e permendur me lart. Nuk dihen ne fakt me saktesi aresyet pse Zogu iu rikthye ne kete kohe kesaj ceshtjeje per ta zgjidhur perfundimisht ne favor te jugosllaveve. Ndoshta marreveshja e lakuar e tij me Pashiqin kishte ekzistuar dhe vazhdonte ta “linte ate pa gjume”. Ajo qe dihet perfundimisht eshte fakti se ne pranveren e 1926-es, presidenti shqiptar pranoi te leshonte malin e Vermoshit dhe Shen Naumin duke marre si shkembim prej jugosllaveve disa territore te vogla rurale ne jug te manastirit. Realizimi i kesaj marreveshjeje u ratifikua nga Dhoma e Deputeteve te Shqiperise, me nderhyrjen e Zogut, me 14 tetor 1926. Ne fakt, ceshtja u mbyll perfundimisht qe me  30 korrik 1926, kur ne Paris, ne perputhje me nenin 5 te protokollit te 9 nentorit 1921 te Konferences se Ambasadoreve te Parisit, u nenshkrua marreveshja midis dy vendeve” (f. 164).

Po kete vit Dr. Shyqyri Hysi boton monografine: “Rauf Fico, shtetar dhe diplomat i shquar”, Tirane 2007, ku ka dise refleksion per kete problem. Sipas tij:

“problemi i Shen Naumit shkaktoi reagime te kunderta ne qarqet zyrtare te Athines dhe te Beogradit. Athina zyrtare shfaqi hapur pakenaqesite per kete leshim pa kushte, ndersa pala jugosllave nuk e fshehu entuziazmin e fitores se arritur. Legata shqiptare e Beogradit nepermjet z. Pekmezi, me 17 gusht 1925 njoftonte Ministrine e Puneve te jashtme se “…atribucioni i Shen Naumit e i Vermoshit Jugosllavise, ka bere nje pershtypje shume te mire nder rrethet plitike te ketueshme. Vetem z. Pashiq i cili sikurse dihet asht zoti i situates politike te Jugosllavise, e ka pase then mbas vendimit te Konferences se Ambasadoreve, se nuk kishte dashur qe t’i nepte Shqiperise ne kompesim Pishkupejen dhe ratifikimi qe do te behet ne veri ne favorin tone. Mbas 2-3 diteve z. Pashiq u ka deklaruar gazetareve se ashte i kenaqur me perfundimet e ceshtjes se kufinit shqiptaro-jugosllav. Z. Pashiq ka falenderuar Ministrine e Puneve te jashtme te Frances, z. Briand, per intervecionin e tij ne favor te Jugosllavise”51”. (f. 73-74.

Eshte perseri Akademia e Shkencave qe ne vitin 2008-2009 botoi “Fjalori Enciklopedi Shqiptar” ne tre vellime, ku per temen tone ka keto artikuj:

Vellimi 1, Tirane 2008, ka artikullin: “Ceshtja e Shen Naumit dhe e Vermoshit (1921-1926) ku, midis te tjerave, shkruhet: “Ne janar 1925 A. Zogu iu drejtua Konferences se Ambasadoreve me kerkesen qe te rishqyrtohej ceshtja e percaktimit te kufirit shqiptaro-jugosllav. Ky ishte nje leshim qe bente qeveria shqiptare, per ndihmen e dhene nga qeveria e Mbreterise S.-K.-S., per riardhjen e A.Z. ne fuqi. Konferenca kerkoi qe te dy qeverite te angazhohen per te arritur nje marreveshje per ceshtjet kufitare te diskutueshme. Pas bisedimeve te gjata midis paleve u arrit marreveshja perkatese, sipas se ciles qeveria dhe parlamenti shqiptar pranuan t’i leshonin jugosllavise Shen Naumin dhe Vermoshin. Ne kembim te tyre Shqiperia do te perfitonte ne kufijte e saj fshatin Peshkopi me 60 shtepi e 300 fryme, fushen e Cerraves dhe disa siperfaqe te tjera te vogla ne zonen e Pogradecit. Protokolli mbi kufijte e Shqiperise, u nenshkrua ne Firence me 26.07.1926 (…), nga anetaret e Komisionit te kufijve dhe nga perfaqesuesit e Shqiperise, Jugosllavise dhe Greqise. Me 30.07.1926 Konferenca e Ambasadoreve ne paris, se bashku me keta perfaqesues, nenshkruan aktin perfundimtar te percaktimit te kufijve, i regjistruar me pas ne Lidhjen e Kombeve” (f. 390-391 dhe shkruar nga Fatmira Rama).

Vellimi i 3, Tirane 2009, ka artikullin: “ Shen Naumi (Manastiri i)” ku midis te tjerave shkruan: “Me marreveshjen dypaleshe te v. 1926, ndermjet qeverise se Mbreterise Serbo – Kroato – Sllovene  dhe qeverise se A. Zogut (…) manastiri i Sh. N. dhe territori i tij i kaluan asaj mbreterie… (f. 2443 dhe shkruar nga Dhorka Dhamo).

Ndoshta eshte i vetmi rast ne Bote qe Akademia e Shkencave genjen popullin e vet ne menyre te paskrupullt kur e di shume mire te verteten e madhe.

Po kete vit Ministria e Arsimit dhe e Shkences miratoi librin: “Historia e Popullit Shqiptar”, klasa 12 per gjimnazin, me autore Prof. Dr. Beqir Meta, Prof. Dr. Muharrem Dezhgiu, Xhevair Lleshi (ketij libri i kam pase kushtuar nje artikull te vecante me titull: “Arroganca e Ledi Shamkut dhe pafajesia dinake e Beqir Metes”, publikuar ne albanovaonline.com dhe genchoti.com). Ne kapitullin 14.3 “Paktet politike-ushtarake te Tiranes 1925-1928” behet fjale per Shen Naumin dhe Vermoshin. Ne te thuhet:

“…..A. Zogut i duhej te zgjidhte nje ceshtje  te veshtire sic ishte ajo e Shen-Naumit dhe e Vermoshit, e cila kishte objekt grindjesh ndermjet qeverise shqiptare dhe asaj jugosllave, megjithese vendimet nderkombetare ishin ne dobi te Shqiperise. Qe ne janar te viti 1925, A.Zogu iu drejtua Konferences se Ambasadoreve ne Paris me kerkesen qe ceshtja e percaktimit te kufirit shqiptaro-jugosllav ne Shen-Naum e Vermosh te zgjidhej sa me shpejt sepse vetem keshtu mund te konsideroheshin te zbatuara vendimet e Konferences se Ambasadoreve te Londres te vitit 1913. Ne pergjigje te kesaj, Kryetari i Konferences se Ambasadoreve i propozoi qeverise shqiptare dhe asaj jugosllave qe ato te merreshin vesh vete per zgjidhjen e ceshtjes kufitare dhe mbi kete baze Konferenca te merrte vendimet perkatese. Qeveria shqiptare nuk e pranoi kete propozim dhe kerkoi qe konferenca te vazhdonte ndermjetesine, meqe ajo e kishte marre persiper zgjidhjen e saj. Kjo nuk u prit mire nga Fuqiote e Medha. Atehere Presidenti Zog pranoi bisedime te drejteperdrejta me Jugosllavine. Me 8 shkurt 1925 qeveria shqiptare vendosi qe ne Shen-Naum dhe ne Vermosh te dergohej nje komision i kryesuar nga Mehdi Frasheri per te pare ne vend rektifikimet e mundshme kufitare. / Qe ne fillim te bisedimeve dypaleshe Jugosllavia hodhi idene e kompromisit dhe te kompesimit dhe kerkoi qe ceshtja e Shen-Naumit dhe e Vermoshit te zgjidheshin vec e vec. Me 21 shkurt qeveria shqiptare e njoftoi ate jugosllave se ceshtjen e Shen-Naumit e te Vermoshit e shihte si nje te vetme, ashtu sic ishte edhe mendimi i Konferences se Ambasadoreve dhe propozoi qe ne shkembim te nderteses se Manastirit te Shen- Naumit qe i perkiste kultures sllave dhe te faqes shqiptare te malit te Vermoshit t’i jepeshin Shqiperise rajoni i Banishtes ne Diber dhe rrafshi i Hasit, ne drejtim te Prizrenit. Por Beogradi nuk pranoi dhe bisedimet u nderprene. Qeveria shqiptare iu drejtua Konferences se Ambasadoreve. Me 8 maj 1925 Jugosllavia u tregua e gatshme qe ne shkembim te Manastirit te Shen-Naumit dhe shpatit malor te Vermoshit t’i jepte Shqiperise fshatin e Peshkopise me territorin perreth, si dhe te hiqte dore nga rivendikimet per luginen e Vermoshit. A. Zogu refuzoi perseri dhe ndoqi taktiken e zvarritjes. Pas kerkesave te perseritura te Konferencas se Ambasadoreve drejtuar qeverise shqiptare per te derguar perfaqesuesin e saj ne Paris, sepse ishin paralizuar punimet e Komisionit te Kufijve, presidenti Zog kerkoi nje mbledhje te Dhomes se Deputeteve dhe te Senatit per te diskutuar ceshtjen e Shen-Naumit e te Vermoshit. Asambleja Kushtetuese pranoi ne parim nje shkembim tokesor ndermjet Shqiperise dhe Jugosllavise dhe autorizoi qeverine te hynte ne bisedime. Ne emer te qeverise shqiptare Mehdi Frasheri i kerkoi Konferences se Ambasadoreve qe ne shkembim te nderteses se Manastirit te Shen-Naumit Shqiperise t’i jepeshin fshati Peshkepi (me 50 shtepi e 300 banore), fusha e Cerraves, Kisha e Ujit te Bekur (Ajazmes) dhe disa kodra strategjike qe ndodheshin rreth nderteses se Manastirit” (f. 223-224)

Ne librin e tij “Shqiperia Politike 1912-1939”, Tirane 2009, akademiku yne, prof. Arben Puto jep nje panorame te analizuar perciptas ku nuk perjashtohen hamendesite e personaliteteve boterore. Sipas tij:

“Zogu pati edhe perkrahjen e Londres. Funksionari i Foreign Office-it Nocolson shkruante ato dite: “Nuk mendoj se duhet te perzihemi. Kjo do te thote vetem se serbet do te marrin Shen Naumin si shperblim” (f. 380)….”Njekohesisht u pa qarte se ne politiken e jashtme perparesia do t’u jepej sidomos marredhenieve me Italine. Per sa i perket Jugosllavise, qe i dha nje ndihme te drejteperdrejte per rikthimin ne pushtet, Zogu sakrifikoi Shen Naumin dhe Vermoshin si shperblim per kete ndihme” (f. 400)…..”Musolini nuk ishte i prire t’u jepte shume peshe ketyre argumenteve. Pati vertet edhe ai nje ngurrim kur u mor vesh merreveshja qe thuhej se Zogu kishte lidhur me Pashiqin ne vere te 1924-s, me anen e se ciles parashikohej perkrahja e rikthimit te Zogut kundrejt kompesimit me Shen Naumin dhe Vermoshin” (445-446)….Ne vazhdim duke folur per Mehdi Frasherin shkruan: “Merr pjese ne bisedimet per dorezimin e Shen Naumit, e justifikon ate, thote se “kundershtaret e quanin tradheti, por ne realitet tundej mali per nje mi” (ne te vertet kjo eshte per Vermoshin, GH) dhe shton se “zhurma behej nga ortodokse te Korces qe i jepnin rendesi fetare Shen Naumit” (f. 539). Analiza e dokumentave te paraqitura ne librat e mesiperm te ketij autori nuk perputhen me keto interpretime cka me ka cuar ne perfundimin se akademiku yne nuk kerkon te dale kundra vetevetes per kohen enveriste.

Interesant eshte fakti qe autori i te parit “Fjalor Historik i Shqiperise”,Tirane 2011, Robert Elsie, nuk e ka futur ne permbajtjen e tij problemin e Shen Naumit edhe kur flet per Ahmet Zogun. Mendoj se e ka pasur nje aresye te lidhur me pasaktesite qe e kane shoqeruar gjithmone kete teme.

Qenka e thene qe studiuesit shqiptare, me se fundi, ta perfitojne edhe ata shqisen e oponences dhe te mos pajtohen kurrsesi me mashtrimet e nje propogande thellesisht antishqiptare dhe antinjerezore. Te pakten librin e studiueses Monika Shoshori Stafa: “Monarkia kunder Republikes, si u la Shen Naumi”, Tirane 2011, une e konsideroj si fillimin pozitiv te shkences se historise politike te shqiptareve te sotem. Shtepia botuese “Naimi” i ka bere kete reklame librit me fjale:

“Deri para se te botohej ky liber, ceshtja e Shen Naumit mund te thuhet se ishte ne gjendjen e ligjerimit gojor, midis gojedhenes dhe sekretit, si te kish te bente me te verteta te krptuara prej koherash te thinjura. Ne tekstet shkollore ose nuk permendej fare, ose thjeshte shtonte “nje prej tradhetive te shumta” te ish mbretit Zog. Studimi i M. Stafes perfundimisht e shqipton problemin ne forme akademike-shkencore, duke e shpetuar prej folklorit dhe “shkences atdhetare” (kapaku fundor).

Ekzistenca e dy recenzenteve, Pellumb Xhufi dhe Ben Andoni, tregon, ne nje fare menyre, se ne perpilimin e permbajtjes se ketij libri jane perfshire cilesore te ndryshem te historiografise se sotme shqiptare persa i perket menyres se te kuptuarit te historise se kaluar shqiptare, pasi libri ka nje defekt: nuk perputh idete e fillimit me perfundimet. Autorja e mbyll studimin e saj me kapitullin: “Ceshtja e Shen Naumit: disa perfundime” ku thuhet:

“1- Ceshtja e Shen Naumit, si rast i vetem i rektifikimit te kufirit shteteror te Shqiperise me ish-Jugosllavine, shtrohet si ceshtje e njohjes, e burimologjise, si ceshtje e historiografise. Nje pjese e madhe e burimeve ende nuk jane prekur. Edhe dokumenti themelor, marreveshja Pashiq – A.Zogu eshte bere e njohur permes tekstit te raportuar nga Delegacioni italian ne Shqiperi Farnesina-s. Nuk jane keshilluar ende dokumentat e arkivave jugosllave, te atyre te Fuqive te Medha, te arkivave italiane dhe britanike. Edhe burimet shqiptare nuk jane studiuar ndonjehere ne menyre shteruese.

2-Nga (ana) formale ceshtja e Shen Naumit ka lindur prej pretendimeve sllave per manastirin me te njejtin emer, duke u nisur nga rendesia historike-kombetare per ndergjegjen fetare serbe dhe sllave ne pergjithesi, me referenca ne dokumentin qe iu dha komisionit nderkombetar te caktimit te kufijve, ne te cilin shprehja “jusqu’a St. Naum” mund te kuptohet “deri ne Shen Naum, pa e perfshire ate, por edhe “deri ne Shen Naum”, duke e perfshire ate.

3- Diplomati austriak T. Ippen, ne nje studim monografik ende te pabotuar, qe ruhet ne AQSH dhe njihet me titullin “Si u caktuan kufijte e Shqiperise”, eshte i pari qe ka verejtur se, duke mos shenuar saktesisht “y compris St. Naum” ne fakt Fuqite e Medha “i kane lene rrugen hapur shitjes se Shen Naumit serbeve”.

4- Historikisht sllavet e jugut u jane referuar kishave dhe manastireve me te hershme te besimtareve prosllave per t’i perdorur ato si argumente historike-shpirterore dhe fetare te ekspansionit te tyre. Edhe sot jane pikerisht kishat dhe manastiret e hershme mesjetare qe perdoren si preteks nga Beogradi per te krijuar ishuj te jashtevarur (ai qe quhet “extraterritoriality”) ne brendesi te Kosoves.

5- Miti i hershmerise sllave dhe autoktonise se tyre me hinterlandin ballkanik permes faktoreve mesjetare eshte fals. Sic kane provuar studiuesit etnologe (M. Krasniqi), te gjitha faltoret me te hershme ne Kosove kane qene ne fillim tipologjikisht te ritualit roman dhe vetem me pas jane rindertuar e shnderruar ne perputhje me kanonet pravosllave. Keto faltore jane nje palimpsest, ku shtresa me e vjeter eshte romane dhe te vetmit te krishtere romane ne rajon ne ate kohe ishin arberit.

6- Kryeqendra e krishterimit sllavo-bullgar, rreth e qark liqenit te Ohrit, sikurse provohet nga dokumentet e Arkivit Sekret te Vatikanit, u zhvillua pikerisht permes nje ndikimi te percjelle prej “Beligradit shqiptar”, sic njihej Berati ne mesjete dhe jo prej Beligradit sllav (T.Krastanov etj.).

7- Gjithe qendra urbane dhe ne teresi pellgu i Liqenit te Ohrit ruan gjurme te krishterimit te hershem, kisha paleokristiane (Tushemisht, Lin), si dhe emra shenjtoresh te mbiqujtur “albanskata”, shqiptare, si Sveta Marenska Albanskata (V. Samsuri, Gj. Gusho, Dh. Qiriazi, Sh. Sinani).

8- Korigjimi i kufirit me 1925 ne Shen Naum ne favor te ish-mbreterise serbo-kroato-sllovene u be ne kushtet kur de jure ne organizmat ndekombetare ishte arritur te pranohej argumentimi se manastiri dhe fshati perqark i takonin Shqiperise. Nje perfaqesues i shtetit shqiptar depozitoi ne Paris me 1925 dokumentin mbi bazen e te cilit Tirana hiqte dore vullnetarisht prej sovranitetit mbi Shen Naumin. Mbi bazen e ketij dokumenti Shen Naumi mbetet edhe ne apektin e se drejtes nderkombetare si territor i ish-Jugosllavise.

9- Ceshtja e Shen Naumit u shqiptua fillimisht prej perfaqesuesve te Beogradit. Deri ne vitin 1924 vijuan negociatat per te argumentuar padrejtesine e kesaj kerkese. Gjate qendrimit te A. Zogut ne Beograd u arrit marreveshja e fshehte (“gentilmens agreement”) midis tij dhe Pashiqit, mbi bazen e se ciles, per te shperblyer ndihmen serbe per kthimin ne pushtet, qeveria e Shqiperise linte peng, bashke me Shen Naumin, edhe nje pjese te sovranitetit te saj.

10- Vullnetin e marreveshjes se fshehte Zogu – Pashiq e konfirmoi Asambleja Kombetare me 1925. Pati kundershtime prej deputeteve. Shperthimi i debateve coi ne urdherimin e Asamblese per t’i zhvilluar punimet me dyer te mbyllura. Nje pjese e seancave te zhvilluara me dyer te mbyllura nuk kane procesverbale. A. Zogu u perpoq te zbuse deputetet duke e eufemizuar ceshtjen: fitojme me shume se humbim permes tramtit me nje siperfaqe pyjore ne Vermosh, respektojme sentimentet sllave si sentimente fetare, garantojme rrugen qe ndjek rrjedhen e Shkumbinit.

11- Gjate gjysmes se dyte te shekullit te 20-te ceshtja mbeti tabu, per shkak te frikes se autoriteteve te Tiranes se mos akuzoheshin per pretendime territoriale. Kjo u forcua edhe me shume pas refuzimit te E. Hoxhes per te pranuar nenshkrimin e Aktit Final te Helsinkit, ne te cilin, njera nga shportat themelore ishte pikerisht ajo e mosndryshimit te kufijve. Qendrimi si ndaj nje tabuje vazhdoi edhe pas vitit 1991, ne kete periudhe sipas te gjitha gjasave per te mos vijuar traditen historiografike te erresimit te rolit te ish-mbretit Zog dhe per ta shpetuar ate nga akti i shitjes se territoreve te vendit per qellime te restaurimit te pushtetit.

12- Burimet dhe anketimet shkencore provojne se asnje akt nderkombetar detyrues nuk ka ekzistuar per ndryshimin e kufirit ne Shen Naum ne favor te ish-Jugosllavise. I vetmi dokument, vlera juridike e te cilit do te kishte mbetur zero, pa kalua permes ratifikimit ne Asamblene Kombetare, sepse ishte nenshkruar kur A. Zogu nuk kishte asnje titull zyrtar, eshte marreveshja Pashiq – Zogu. Akti i depozituar nga diplomacia shqiptare ne Paris, prane autoriteteve nderkombetare, per te nenshkruar dhe autorizuar lenien e sovranitetit kombetar mbi Shen Naumin dhe dhurimin e tij Beogradit eshte nje prej akteve me te turpshme te diplomacise shqiptare. Fshehja e procesverbaleve te bisedimeve dhe zhdukja e origjinalit te marreveshjes Zog – Pashiq konfirmon karakterin antihistorik dhe antikombetar te ketij akti.

13- Pasojat e padrejtesive kufitare ne Ballkan do te vazhdojne te ndihen per nje kohe te gjate. E ardhmja europiane e Ballkanit nenkupton jo zhdukjen e ketyre kufijve, por mbulimin e tyre. Shen Naumi eshte nje monument kulturor parasllav dhe nje vendbanim historik i arberve, pamvaresisht se struktura demografike e popullsise tani ka ndryshuar.

14- Historia e kufijve te Shqiperise njihet ne menyre te percipte. Asnjehere nuk jane botuar integralisht te gjitha ktet e kongreseve te Fuqive te Medha, vendimet e konferencave te paqes, protokolleve dy e me shume paleshe dhe sidomos marreveshjet e fshehta per te arritur te kuptohet se cili ka qene evolucioni i ceshtjeve nderkufitare te shtetit shqiptar.

15- Ceshtja ne diskutim ka edhe nje perberese aktuale, sepse e njejta frazeologji politike dhe diplomatike eshte rikthyer ne fjalorin e bisedimeve per procesin e shnderrimit te “vijes se demarkacionit” midis Kosoves dhe vendeve rreth e qark ne nje kufi politik” (f. 163 – 167).

Nga pika 9 deri ne te 12 ka nje kontraktim artificial dhe nje mospeputhje midis faktit dhe hipotezes, pasi asnjeri nuk e di deri me sot tempin e dhurimit apo te shkembimit te territoreve shqiptare dhe ketu qendron sekreti i te ashtequajturit  Shen Naum, pasi autorja pranon se “Shkolla serbe e historiografise e ka pergenjeshtruar ekzistencen e nje marreveshjeje me shkrim dhe pretendon se ekziston vetem nje “gentilman agreement” (f. 51). Kjo nuk me pengon te them se me ne fund me historiografine shqiptare te sotme po ndodh nje ndryshim rrenjesor: problemet kane filluar te vihen ne dyshim dhe kjo eshte nje gje e mire.

A e kuptojne te vetequjturit historiane te epokes komuniste dhe te epokes postkomuniste, qe kane mbetur ne te njejtin pozicion, se cfare mallkimi i kane imponuar Popullit Shqiptar me idete e tyre te mbrapshta antishqiptare dhe antinjerezore?

Por cfare po ndodh edhe pas dyshimit shkencor? Vazhdohet te ngulet kembe se Shen Naumin e shiti Mbreti i shqiptareve Zogu i I-re per ndihmen qe Mbreteria Serbo-Kroato-Sllovene i paska dhene per te rimarre pushtetin ne fund te 1924-es. Dhe e gjitha kjo per te fshehur realitetin historik te ndodhur ne ato ane.

Me 2012 u botua libri i  i Prof. Dr. Kaliopi Naska “Shen Naumi dhe diplomacia e kohes”, e shtepise botuese “Kristalina – KH”, Tirane 2012, me recensent Prof. Dr. Shaban Sinani, por qe fsheh me marifet tendencen enveriste te zberthimit duke u mbeshtetur ne propoganden e komunizmit shqiptar. Sipas autores:

“Dokumentat lejojne te gjykohen dhe te nxirren konkluzione mbi veprimet e ndarmarra nga institucionet me te larta shteterore shqiptare, si Asambleja Legjislative, Senati, Dhoma e Deputeteve, si dhe nga veprimet individuale te mjaft figurave, duke filluar nga kryeministra, ku nje fushe te gjere veprimi ka sidomos Ahmet Zogu: pasqyrohen dhe veprime te anetareve te qeverise, te diplomateve shqiptare qe kane bere mbrojtjen e kesaj ceshtjeje ne gjashte vjet, dhe se si, me ne fund, e legjitimuan dhurimin e Shen Naumit Jugosllavise” (f. XIII ).

Kjo eshte pika e pare e mashtrimit enverist. Jo zonja profesoreshe! Shen Naumi nuk i eshte dhuruar Jugosllavise. Une kam rast te te tregoj se per Shen Naumin nuk eshte luftuar kundra ushtrive jugosllave sic luftoi Heroi i Maleve Shqiptare Preng Cali me malsoret e Veriut per Vermoshin, te cilet e betonuan kufirin me Jugosllavine me kockat dhe gjakun e tyre, dhe kete gje keni tentuar t’ja fshihni nga kujtesa Popullit Shqiptar. Keshtu qe kur nuk ke luftuar per Shen Naumim me gryken e pushkes nuk ka asnje mundesi, qofte dhe teorike, ta fitosh ate. Dmth, Shen Naumi, nuk eshte fituar dhe jo dhuruar zonja profesoreshe.

Ne vazhdim autorja tenton me pergatitjen e ndergjegjes se lexuesit, ku thuhet se:

“Konflikti midis Shqiperise dhe Jugosllavise per ceshtjen e caktimit te kufirit ne Shen-Naum u trajtua nga Gjykata Nderkombetare, pikerisht ne kohen kur ne Shqiperi qe ne fuqi Qeveria e Fan.S.Nolit dhe kur po pergatitej nga autoritetet jugosllave nderhyrja haptazi ne punet e brendeshme te Shqiperise, per te sjelle ne fuqi Ahmet Zogun” (f. XX).

Kjo eshte pika e dyte e mashtrimit enverist. Tendenca e autores per te vene ne ballance Qeverine e Nolit me ate te Ahmet Zogut per problemin e Shen Naumit eshte e pavlefshme jo vetem pse Noli eshte pararendesi i diktatures komuniste duke kryer nje grusht te mirefillte shteti, por Jugosllavia nuk ka nderhyre asnjehere ne punet e brendeshme te Shqiperise per sa kohe qe ne pushtet ka qene Ahmet Zogu. Jugosllavia ka nderhyre ne punet e brendeshme te Shqiperise vetem ne periudhen 1944-1948 atehere kur boshatisi magazinat ne Veriun e Shqiperise, nje dhurate kjo e Enver Hoxhes per t’i shperblyer rmbeshtetjen qe brigadat jugosllave i dhane ne pushtimin e Malesise se Madhe pergjate peridhes 1944-1945. Pastaj  Ahmet Zogu erdhi ne pushtet vete dhe bandat e Fan Nolit nuk e perballuan dot. Historia eshte ndryshe nga ajo qe ke mesuar ne bangat e shkolles. Prapa malit te Skenderbeut eshte nje shpelle qe ka emrin e Abaz Kupit. Banoret e atyre aneve thone se ne ate shpelle eshte strehuar Ahmet Zogu me shoket e tij kur ndodhi grushti i shtetit me 1924. Problemi duhet pare pak si me ndryshe pasi kujtesa popullore nuk permend as ruse te bardhe dhe as serbe ne ndihme te tij per te marre drejtimin e shtetit. Me 24 dhjetor 1924 ne ora 7 mbas dreke Ahmet Zogu me forcat e tij ndodhej ne Gurin e Bardhe, 8 ore larg Tiranes, dhe pritej te vinte me 25 dhjetor ne Tirane. Populli i Tiranes e priti Ahmet Zogun dhe te 3000 trimat qe e shoqeronin nga rruga e Dibres pikerisht tek stacioni i policise tek varrezat e Bamit me nje gjatesi ceremoniale 2 km, pasi kishte perfunduar Operacioni i Veriut (i gjej te gjitha keto ne shtojcen e fletores “Liria” me pronar Av. Dr. Vasil K. Dilo, e merkure, dt 24.12.1924 dhe e premte 26.12.1924).

Autorja e mbyll parathenien me keto fjale:

“Me 18 korrik Eshref Frasheri, kryetar i Asamblese legjislative, u shpreh se, pas bisedimeve te ceshtjes se kufirit duke marre parasysh dhe interesin politik dhe ekonomik te shtetit dhe te popullit pranuan ne parim adreferendum nje shkembim toke midis Shqiperise dhe Jugosllavise dhe qeveria te hynte ne marreveshje32. Kjo marreveshje zyrtare midis Zogut dhe Qeverise Jugosllave u lidh ne korrik te vitit 1925. Ai u orvat ta fshihte permbajtjen dhe natyren e vertete te saj para opinionit publik shqiptar…… Me 30 korrik anetaret e Konferences se Ambasadoreve ne Paris, ne prani te perfaqesuesve te Shqiperise dhe te Jugosllavise, firmosen aktin perfundimtar te kufijve te Shqiperise, i cili u restrua dhe ne sekretarine e Lidhjes se Kombeve36. Me kete merr fund dhe zgjidhja e kesaj ceshtjeje nga me te debatuarat ne instancat nderkombetare dhe ne Qeverine Shqiptare dhe klasen politike te saj. Nje ceshtje e cila me vendimet nderkombetare u fitua disa here dhe me pas u humb ne dem te Shqiperise, per shkak te veprimeve driteshkurtra te kryera nga shtetaret e saj. (f. XXIII, – nenvizimet e mia, GH).

Aresyeja e nenvizimeve eshte e lidhur vetem me nje fakt: autorja nuk thote te verteten.  Kam rast t’i tregoj se Presidenti i Republikes Shqiptare te asaj kohe Ahmet Zogu jo vetem qe nuk e ka mashtruar opinionin, por ai cdo gje e la ne dore te Asamblese per te vendosur mbi nje problem qe kerkonte forcen e armeve dhe qe shteti shqiptar nuk ka qene i afte ta bente kurre ne asnje kohe dhe kunder asnje shteti tjeter (shteti shqiptar ka luftuar vetem kundra popullit te vet dhe kjo sidomos pergjate periudhes 1943-1991). E sa per driteshkurtesine e shtetareve te asaj kohe gjerat duhen pare ne menyre krahasuese me koherat e ardheshme. Krahasoni pasojen e asaj kohe me pasojen e veprimeve te shtetit komunist dhe te Enver Hoxhes dhe pastaj merrni guximin t’i beni oponencen Republikes se kohes se Ahmet Zogut. Shikoni marreveshjen Tito – Enver te shtatorit 1944 dhe shihni pasojen. Kujtoni dergimin e dy divizioneve partizane komuniste ne vjeshten dhe dimrin e 1944 deri ne dimrin e 1945 ne token shqiptare te Kosoves dhe shihne pasojen. Kujtoni ardhjen e dy brigadave serbo-malazeze ne Malesine e Madhe ne pranvere e 1945 dhe shihni pasojen. Kujtoni barazine e lekut me dinarin me 1945-1948 dhe shihni pasojen. Kujtoni mbledhjen e 300 toneve monedha floriri pergjate viteve 1943-1958 dhe shihni pasojen. Jo zonja Profesoreshe! Intelektualet shqiptare te epokes komuniste dhe postkomuniste nuk kane as moral, as force intelektuale dhe as kurajo civile t’i bejne oponencen epokes republikane dhe mbreterore te Ahmet Zogut (budadalleku eshte gje tjeter). Une nuk jam zogist, por kur flitet per nje epoke te shkuar historike gjerat duhen thene sic kane ndodhur dhe jo si me pelqejne mua te ndodhin. Gjyshi im, mesuesi gjysem shekullor i Shkodres (1909 – 1949), Kol Laca, me thoshte se Ahmet Zogu, edhe pse nuk e donte, ka bere vetem nje krim kundrejt Popullit Shqiptar: vari nje klerik.

Ne te 249 dokumentat, duke filluar me projektin austro-italian, Londer 19 mars 1913 deri tek Akti Final i regjistrimit te Kufijve te Shqiperise ne Sekretariatin e Pergjithshem te Kombeve, dt 30 korrik 1926,  te shprehura plotesisht ne 698 faqe, mungojne dy dokumentat historike me kryesore te ceshtjes mbi Shen Naumin: 1 – Pushtimi  i Shen Naumit nga ushtria jugosllave dhe 2 – Pamundesia e shqiptareve per t’ju kunder vene ushtarakisht intervecionit. Te gjitha ato qe ka paraqitur profesoresha e historise vijne pas ketyre  dhe ato dokumenta jane politike dhe jo historike; keshtu qe vlera e tyre eshte e paperfillshme perpara mungeses se historise nder ato ane te Shqiperise. Por ato tregojne edhe nje gje qe nuk na pelqen ta pranojme: arkivat shqiptare jane mbushur me copa letrash te pa vlera qe sherbejne per te argumentuar permasen e mashtrimit enverist.

Por ka nje te vertete tjeter te pasqyruar ne shtypin e kohes, sipas kesaj dinamike:

Me 27 prill 1924 Av. Dr. Vasil K. Dilo filloi botimin e gazetes  “Tirana” duke qene nje oponence e qeverise se Nolit. Kjo beri qe qeveria ta mbylle ate me date  9 gusht, por avokati i ndryshoi emrin dhe vazhdoi ta botoje me emrin e ri “Liria” me date 9 tetor 1924, e cila vazhdoi deri me 13 maj 1925. Me date 19 maj avokati i rivuri emrin “Tirana” duke vazhduar traditen kritike te qeverise, por u ndalua perfundimisht nga qeveria e Zogut me 9 shtator 1925.

Dinamika kohore e Fletores “Tirana – Liria” ka ndjekur kete rruge:

-me 27 prill 1924 botohet Nr. 1 nen siglen “Tirana”

-me 8 gusht 1924, Nr. 16, del numuri i fundit dhe ndalohet nga qeveria e Nolit. si mbas vendimit Nr 87/I. D 11. VIII.924, te Gjyqit Ushtarak te Shtet-Rrethimit.

-me 9 tetor 1924 del me siglen “Liria” Nr. 1 (17).

-me 13 maj 1925 doli Nr. 41 (57) per here te fundit me siglen “Liria”

-me 19 maj 1925 ridel Nr. 17 (58) me siglen “Tirana”

-me 8 shtator 1925 del numuri i fundit i Fletores “Tirana” me Nr. 53 (94) dhe ndalohet nga qeveria e Ahmet Zogut, gje e cila trasmetohet nga Zyra e shtypit me date 11-IX-25 Nr. 666 neper fletore te Shqiperise. Ky akt eshte nje histori me vete ndaj te cilit kam ndermend t’i kushtoj nje artikull me vete.

Gazeta ne fjale jep dinamiken e percaktimit te kufijve Shqiperi – Jugosllavi si me poshte:

Me 9 maj 1925 ne gazeten “Liria”, Nr 40 (56), ne faqen e pare,  jepet lajmi: “Manastir’i i Shen Naumit u vendos perfundimisht per Shqiperine; – vijon teleg. Nr 277 ne 23 – IV – 925.

“Konter propogandave te perhapura me prapamendim me ne fund u justifikua teksti i telegramit te siperm. / Konferenca e Ambasadoreve ne Paris, qe kish mare ne bisedimet e saj ceshtjen e Shen Naumit, verifikoj vendimin e Gjyqit te Lahejit dhe Shen Naumin ja la Shqiperise dhe keshtu ceshtja u perfundua plotesisht ne favorin tone. / Lutemi cpalljani popullit kete lajme gazmore. / Zyra e Shtypit.”

Me 19 maj 1925 ne gazeten “Tirana”, Nr. 17 (58), ne faqen e dyte, kollona 2-3, jepet Shtyl. Arsheollogjike ku shkruhet:

“Masi Manostir i famshem i Shen Naumit pas kaq gjyce dhe kundreshtime u vendos perfundimisht t’i mbetet Shqiperise, themi se asht e aresyeshme, botimi i disa shenimeve arqeollogjike qe na dergoi Arqeollogu i pa lodhur dhe bashkepunetori tone i cquar z.Nikolle G. Mistaqidhi prej katundit Delvines Dhrovjani.                     

                                           Per Qytetin Ahri (Ohri) dhe qarkun e saj

Ahri ose (Ohri) ashte nje qytet i Shqipnis mbi nje brek te nalte, prane liqenit math i cili quhet LIHNIDHE.

Ahri asht vendlindja e shume njeresvet cquar dhe vecanerisht e Justini noit Math, i cili e kishte rethuar vete me mure te nalte dhe me kullera te forta dhe ja vuri emrin “Justinianua e pare” per t’a cquar nga te tjera qytete qe kishte goditur vete, dhe e nderoi tue e ngritur ne graden e Arshieps’opise Autoqefale me vendim te Sinolhit Shjenjte.

Mitropliterit e saj ishin autoqefaler dhe titullin e kishnin “i Ahrit dhe Prespes” dhe kishnin gjithe kompetencat e njej Qishes Autoqefale.

Bota ortodokse e Lindjes pese Kryepiskop Autoqefaler kishte dhe keta ishin: 1) Ay i Ahri 2) i Qipros 3) Ay i Iviriese poshter 4) i Ivirise siperme 5) Ay i Peqit. Keta te peshte nuk sundoheshin prej Patriarkapes Ikumenike.

Ktu ne Ahri gjenden germadha Pellazgjike, Elenike dhe Romane dhe shume lende arsheollogjike, por dhe shume te tilla jane ckaterruar krejt dhe jan rembyer ne kohera te ndryshme. Ne 1430 – 1432 shume kollona nga mermer dhe me shkronja jane ckulur prej Manastirit Shen Naumit dhe prej Qarkut tij dhe u transferuan ne Thraq dhe ne vise te tjera tue u perdor per te goditur pallatet dhe godina te tjera! Por dhe ne vitin 1082 ne mojn “Shkurt” hoqne jo pak keto vise nga Normanderit e te tjere. Ne vitin 272 para Krishtit i ka pas vizituar keto vise Aminta si dhe Gjeneral i Haonasvet dhe i Aleksandrit Math Nikanor-i.

Manastir’i i Shen Naumit ashte goditur mbi themelet e alltarit dhe Kishes te Posidhonit ose te Kavireve dhe shume shekuj perdorej si qendre Kryepiskopie, te cilen njeri pas tjetrit e kane sundur 40 Mitropoliter midis te cileve dhe i quajturit Kostandinos Kavasillas, i cili i beri shume rindertime.

Prane Alltarit te Poseidonit ish dhe ayi Perendeshes “Artemis” mbi themele te seicilit u goditne qilira (banesa per Prifter dhe kallojere).

Manastiri ish i pasur nga te palojtura dhe baketie dhe mbante nje shkolle greke me shume borsister. Kishte nje biblioteke serioze me shume volume dhe doreshkrime dhe Profesore, te cilet kane pas dhenur mesime permenden keto qe pasojne. Mbe 1663-1710 Kllogjerit Dhionis dhe Averqios.  Mbe 1729-1749 Athanasi dhe papa Kosta. Mbe 1713-1719 Athanasi me nje gisht (Monadhaktillos). Mbe 1814-1818 Jorgji Janaqi. Mbe 1741 me shpenzime te Manastirit u shtyp broshura e te 15 shenjtoreve, qe rane therror ne Stromnice mbe 28 te Nendorit. Ketaja ish dhe nje i quajtur Qirillo ose Sofronio, i cili ish Piskop ne Parge dhe ne Elea. Fortesat e Ahrit ose Ohrit dhe te Resnes ishin shume te forta dhe nje nga keto thuhesh “Ohria” dhe kishte mbrenda gjith c’i duhesh, por Aminta e prishi prej themeleve. Por me pas u godit perseri.

Gumener te Manastirit te Shen Naumit, te ditur prej Istorise jane keta qe pasojne:

1567 – 1610 Ierosimos

1587 – 1618 Dhionisos

1688 – 1690 Kllogjer Kostandinos

1760 – 1780     “       Parthenics

1774 – 1802    “        Dhamasqinos

1812 – 1818 Hrisanthos i cili ish dhe mesues

1895 – 1913 Papa Stefani

                                         Nde Dhrovjan 18-4-1925

                                         (nen) NIKOL. G. MISTAQIDHI

Me 23 Korrik 1925, ne gazeten “Tirana”, Nr 39 (80), ne faqen e dyte – kollona trete, jepet lajmi: Kufiri Shqiptaro – Jugosllav, ku shkruhet:

“Z. Mehdi Frasheri i nis si delegat i Qeverise Shqiptare per Beligrad ku do te hyje ne marreveshje me Qeverine Jugosllave per te rregullim te ceshtjes kufirit me kembim te Manastirit Shen Naumit dhe njej pjese te Vermoshit, me toka te tjera ma te mbedha, sipas autorizimit posacme qe dhane te dy dhomat legjisllative, mbledhur si Asamble”

Me 1 gusht 1925, ne gazeten “Tirana”, Nr 42 (83), ne faqen e pare si kryartikull, jepet lajmi: Ceshtjet e kufirit me Jugosllavie, ku shkruhet:

“Kur u vendos nerkombetarisht Shqiperia si Shtet mbevete, natyrisht ju caktuan dhe kufiet e saja me fqinj. Hollesinat, d.m.th. pikat konkrete, te cilat do formonin perfundimisht linjen e ketij kufiri u lane ne nje komision te perbere nga te interesuemit dhe perfaqesuesit e fuqive te mbedha. Nga fqinjet tane Greqia nuk deshi te bente kundreshtime dhe jo vetem qe nu beri pretendime per t’i ndejtur ma tehu por dhe disa katunde, te cilat konferenca e Ambasadoreve e pa te aresyeshme t’i jepeshin Shqiperise, i leroj pa fjale.

Por fqinji tjeter nuk deshi te mbante ballazi nevet gjith ate pozite. Jugosllavia, ndonese dolli prej lufte shume me e madhe se Greqia, u duk ma tamaqare se sa mbase duhesh.

Nuk harrin qe brenda kufijve saj mbeti nje Popullesie Shqiptare teper e madhe, kontraprencipit te se drejtave te kombevet, i cili ish shkaku dhe qellimi i luftes nga an e aliateve, dhe ne saje te seicilit Serbia u madhua tue mbeshtjelle ndene krenjet e veta gjithe bashkekombetaret qe i vuanin ndene zgjedhe te huaj.

Nuk harrin qe dhe linjen e kufirit hollesisht e duaj sa me tehu, ne dem tone, tue insistuar per disa pellemba dhesh pa pike vlefte serioze per te; Por tamahu i saj e hoqi deri sa te lere te pandehet se ajo, e cila ma shume nga kushdo tjeter duhesh re respektonte vendimin e Fuqive te mbedha, ne te cilat gjeti gjith’ ate mbrojtje konta brutalitetit te Imperatorise te Apsburgeve, se ajo, se ajo ish ma e pabindura…..

Se me gjithe qe s’la mjete ligjore pa perdorur, dhe me gjithe qe, dhe konferenca dhe Gjykata Nerkombetare e Hajit, ne menyre te preme dekllaruan se Monastir i Shen Naumit asht e drejt’ e Shqipeniese, me gjithe keto Qeveria Jugosllave s’duket te doje te bindet.

Ballazi kesja gjendjes kesisoj tue u gjendur Qeveria Shqiptare dy gjera kishte te bente, d.m.th. Ja se te insistonte ne te drejten e vete, qofte dhe teorike, (sa qe eksekutim’i titullit sa me lufte prej….Lidhjes Kombevet ose prej vetes saj s’asht sod per sod as e mundur as e urte), tue pritur kohera me favorable, ja t’i perhunjesh nevojes per nje ndreqje.

Per kete te dyten kishte nevoje te autorizimit posacme prej Asamblese dhe pandaja e solli ceshtjan perpara saja. Asambleja d.m.th. te dy dhomat, tue peshuar ceshtjen sic duhesh, autorizoi Qeverine per me ba, ne ia dashte nevoja, dhe kembim tokash. Ne bisedim qe u be dhe brenda ne Asamble dhe jashte ne shtyllat e Shtypit Kombetar u cfaq gjith’idherimi qe ndjen Populli Shqiptar tue u gjendur i shtrenguar te perballoje dhe nje te tille pergenjeshtrim te shpresavet tij per te drejtat e veta te njohura me titull aqe zyrtare sa ato qe ka ay.

Por na duket se dhe disa nga oratoret e Asamblese dhe disa nga fletoret e muar ceshtjen shume trazhikerisht.

E thame qe Jugosllavia nuk duhesh te deftonesh ballazi Shqiperise kaq fanatike per nje manastir, aqe me shume se s’eshte ajo vetem e kreshtere, por ka dhe ne Shqiperie gjith ashtu te Kreshtere dhe pikerisht sasi e ketyre duhesh t’i ispironte asaja nje Shpyrt-madhenie te vecante; Por  kuse nuk deshi, neve nuk na mbetet gje tjeter vecse nje nga te dyja qe tham ma siper.

Dhe cfaqie e idhjenimit konta Fuqievet te mbedha s’ka vend. Ato na i njofne te drejten; por masi gjenden ballazi njej mos-bindjes pa-pritur, na duket sikur na impojnohet nevet t’e lehtesojme xgjidhjen e kombit. S’jemi nevet as te paret as te fundit ata qe nuk i muarem dot te drejtat tona plotesisht sic u njofne me traktate Nerkombetare; ne ndreqie erdhi dhe Jugosllavia ballazi Italise dhe Greqia me Turqine dhe Bullgaria me Greqine.

Nevet nuk na shtrengon njeri te bejme me doemos njeren ose tjetren. Dhe Qeveria tone nuk i tha Asamblese se asht e shrenguar te beje nje gje qe i kerkohet ose i imponohet. Per kundrazi: masi i beri te njohur gjendjen i kerkoi autorizim per marreveshie miqesore, nese marreveshia do te ish e pelqyer, dhe me kondite qe cdo marreveshje t’i paraqitet asaj per aprovim. Keshtu qe nevet kshillohemi vetem e vetem me interesat tona kombetare dhe shtetenore dhe bejme vetem c’na lypin keto e jo cdon kurkush (nenvizimi i gazetes, GH).

Vecanerisht nuk kuptuam dot dy gjera, qe pame ne nje nga simotrat  e Korces, d.m.th. nga nje ane klishene e nje nga anetaret e kabinetit krah-per krah me telegrafet rellative me ceshtjen e Shen Naumit, dhe nga ana tjater “ngarkimin e pergjegjesive per humbjen e Shen Naumit ne te arratisurit politik qe kane shtruar gunen ne Beligrad” (nenvizimi i gazetes, GH).

Qe te dya keto pika s’na duken as pak te goditura. Nuk duam t’i veme askujt (ketu gazeta eshte e prishur, GH) ne dyshim besen e mire (bona fides) simotres. Por thomi se do  pranoje dhe ajo vete pershtypien qe kemi nevet prej tyre se: “qe te dyja provokojne nje pyetje, ne te cilen nxenin pergjigje te shumta dhe te ndryshmedhe njera me e goditur se tjatera.

Dhe te ministrit kompetent s’kish vend klisheja. Qeveria beri me sukses te plote detyren e vet, tue ndjeke ceshtjen kembe per kembe deri sa fitoi letregjykimin. Ndalimet e permbarimit nuk i perkasin kesaj as drejt per drejt as terthorazi, sic lihet te pandehet. Jugosllavia qysh prej 1912 ka pas vendosur te mos i ndahet Shen Naumit. Jemi pra te mendimit se s’asht as pak e drejte as per ate por as dhe per kedo tjeter alluzioni per eksplloatim te njej ospitaliteti dhe per perfitim nga konflikte te huaja….

Alluzione kesisoj jane akuzime sume te renda, te cilat s’permetonet t’i thote njeriu tue u bazue mbi supozicione perxipe dhe pa temele.” (jam munduar ta riperseris pike per pike sipas origjinalit, GH)

Besoj se nuk eshte aspak e veshtire te arrihet ne perfundimin qe problemi eshte i sajuar pike per pike nga nje opozite antishqiptare e kohes  republikane te Ahmet Zogut. Tentativa politik per ta detyruar Popullin Shqiptar te urreje figuren e Mbretit te Pare Shqiptar  eshte gjysma e problemit, pasi ai ka edhe nje suport tjeter te lidhur me nje kategori njerezish qe ishin antizogiste jo per botekuptim apo per moral, por pse donin t’i krijonin vetes perfitime ekonomike sipas parimeve qe shoqeronin epoken otomane ketu ne Shqiperi. Kam  frike se ata kane trashegimtare qe jetojne akoma edhe sot dhe kerkojne te njejtin pozicion. Duhet te jete kjo aresyeja perse vazhdon antizogizmi nen pamjen e Shen Naumit. Kjo do te thote qe problemi i Shen Naumit na con ne zbulimin e struktures se klases politike dhe intelektuale shqiptare persa i perket prejardhjes sociale dhe cfare ka realizuar dhe realizon ajo ne funksion te Popullit Shqiptar, te pakten pergjate ketij 100 vjetori te Shtetit te shqiptareve.

Perfundime

Per te fshehur teresine e krimeve kundra Popullit Shqiptar dhe Shqiperise propoganda enveriste sajoi problemin e Shen-Naumit dhe te Vermoshit sipas asaj qe na kane mesuar neper shkolla dhe qe vazhdon edhe sot duke u nisur nga nje shpikje e segmentit politik antishqiptar qe vegjetonte ne brendesi te Parlamentit Shqiptar te asaj kohe (1925). Problemi i Shen-Naumit nuk ekziston ne asnje forme qe thuhet, ndersa ajo e Vermoshit eshte nje genjeshter ne katror. Per sa kohe qe atje ka jetuar Preng Cali, – i vetmi hero kombetar shqiptar sipas kuptimit qe ka kjo fjale ne gjuhen shqipe,- per aq kohe ajo toke ka qene shqiptare (per kete mund te shohesh Mehdi Frasheri, Kujtime – vitet 1913-1933, f. 185); mos kane bere ndonje mashtrim pas pushkatimit te tij me ato toka (1945), pasi lexuesi duhet te jete i sigurte qe per Vermoshin ka vendosur vetem ai dhe kerkush tjeter. Eshte i vetmi rast ne te gjithe gjatesine e kufirit shteteror shqiptar qe fjalen e pare dhe te fundit e ka thene shqiptari me gryken e pushkes; te tjerat jane perralla. Ndersa per Shen Naumin nuk luftoi asnjeri me arme ne dore dhe kjo eshte aresyeja perse Shen Naumi i takon sllaveve. Pikerisht per te mbuluar kete mungese te atdhedashurise te banoreve te atyre aneve prej 90 vjetesh, te pakten, eshte sajuar, zbukuruar dhe tjetersuar problemi i Shen Naumit. Eshte kjo aresyeja perse Shqiperia e atyre aneve nuk ka histori. Banoret e Jugut te Shqiperise nuk kane luftuar kurre per kufijte e tyre dhe eshte kjo aresyeja perse nje perqindje e larte e banoreve te Greqise jane me prejardhje parashqiptare dhe shqiptare. Eshte pika ku fshihet  politikisht e gjithe historia moderne e Greqise se sotme.

Shqiptaret kane mesuar nga materializmi dialektiko-historik bolshevik qe njeriu eshte kapitali me i cmueshem. E ku na doli qe qenka toka e Shen-Naumit dhe e Vermoshit pjese e cmueshme te tokes shqiptare dhe jo Kosova, apo Cameria. Nuk eshte toka e cmueshme, por Njeriu dhe pikerisht kete njeri ka asgjesuar politika e enverizmit komunist. Dhe ky njeri i mbrapsht, produkt i enverizmit komunist, po merret sot me edukimin e brezit te ri duke ja mbushur koken me mashtrimet e nje epoke thellesisht antishqiptare dhe antinjerezore. Ngjarja e atehershme eshte analoge me ate qe po ndodh sot ne vijen kufitare ujore Shqiperi – Greqi. Bijte e atyre qe e kane shitur dhe stershitur Shqiperine per 45 vjet bejne zhurme se po u shitka bregdeti shqiptar me ndarjen kufitare.

Shqiptaret e sotem i kane genjyer gjithe jeten dhe sot nuk kane rruge tjeter vecse te genjejne femijet e tyre. Por te pakten NE le t’i mbyllim syte duke luftuar kundra mashtrimit te aplikuar per 45 vjet pa pushim. Fakti qe me kete problem po merren shume kohet e fundit duhet te sherbeje si argument se historiografia e sotme po ecen ne gjurmet e asaj enveriste per te njejtat qellime politike dhe goditja duhet te kete te njejtin objekt.

Tirane, 25 janar 2013

70-Diktatura dhe grushti i shtetit 1924

Jo rralle njeriu ka nje fat te cuditshem qe duhet te ndikoje mbi jeten e tij, ne kete rast mbi rrugen e historiografise shqiptare te mijevjecarit te ri. Duke shfletuar dosjet e pafundme te av. Dr. Vasil Dilos me rane ne dore dy dokumenta origjinale, e theksoj origjinale me firme e vule, te viteve 1921 dhe 1924 ku rezulton se ngjarjet e vitit 1924 nuk kane qene dhe aq demokratike sa na e konsideron avokat Ngjela figuren e Fan Stilian Nolit (apostull i demokracise shqiptare e ka konsideruar avokati yne figuren e diktatorit te pare shqiptar ne pushtet). Te dy dokumentat, njera e vitit1921 dhe tjetra e vitit 1924, jane te lidhura midis tyre me te njejten ngjarje dhe me te njejten figure njerezore; ato e trajtojne ngjarjen ne menyre te diferencuar fare hapur ku rezulton qe ngjarjet e vitit 1921 te kene qene me sfond demokratik europian, ndersa ato te vitit 1924 pararoja e diktatures komuniste te instaluar pas 1945. Duke marre per baze kohen e shkurter te ekzistences se grushtit te shtetit me 1924 dhe cfare paska bere brenda 5 muajve diktatori Noli rezulton qe emertimi si nje revolucion demokratik-borgjez i ngjarjeve te 1924 te jete jo vetem nje mashtrim politik, por, kryesisht, nje shtremberim i historise se fillimit te shtetit te shqiptareve. E gjitha kjo sa per nje hyrje te shkurter per ta azhornuar lexuesin me thelbin e ketij artikulli te shkurter.

Me 1921 ne Gjirokaster avokati i nderuar Dr. Vasil Dilo kishte hapur gazeten e tij “Omonia” e cila eshte botuar ne tre gjuhe (shqip, italisht dhe greqisht) sipas situates politike qe kalonte populli yne ne ate kohe, duke mbajtur ne korrent popullin e Gjirokastres mbi ngjarjet politike ne Europe dhe Shqiperine e Jugut. Nga nje leter e Ministrit te Brendshem te asaj kohe marrim vesh se kjo gazete luftonte per bashkim kombetar, problem teper i rendesishem per kohen dhe permbajtja e kesaj letra tregon se si e trajtonte shtypin qeveria e  Iljaz Vrionit (kryeminister 15 nendor 1920 – 01 korrik 1921; sipas librit te Kastriot Dervishit: Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar ne 100 vjet, f. 12) dhe ministri i tij i brendeshem Mehdi bej Frasheri ( 12 janar 1921 – 11 korrik 1921; sipas librit te Hile Lushakut: Ministrat e Brendshem 1912 – 2007, vol. 1, f. 14). Letra ka kete permbajtje:

MINISTRIA E P. TE MBRENDESHME

Nr. 386. Reservat.                                                          TIRANE:  15/ 3 / 921.

————————————–

Drejtoris se gazetes ( OMONIA )

ne

G J I N O K A S T R E

‘’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’’

Tue mare para sysh sherbimet e medha qe ben shtypi per bashkim kombetar, si nje ndihme shpenzimet e gazetes se Z. s’uej ketu mbyllun ju dergojme ( 2000 ) dy mij L. Ital. dhe ju lutemi qi te kujdesoheni tue botue artikuj per te aritur ket qellim te shenjte.

MINISTRI  I  P. TE MBRENDESHME:

Vula dhe emri me dore: Mehdi Frasheri

                                                (origjinali i dokumentit)

Per rrethanat e kohes avokati yne ishte i detyruar te transferohej ne Tirane ku dha nje ndihmese te madhe ne fushen e legjislacionit (ne kohen e Mbretit Zogu i Pare ai shkroi per here te pare Kodin Penal te Shtetit Shqiptar). U detyrua qe gazeten ta transferonte ne Tirane dhe emrin e saj ta ndryshonte duke e emertuar “Tirana”. Ne kete gazete jane te pershkruara ngjarjet e vitit 1924 ku avokati yne kerkonte qe gjerat t’i nenshtroheshin ligjeve te Parlamentit dhe jo deshirave te njerezve (avokat Dr. Vasil Dilo mund te jete i vetmi avokat ne Shqiperi qe pergjate gjithe kohes se ekzistences se tij ne brendesi te shtetit shqiptar (1912 – 1958) ka kerkuar me kembengulje zbatimin e ligjeve ne menyre korrekte qofte kur ka qene avokat, qofte gazetar, qofte zv/kryeprokuror pamvaresisht politikave te aplikuara ne shtetin e ri shqiptar). Keto artikuj u bene nje molle sherri midis qeverise se Fan S. Nolit (kryeminister 16 qershor – 24 dhjetor 1924, sipas librit te Kastriot Dervishit: Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar ne 100 vjet, f. 18) dhe avokatit tone. Dhe cfare ndodh? Lexoni letren e meposhtme per te kuptuar se cfare perfaqesonte qeveria e Fan S. Nolit ne ate kohe dhe krahasojeni me te djeshmen komuniste dhe te sotmen demokratike, te pakten ne fushen e gazetarise:

KOMISERIA E POLICISE                                                Tirane me 1. IX. 924

TIRANE

Nr   1457/I

Drejtories se Fletores “Tirana”

Ketu

-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-

Ju njoftojme se si mbas vendimit Nr 87/I. D 11 VIII.924, te Gjyqit Ushtarak te Shtet-Rrethimit fletorja “Tirana” qi botohet prej anes s’uej, sikunder ju asht njoftue dhe ma pare nga ana e kesaj komiserije se botimi i asaj fletorje asht rreptesisht i ndaluem.

Prandaj porositeni qi te respektoni vendimin ne fjale tue mos e botuem ma ate fletore

Komiser’ i Qendres.

Vula dhe emri me dore Sh. jareci

(germa Sh eshte e pakuptimte, GH)

Firma

                                                (origjinali i dokumentit)

Rendesia e ketyre dy dokumentave per mua qendron ne menyren se si eshte arsimuar Populli Shqiptar pergjate viteve 1945 – 1991 ku ne mendjen e gjithseicilit prej nesh eshte ngulitur mendimi qe demokracia shqiptare ka ekzistuar vetem ne gjashtemujorin e dyte te 1924 dhe ne periudhen 1945-1991. Te pakten keto dy dokumenta tregojne se gjashte mujori i dyte i 1924 kaq qene teper  diktatorial ne raport me vitin 1921. Te pakten dokumenti i dyte tregon se jeta politike ne Shqiperine e vitit 1924, nen regjimin e Fan Stilian Nolit, ka qene shtet-rrethimi. A mund te quhet demokraci kjo lloj politike?

Por ato nga ana tjeter na tregojne perse historianet e regjimit komunist e emertuan grushtin e shtetit te 1924 revolucion demokratiko-borgjez. Emertimet e cdo epoke ne historine e Popullit Shqiptar pergjate diktatures enveriste jane sajuar vetem per nje qellim: te justifikojne, sipas menyren leniniste, ekzistencen ligjore te nje revolucioni socialist ne Shqiperi. A nuk ka ardhur koha te ndryshohet ky perfytyrim dhe kjo menyre e analizave historike dhe politike?

 

Tirane, me 10.12.2012

69-Dardanet e Ilirise apo te Trojes?

(a jane te te njejtit bosht biologjiko-social?)

Studiuesit dhe shkrimtaret shqiptare te te gjithe koherave kane arritur ne nje deduksion: dardanet e Ilirise jane pjestare ne luften e Trojes. Si eshte arritur ne kete perfundim dhe perse sherben ai? Mos valle per te marre lavdine e tjeterkujt, apo per te justifikuar ne menyre te mbrapsht gjendjen e prapambetur shoqerore te shqiptareve? Une e konsideroj kete problem me rendesi te posacme pasi ne baze te ketij mashtrimi te perdorur eshte realizuar justifikimi varesor i ilireve nga pellazget.
Sot problemi dardan ne kuader te iliricitetit te tyre konsiderohet i kopsitur sakte nga pikepamja historike, gjuhesore, etnografike, ne saje te disa punimeve te studiuesve dhe shkrimtareve shqiptare; ku permend disa prej tyre, sipas  rradhes kohore (kjo eshte literatura qe zoteroj une dhe jo e gjithe permbajtja):
1 – Zef Mirdita “Rreth problemit te romanizimit te Dardaneve” ne  Kuvendin e I-re te studimeve Ilire  15-20 shkurt 1972, Tirane 1974, vell. II, f. 171 – 180
2 – Mark Krasniqi “Krahinat etnografike te Kosoves” ne Konferencen kombetare te studimeve etnografike 28 – 30 qershor 1976, Tirane 1977, f. 111-120.
3 –  Moikom Zeqo, Kaloresit Dardane, Tirane 1977
4 – Sulejman Krasniqi, Dardanet, Tirane 1985
5 – Ahmet Kelmendi ne “Kontributi i Aleksander Xhuvanit ne te mesuarit e gjuhes shqipe ne shkollat e Kosoves si dhe ne stabilizimin e gjuhes se pergjithshme letrare kombetare”, Konference shkencore kushtuar 100 vjetorit te lindjes se Prof. Dr. Aleksander Xhuvanit, Tirane 1986, f. 251
6 – Idriz Ajeti ne “Kontribut per studimin e onomastikes mesjetare ne territorin e Malit te Zi, Bosnjes e Hercegovines dhe te Kosoves”, Konference shkencore kushtuar 100 vjetorit te lindjes se Prof. Dr. Aleksander Xhuvanit, Tirane 1986, f. 347
7 – Mark Krasniqi ne “Kuptimi etno-gjeografik i toponimeve te Rugoves”, Konference shkencore kushtuar 100 vjetorit te lindjes se Prof. Dr. Aleksander Xhuvanit, Tirane 1986, f. 359.
8 – Hilmi Agani ne “Rreth dygjuhesise (bilinguizmit) ne lokalitetin e Rahovecit”, Konference shkencore kushtuar 100 vjetorit te lindjes se Prof. Dr. Aleksander Xhuvanit, Tirane 1986, f. 367
9 –  Mark Krasniqi ne “Gjurme e gjurmime” (studime etnografike), Tirane 1982.
10 – Zef Mirdida ne punimin “Studime dardane”, Tirane 1982.
11 – Edi Shukriu – Hoti ne “Kultura materiale dardane ne gjysmen e dyte te mijevjecarit te pare p.e.sone” (Iliria 2 – 1986, f. 23 – 34) – marre nga revista “Gjurmime Albanologjike, seria e shkencave historike”, XIII – 1983, Prishtine 1984, f. 7 – 26.
12 – Muzafer Korkuti ne “Parailiret, Iliret, Arberit”, Tirane 2003.
13 – Kristo Frasherit ne “Historia e Kosoves, vell. I, Dardania (Kosova Antike)” (Tirane 2008).
14 – Luan Perzhita ne “Mbreteria Dardane” (histori e shkurter e shtetit 2400 – vjecar), Botart 2009.
15 – Jusuf Buxhovi ne “Kosova” (Antika, Mesjeta), bot. 4, Faik Konica, Prishtine 2012.
Ndersa lidhja e botes ilire me boten trojane, me ane te Dardanise eshte nje tendence sa e vjeter dhe e re duke mos pasur asnje baze teorike e praktike ku hamendesite perbejne te vetmin argument “historik”.
Por te paket duhet te jene ata shqiptare qe dine se problemi eshte shume –shume me i komplikuar dhe bota e teorise historike nuk e pranon kaq lehte kete lidhje hipotekore edhe pse lista e dijetareve qe pranojne lidhjen e emrit dardan me boten ilire eshte e pasur (te pakten keshtu pretendon akademiku yne, Prof. Kristo Frasheri, ne: Historia e Kosoves, vell. I, Dardania, f. 41); sipas te cilit kjo liste permbledh: Johann von Hahn me studimin e tij monemental “Studime Shqiptare”, Gustav Mayer me vepren “Fjalori etimologjik i gjuhes shqipe”, D. Zippel me punimin kushtuar ilireve deri ne kohen e perandorit August pasi permblodhi burimet antike, Kurt Schutt me disertacionin “Hetime mbi historine e ilireve te vjeter”, Nikola Vulic ne punimet: “Kombesia e dardaneve” dhe “Dardanet”, Domeniko Mustilli i cili pranon perkatesine ilire te dardaneve. Ndersa kunder kesaj lidhje jane: historiani rumun G.G. Mateescu, arkeologu serb M.V.Garasanin (po aty, f.41-43), por dhe romuni R. Vulpe, bullgaret D. Decevi e Vl. I. Georgieve, kurse prej kroateve K. Novaku (Zef Mirdita, Studime dardane, f. 20). Ekzistojne studiues jashteshqiptare (Ivica Degmexhiq) qe i lidhin dardanet e Ilirise me dardanet e Troades, te cilet prej andej jane vendosur ne Gadishullin Ballkanik (Zef Mirdita, Studime….f. 23). Nuk duhet anashkaluar fakti qe kohet e fundit studiuesit Oliver Jens Shmidt dhe Eva Anne Frantz permblodhen ne nje liber (“Historia e shqiptareve”, Tirane 2012) nje seri studimesh te autoreve jashteshqiptare te cilet tentojne te permbysin jo vetem lidhjen dardano – ilire, por te gjithe ndertesen e ngritur mbi vazhdimesine shqiptare te ilireve duke tentuar t’i japin nje ngjyre tjeter historise se Ballkanit te sotem sipas interesave politike te kohes. Ata kane te drejta per sa kohe qe studiuesit shqiptare nuk kane formuar nje metodike fitimprurese nga analiza e fakteve historike, pasi ne te kunderten gjitheshka permbyset ne favor te autoktonise se shqiptarever te sotem, gje te cilen studiuesit shqiptare, por dhe te huaj, nuk dine ta argumentojne ne asnje element. Fakti qe kerkush ne ate liber nuk di te argumentoje asnje pretendim tregon mirefilli se vetequajtura shkence e historise nuk eshte gje tjeter vecse nje aspekt i politikes se sotme. Mund te vecoj Joachim Matzinger ne punimin “Shqiptaret si pasardhes te ilireve nga kendveshtrimi i gjuhesise historike” (f. 13-39), ku permendet nje nendege e hipotezes se prejardhjes se shqiptareve nga dardanet (shenimi 6, f. 14).
Rendesia e kritikes nuk qendron ne permendjen e mendimeve te kunderta, por, kryesisht, ne kritiken e metodave te ndjekura per te kundershtuar apo aprovuar nje ngjarje historike sipas kategorive shkak – pasoje, rastesi – domosdoshmeri, sasi – cilesi dhe te gjitha keto te lidhura me qenien shoqerore, neper te cilat parakalojne te gjitha ngjarjet e ndodhura ne historine e Njerezimit. Duhet te deklaroj qe ne fillim se te gjithe studiuesit shqiptare dhe jashteshqiptare i rreshkasin kesaj metodike dhe mundohen te hidhen nga dega ne dege per te vertetuar ate qe nuk ekziston dot. Ne kete drejtim ajo qe quhet shkence e historise le per te deshiruar tej mases dhe gjitheshka i nenshtrohet politikes agresive, si nje veprimtari instiktive per mbijetese; cka do te thote se e ashtequajtura shkence e sotme e historise nuk merr per baze ligjet natyrore te shoqerise njerezore, por ligjet individuale te fantazise njerezore duke e kthyer historine e njerezimit ne nje mankth mashtrimi politik me tendence drejt krimit kolektiv (te pakten nazismi dhe komunizmi i shek.  te XX-te e kane pasur ne themel kete praktike).
Eshte perseri akademiku yne qe ve ne dukje se Johann von Hahn-i ishte i pari dijetar qe sheh ne rrenjen e emrit te dardaneve fjalen dardhe, te cilen e pranon edhe Gustav Majer (po aty).
Por cfare thote analiza, sipas raportit kohor-hapsinor, e popullates qe fshihet pas emrit Dardani dhe cfare perfaqeson  ky emer ne shkencen e historise? Cfare lidhje ka ky emer me popullaten te quajtur ilire?
Per here te pare emri Dardan haset ne vepren e Homerit “Iliada” (kjo kundershton tezen F. Papazoglu-t mbi permendjen e emrit  Dardan per here te pare ne vitin 344/3 pes; – keshtu pretendon  Edi Shukriu –Hoti ne studimin e saj: “Kultura materiale dardane ne….(Iliria 2/ 86, f. 24), ose ketu fshihet nje manipulim i panjohur i Homerit) dhe mbetet per te percaktuar se cfare percakton ky emer ne historine e lashte te gadishullit tone dhe ne mitologjine helene (eshte nje pike ku cuditerisht bashkohen dy popuj pa asnje lidhje gjenetike e shoqerore, por qe fshehin nje ngjarje dhe nje pasoje formale pas te cilave fshihen shume dukuri). Por duhet thene qe ne harten e famshme te botuar nga Cordiniano, ne librin e tij Shqiperia (vell 1), te cilin shtepia botuese Almera nuk e ka botuar, por qe une e kam riprodhuar ne disa artikuj (fig. 1), emri i Dardanise ekziston mirefilli krahas banoreve primitive te gadishullit tone te pa emertuar (koha e ekzistences nenkuptohet perpara dhe paralel me luften e Trojes), por qe besonin ne kultin e gjarprit. Nuk e di se cfare ka pasur nder mend Cordiniano kur ka publikuar kete harte, por ne qofte se do ta konsiderojme te sakte rezulton se midis dardaneve dhe vendasve autoktone nuk ka asnje lidhje gjenetike perderisa ekziston emri ne njerin prej tyre (pra rezulton qe dardanet te jene pellazge te ardhur). Por problemi i emrit dardan tek Iliada eshte me pak probleme persa i perket perkthimit ne disa gjuhe te botes dhe ne menyren se si shkruhet. Keshtu p.sh.
1 – ne botimin greqisht, Homeri Opera in five volumes, ed. D.B. Monro/Th.W.Allen Oxford, Oxford University Press. 1920, Ἰλιάδος Β (kenga 2), qe ka 877 vargje, fjala Dardan shkruhet   Δάρδανος   dhe ndodhet ne vargun 701. E njejta situate eshte dhe ne botimin e vitit 1978 me copirajt te M.M.Willcock me nje koment shtese anglisht.
2 – ne botimin italisht, Omero – Iliade, bot. 1966, nen okelion Autori e Capolavori, me perkthim te Vincenzo Monti-t, libro II (kenga e II), qe ka 1173 vargje, fjala dardan shkruhet dardanio dhe ndodhet ne vargun 942. Por nje botim ne internet (2012) i po ketij perkthyesi ka disa ndryshime te vogla: kenga e dyte ka 1169 vargje dhe fjala dardanio ndodhet ne vargun 940.

                  fig. 1 (marre nga vepra e Cordinianos: Shqiperia, vell. I)
3 – ne botimin spanjisht, Homero Iliada, La Habana, Cuba 1972, te perkthyer nga  Luis Segala Y Estalella ne formen e grup vargjeve, canto II (kenga e II) ka 877 vargje dhe ne grupvargjet 695-710 fjala dardan shkruhet dardano.
4 – ne botimin shqip, Homeri Iliada, te perkthyer nga prof. Gjon Shllaku kemi disa ribotime sipas kesaj hapsire:
-bot. 1965, kenga e II-te ka 1053 vargje dhe fjala Dardan shkruhet Dardan dhe ndodhet ne   vargun 856.
-bot. 1979, kenga e II-te ka 1054 vargje dhe fjala dardan shkruhet dardan dhe ndodhet ne vargun 854.
-bot. 2006, kenga e II-te ka 1049 vargje dhe fjala dardan shkruhet dardan dhe ndodhet ne vargun 849.
Ndryshimi i emrave dhe i numerit te vargjeve ne poemat e Homerit ndjehet edhe ne kengen e katert, sidomos ne perkthimet shqip. Ne botimin e pare (1965), kenga e 4 – vargu 335, Ajaksat konsiderohet prijesa te Akejve; ndersa ne botimin e dyte (1979), kenga e 4 – vargu 329, Ajaksat konsiderohen prijesa te danajve; gje qe nuk ndodh ne perkthimin italisht (vargu 341), botimin greqisht. (vargu 234) dhe botimin spanjisht (grupvargu 234-239).
Vetvetiu me lind pyetje: perse ne origjinal, greqisht, dhe ne botimin e pare shqip fjala dardan eshte me te madhe ndersa ne te gjitha botimet e tjera ajo eshte me te vogel? Cfare eshte kerkuar te ndryshohet? A nuk fillon ne kete pike pazari e historianeve komuniste me formalistet historiane (dmth njerezve politike) te botes jashteshqiptare? Ne kete pike fillon pikepyetja me e pare e problemit Dardan ne planin historik dhe te gjithe ata qe flasin me kompetence dhe siguri kane si burim me te pare informacionet e dhena nga lashtesia tregimtare, por qe sot nuk ka asnje vlere pasi gjitheshka lidhet me interpretimin vetiak. Dmth shtrojme pyetjen: Si eshte e verteta historike e problemit Dardani?
Sipas Appianit te Aleksandrise (95 – 165) Dardani konsiderohet si i biri i Ilirit dhe e gjitha kjo sipas vizionit historiko – mitologjik grek (Kristo Frasheri, Historia e Kosoves, f. 41, 45), por duke u mbeshtetur ne vepren e Homerit (shek IX Para Kri.) “Iliada” konstatojme se shenimi 149 bot. I-re (shen. 146 i bot. II-te) thote: “- Dardani (vargu 856 bot. I, vargu 854 bot. II.). “Keshtu quhej nje pjese e Trojaneve prej Dardanit qe, sipas mitologjise, ka qene bir i Zeusit. Prandaj edhe mbreti i Trojes Priami quhej Dardanid. Por ne disa raste me emer Dardane quheshin nga Homeri ne pergjithesi Trojanet”. Ke duhet te besojme ne kete rast, pasi rezulton qe Iliri dhe Zeusi na paska qene i njejti subjekt lindes edhe pse per njerin rast (te dytin) behet fjale per stad religjoz te zhvillimit, kur per tjetrin (te parin) per nje emertim qe ne ate kohe nuk ka ekzistuar kurre sipas pikepamjes qe aludon autori shqiptar? Eshte me e lehte te pranohet  huazimi i emrit nga ana e ilireve prej botes pellazge se sa te pranohet lidhja historike midis dardaneve te Ilirise dhe dardaneve te Trojes pellazgjike.
Por po te shihet problemi sipas varesise se elementeve shoqerore nga qenia e organizimit nuk eshte e veshtire aspak te konkludohet me ndryshe dhe me afer te vertetes pamvaresisht ne na pelqen ky perfundim.
Se pari duhet sqaruar se kujt i perkasin dardanet: botes pellazge apo botes ilire, pasi te dyjave eshte jo vetem e pamundur praktikisht, por teorikisht antimaterialiste nga pikepamja filozofike. Meqenese sot ne Shqiperi pranohet kjo lidhje, atehere zberthimin e botes dardano-ilire do ta paralelizojme me gjendjen shoqerore te dardaneve trojane. Punimet e studiuesve shqiptare jane te afta te realizojne kete zberthim me kusht qe konkluzionet t’i nenshtrohen kontinumit kohor – hapsinor. Duke pare ate qe shkruajne studiuesit dhe shkrimtaret shqiptare per kete problem jam i detyruar te ve ne dukje ekuacionin e zhvillimit te shoqerise njerezore ku qelizat shoqerore paraqiten sipas kohes se lindjes, raportit dhe shtritshmerise hapsinore te tyre. Pikerisht kjo perben zgjidhjen e problemit dhe permbysjen e fantazise se shkrimtareve dhe studiuesve shqiptare (edhe studiuesit jashteshqiptare nuk bejne perjashtim nga ky kendveshtrim). Ekuacioni i meposhtem eshte i afte te argumentoje se eshte e pamundur te kemi shtet pa elementet paraardhes (edhe pse ato perfaqesojne nje bashkesi objekt – subjekt), kur e kunderta eshte nje rregullsi ligjore. Dmth eshte e mundur te kemi nje shoqeri te paorganizuar ne shtet, por idete fetare te jene prezente, se bashku me pronen, luften, skllaverine….etj. Por eshte e pamundur te kemi shtet me pronen deri ne stadin e formes fisnore, apo te kemi shtet me te drejten zakonore te pashkruar; eshte e pamundur te kemi shtet me idete fetare te formes pagane (kultin e natyres); eshte e pamundur te kemi shtet me formen patriarkale te familjes.
……………………..     →         →       →             →         →         →
familje + fe + juridiksioni + pronë + luftë + skllavëri + qytet + klasë + shtet
(ekuacioni klasik i zhvillimit kohor te shoqerise njerezore sipas varesise hapsinore te elementeve perberes; shigjetat tregojne pikerisht kete varesine e hapsires shoqerore nga koha )
Raportet kohore te qelizave materialo – subjektive te shoqerise tregojne se ato i nenshtrohen nje rregullsie te varur nga dinamika e gjithseiciles dhe kjo perben te gjithe thelbin e metodikes materialiste te shkences se historise pasi relacionet universale midis strukturave shoqerore duket sikur e prishin kete rregullsi dhe kete kane marre per baze studiuesit shqiptare dhe jashteshqiptare kur kane konkluduar mbi boten dardane, pellazge, ilire dhe te pasardhesve te tyre. E gjitha kjo kerkon te zberthehet dialektika e cdo qelize shoqerore nga lindja deri ne pozicionin e sotem dhe kjo do te tregoje se kush lidhet me boten dardano-trojane dhe ate ilire.
Zberthimi i ketij problemi e ka nje veshtiresi analitike:  nuk njohim ne rrenje dinamiken lindese te qelizave materialo – shoqerore te dardaneve ilire dhe te atyre trojane. Keshtu qe jemi te detyruar te marrin ne konsiderate faza te mevonshme zhvillimi duke parakaluar format lindese. Por analiza sipas kohes historike con ne perfundimin se shoqeria autoktone karakterizohet nga nje vecori: kane shpejtesine e zhvillimit jashtezakonisht te vogel dhe per kete jane me te prapambeturit ne kontinent; ose ne te kunderten  duhet  te  pranojme qe e gjithe shkenca e njerezimit,  prej 2500 vjetesh, ka ecur ne tym dhe ajo eshte thjeshte nje iluzion mashtrues, pasi i gjithe zhvillimi shoqeror i shqiptareve, pergjate kesaj kohe, eshte ne kundershtim me te gjitha praktikat politike te zbatuara ne Toke dhe metodikat ekzistuese nuk jane te afte ta shpjegojne ate.
Vini re nje metodike zberthimi te inicuar 200 vjet me perpara dhe te lene ne harrese me qellim politik:
Familja:
Problemi i familjes dardane nuk mund te ndiqet ne menyre te izoluar nga bota tjeter ilire pasi te dhena te vecanta nuk ka, por ne dime fazat kalimtare te familjes nder autoktonet e Ballkanit per te ardhur te e sotmja qe diaponojme. Keshtu eshte pranuar  se: “Në burimet e shkruara antike, tek Skylaksi, gjeograf dhe historian grek i shekullit VI-V para e. Sonë, thuhet se “burrat i nënshtrohen pushtetit të grave” megjithëse po aty flitet për skllavëri në shoqërinë e liburnëve. Ja pra në kohën kur shoqëria ilire, në përgjithësi kishte pësuar ndryshime të mëdha në diferencimin klasor e megjithëatë gjurmët e matriarkalitetit janë ruajtur” (Bep Jubani, Germime ne varrezen tumolare Ilire te Krumes (Rrethi i  Kukesit), Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f.148). E njejta situate paraqitet edhe ne Epirin e Lashtu ku “Një tjetër veçori është pozita e veçantë e femrës, e cila në ndryshim nga ajo në Greqinë klasike të qyteteve, ka të drejtë të plotë pronësie dhe jetersimi dhe mund të luajë edhe rolin e kryetarit të familjes. Dhe veçoria e tretë është se shoqëria në Epir është e organizuar në grupe etnish në vënd të organizimit në polise (qytet-shtet) që është karakteristikë për Greqinë Qëndrore dhe Jugore, ndërsa e para ngjan me ato të territorit ilir fqinjë” (Gjerak Karaiskaj, Butrinti dhe fortifikimet e tij, f. 25). Raportet e zhvillimit shoqeror te romakeve binin ne sy kur krahasoheshin me boten primitive ilire dhe nuk “është për tu habitur pse një romak, duke ditur dobësinë dhe shëndetligësinë e grave romake, ka qënë i mahnitur jo vetëm me një pozitë të tillë të gruas ilire, por edhe me qëndrueshmërinë e vitalitetin e saj: ato janë “matres familias” në kuptim të “zonjës së shtëpisë” e cila pozitë është e strukturave të lira sociale blegtorale” ( Zef Mirdita, Studime dardane, f. 76). Te gjitha keto me cojne ne perfundimin se familja ilire ishte akoma ne fazen e matriarkalitetit megjithe boten e madhe te relacioneve universale te saj me boten jashteilire. Te gjitha keto nuk do te kishin asnje vlere ne qofte se nuk do te krahasoheshin me te sotmen ku ekziston mirefilli forma patriarkale e familjes, te pakten deri ne fillimet e shek. te XX-te, sidomos ne Kosove (kam parasysh punimin e Mark Krasniqit “Gjurme e  Gjurmime”, f. 192-234, mbi familjet e medha patriarkale shqiptare ne Kosove, ose po ky autor pranon ekzistencen e familjeve patriarkore me nga 20 deri 50 pjestare ne Rrafshin e Dukagjinit, – Konferenca kombeatre e studimeve etnografike, f. 114); kështu që zbërthimi i formës së familjes ilire deri tek forma shqiptare e familjes është në përputhje të plotë me ecurinë klasike të familjes sipas metodikes te ndjekur nga F. Engelsi, Origjina e familjes, pronës private dhe e shtetit (f. 71-72) duke me cuar ne perfundimin se popullata bartese e saj eshte e te njejtit bosht biologjik, por qe permban nje vecori shoqerore te cilen popujt e Europes nuk e disponojne ne ate permase (ndoshta ben perjashtin popullata baske): shpejtesine teper te vogel te zhvillimit shoqeror. Kjo e fundit perben te gjithe te fshehten e gjenezes se popullit te sotem shqiptar dhe shenjen dalluese nga te gjithe popujt e tjere te Ballkanit, te pakten, por dhe bazen teorike per ndertimin e metodikes kerkimore shkencore ne fushen e shkences se historise.
Por paralelizmi me popullaten pellazgo-trojane, sipas kendveshtrimit te dinamikes se familjes, tregon se faza ne te cilen ndodhej familja shqiptare perputhet me ate pellzge, por e gjitha kjo sipas nje diference kohore qe kap vlera mbi 3500 ku persesi permbajtja hapsinore nuk perputhet plotesisht duke qene me mbrapa familjes trojane ne pozicionin e sotem. Kjo e fundit karakterizohet nga nje patrialkalizem tipik, dmth monogami per grate dhe poligami per burrat, por ne fazen fundore te saj drejt monogamise. Duhet vene ne dukje qe dualiteti patriarkalitet – monogami i ka ndjekur shqiptaret dhe paraardhesit e tyre prej me shume se 2500 vjet duke treguar se permbajtja e popullates autoktone nuk eshte ajo qe kujtojme
  Idete fetare
Edhe problemi i dinamikes se ideve fetare nder popullaten qe mban emrin dardan nuk mund te trajtohet ne menyre te vecante, ne raport me boten ilire. Ne qofte se per boten trojane kjo eshte e lehte te konstatohet, por boten gjithperfshireseilire kjo eshte pak e veshtire pasi nuk kemi asnje te dhene se cfare forme fetare kane pasur dardanet e Ilirise, kur per shumicen e ilireve te tjere kjo eshte e dukshme. Duhet vene ne dukje qe bota fetare eshte bota me e vjeter qe i njihet Njerezimit dhe ne kete pike fillon cdo gje e njohur sakte.
Perputhjet dhe mosperputhjet e formave fetare me dinamiken e zhvillimit shoqeror tregon se kjo dinamike eshte e ndikuar nga jashte ku kategoria rastesi – domosdoshmeri percakton formen e perbashkimit shoqeror deri ne ekzistence. Kjo ka rendesi te vihet ne dukje paraprakisht, pasi na meson menyren se si duhet trajtuar bota fetare nder shqiptaret dhe paraardhesit e tyre. I them te gjitha keto pasi ka pasur nga ata studiues qe problemin fetar e kane pare ne menyre tmersisht antihistorike dhe ireale pa i ditur jo vetem detyren ne histori te institucioneve fetare, por pa ditur dhe rolin vendimtar te institucioneve fetare ne Shqiperi. Nuk e di a ka qene kjo ndergjegja e vertet e njerit prej studiuesve serioze te ketyre problemeve, apo ja kane imponuar te shprehet per hipokrizi shkencore per te fshehur faktin cilesor te dukurise, kur shkruan: “shqiptaret  nuk kane pasur kishe kombetare, sepse fene ua ka imponuar pushtuesi i huaj, te cilin kisha e ka perkrahur duke e vene ne sherbim te tij. Ne kete menyre, pra, kisha, feja, ka qene antikombetare e kjo eshte pasqyruar edhe ne antroponimine shqiptare, ne te cilen emrat kombetare jane menjanuar krejtesisht” (Mark Krasniqi, Gjurme e gjurmine, f. 107). Rendesia e ketij konstatimi qendron ne mos marrjen per baze te rolit te ideve fetare ne permbajtjen e shkences se historise, pasi fakti i mesiperm jo vetem qe nuk eshte i vertete, por ai fsheh dhe gjenezen e shqiptareve te sotem pasi duke u pergjithesuar si dukuri nuk shpjegon perse paraardhesit e larget te shqiptareve nuk huazuan nga pellazget dhe helenet boten politeiste, por e parakaluan ate pergjate gjithe kohes se ekzistences se dualitetit relacional ilir – pellazg dhe epiroto – helen duke perkrahur monoteizmin e krishtere e pastaj ate islam. Kjo eshte pika argumentuese kryesore qe ndan epirotet nga helenet dhe bashkimin e tyre me iliret.
Gjëndja e ideve fetare në Iliri gjatë shekujve 40 para Krishtit – 6 pas Krishtit është e jashtëzakonshme nga çfarëdo lloj këndvështrimi (qoftë kohor e qoftë hapësinor). E jashtëzakonshmja qëndron edhe në diçka tjetër; studiuesit tanë ilirologë (edhe të huaj) nuk janë mbështetur kurrë tek feja seriozisht për të vërtetuar gjenezën e shqiptarëve, kur ne themi se vetëm feja është ajo që mund të lidhë teorikisht, të paktën deri më sot, ilirët me paraardhësit e tyre te pa emer, por qe besonin ne kultin e gjarprit dhe qe perbejne fillesen e races se bardhe ne kontinent.
Në Iliri ne gjejmë për kohëra të ndryshme forma të ndryshme idesh fetare ku të tre format e ideve fetare nuk janë të barasvlefshme nga pikëpamja kohoro-hapësinore. Domethënë në Iliri mungon evoluimi klasik i kultit të natyrës në politeizëm dhe ky i fundit në monoteizëm. Pikërisht në këtë mungesë qëndron pika më e fortë e domosdoshmërisë teorike për vërtetimin e gjenezës së ilirëve, të cilët deri më sot janë pa të. Por kjo gjë nuk ka qënë pengesë që në Iliri të kemi edhe kulte pagane, edhe politeizëm, edhe monoteizëm ku vetëm i pari është autokton dhe i evoluar nga një rend paraardhës dhe një popullsi po e tillë, por me emërtim tjetër.
Duke përmbledhur kritikën e ideve fetare në lidhje me gjenezen e tyre ne gjejmë përhapjen e kultit të diellit në të gjithë territorin e Epirit te Jugut dhe në atë qëndror. Si psh tek banorët e Apolonisë dhe Epidamnit ishin ruajtur kultet e diellit edhe pas ardhjes së grekëve (Skender Anamali, Te dhena mbi elementin ilir ne qytetet antike Epidamn dhe Apolloni, Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. II f. 331); ndërsa në shek. VI para Krishtit në Apolloni kemi saktësisht kult të diellit (Neritan Ceka, Apollonia e Ilirisë, f. 88) kohë e cila përkon me ngritjen e qytetit; mbeturinat e kutlit të diellit gjënden edhe tek banorët e Liqenit të Pogradecit (Shkenca dhe jeta 4/85, f. 74) ; edhe bartësit e kulturës së Vajzës (Vlorë) kanë nderuar diellin (Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp I, f. 112-113) në kohën kur edhe paonët (banorë të Epirit Juglindor) kanë pasur kult të diellit si formë të besimit fetar (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 271-272); ndërsa romakët kur erdhën në Iliri, gjetën kulte të lashta (po aty, f. 31), por dihet fare mirë se romakët erdhën në Iliri në shekullin e III para Krishtit, kështu që e dhëna ka edhe vlera kohore.
Po të zbërthejmë këtë dukuri nga ana e gjenezës së ilirëve duhet të pranojmë se ilirët kanë pasur si ndërgjegje fetare vetëm këtë kult dhe asgjë tjetër (është e padiskutueshme se kjo ndërgjegje rrjedh nga qënia shoqërore dhe për këtë është përsëri feja ajo që na tregon këtë qënie shoqërore të ilirëve. Kjo gjë u ka “shpëtuar” materialistëve tanë studiues.
Kur vjen puna për të zbërthyer politeizmin në Iliri nuk është e vështirë aspak të dallosh në të gjurmët e politeizmit helen çka tregon se politeizmi në Iliri nuk është rezultat i zhvillimit cilësor të shoqërisë vëndase, por thjeshtë rezultat i relacioneve Helade – Epir. Ja përse nën emrat Artemis-Diana fshihet një hyjni vëndase (Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp I, f. 224)
Në një farë mënyre kjo duhet të çojë në përfundimin se në Iliri kemi kult të diellit, por edhe tendencën historike drejt politeizmit. Në këtë pikë duhet vënë dallimi përsa i përket evoluimit origjinal apo evoluimit pjesor për efekt përshpejtimi nga bota e relacioneve.
Ne jemi të mendimit se në Epir duhet të kishte pasë filluar kalimi nga kulti i diellit drejt politeizmit përderisa ritet e varrimit nuk ruajnë drejtim të caktuar drejt diellit siç ndodh në të 25 tumat e periudhës së parë të hekurit të zbuluara në Mat, Vodhimë, Vajzë, Fier, Kënetë e Kukësit, Bodrishtë e Kakavijë; gjë e cila ndodh edhe në Drinos (po aty, f. 167, 279). Por kjo gjë nuk duhet të ketë qënë vetëm rezultat i zhvillimit të forcave prodhuese ilire gjysëm shtetërore drejt shtetit, siç pretendohet vënde-vënde. Dhe kjo vërtetohet në dy mënyra: së pari, përderisa ky evoluim idesh fetare nga forma më e parë në të dytën ndodh në pjesën më Jugore të Epirit dhe, së dyti, shpejtësia e vogël e zhvillimit që mbartnin epirotet do të bënte që hopi i menjëhershëm që ndan gjysëm shtetin komunar nga shteti skllavopronar të ketë pamjen e një hopi gradual. Në qoftë se ky hop në Greqi kap vlera kohore 6-8 shekujsh për Epirin ai duhet dhjetëfishuar ose njëzetfishuar. Kështu që përfundimisht politeizmit në Iliri dhe Epir ne i vëmë vizën përgjithmonë.
Por problemi nuk mbaron me kaq. Ne vazhden e kohes dhe ne transformimin e njepasnjeshem te iliro-epiroteve ne arber dhe shqiptare vihet re nje problem qe nuk eshte pare konform dialektikes se ideve fetare. Vihet ne pah indiferenca e shqiptareve per monoteizmin pa ja kuptuar thelbin fenomenit. Keshtu, psh, Hilferdingu thote se “nuk ka popull me indiferent ndaj fese se shqiptaret, te cilet nuk kane frike nga perendia…Nje autor gjerman – shton Hilferdingu – njohes i mire i shqiptareve, me te drejte ka thene per popujt qe jane nen sundimin turk se sllavi, greku e vllahu me teper cmojne fene se lirine. Ndersa shqiptari lirine e cmon mbi cdo gje, me shume se fene” (Mark Krasniqi, Gjurme e gjurmime, f. 309).
Bartja e ideve fetare nga iliro – epirotet tek shqiptaret nuk ka ndjekur rrugen ligjore klasike, por ne baze te imponimt politik eshte kanalizuar karakteri i mesiperm nga e cila nuk eshte nxjerre asnje perfitim pervec urrejtjes per shqiptaret.
Te gjitha keto nuk ndjehen tek pellazget e koherave heroike ku politeizmi ka qene i konsoliduar dhe ecuria e formave fetare neper fazat e zhvillimit social ka ndjekur rrugen me klasike mbi cbaze eshte zbuluar dialektika e ideve fetare ne historine e njerezimit. Kalimi i politeizmit fillestar ne monoteizem te konsoliduar eshte ne perputhje te plote me kalimin e pellazgeve ne helene dhe e ketyre te fundit ne greke duke argumentuar nje unitet absolut lidhes te popullates me produktin e vet ideor. Ne kete pike dinamika pellazgo – heleno – greke nuk perputhet kerkund me dinamikes parailire – iliro-epirote – arber – shqiptare dhe rrjedhimisht bota dardane, ne vendin ku sot gjendet Kosova, nuk ka se si te lidhet as me njeren dhe as me tjetren sipas lidhjes popullate / qenie shoqerore. Kjo do te thote qe sipas ideve fetare njerezit qe emertoheshin ne ato kohe dardane, ne Dardanine Kosovare, nuk jane dardanet e Trojes, por jane shume me mbrapa ne zhvillimin e tyre shoqeror dhe per kete nuk perbejne nje unitet biologjiko – shoqeror.
    Idete juridike  
Te pakten ne kete fushe cdo gje eshte e erret plotesisht dhe Dardanet, jo vetem te Ilirise, nuk kane pasur asnje lloj forme, te pakten deri ne mesin e shekullit te XV-te ku cfaqet legjislatori primitivo – gjysemshteteror Lek Dukagjini.  Analiza e ideve juridike tek shqiptaret e sotem eshte me te vertete e habitshme ne rrafshin hapsinor. Nuk e di a ekziston ne ndonje vend te botes ekzistenca e ideve juridike ne nje stad te caktuar te zhvillimit, por forma pasardhese te jete me primitive, bile shume me primitive. Por me perpara duhet pranuar mungesa totale e ideve juridike ne shoqerine para shqiptare, te pakten perpara Lek Dukagjinit si nje produkt autokton (kjo dallohet me statutet e qyteteve Drisht, Shkoder, Berat, Durres te cilat nuk jane produkte vendase).
Praktikisht ne territorin e banuar nga shqiptarët kanë ekzistuar fillimisht statutet  e qyteteve dhe gjurmet bejne fjale per statute ne qytetet Ulqin, Budva, Tivar, Durres, Drisht,  Shkoder e Berat; ku sot jane zbuluar dhe publikuar statutet e Drishtit, te Shkodres dhe te Beratit vënde të cilat ndodhen brenda territorit shteteror shqiptar (statute keto te inicuara nga institucionet fetare te krishtera). Me vonë u çfaqën kanunet me karakter klasor (i Skëndërbeut dhe Lek Dukagjinit) ku ndjehej  influenca e ideve juridike shtetërore mbi të, pastaj u çfaqën te drejtat zakonore popullore me ngjashmeri të madhe midis përmbajtjes edhe pse bartësit e tyre nuk ishin futur kurrë në relacione thelbësore sociale (kanunet e Dibrës, te Labërisë dhe te Lurës – a nuk tregon kjo se banoret e Laberise rrjedhin nga zonat veriore te Shqiperise se sotme)). Periudha e fundit tenton te rishikoje edhe vete Kanunin e Lek Dukagjinit sipas krahinave ku ai gjen zbatim deri ne mesin e shekullit te XX (variantet e Pukes dhe Mirdites). Në këtë mënyrë problemi vështirësohet në drejtim të autorësisë së të drejtave juridike të zbatuara në territorin e banuar nga shqiptarët. Aq më tepër rritet kjo vështirësi po të kihet parasysh mospërputhja e shkallës së zhvillimit shoqëror të shqiptarëve të fundit të mijëvjeçarit të dytë me përmbajtjen e të drejtave juridike të zbatuara përgjatë gjithë atij mijëvjeçari. Është kjo mospërputhje që e përjashton autorësinë në mënyrë të drejtëpërdrejtë të këtyre ideve nga brëndësia e popullit shqiptar.
Atehere cfare presupozimi duhet te beje studiuesi qe t’i injektoje paraardhesve te afert apo te larget te shqiptareve shkalle zhvillimi me permbajtje juridike te zhvilluar deri ne nivelin e domosdoshmerise se shtetit? Ne kete pike cdo gje bllokohet, kur per pellazget e Trojes problemi eshte i qarte pasi brenda 8-9 shekujsh ne Hellade linden idete juridike te Solonit  e Likurgut dhe u prodhuan dy qytet – shtete: Athina dhe Sparta. Atehere cfare lidhje mund te kete dinamika e ekuacionit pellazg – helen me Dardanine e Ilirise sipas ideve juridike, kur kjo e fundit perputhet me ekuacionin parailir – ilir – arber – shqiptar?
Dmth nga pikepamja juridike pasardhesit e dardaneve te Ilirise nuk perputhen me greket, por me shqiptaret.
Prona
Ndoshta eshte qeliza qe pajton me dukshem te lashten paraskllavopronare me boten e sotme shqiptare duke treguar se karakteristika sociale e shqiptareve te sotem eshte e lidhur vetem me shpejtesine e zhvillimit social. Per studiuesin eshte me e lehte t’i analizoje strukturat sociale te shoqerise parashqiptare duke u nisur nga e sotmja dhe kjo vlen sidomos per pronen, prania e se ciles ka pasur gjithmone pamjen e nje dualiteti prone fisnore – prone private pa qene asnjehere e konsoliduar si qelize materiale e shoqerise. E kunderta e saj con ne permbysjen e situates sociale te shqiptareve duke nxjerre perfundime te dyshimta jo vetem mbi gjendjen sociale te tyre, por, kryesisht, i ndryshon gjenezen sipas pikepamjes hapsinore.
Sipas studiuesve shqiptare ne shoqerine ilire, dardane dhe shqiptare kemi kete dinamike te pronesise:
Sipas akademikut tone Kristo Frasheri: “Ne shek. IV – III para eres sone, kur dalin burimet e shkruara per dardanet, rendi fisnor tek ata ishte shthurrur, ndonese jo kudo ne te njejten shkalle. Te pakten ne shek. IV para eres sone, toka bujqesore ishte kthyer, ndodhta jo kudo dhe ndoshta jo teresisht, ne pronesi private. Ne fshat kishte pronare te medhenj dhe te vegjel.” (Historia e Kosoves, vell. I – Dardania (Kosova Antike), f. 32).
Por sipas nje studiuesi tjeter rezulton qe “Sikunder mesojme nga Straboni dhe Stefan Bizantini, delmatet (komshinjte e te njejtit bosht biologjik me dardanet, GH)  e kane ndare token per cdo tete vjet me anetaret e klanit dhe te fisit. Me qe Straboni per kete treve ka shfrytezuar te dhena te veprave te autoreve te ndryshem si Theopompi, Timeu, Efori, mund te shihet se kjo dukuri eshte e hershme e jo e kohes se Strabonit” (Zef Mirdita, Studime Dardane, f. 81).
Te dy keto informacione, te interpretuar ne menyre tendencioze dhe te kundert, na japin mundesine te ngreme hipotezen qe ne territorin e banuar nga fiset ilire dhe dardane po imponohej vendosja e prones private mbi token si rezultat i botes se relacioneve me boten jashteilire e jashtedardane (ne kete pike duhet ter qendroje koha e huazimit te emrit dardan nga ana e banoreve autoktone). Por e gjitha kjo behet e pavlefshme kur krahasohet me te sotmen ne territorin e Kosoves dhe pranojme qe dardanet e Ilirise jane transformuar ne shqiptaret e Kosoves. Sipas studiuesit entograf: “Meshkujt punojne vetem per kolektivin; cdo pune e tyre, cdo e ardhur nga veprimtaria e tyre, shkon ne arken e kolektivit; ketu nuk ka pasuri ptivate. Kolektivi u siguron te gjitheve njesoj gjerat e nevojshme per jetesen. Keshtu cdo mashkull i kesaj familjeje ka te drejte te martohet me shpenzimet e kolektivit. Gjithashtu edhe vajzat e shtepise fejohen sipas moshes…Pervec te drejtes se marteses, kuptohet se cdo anetar i kesaj shtepie te madhe e ka te siguruar ushqimin dhe banesen.” (Mark Krasniqi, Gjurme e gjurmime, f. 243)
Ky konstatim i fundit i permbys gjerat jo vetem ne planin e dinamikes sociale te vendasve, por, kryesisht ne planin e dialektikes se prones private pasi nuk ka asnje mundesi teorike dhe praktike ne asnje popull te botes qe prona private mbi token te linde ne nje popull dhe pas 2300 vjetesh ky popull t’i thjeshtoje format e pronesise nga private ne fisnore. Ky problem ka vetem nje zgjidhje: prona private mbi token nuk eshte produkt vendas dhe imponimi politik duket sikur formon pronen private mbi token. Fakti qe ne trojet e banuara nga shqiptaret ekziston prona fisnore mbi token tregon fare qarte se shkalla e zhvillimit te saj eshte ne hapat e saj me te para dhe vetem dinamika e pronesise tregon parametrin dallues te shqiptareve ne raport me komshinjte dhe formen klasike te lindjes dhe zhvillimit te prones private ne Boten Njerezore. Eshte e pamundur qe ne nje cep te Materies te pafundme te kete formacione te organizimit me zhvillim prapaktheu te kohes; ne kete pike shume studiues shqiptare nuk i kane te qarta problemet e gjenezes se Popullit Shqiptar dhe gabimet e tyre po i kushtojne shkences shqiptare shume kohe te humbur.
Raporti i shkalles se zhvillimit te pronesise nder shqiptare, pergjate shekullit te XX-te, eshte me mbrapa se shkalla e zhvillimit te pronesise te pellazgeve pergjate luftes se Trojes dhe vetem per kete dardanet e Ilirise nuk kane asnje lidhje sociale e biologjike me dardanet e Trojes.
Lufta si akt dhune me karakter jo politik
Problemi i luftes ne planin filozofik boteror eshte i pasqaruar ne asnje hallke te permbajtjes se saj; aq me teper ne historiografine shqiptare nuk dihet pothuajse asgje, por ne menyre abuzive hamendesia paraqitet si i vetmi argument duke pranuar ekzistencen dhe levrimin e saj nga shoqeria parailire dhe ilire edhe pse ato nuk kane pasur asnje element shoqeror te domosdoshem qe te vertetoje pranine e saj, sic eshte kryesisht prona private, per te mos permendur format fillestare dhe evolutive te saj pergjate transformimit te shoqerise njerezore nga shkalla me e ulet ne ate me te larte. E vetmja arritje e mendimit filozofik boteror eshte lidhja varesore e luftes me pronen private ku kjo e fundit pranohet si domosdoshmeria e ekzistences se luftes (F.Engels, Anti Dyringu), por qe studiuesit shqiptare te te gjithe koherave e kane parakaluar kete postulat duke tjerre nje panorame sociale tej mases antihistorike dhe te demshme per shkencen shqiptare. Kjo me pat detyruar para shume vjetesh (1978) te merrem me kete problem dhe te percaktoj format fillestare dhe evolutive te luftes, problem i cili me detyroi te rishikoj te gjithe gjenezen historike te shqiptareve te sotem, sipas mendimit specifik shqiptar, ku problemi i luftes rezultoi i nje rendesie te vecante. E njejta gje ndodh edhe kur analizohet bota dardane ne raport me boten ilire (format e luftes tek dardanet dhe iliret perputhet plotesisht ne planin kohor duke me dhene armen per te vertetuar lidhjen e tyre biologjike nga pikepamja historike), prandaj dhe rendesia e faktorit lufte ne historine e lashte te tyre behet e konsiderueshme sidomos kur krahasohet me te sotmen.
Studiuesit shqiptare kane pranuar luften si aktivitet nga ana e dardaneve. Keshtu per shembell eshte pranuar se “Burimet antike flasin, kryesisht, mbi vazhdimesine e luftimeve te dardaneve me shtetin maqedonas, duke u bazuar ne kontakte te tilla, historiografia bashkekohore flet mbi rezistencen e shoqerise dardane ndaj helenizmit, gje qe nuk ngjet me fqinjet e tyre jugore, ndonese i njejti autor, me vone, e ve ne dyshim kete rezistence” (Edi Shukriu – Hoti, Kultura materiale dardane ne gjysmen e dyte te mijevjecarit te pare P.E.Sone; Iliria – 2/1986, f. 25). Duke mos percaktuar shkallen e zhvillimit te shoqerise dardane autorja i shpeton percaktimit te unitetit te nje forme te luftes me organizimin shteteror duke e kufizuar ekzistencen e luftes si nje imponim te rastit nga ana e shtetit maqedonas. Por kjo gje nuk ngjet me nje autor tjeter shqiptar qe e shtrin pranine e luftes ne shoqerine dardane, sidomos ne aleancat me shtetin ilir te Gentit. Sipas ketij autori “nen sundimin e mbretit Gent (186-168 p.e.sone) shteti ilir filloi perseri politiken antiromake dhe u fut ne aleance me Maqedonine e Dardanine…” (Muzafer Korkuti, Parailiret, Iliret, Arberit, f. 29).
Studiuesit shqiptar, sidomos pas 1945, kane probleme me botekuptimin e tyre filozofik. Ata ne menyre abuzive pranojne organizime shoqerore shteterore tek iliret jashte qelizave te domosdoshme te shtetit. Po sikur dualiteti social qe mbreteron ne Ilirine e asaj kohe te kete pasur pikerisht cfaqjen e nje lidhje te rastit midis shoqerise ilire primitive dhe nje shtrese politike pellazge si nje mbetje mutacioni shoqeror mijeravecar dhe per te mbuluar prapambetjen mitologjike te ilireve, ne kete rast edhe te dardaneve, mundohen t’i bashkangjitin kete shoqeri dhe kete shtrese ne argumentat e tyre? Analiza e shoqerive perkatese tregon se lufta nuk ka qene pjese perberese ne asnje forme te saj ne shoqerine ilire dhe dardane. Ajo ka ekzistuar vetem si nje imponim i rastit nga ana e komshinjve te tyre te organizuar ne shtet dhe, ne kete drejtim shoqeria ilire dhe ajo dardane perputhen plotesisht duke argumentuar lidhjen biologjike e shoqerore.
Por kjo gje nuk mund te thuhet per shoqerine pellazge te kohes se Trojes. Te pakten shoqeria helene, ne aspektin informativo-historik, fillon pikerisht me Luften e Trojes, gje qe e diferencon jashte mase shoqerine pellazge nga ajo dardanoilire.
Skllavëria
Elementi i skllavit eshte nje nder qelizat kryesore qe ngaterron gjenezen e ilireve ne pergjithesi e dardaneve ne vecanti. Fillimisht gjitheshka ju nenshtrua gjetjeve arkeologjike ku varret me prangat e skllavit kane mbuluar pothuajse te gjithe territorin e Ilirise se dikurshme. Por analiza e gjetjeve arkeologjike sipas filozofise historiko-materialiste e permbys situaten duke e ndare elementin e skllavit nga shoqeria parailire dhe ilire si nje produkt autokton te zhvillimit te shoqerise ne fjale. Nuk eshte e veshtire te kuptohet perse arkeologet dhe historianet shqiptare te epokes komuniste e pranuan apriori ekzistencen e elementit te skllavit ne shoqerine parailire dhe ilire edhe pse kjo binte ndesh me paralelet e tjera shoqerore.
Por pati nga ata studiues qe jashte interesave politike u munduan t’i afrohen te vertetes dhe te dilnin kunder historiografise komuniste te diktatorit. Sipas autorit te studimeve dardane “dihet fare mire qe faktori i skllavit te fiset ilire nuk ka luajtur rol te rendesishem ne jeten ekonomike……Ne driten e ketyre te dhenave (krahasimi me epoken arkaike ne Greqine e vjeter, GH), mund te shihet qarte se elementi i skllavit, jo vetem ne kohen arkaike, por as me vone nuk ka luajtur kurrfare roli te rendesishem ne bujqesi. Me fjale te tjera nocioni skllav “ka te beje me strukturat qytetaro – zejtare, te cilat, sipas Aristotelit, paraqesin nje turme zejtaresh dhe punetoresh me nje hordhi sklleverish” (f. 69-70). Ne funksion te shoqerise dardane autori pranon ekzistencen e fjales duloi e cila “nuk eshte me prejardhje indoevropiane dhe se vendformimi i saj eshte nga Azia e Vogel. Ne baze te rezultateve qe nxjerrim nga analiza e nocionit duloi, qe ka te beje me nje kategori te strukturave sociale, te cilat paraqiten tek dardanet, ne kontekstin kohor, social e ekonimik, mund te konkludohet se ky element paraqet nje qiraxhi, respektivisht “anetaret e shtepise” pikerisht ashtu sic e shpjegon edhe Hesychiu si Oiketai.” (f. 92).
Por akademiku yne duke dashur te vere ne pah ekzistencen e elementit skllav ne shoqerine ilire, pamvaresisht nga ato qe thame me lart, e pranon me gjysem zeri zberthimin e studiusit apolitik dhe ve ne dyshim gjitheshka te percaktuar per shoqerine dardane. Sipas tij “Termi  dulloi ka kuptimin e skllavit. Ai perdorej edhe per skllavin e Athines klasike. Disa historiane mendojne me te drejte se te dardanet dulloi nuk ishte skllav ne kuptimin klasik te termit, si kategori shoqerore e zhveshur nga te gjithe te drejtat civile dhe ne varesi juridike absolute te nje padroni, por fshatare te shpronesuar, te cilet punonin si qiramarres ne tokat e pronareve te medhenj, ekonomikisht te pavarur, por te detyruar te sherbenin ne kohe lufte ne repartet e padroneve apo despoteve. Vec kesaj, sipas Zef Mirdites, ka mundesi qe dulloi e dardaneve nuk i takonte etnikonit te padronit, pra nuk ishte ilir.”(Kristo Frasheri, Historia e Kosoves, vell. I, f. 33).
Ne te vertete po te pranohet ekzistenca e skllavit ne shoqerine ilire jemi te deryruar te parapranojme ekzistencen e ekuacionit sipas elementeve: juridiksion + pronë + luftë, por zberthimi sipas formes klasike dhe imponimi tek shoqeria dardane e ketij ekuacioni tregon qe shoqeria dardane ka qene teper – teper larg asaj qe presupozojne studiuesit shqiptare, kur tek dardanet e Trojen elementi i skllavit kishte arritur shkallen e shfrytezimit seksual (raporti i Akilit me Briseiden) duke na argumentuar distancen kolosale qe ndante dardanet e Ilirise nga dardanet e Trojes sipas elementit te skllavit.
  Qytetet  
Elementi me kryesor qe ka sjelle nje ngaterrese ne percaktimin e gjenezes se shqiptareve te sotem eshte ai i qytetit, pasi ekzistenca e nje numuri te stermadh te tyre ne Epirin Qendror dhe te shkaterruar nga Paul Emili me 168 pa. Kri. e ka devijuar ne thelb kete gjeneze deri ne ate shkalle sa argumentimi i shqiptareve fillon e nenkuptuar me qelizen qytet, por pa e ditur kohen, menyren dhe strukturen e lindjes se qytetit ne planin filozofik dhe historik. Kjo ka bere qe te pranohen pa hezitim te gjitha qytetet e lashta, qe gjenden ne token dardane, ilire dhe ate epirote, si produkte autoktone kur analizat e shpellave rezultojne te rendit 3500 – 4000 dhe jane vendbanimet e vendasve autoktone. Ndersa ne kete kohe qytetet pellazgjike e kishin filluar rrugen e vet historike; dmth dinamike dialektike e produktit social e pellazgeve nuk perputhet me ate autoktone dardano-ilire. Atehere cfare ka ndodhur?
Por pranohen nje kompleks idesh qe realizojne nje zgjidhje te problemit shume afer pergjigjes se sakte te ketij problemi. Sipas autorit te studimeve dardane, kur analizon te dhenat me karakter socialo-politik, “ne driten e ketyre te dhenave duhet pare dhe mungesa e qendrave urbane te tipit klasik ne Dardani, qe ishin karakteristike per boten e lashte greke e romake” (f. 126). Fillimin e urbanizimit te Dardanise autori e lidh me kolonizimet helene ne brigjet e Adriatikut, madje edhe ne brendesi te Gadishullit Ballkanik, duke e konsideruar Damastionin nje produkt te tille te rendesishem (f. 78-79). Merita e ketij autori qendron ne venien ne dukje te problemit te urbanizimit te Dardanise pergjate epokes pararomake ku mendimet e kunderta ne lidhje me sistemin e urbanizimit nuk e kane anashkaluar formen e asaj qe ka ekzistuar realisht. Keshtu qe ky autor pranon se “persa i perket treves dardane ne baze te pak njohurive qe kemi, duhet thene se materiali ndertimor ka qene pothuajse gjithnje druri. Kjo shihet ne Gadimjen e Eperme, 27 km ne juglindje te prishtines, ku eshte deshmuar edhe banesa nen dhe ne trajte eliptike. Sidoqofte, me gjithe materialin e manget dhe te paket, ne baze te kerkimeve pernjohese shihet se treva dardane ka qene e dendur me vendbanime te tipit te “qytezave”, vertet te vogla, por te cilat per nga forma dhe pozita e tyre, sidomos ne treven klasike te dardaneve,….,e shumta perputhet me fshtatrat e sotme (f. 98-99). Edhe kur vjen puna per nje epoke kohore te mevonshem, kur ndikimi helen e humbet performancen historike, autori yne pranon se “zanafilla e urbanizimit, duhet kerkuar ne kohen kur elementet autokton te vendbanimeve protourbane shkrihen ne kohen e kontakteve te drejteperdrejta me elementet e huaj dhe keshtu marrin trajta urbane ne brendesi te mureve me te drejten qytetare romake dhe me veteqeverisjen municipale” (f. 121). Dhe baza praktiko – historike e urbanizimit ter Dadanise eshte e lidhur me perandorine Romake duke marre nje rendesi te shumeanshme te lidhur me strukturen sociale, zhvillimin ekonomik dhe sistemin administrativo – politik te Dardanise (f. 115).
Po t’i krahasojme te gjitha keto me qytetin e Trojes te epokave heroike helene nuk eshte e veshtire te arihet ne perfundimin se lidhja sociale midis tyre nuk ekziston ne asnje aspekt nga pikepamja e urbanizimit jo vetem pse urbanizimi i Trojes i perket nje kohe tej mase me te vjeter se urbanizimi i Dardanise, por dhe ngjashmeria formale nuk ka perputhje pasi kemi te bejme me rende te ndryshme shoqerore dhe kohe aplikimi krejt te ndryshme dhe te diferencuara ne vlera dhjetrashekulliore.
    Klasat shoqerore
Ne te vertete gjeja me e rendesishme ne zhvillimin e nje shoqeria eshte shkalla e zhvillimit te klasave shoqerore jashte konteksit te padrejtesive shoqerore, por brenda konceptit te pabarazise sociale qe vjen si rezultat i ndryshimit te menyres se jeteses dhe kalimit nga jeta bujqesoro-blegtorale ne ate qytetare.
Studiuesit shqiptare, pas 1945, kane qene te detyruar te pranojne ekzistencen e klasave shoqerore ne territorin e banuar nga shqiptaret per te justifikuar filozofine e perdorur ne drejtimin politik te aplikuar (diktatura komuniste) edhe pse kjo i binte ndesh gjenezes historike te Popullit Shqiptar. Cudia qendron ne mosndryshimin e pozicionit edhe te studiuesve kosovare, te cilet ndodheshin nen trusnine e shkences jugosllave dhe e kishin me te lehte te pranonin primitivizmin e popullates autoktone ne raport me vendvarrimet e pellazgeve te ardhur. Keshtu autorja e studimit mbi kulturen materiale ne Dardani pranon se: “si pasoje e diferencimit shoqeror qe shprehet dukshem ne kulturen materiale (madhesite e ndryshme te tumave, ekzistenca e varreve qendrore, vlera e objekteve te gjetura ne varre etj) qe nga fillimi i shek. VI p.e.s, lind dhe deshira e parise fisnore te formuar (aristokracia fisnore) per objekte luksoze” (Iliria 2/ 86, f. 29). Problemi i diferencimit shoqeror nder popujt e zhvilluar nuk ka qene dhe fort e veshtire te percaktohet pasi dinamika e procesit ne fjale, duke qene e shpejte dhe shume pak e ndikuar nga ambienti rrethues, gje qe ka bere te  jete  lehtesisht e zberthyeshme (kete e shohim ne vepren e Frederik Engelsit: Origjina e familjes, prones private dhe e shtetit). Veshtiresia qendron ne percaktimin e procesit nder popujt e vjeter, te cilet duke mbartur nje shpejtesi te vogel zhvillimi dhe duke pasur ndikimin jashteautokton shume here me ndikues se dinamika e brendeshme, e bejne zberthimin e diferencimit social teper te ngaterruar. Autorja e mesiperme duke mos zoteruar asnje metodike analitike per procesin ne fjale dhe duke mohuar, sidomos, te sotme nuk mund te pranoje dot dualitetin social ne Dardanine e atyre viteve te pajtuar formalisht ne saj te sasise njerezore ne disfavor te te ardhurve dhe ne kete menyre ngaterron vendvarrimet e pellazgeve te ardhur me jeten primitive te vendasve autoktone.
E sotmja sociale e shqiptareve, duke perfshire edhe Kosoven, deri ne fillim te shekullit te XX-te, permban nje popullate te diferencuar formalisht nen diktatin e politikes otomane duke krijuar nje pamje sipas raportit fshat – qytet, por kurrsesi sipas raportit klase punetore – klase fshatare. Te pakten kjo e fundit eshte komanduar prej 2500 vjetesh nga relatuesit jashteautoktone dhe me largimin e popullates qytetare per shkaqe politike procesi i diferencimit qytet – fshat ka filluar nga fillimi. Te pakten pas shekullit te XV-te kjo eshte e evidentuar saktesisht ne Shqiperi, ku mbeturinat e procesit politik vazhdojne me permasa me te medha se sa permasa e procesit historik duke na argumentuar se ndergjegjesimi i procesit eshte antihistorik dhe i demshem per jeten sociale te shqiptareve (te pakten pas 1945 ky fenomen ka qene mbizoterues ne shoqerine shqiptare).
Nje krahasim me te kaluaren e kohes trojane tregon se popullate autoktone ne shekullin e XX-te ka qene teper – teper larg diferencimit shoqeror te realizuar nga shoqeria e ardhur pellazge e shekullit te XV Para Kri. dhe krahasimi nuk mund te behet kurrsesi.
Shteti
Eshte nje problem sa i thjeshte aq dhe i lehte per t’u argumentuar ne planin mohues edhe pse kemi kunder te gjithe produktin intektual postkomunist qe gjithsesi eshte produkt i nje diktature qe nuk i ka lene te flase me gojen e tyre, por qe sot detyrojne nje popull te tere te mesojne fantazite e tyre si te verteta absolute.
Por une dua te ve ne dukje analizat kontradiktore te studiuesve shqiptare jo vetem midis tyre, por dhe te nje studiuesi te vetem ne kohera te ndryshme ku me kryesori paraqitet studiuesi Zef Mirdita. Me 1972 kur mori pjese ne Kovendin e I-te te studimeve ilire ai deklaroi se “dardanet na paraqiten si faktor shoqeror i organizuar me organe shteterore, ushtria qe eshte ne gjendje te shkoje ne ndihme dhe me strukturen shoqerore te shtresuar” (Kuvendi i I-re i studimeve ilire, vell. II, f. 171 – 172). Por kur erdhi puna per ta pare problemin ne vecanti per dardanet (ne Studime Dardane, Prishtine 1979) pikepamja e tij ndryshoi permase duke ju afruar me teper realitetit, por kryesorja qendron ne venien ne dukje te veshtiresive qe dilnin  kur ballafaqohet shoqeria ilire dhe ajo dardane me terminologjine helene dhe romake. Ne kete pike autori tregohet i sinqerte duke deklaruar se: “Forma e jashtme e ketyre organizimeve juridiko – politike , se paku per sa i perket treves se Ilirise se Jugut dhe asaj dardane, nuk mund te kuptohet jashte kuadrit te botes helenistike e me vone edhe te asaj romake” (Studime Dardane, f. 89). Akoma me tej autori ndreq perfytyrimin mbi boten ilire dhe menyren e organizimit social te saj, por pa mundur te ndaje veprimin autokton nga ai i imponuar, popullaten autoktone te paster nga ajo e tjetersuar. Sipas tij: “Organizimi fisnor, i cili paraqitet qe ne shek. V p.e.s. dhe perforcimi i tij politik e ekonomik dhe marredheniet e tij  ne nje ane me te nenshtruarit e tij e nga ana tjeter me qytetet autonome, duke filluar prej shek IV p.e.s., madje edhe ne kohen e sundimit te Platorit, Agronit dhe Teutes merr nje forme te rregullimit federativ. Kjo forme do te vazhdoje te funksionoje edhe ne kohen e sundimit absolutist te Gencit. Kete dukuri e ve ne dukje edhe historiografia shqiptare. Ne kete unitet te imagjinuar shprehet qarte jo vetem pavaresia politike, por edhe ekonomike e “principium gentis”…….Dhe pikerisht ne kete kendveshtrim na duket se M. Garashanini, me plot te drejte, e ka karakterizuar kete produkt politik si organizim mbifisnor….po ashtu na duket se me plot te drejte ka konstatuar F. Papazoglu, kur thote se struktura politike e shtetit ilir eshte “nje perberje e qyteteve dhe e bashkesive te medha apo te vogla fisnore” (po aty, f. 90, 91). Dhe kur vjen puna per te nxjerre perfundime per boten dardane eshte i detyruar te pranoje nje perputhje thelbesore me nje fakt imagjinar te pazberthyer sakte. Sipas tij: “Duke pasur parasysh te gjitha keto qe u thane me siper, eshte e kuptueshme pse fiset, ne brendi te Ballkanit dhe ato mbi Narone (Neretve), nuk kane qene te organizuara ne formen shteterore (thelbi historik, GH), sic ishin, psh ardianet (fakti imagjinar i pazberthyeshem sakte, GH)”. (po aty, f. 95), duke harruar se bashkesia e tyre i ndante krahinat ilire ne drejtim te gjenezes biologjiko – shoqerore, gje te cilen nuk e kane kuptuar akoma studiuesit e epokes komuniste qe vazhdojne te vegjetojne ne krye te shkences shqiptare. Vazhdimi i konkluzioneve tek ky autor e ben te pamundur percaktimin e sakte te shkalles se zhvillimit te dardaneve dhe per te avancuar ne perfundimet e tij kerkon ndihmen e Strabonit, me ane te te cilit arrin ne finalen e desheruar: “dardanet kane qene te organizuar ne jeten politike, ekonomike dhe shoqerore, dhe si duket ky “polis arhaia” ka qene nje qender e rendesishme e fisit dardan, te njohur me emrin galabroi… (f. 101)”.
Por studiuesit shqiptare te te gjithe koherave, pas 1945, per te sajuar ekzistencen e shtetit ilir, pamvaresisht nga emertimi, kane fshehur dy probleme kardinale per shkence e historise: 1- Nuk kane zberthyer asnjehere formen klasike te formimit te shtetit dhe sidomos elementet perberes te tij. 2-Nuk kane percaktuar kurre sakte vendndodhjen e popullates dardane, sidomos perpara shek. XV-te Para Kri.. Duke mos bere te gjitha keto i kane rene shkurt dinamikes se zhvillimit te popullates dardane duke arrire ne perfundimin se ka ekzistuar nje mbreteri dardane (kam parasysh broshuren me autor profesorin e asocuar Luan Perzhita: Mbreteria Dardane (histori e shkurter e shtetit 2400 vjecar), Botart, 2009) edhe pse sot pasardhesit e tyre permbajne qeliza primitive sociale tejet larg qelizave shteterore (te drejten zakonore te pashkruar, familjen patriarkale, pronen fisnore).
Duke anashkaluar qellimet politike per te cilen shkruhen keto libra, krahasojme dinamiken politike qe u imponojne dardaneve te Ilirise dhe e krahasojme me ate te Trojes per te pare mundesine e lidhjes, por dhe mundesine teorike  te zhvillimit sipas kesaj hapsire qe na servirin studiuesit shqiptare. Dardanet e Ilirise per mijeravjet, ne saje te relacioneve me pellazget dhe une pretendoj me pjesmarrjen direkte te tyre, mezi kane arrire ne ate faze federative te organizimit shoqeror qe nuk perkon kerkund me qytet-shtetet helene duke ndryshuar cilesisht prej tyre. Atehere duke krahasuar paraardhesit e tyre, para 800 – 900 vjeteve, a mund te pranojme karakterin unik te dy popullatave ne planin gjenetik, ose dhe vetem shoqeror? Historiografia shqiptare ka nje semundje te keqe: e analizon ngjarjen vetem ne ate pike qe i intereson asaj dhe kujton se me kete mund te ndertoje gjenezen e shqiptareve te sotem.  Permend me rradhe autoret shqiptare qe pretendojne se ka pasur shtet ilir, por bindja ime eshte qe keta autore kane qene te detyruar ta pranojne ekzistencen e shtetit ilir sipas urdherit politik te diktatorit:
Ismet Elezi, Mbi disa tipare te se drejtes zakonore, ne Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 209
Zef Mirdita, Studime Dardane, f. 55
F. Drini, Bibliografi e arkeologjisë dhe historisë së lashtë të Shqipërisë 1972-1983, f. 37
Ali Hidri, Historiografia jugosllave mbi shtetin ilir, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 350
Skender Anamali, Te dhena mbi elementin ilir ne qytetet antika Epidamn dhe Apolloni ne  Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp II, f. 318
Skender Aliu, Një qytezë e re ilire në Shqipërinë Juglindore; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të shqipërisë, disp. II, f. 512
Neritan Ceka, Diskutim mbi çështjen numismatike, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 527
Skender Anamali, Myzafer Korkuti, Problemi ilir dhe e gjenezes se shqiptareve ne driten e kerkimeve arkeologjike shqiptare, ne Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f. 153 – 162.
Aleks Buda, rreth disa çështjeve të historisë së formimit të popullit shqiptar, të gjuhës e të kulturës së tij; Shqiptarët dhe trojet e tyre, f. 29
Neritan Ceka, Apollonia e Ilirisë, f. 65
Neritan Ceka, Qyteti ilir pranë Selcës së Poshtme, f. 6
Dhimosten Budina, Disa rezultate te gjurmimeve ne vendbanimet e lashta ilire te Kaonise: Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. II, f. 550
Hasan Ceka, Veprimtaria monetare ne qendrat e tjera te Ilirise se Jugut;  Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp III, f. 582
Gjerak Karaiskaj, Butrinti dhe fortifikimet e tij, f. 25
Selim Islami, Shteti ilir, vendi dhe roli i tij ne boten mesdhetare, ne Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 85 – 105
Perpara se te pranojne ekzistencen e shtetit te ilireve studiuesit shqiptare duhet te hedhin poshte ose te pajtohen, duke e interpretuar ne lidhje me shkallen e zhvillimit te popullates ilire, me postulatin e Karl Marksit qe thote se:
“Asnjë formacion shoqëror nuk vdes përpara se të zhvillohen plotësisht të gjitha forcat prodhuese, të cilave ai u lë mjaft fushë të lirë; dhe marrëdhëniet e reja më të larta të prodhimit nuk lindin kurrrë përpara se të piqen kushtet materiale të ekzistencës së tyre në vetë gjirin e shoqërisë së vjetër” (Karl Marksi, Rreth kritikës së ekonomisë politike, f. 12).
dhe vetem pasketaj duhet te pretendojne ne ka apo jo shtet ilir, pasi te gjitha superpozimet e bera te cojne ne permbysjen e asaj qe ka ndertuar Njerezimi ne fushen e teorise (kjo nuk ka te beje aspak me moden antimarksiste qe zoteron sot ne politiken shqiptare dhe ate boteror, pasi e kunderta me se paku tregon se sa pak e kane njohur marksizmin intelektualet e mijevjecarit te ri).
Permbledhja e gjendjes sociale te dardaneve

Citimi i mesiperm nuk eshte pa gje jo vetem per studiuesit shqiptare, por per te gjithe shkencen e historise. Ajo tregon tipikisht se sa larg nje metodike fitimiprurese eshte kjo shkence ne nivel boteror, le pastaj ne funksion te shqiptareve qe eshte dhe larg realitetit te perjetuaj prej 500 vjetesh te pakten.
Permbledhja  e gjendjes sociale te Dardaneve te atehershem hap nje kapitull me vete per shkencen e albanologjise jo vetem ne planin filozofik, por specifikisht ka krijuar nje kontradikte midis asaj qe zbulohet dhe asaj qe interpretohet; midis mendimit specifik dhe mendimit filozofik. Une mora per baze tre nivele perfundimesh interpretative per te cilat une pretendoj se eshte abuzuar nga padija dhe perdorimi i nje metodike aspak fitimprurese, defekt ky i te ashtequajtures shkence e historise ne nivel boteror dhe aspak specifikisht veterm shqiptar (kjo eshte pika ku studiuesit shqiptare te epokes komuniste mund te shpetonin dinjitetin e tyre profesional, por te cilin nga padija nuk e kane perdorur dot):
1-    Niveli i interpretimit filozofik.
Studiuesit shqiptare kane perdorur nje formule te ciles nuk i kane ditur asnje permase, por duke kujtuar se eshte reale e kane marre per baze dhe mbi kete fragment hipotekor kane ngritur nje sere hipotezash qe bien ne kundershtim me historine reale te Popullit Shqiptar. Sipas kesaj formule “ajo qe eshte rrenjosur e shtresuar me shekuj, nuk mund te zhduket brenda nje kohe te shkurter (Mark Krasniqi, Gjurme e Gjurmime,  f.11). Ne kete forme kjo formule permban brenda elementin kohor te ndikimit hapsinor mbi boten dardane, vetem se ka nevoje per nje specifikim dhe ky specifikim kerkon, medoemos, nderrimin e metodikes se perdorur jo vetem pse nuk eshte e mjaftueshme ky deduksion, por ai ne kete forme nuk ka asnje permase krahasuese. Fakti qe gjuha pellazge eshte imprenjuar tek dardanet, duke perfshire edhe emrin, per mijera vjet dhe nuk ka ndryshuar edhe sot nuk tregon asgje, por po te krahasohet me gjuhen greke do te vihet re se keta te fundit e kane ndryshuar kete gjuhe teresisht edhe pse rrjedhin direkt prej pellazgeve. Ajo qe percakton rrenjosjen e shtresezuar me shekuj dhe mijevjecare duke mos u zhdukur brenda nje kohe jo vetem te shkurter eshte shpejtesia e zhvillimit shoqeror dhe me kete jemi futur ne dyert e shkences se njeriut pasi kemi ndryshimin e njeriut prej njeriut, gje qe perben thelbin e kesaj shkence. Tipikisht dardanet duke qene nen influencen mijeravjecare te pellazgeve moren nga ata te gatshme gjuhen e shkruar dhe ndarjen e punes, por qe kjo e fundit nuk rezultoi ne perputhje te domosdoshme me shkallen e zhvillimit shoqeror duke mbetur thjeshte nje rastesi pa domethenie (domethenia e ndarjes se punes tek shqiptaret dallohet vetem nen sundimin politik otoman dhe kjo perben faktorin kryesor te pershpejtimit ne zhvillimi shoqeror te tyre pergjate 450 vjeteve te aplikimit te kesaj politike). Atehere perse nuk u harrua elementi gjuhesor i pellazgjishtes nder dardane? Problemi nuk eshte kaq i thjeshte dhe ai mund te konkretizohet me dinamiken e elementeve shoqeror qe marrin pjese ne ekuacionin e zhvillimit te tyre. Ne kete rast nuk ka rendesi koha e zhdukjes, por permasa hapsinore e rrenjosjes. Dhe te jeni te sigurte qe ata qe e kane realizuar kete nder dardanet e kane pasur shpejtesine e zhvillimit shume me te madhe se ata dhe rrjedhimisht tregojne ndikimin specifik  HISTORIK  ne zhvillimin e popullates dardane per mijera-mijera vjet. Dhe kjo eshte kryesorja ne zhvillimin e te gjithe botes ilire per te gjithe kohen qe i njeh historia e njerezimit.
2-    Niveli i interpretimit te zbulimit arkeologjik.
Ajo qe eshte gjetur ne nentoken ilire, epirote, e me tutje, eshte e keqtrajtuar ne menyre shume abuzive dhe perfundimet jane me te vertete skandaloze. E keqja e kesaj pune eshte se edhe vete kritika nuk ka qene ne gjendje te realizoje nje zgjidhje pozitive te problemeve historike duke i lene problemet te trashen deri ne ate shkalle sa ajo qe duket si e parendesishme perben thelbin e problemit dhe perfundimi politik ka mbizoteruar ne te gjithe kete zallamati qe konsiderohet si etnogjeneza e dardaneve. Qe lexuesi te kuptoje permasen e kesaj ngaterrese po e ballafaqoj me dy perfundime, te lidhura me zbulimet arkeologjike dhe tipikisht per dardanet. Sipas akademikut tone profesor Kristo Frasheri rezulton se “ne rrjedhen e ketij procesi qindravjecar qe karakterizohet nga epersia demokrafike e banoreve te rinj ilire kundrejt banoreve te meparshem, ze fill etnogjeneza e dardaneve, e protagonisteve historike te Dardanise antike, e stergjysherve te shqiptareve te sotem te Republikes se Kosoves dhe te viseve te tjera dardane, te cilat sot bejne pjese ne Republiken e Serbise, ne Republiken e Maqedonise dhe ne Republiken e Malit te Zi” (Kristo Frasheri, Histori e Kosoves, vell. I, f. 22). Fakti qe akademiku yne e lidh hipotezen e tij etnogjentike te dardaneve me politikat europiane tregon mirefilli se tendenca e ketij interpretimi eshte thjeshte politike dhe aspak shkencore. Aq me keq kur pranon ekzistencen e banoreve parailire te ndryshem nga iliret pa shpjeguar perse iliret na paskan pasur epersi domokrafike ne raport me vendasit. A e di akademiku yne qe emri dardan konsiderohet si emri ekzistues paralel me vendasit autoktone dhe ketu fshihet nje intepretim i gabuar historik? Per cilet dardane ben fjale akademiku yne per dardanet buze Danubit, per dardanet e Trojes apo per dardanet e Ilirise? Jane tre popullata me dinamike shoqerore te ndryshme kundrejt njera – tjetres, por qe njera prej tyre nuk ka asnje lidhje birerie me dy te tjerat. Pikerisht kjo nuk eshte konstatuar nga akademiku yne, ose ne te kunderten duhet te pranoje lidhjet biologjiko-shoqerore midis tyre. Parakalimi i ketij problemi tregon se autori yne nuk e di te gjithe permasen teorike te shtritshmerise gjeografike te dardaneve.
Zbulimet arkeologjike e kane ngateruar akademikun tone deri ne ate mase sa pranon vendosjen e dardaneve ne Ballkanin Qendror pa na treguar me perpara vendprejardhjen e tyre gjeografike. Karakteri politik i interpretimeve te zbulimeve arkeologjike e ka cuar akademikun tone ne keqinterpretime ekstreme ku ai ka dhene definicione kohore pa ja ditur as kuptimin duke e ngaterruar problemin edhe me tej. Sipas tij:  “Nga te dhenat arkeologjike te zbuluara deri  sot kuptohet se dardanet, pasi u vendosen ne Ballkanin Qendror, hyne ne rrugen e nje zhvillimi ekonomik, shoqeror dhe kulturor me te shpejte se fqinjet e tyre veriore (mezet) dhe lindore (thraket), por me ngadalshem se fqinjet e tyre jugore (Helenet) e perendimore (iliret e bregdetit)”(Kristo Frasheri, Historia e Kosoves, vell. I, f.27). Se pari, historiani duhet t’i tregoje lexuesit se si e ka kuptuar ai qe dardanet u vendosen ne Ballkanin e Qendror dhe nuk kane qene atje prej milionavjetesh te themi? Se dyti, historiani duhet t’i tregoje lexuesit se si e ka kuptuar ai qe dardanet hyne ne rrugen e nje zhvillimi ekonomiko-shoqeror me shpejt se disa komshinj dhe me avash se disa komshinj te tjere? A e kupton akademiku yne se pikerisht kjo dukuri perben thelbin e shkences se historise dhe pikerisht kete nuk dine te shpjegojne te vetequajturit historiane ketu ne Shqiperi? Ne qofte se te gjithe keto pretendime te akademikut tone do t’i konsideronim te sakte do te arrihej ne nje perfundim: bota e relacioneve universale i ka detyruar dardanet dhe te gjitha fiset ilire te futen ne shinat e zhvillimit social, por me parametra krejt te tjera nga ato qe njeh historia e njerezimit per te gjithe popujt e Europes, duke perjashtuar basket.
Aresyeja perse autori yne nuk e ka zberthyer problemin sipas ketyre pikepamjeve eshte e lidhur me metodikat qe sundojne mendimin historik boteror, i cili per 2500 vjet vegjeton sipas tregimeve helene duke e asfiksuar te gjithe shkencen e historise ku problemi ilir dhe ai dardan edhe pse eshte i barasvlefshem nga ana kohore analitike me ate helen i eshte nenshtruar ketij te fundit deri ne ate mase sa vetem zbulimet arkeologjike i detyron studiuesit te konkludojne formalisht mbi keto probleme. Kjo vihet re tipikisht kur duam te zbulojme identitetin biologjiko – shoqeror te dardaneve
3 – Niveli i interpretimit konkluziv
Ne fakt qellimi i te gjithe ketij artikulli eshte zbulimi i gjenezes se dardaneve ne konteksin ilir apo trojan, por pikerisht ketij tipizimi konkluziv i reshqasin studiuesit shqiptare. Sipas njerit prej tyre, ndoshta studiuesit me me emer i kesaj fushe: “Si te gjitha fiset e tjera ilire, dardanet jane formuar ne treven ku i identifikon kultura materiale” (Zef Mirdita, Rreth problemit te romanizimit te dardaneve, –Kuvendi i I i studimeve ilire, vell. II, f.171). Ekzistenca e nje emertimi dardan ne brigjet e Danubit e ka ngateruar pak problemin, pamvaresisht nga saktesia interpretative, qe tregon tipikisht se dardanet si emertim nuk jane formuar ne treven ku i njeh historia antike e Gadishullit Ilirik. E bukura eshte se emertimi fillestar dardan nuk perputhet me shkallen e zhvillimit te banoreve te mevonshem dardane cka me con ne perfundimin se tjeter eshte emri historik dardan dhe tjeter jane dardanet e Ilirise. Kjo kuptohet nga ekuacioni i meposhtem ku qelizat shoqerore nuk jane te formuara sipas dialektikes autoktone, por sipas imponimit social te realizuar nga relacionet midis autoktoneve dhe te ardhurve. Kjo do te thote se fillimisht emri dardan eshte emer pellazg, te cilen e muaren ata autoktone qe u relatuan me dardanet fillestare duke mos e humbur dot thelbin gjenetik dhe shoqeror te tyre.
      ↕        ↕             ↕               ↕           ↕           ↕             ↕          ↕          ↕
familje + fe + juridiksioni + pronë + luftë + skllavëri + qytet + klasë + shtet
(ekuacioni klasik, i zhvillimit kohor te shoqerise shqiptare sipas varesise hapsinore te elementeve perberes; shigjeta e poshtme tregon imponimin hapsinor mbi popullaten dardane, kur ajo e sipermja imponimin kohor mbi te relatuarit nga ana e popullates dardane)
Ky ekuacion nuk do te kishte asnje vlere ne qofte se nuk do te krahasohej me ekuacionin klasik te formimit evolutiv te shoqerise njerezore e cila tregon se ecuria shoqerore e popullates ilire, arberore dhe shqiptare eshte bere nen kontrollin politik te Europes sipas te gjitha rendeve shoqerore te parakaluara dhe kjo perben thelbin historik te zhvillimit te tyre.
………………………         →       →              →        →         →
familje + fe + juridiksioni + pronë + luftë + skllavëri + qytet + klasë + shtet
(ekuacioni klasik , dmth edhe teorik, i zhvillimit kohor te shoqerise njerezore sipas varesise hapsinore te  elementeve perberes;  shigjetat tregojne varesine hapsinore)
Ne qofte se do ta ndanim ne elementet perberes kete ekuacion dypermasor ato do te paraqiteshin si me poshte:

              familje monogame     monoteizmi     prone private    
                           ↕                            ↕                            ↕
              familje patriarkale,  kultet pagane,  prone fisnore

Elementet  e tjere jane te imponuar jashte qelizave autoktone pasi ato nuk ekzistojne. Atehere cfare lidhje kane dardanet e Ilirise me dardanet e Trojes, pervec deshirave politike.

Perfundime

Kjo permbledhje e studiuesve shqiptare dhe jashteshqiptare ka vetem nje perfundim: dardanet e Ilirise nuk kane asnje lidhje jo vetem me dardanet e Trojes, por as me emrin Dardani. Ky emer eshte nje huazim nga bota pellazge prej te cileve iliret muaren gjuhen e shkruar. E thene me fjale te tjera banore e Kosoves se sotma rrjedhin nga iliret e djeshem me nje emertim te huazuar nga pellazget qe rezulton te jene emri Dardani. Ne kete pike fillon ngaterresa e botes ilire nga te gjitha krahet studimore.
Por shqiptaret e sotem kane nje defekt social te pakrahasueshem me popujt e tjere te Euqopes: Ata jane te pamiradishem dhe te paditur ne ekstrem.
Ata nuk e njohin dhe nuk ja dine per faleminderit botes Pellazgo – Heleno – Romake  qe i shkeputi nga shpellat dhe detyroi te njihen me jeten sociale pergjate 15 000 vjeteve (te themi), duke pretenduar sot se  jetojne si te tjeret edhe pse moren ndarjen e punes e te gjithe emrat e lashte nga ata.
Ata nuk e njohin dhe nuk ja dine per faleminderit Perandorise Otomane qe i beri Njerez per 450 vjetet e sundimit te saj, duke pretenduar sot se jane te barabarte me ta edhe pse moren te gjitha ligjet njerezore te gatshme prej tyre.
Ata nuk e njohin dhe nuk ja dine per faleminderit Perandorise Austro-Hungareze qe i beri Europiane pergjate 300 vjeteve te arsimimit te tyre, duke pretenduar se jane si ata edhe pse moren elementet me te pare te kultures njerezore nga aristokracia europiane.
Ata nuk e njohin dhe nuk ja dine per faleminderit Selise se Shenjte te Kishes Romane dhe Klerit Katolik Shqiptar qe i arsimoi dhe i prezantoi perpara Botes  Europiane si Komb Shqiptar pergjate 400 vjeteve, duke pretenduar se jane nje komb si popujt e tjere europiane edhe pse moren gjuhen e shkruar dhe edukaten e moralin njerezor prej tyre. Shqiptaret e dinin, por ja kishin ndaluar ta kujtonin se zevendesi i Patriarkut te Shtetit Shqiptar ishte Kleriku i Madh, Arqipeshkvi i Durresit dhe Tiranes, Imzot Nikoll Kacorri. Shqiptaret e sotem nuk e dine akoma dhe ja kane ndaluar ta dine se Kleriku i Madh, Abati i Mirdites, Imzot PRENG DOCI, eshte babai i alfabetit te gjuhes se sotme shqipe. Shqiptaret e sotem mezi e mesuan, ne fund te shekullit te XX-te, se ai qe i kishte vene vulen ligjore alfabetit te gjuhes shqipe dhe kishte ndertuar eposin shqiptar sipas modelit homerian ishte Kleriku i Madh Pader Gjergj Fishta. Shqiptaret e sotem nuk e dine dhe ja kane ndaluar ta dine se Kleriku i Madh, Abati i Mirdites, Imzot Luigj Bumci eshte njeriu i vetem shqiptar qe e shpetoi Popullin Tone nga grykesia serbo – greke duke e “detyruar” Shkelqesine e tij, Papen e Selise se Shenjte Benediktin e XV-te (1914 – 1922), te bisedonte me Presidentin Amerikan Thomas Woodrow Wilson (1913-1921) me 1919 mbi fatin e metejshem te shqiptareve duke i shpetuar perfundimisht nga masakrimi serbo – grek. Shqiptaret nuk e dine dhe ja kane ndaluar ta dine se Kleriku i Madh, eruditi, poeti dhe politikani Pader Anton Harapi ishte njeriu qe e kishte parashikuar katastrofen shqiptare pas 1945-es (ekziston nje promemorie e klerikut ne bashkeveprim me av. Dr. Vasil Dilo dhe Gabriel Meksi, qe ben fjale pikerisht per kete pretendim, shkurt 1944, prone e familjes Dilo) dhe pranoi te vdiste duke u treguar shqiptareve per ditet e zeza qe po afronin edhe pse Burra te tille Kombet e zhvilluara i lindnin nje here ne 1000 vjet (fjale te avokatit mbrojtes, Dr. Vasil Dilo, ne gjyqin qe e denoi me vdekje). Dhe sot intelektualet shqiptaret, produkt i rendit komunist, pretendojne gjithe pompozitet se jane njerez me kulture dhe te ditur; mjere Populli Shqiptar ne dore te kujt ka rene prej 70 vjetesh. Shqiptaret e sotem nuk e dine dhe ja kane ndaluar ta dine se jane si te gjithe popujt europiane, pervec Popullit Italian, pa rilindje, por zanafilla e tyre politike dhe shoqerore fillon me Klerin Katolik Shqiptar dhe pikerisht ky fakt i ben si gjithe popujt e tjere europiane.
Por data 17 Nendor 2012 tregoi se Populli Shqiptar po i kthehet normalitetit historik duke vleresuar te kaluaren e vet historike (kthimi e eshtrave te Mbretit te Shqiptareve  Zogu i I-re eshte fillimi i ketij normaliteti), duke u prezantuar perpara Europes si popull me dinjitet njerezor. Shqiptaret e sotem duhet te mesojne permendesh se cfare ka ndodhur ne periudhen 1908 – 1939 (eshte e vetmja peridhe historike e Popullit Shqiptar dhe e shtetit te tyre prej milionavjetesh) per te kuptuar pse jane brenda Europes dhe pse ndryshojne prej popujve te saj.

Tirane me 21.11.2012

68-Cfare po ndodh me Aktin e Pavaresise se Shtetit te Shqiptareve?

Ky veprim nuk do te binte ne sy ne qoftese disa te vetequajtur studiues nuk do te merrnin kurajon dhe te interpretonin Aktin e Pavaresise se Popullit Shqiptar duke tentuar ose te fshihnin veprimet reale te asaj kohe duke krijuar nenkuptime krejt te tjera dhe ireale ose kerkojne te fshijne ngjarje qe do te ndodhin ne te ardhmen (historianet shqiptare te kohes se sotme jane te vetmit historiane ne bote qe i dalin te ardhmes perpara duke e sunduar KOHEN sipas menyres kriminale).
Me 1991, kur botova artikullin “Kush e masakroi historine e Popullit Shqiptar” (gazeta “Republika” 12 maj 1991), midis te tjerave publikova Aktin e shpalljes se Shtetit Shqiptar te cilin gazeta nuk e botoi per aresyet e saj, por e nenkuptoi te qene ne foton nr. 5 (fig. 1). E krahasova kete foto me ate te botuar me 1962 (fig.2) per  te  evidentuar falsifikimin e saj dhe heqjen e shume e shume emrave duke vene ne dukje se Akti kishte 38 firma dhe

 

 

 

 

 

 

 

 

fig.1 marre nga revista “Perpjekja Shqiptare”,         fig.2 marre nga albumi
nr. 13, 1938, f. 26-27                                                mbi Pavaresine me 1962
shenja gishtash. Ky interpretim para do kohe nuk i pat pelqyer disa studiuesve te tjere me pretendimin qe baballaret e kombit nuk mund te ishin kaq te paditur  sa te mos dinin te vinin firmat e tyre dhe rrjedhimisht  Akti (fig. 2 dhe 4) nuk kishte shenja gishtash, por ato ishin dy vrimat e lidhjes pasi Akti i shpalljes se Shtetit Shqiptar na ishte nje leter e shkruar ne te dy anet dhe pese firma ishin prapa faqes se pare (kritika ne kete rast ishte per personin tim edhe pse studiuesit nuk e permenden emrin). Njeriu kur niset e ben nje studim edhe mund te gaboje dhe ne kete rast pranimi i gabimit duhet konsideruar shenje qytetarie; keshtu qe mua nuk me ngelej gje tjeter vecse te pranoja se kisha gabuar dhe ta mbyllja kete problem pa e tjerre me gjate. Por publikimi i disa varianteve te ketij akti (sipas fig. 4), fshehja e origjinalit te tij dhe pjesmarrja ne diskutim i ish kryeministrit Aleksander Meksi duke publikuar aktin sipas pamjes se fig. 3 ma ringjallen problemin dhe me vune ne dyshim mbi pretendimin e kritikes. Cfare fshihet pas gjithe ketij diskutimi?

 

 

 

 

 

 

 

fig. 3 pretendohet se eshte fotografuar origjinali i 1912-es  nga Foto Marubi                                                                               fig. 4, Akti sipas variantit te vitit 1913 me pretendimin
se eshte marre nga origjinali
Gjeja e pare qe bie ne sy eshte ngjashmeria e shenjave  te zeza ne te dy variantet e pretenduara si origjinale (fig. 2,3 dhe 4), por me nje ndryshim: nuk jane dy shenja te zeza, por tre te tilla (fig. 1) dhe me e sipermja djathtas eshte hequr ne dy te tjerat. Po te shihet me kujdes ne fig.3 shenja eshte drejt zhdukjes, por ekziston si gjurme, kur ne fig. 4 ajo eshte e ndryshuar krejtesisht. Kjo eshte aresyeja qe une pretendoj se Akti i Shpalljes se Pavaresise te Shtetit te Shqiptareve qe qarkullon lart e poshte nuk eshte pike per pike sipas origjinalit  ne te dy variantet (fig. 3 dhe 4) dhe eshte kjo aresyeja perse eshte fshehur kete vit, qe perkon me 100 vjetorin e ngjarjes.
Ne qofte se do te benim nje analize te publikimeve te Aktit te Pavaresise se Shtetit te shqiptareve do te shohim se eshte ribotuar disa here, sidomos ne keto 10 vitet e fundit. Permend me radhe, sipas asaj qe zoteroj une:
Kristo Frasheri ne librin Shpallja e Pavaresise se Shqiperise (28 Nendor 1912), Tirane 2008, f. 92, sipas variantit te fig. 4.
Ismail Qemali (Album) pergatitur nga Prof. Kristo Frasheri, Tirane 2012, f. 73, sipas variantit te fig. 4.
Bardhosh Gace ne librin Ata qe shpallen Pavaresine Kombetare, Tirane 2002, ne kapakun e fundit sipas nje varianti krej te posacem pasi nuk figurojne shenjat e gishtave.
Prof. Dr. Valentina Duka ne librin Histori e Shqiperise 1912 – 2000, Tirane 2007, f. 421, sipas variantit te fig. 4. Por ky botim ka nje vecori: ka te theksuar vendin ku eshte marre; sipas te cilit thuhet:“AQSH, F. 145, V. 1912 D. 3, F. 6”.
E dhena e fundit me coi ne kerkimin e materialit neper libra me te vjeter per te pare se ku gjendej ne ate kohe ky akt dhe si ishte gjendja e tij. Ne nje liber te botuar me 1963 nga ana e Drejtorise se pergjithshme te Arkivave Shteterore te RPSH me titull: “Qeveria e perkoheshme e Vlores dhe veprimtaria e saj (nendor 1912 – janar 1914)”, permbledhje dokumentash, f. 34, pergatitur nga nje grup ekspertesh, jepej vendimi i shkurtuar i Shpalljes se Pavaresise se Shqiperise dhe vendi ne arkiv, sipas te cilit thuhej: A.Q.H. i R.P.SH. F. 71, D. 1, Dok. Nr. 50.382, fotokopje.
Ndersa ne nje liber mbi Ismail Qemalin (permbledhje dokumentash) 1888 – 1919, pergatitur nga Teuta Hoxha dhe botuar nga Drejtoria e Pergjithshme e Arkivave te Shtetit, f. 231 jepet vendimi i Shpalljes se Pavaresise se Shqiperise dhe vendi ne arkiv, sipas te cilit: AQSH i RPSSH, F. 245, D.3, f.5 (originali shqip -nenvizimi i imi, GH). Ne shenimin 1 thuhet, midis te tjerave: “Ne dokument eshte edhe fotografia e pjestareve te qeverise”. Ky shenim me coi ne perfundimin se nuk kemi te bejme  me
                fig.5, akti i pavaresise i riprodhuar nga Lef Nosi cdo pervjetor,           konkretisht 1937, prone e familjes Floqi.
                                             faqja mbrapa e ketij riprodhimi
aktin origjinal, por me nje riprodhim qe realizonte pjesmarresi ne kete ngjarje: Lef Nosi (fig 5). Te gjithe studiuesit shqiptare pas 1945, dhe sidomos pas 2000, kane pasur parasysh pikerisht kete variant te Lef Nosit dhe aspak origjinalin, fati i te cilit eshte vene ne pikepyetje. Por ketu fshihet dicka shume serioze e cila sherben per te zberthyer faktin se cfare po ndodh sot me Aktin e Themelimit te Shtetit te Shqiptareve.
Dyshimi lindi kur u krahasua varianti i revistes “Perpjekja Shqiptare”, nr 13, 1938 (fig. 1) me variantet e ribotuara para 1945-es (fig.4 dhe 5) dhe pas 1945-es (fig 2) dhe te gjitha keto me origjinalin e pretenduar (fig. 3) ku vihet re se nje shenje e zeze eshte drejt zhdukjes, por qe ekziston mirefilli tek fig.1. Kjo do te thote se kur patrioti Lef Nosi u nis per te riprodhuar Aktin e Pavaresise me 1937 i ka dhene pronareve te revistes “Perpjekja Shqiptare” tamam origjinalin e 1912-es kur te gjitha variantet e tjera kane nje modifikim te lidhur me nje shenje gishti. Por kjo te con ne pyetjen: ku e gjeten gazetaret, studiuesit dhe ishKryeministri Aleksander Meksi variantin me gjurmen e gishtit drejt zhdukjes, kur ekziston i vetmi variant me tre gjurma gishtash? Mos valle po pergatiten te grabisin origjinalin duke sajuar nje te perafert? Apo mos valle duan ta ndryshojne origjinalin per te eleminuar gjurmet e gishtave pasi konsiderohet turp qe disa “baballare te Kombit” nuk kane ditur shkrim e kendim? Por per nje gje lexuesi shqiptar duhet te jete i sigurte: Akti i shpalljes se Pavaresise se Shtetit te Shqiptareve fsheh disa te panjohura qe shqiptaret e sotem nuk i dine dhe eshte e lidhur me tre forcat e brendeshme politiko-intelektuale qe kane vepruar ne ate kohe ku dy prej te cilave kane qene te kunderta dhe Europa ka perkrahur vetem grupin e Ismail Qemalit, teme e cila kerkon nje tjeter zberthim nga ai qe na kane mesuar neper shkolla. Nga ana tjeter eshte mire t’u thuhet shqiptareve se Aktin e themelimit te Shtetit te Shqiptareve e inicoi politika e Europes dhe aspak deshirat e Popullit Shqiptar. Eshte mire qe shqiptaret e sotem te dine dy miqte me te ngushte te tij ne keto 300 – 400 vitet e fundit te cilet kane sakrifikuar nga vetja e tyre per te miren e Popullit Shqiptar. Keto gjera shqiptareve te sotem ja kane ndaluar t’i dine dhe e gjitha kjo ne saje te nje politike te brendeshme thellesisht antishqiptare te aplikuar pergjate 45 viteve te diktatures enveriste. Akoma nuk jane deklaruar forcat e brendeshme qe vepruar ne favor dhe kunder shtetit te shqiptareve dhe akoma shqiptaret nuk e dine se kush qene ata qe sakrifikuan per shtetin e tyre. Te gjitha keto Akti origjinal e shpalljes se Shtetit te Shqiptareve eshte i afte t’i zbertheje. Mos valle per te mbuluar kete zberthim po manipulohet sot  Akti i Pavaresise se Shtetit te Shqiptareve?

                                              Tirane, 11.10.2012

67-Perse nuk jemi thjeshte ilire, por iliro-epirote dhe toka e Shqiptareve eshte EPIRI?

Gjeja me e pasakte qe shqiptaret kane mesuar ne jeten e tyre eshte prejardhja shoqerore historike. Thuhet se ne, shqiptaret e sotem, rrjedhim nga iliret dhe gjuha jone eshte nje gjuhe indoeuropiane, pastaj u modifikua nga nje pakice studiuesish, pas 1992-shit, dhe u tha se gjuha shqipe rrjedh nga pellazgjishtja. Por fillimisht duhet vene ne dukje se keto pikepamje kane qene mbizoteruese ne te gjitha shkollat europiane, prej nga e muaren  nje pjese e  intelektualeve shqiptare te arsimuar ne to deri ne mesin e shekullit te XX-te, ndersa pjesa tjeter u mbeshtet ne idene se Populli Shqiptar eshte nje popull indoeuropian dhe nuk kishte se si te ishte autokton. Te gjitha keto perbejne te gjithe bazen “shkencore”, ne thojza, qe ka percaktuar gjenezen e Popullit Shqiptar ne vazhden e kohes duke qene tejet larg realitetit historik. Cudia qendron ne  mbeshtetjen e ketyre pikepamjeve te arsimit shqiptar te epokes komuniste dhe asnjehere nuk u tha perse politika greke pretendonte per Epirin dhe perse Iliria historike nuk e permblidhte te gjithe territorin e banuar nga shqiptaret e sotem. Kjo nuk do te kishte asnje rendesi per te sotmen ku jetojme neqofte se nuk do te kishim zbuluar instiktin e mbrojtjes qe mbizoteron tek intelektualet e sotem shqiptare, i cili mbeshtetet pikerisht tek keto dy pikepamje mbi prejardhjen shoqerore dhe te gjuhes se tyre, pasi fsheh menyren se si eshte formuar kjo inteligjence.
Fillimisht dua te sqaroj se Populli i sotem Shqiptar nuk rrjedh ne menyre te drejteperdrejte nga iliret e vertete dhe gjuha shqipe ka shume me pak lidhje me pellazgjishten se sa me gjuhet europiane qe e kane ndertuar ate prej 2500 vjetesh dhe baza historike e saj eshte karakteri monosilabik qe rrjedh nga parailiret prehistorike duke mos pasur asnje lidhje me pellazgjishten.
Qe te zbulojme permbajtjen e instiktin mbrojtes te inteligjences se sotme shqiptare duhet te permbledhim historine e popullates qe ka banuar ne keto troje, te pakten, ne keto 2700 vitet e fundit pasi pikerisht me kete popullate eshte i lidhur ky instikt. Duhet vene ne dukje qe emertimet e popullatave qe kane jetuar ne gadishullin Ilirik jane vendosur nga helenet e romaket dhe nuk perbejne domosdoshmerisht nje akt te lidhur me gjenezen historike. Per te qene te sakte emri Iliricum eshte nje emertim politik i vendosur nga Roma e epokes Konsullore dhe nuk ka asnje lidhje me gjenezen historike te popullatave qe kane jetuar nen ate emer. Akoma me tej, perpara ilireve nuk ekziston asnje emertim konkret dhe historia e banoreve te gadishullit ku jetojne sot shqiptaret fillon e shkruar nga helenet, te cilet kane pasur shkrimin, produkt i zhvillimit te tyre shoqeror. Por dhe vete heleneve historia i fillon me shkrimin dhe konkretisht me vepren monumentale te Homerit. Eshte kjo veper permbajtja e se ciles lidh helenet me paraardhesit e tyre pellazge, por krijon erresiren e prejardhjes se komshinjve te heleneve me te cilet ata kane pasur vetem nderlidhje formale pa ndikim te drejteperdrejte hapsinor te dukshem. Por duhet vene ne dukje fakti qe periudha parahelene (pellazge) eshte emertuar pergjate shekujve XVIII dhe XIX si periudha heroike greke dhe periudha helene si periudha klasike greke. Ky emertim nuk eshte dhe fort historik, por ai eshte formuluar nga politika europiane per interesat e saja dhe fsheh pasojen kryesore historike qe ka vepruar mbi popullaten parahelene dhe helene deri ne ate mase sa sot nuk ka rilindje helene nen pamjen e popullates greke. Cfare ka ndodhur? Kete problem e zgjidh percaktimi i prejardhjes sociale te shqiptareve te sotem.
Ngjarjet jane shume – shume me te vjetra nga sa pretendohet dhe nuk ka asnje burim te shkruar qe te mund te flase per paraardhesit me te larget te shqiptareve te sotem. Gjurma me e hershme e banoreve autoktone eshte e lidhur me idete fetare te nje popullate qe besonte ne kultet pagane (kultin e gjarprit), kult te cilin ne kete forme nuk e kam hasur ne asnje popull te Europes (njihet kulti i Diellit tek basket dhe nje gjurne fundore tek parahelenet, qe sipas te gjitha gjasave emertohen pellazge). Kete gjurme e kam hasur tek nje liber i Fulvio Kordinianos (Albania, vell. 1) ku jepet nje harte (Ilirikum) mbi shtritshmerine e ketyre banoreve me kete lloj besimi fetar; – kete harte e kam publikuar ne disa artikuj te kahershem; per kete shih: “Si e shtremberojne historine, posacerisht, Ardian Klosi e te tjere”, pjesa e dyte; “Si erdhen, si u relatuan dhe si u transformuan” (pellazget); “Nje interpretim i tri hartave te vjetra” – emision televiziv te publikuara ne albanovaonline.com, www.genchoti.com (foto 1).

                                              foto 1
Harta eshte nje botim i vitit 1640 dhe, duke pretenduar se mbeshtetet ne te dhenat e autoreve te lashte, nuk ka asnje mundesi praktike te tregoje saktesisht shtritshmerine territoriale te banoreve autoktone. Te dhenat jane te lidhura me nje epoke qe kosiston pas ardhjes se pellazgeve dhe permbledh gojedhana te transmetuara brez pas brezi deri ne fillim te shekullit te V Para Kri. dhe te publikuara nga Herodoti (484 – 425), cka con ne kerkesen qe, ne kete pike, informacioni i dhene ka nevoje per interpretim. Kjo e fundit duhet te lidhet me metodikat qe perdoren sot ne histori per te pare perputhjen apo distancen me ligjet e shoqerise njerezore. Eshte e pamundur te jete analizuar sakte shtritshmeria e vendasve autoktone para qindramijeravjeteve dhe pas ardhjes se pellazgeve. Kjo eshte e pamundur te jete realizuar ndonjehere ne planin historik atehere kur vendasit relatoheshin midis vetes dhe me natyren. Procesi eshte tej mases i panjohur dhe per kete nuk mund te merret per baze jo vetem Herodoti, por as shkrimet e sterlashte te para 5000 vjeteve. E vetmja menyre per te kapur pikat e kontaktit eshte mbeshtetja ne mendimin filozofik materialist dhe analiza e gjendjes shoqerore te vendasve dhe e te ardhurve ne momentin e njohjes me te pare (ne kete pike Herodoti mund te na ndihmoje). Fakti qe Europa e shek. XVII-te i vendos vendasit autoktone ne veri te gadishullit Ilirik (poshte Danubit) dhe ne jug te gadishullit ekzistojne banimet shpellore te rendit 3500 – 4000 vjet perpara (ne Gajtan, ne kanionin e Langerices, ne Zare) kur qytet pellazge kishin marre zhvillimin maksimal te rendit fisnor tregon se shtritshmeria e vendasve autoktone nuk eshte pasqyruar sakte edhe pse te dhenat tregojne se keta banore kane jetuar te vetmit per miliona vjet ne gadishull dhe perqendrimi i tyre nuk duhet te ekzistoje sipas nje mbreterie hipotekore. Ne kete pike fillon prehistoria e vertete e paraardhesve me te larget te shqiptareve te sotem dhe kjo nuk ka lidhje me asnje popull te mevonshem ballkanik. Pra duhet te pranojme se te vetmit autoktone te gadishullit jane banoret e shpellave te mesiperme, te cilet ne nje kohe rigorozisht te caktuar njihen nga pellazget e ardhur dhe futen ne relata me ta; bota e relacioneve midis tyre perben aktin me te pare historik ne Europe dhe pikerisht pasojen e ketyre relacioneve njeh njerezimi si aktet e para historike. Keto pasoja manifestohen me ekzistencen e nje popullate pa emer qe besonte ne kultet pagane dhe qe literatura helene i vendos ne veri te gadishullit. Por analiza e jetes shoqerore te te ardhurve tregon se rruga e tyre ka qene nga veriu i gadishullit drejt jugut te tij dhe procesi i levizjes eshte manifestuar shume – shume me vone kur ndertuan qytetet bregdetare te Adriatikut (qe ne ate kohe nuk kishte fare emer) duke filluar nga kalaja e Shkodres, Epidamnin, Apollonine, Orikumin, Butrintin, Lezhen (normalisht duhet te ekzistojne ndertime te tjera pellazgjike ne veri te keshtjelles se Rozafes); e duke mbaruar me qytetet afer te mesiperme si Bylis, Klosi, Skampa, Amantia e shume e shume te tjera. Rendesia e percaktimit te ndertimeve civilizuese ne territorin e ketyre banoreve pa emer behet e konsiderueshme kur ne histori cfaqet emri ilir. Shkenca e sotme shqiptare nuk ka qene e afte te percaktoje kohen e domosdoshme te kalimit nga pozicioni i panjohur ne ate ilir dhe me kete e ka bere te panjohur perfundimisht gjenezen historike te Popullit Shqiptar. Ne kete pike studiuesit shqiptare te epokes komuniste  i jane shmangur karakterit dualist te popullates qe ka jetuar ne territorin e banuar nga ata perpara 2700 vjeteve duke e konsideruar inekzistent dhe kane tentuar te marrin  “lavdine”  historike te pellazgeve duke i konsideruar ilire dhe me kete formulim kane edukuar breza te tere ne arsimin e detyrueshem shkollor. Kjo eshte aresyeja perse iliret konsiderohen si pasardhes te pellazgeve.
Normalisht faji nuk eshte i studiuesve shqiptare, por i atyre qe formuluan te paret piketat historike te popullates autoktone para 200 e me shume viteve te mbeshtetur ne nje metodike tregimtare dhe aspak shkencore. Ne fakt tabani historik i popullates autoktone te gadishullit eshte vendosur nga marredheniet disa mijeravjecare midis tyre dhe te ardhurve pellazge; dhe eshte e natyrshme qe ketyre marredhenieve eshte shume e veshtire t’i percaktohen permasat. Kjo eshte aresyeja perse duhet ndryshuar metodika kerkimore dhe shpjeguese e shkences se historise. Dy gjera kane rendesi per metodike e re: 1-percaktimi i parimit natyror i lindjes se njeriut ne Toke; 2-percaktimi i rrugeformimit te ideve te ndryshme fetare, artistike, letrare, shkencore, politike, etj. Po te realizohen keto te dyja eshte shume e lehte vazhdimesia analitike e historise se gadishullit Ilirik perpara shekullit te VII para Krishtit (ky shekull eshte percaktuar ne menyre arbitrare me kohen e fillimit te qytetit te Epidamnit dhe nuk paraqet rendesi te posacme, pasi me e sakte duhet te ishte koha e fillimit te ndertimit te keshtjelles se Rozafes data e se ciles eshte akoma e panjohur). Mirepo kjo nuk mjafton; tentativa per te zberthyer dinamiken dialektike te ideve fetare dhe te atyre politike tregoi se shkenca boterore e te gjitha koherave mbeshtetet mbi nje themel te gabuar dhe nje problemi te pazgjidhur cka me coi ne perfundimin se dialektika e Hegelit nuk ishte e plotesuar (kete gje e kam vene ne dukje ne artikullin mbi “Triumfi arberor i Gjergj Kastriotit” te publikuan ne adresat e mesiperme ne internet). E bukura ishte se vete Hegeli (1770 – 1831) ishte mbeshtetur ne keto dy tulla pa konstatuar gabimin dhe boshllekun e mendimit filozofik helen duke e anashkaluar ate (per kete shih vepren e tij “Aristoteli”). Kjo gje  me detyroi te formuloj raportin kohor – hapsinor dhe kerkesen per te ripare te gjithe historine e njerezimit sipas nje metodike te re ku perfundimisht arrita ne konkluzionin se shkenca e historise ishte e formuluar gabim qe ne embrionin e vet 2500 vjecar (kjo duhet konsideruar aresyeja e lindjes, si nje reaksion ne fushen e mendimit filozofik, te marksizmit materialist dhe jo si nje reaksion politik). Sipas ketij raporti problemet shoqerore i nenshtrohen nje rregulli absolut dhe cdo devijim nga rruga klasike  duhet argumentuar me boten e relacioneve shoqerore qe ndikonte mbi kohen dhe hapsiren shoqerore sipas “paradoksit te binjakeve” qe gjithsesi nuk e shmangte formen klasike, por e ndryshonte ate sipas nje pamje te re. Bashkimi i ketij raporti me ngjarjet ne gadishullin Ballkanik pergjate 2500 viteve te fundit tregon se perfundimet e nxjerra mbi gjenezen e shqiptareve te sotem nuk jane te sakte dhe ato kane shume me teper karakter politik se sa shkencor.
Problemi i filleses se races se bardhe ne kontinentin europian tani per tani duhet konsideruar postulativ per sa kohe qe shkenca nuk ka percaktuar parametrat shoqeror te lindjes dhe ekzistences se shoqerise njerezore. Akoma me tej, duhet percaktuar permbajtja cilesore e domosdoshmerise se ekzistences se shoqerise njerezore. Kjo domosdoshmeri quhet Rendi Shoqeror dhe analiza e permbajtjes se ketij rendi duhet te na coje ne zbulimin e gjenezes se popujve europiane. Ndoshta kjo pune do te kerkonte nje volum te stermadh studimesh dhe per te eleminuar kete pamundesi futem ne perdorim nje nder rrjedhimet kryesore te raportit kohor – hapsinor: shpejtesine e zhvillimit shoqeror, si specifiken kryesore te zhvillimit te shoqerise njerezore, por dhe si shenjen dalluese absolute midis racave dhe popujve. Me kete veprim problemi u thjeshtua, pasi nenshtrimi i veprimtarise shoqerore te njerezimit ndaj kesaj shpejtesie e perjashtonte mundesine e levizjes mekanike te parailireve ne gjendjen shoqerore ne te cilen ata ndodheshin. Ky perfundim e lehtesonte marrjem per baze te postulatit, sipas te cilit: parailiret e epokes kur u ndeshen dhe u njohen nga pellazget jane e vetmja popullate autoktone e gadishullit dhe ata ekzistojne shume – shume perpara pellazgeve te ardhur. Pastaj parametri shpejtesi zhvillimi eshte me afer ekzistences se dukurise duke e perjashtuar fenomenin historik si postulat. Une e konsideroj betejen mbi percaktimin e parailireve si autoktone te fituar perfundimisht dhe pasketaj mbetet analiza e jetes sociale te tyre neper milionavjecare.
E gjithe jeta sociale e parailireve, deri ne momentin kur kontaktohen me pellazget, nuk njihet ne asnje permase, por eshte mesuar se ata dispinonin kultin e tyre fetar te paganizmit ne formen me origjinale dhe te pahuazuar nga kerkush (kultin e gjarprit). Ky fakt jo vetem qe e  mbushte kupen, por i konsideronte te gjitha metodikat e perdorura deri ne ate kohe per zberthimin e zbulimeve arkeologjike dhe te ngjarjeve historike si ordinere dhe krejtesisht jashte realitetit jetesor te banoreve me te pare te gadishullit. Kjo me detyroi ne ate kohe (1977) te merrem me studimin dhe zberthimin filozofik te ideve fetare ne rrafshin boteror duke arrire ne perfundimin se idete fetare lindin kudo si nje kerkese per rritjen e mireqenies nga pamundesia e rendit shoqeror aktual per ta kryer kete detyre. Dhe tipikisht idete fetare pagane, ne te tre fazat e zhvillimit te vet bimore – shtazore – kozmike lindin kudo ku komuna e mirefillte primitive e kishte kryer detyren e vet historike dhe duhej te largohej nga ajo, duke ndryshuar formen e marredhenieve te njeriut me natyren dhe me vetveten; historia solli ne skenen e zhvillimit social ndarjen e punes, si aktin me te pare instiktiv juridik te njerezimit. Lidhja e parailireve me te gjithe proceset sociale deri ne momentin e ndarjes se punes tregoi se ata ne kohen kur njihen nga pellazget nuk e kishin realizuar kete ndarje. Studimi i aplikimit te ideve fetare tek parailiret – iliret – arberit – shqiptaret deri ne fillim te shekullit te XX-te tregon se kulte pagane kane mbijetuar krahas procesit te ndarjes se punes dhe monoteizmave fetare duke argumentuar permasen e karakteristikes me kryesore te shoqerise njerezore shpejtesine e zhvillimit social, te cilen shqiptaret dhe te gjithe paraardhesit e tyre e kishin tmeresisht te avashte ne raport me te gjithe popujt e tjere te Europes dhe vetem per kete perbenin fillesen rastesore te races se bardhe ne kontinentin e te bardheve duke qene milionavjecare (neqofte se ndonje studiues gjeolog, biolog, etj. nuk pajtohet me kete perfundim te shikoje parametrat e saktesise se teorive te tyre dhe pastaj ta kundershtoje; per baze nuk mund te merren problemet gjeologjikobiologjike, por vetem shoqerore).
Vazhdimesia e studimit te ideve politike me mjetet e dhunes (1983 – 1988) me coi ne perfundimin se lufta, ne formen me fillestare, kishte lindur pas ndarjes se punes dhe pas lindjes se prones fisnore nga prania e dy komunave primitive prane njera – tjetres, cka bente te domosdoshme levizjen e masave njerezore drejt tokave te reja pa banore ose me banore primitive. Dmth kishte ekzistuar nje forme sociale qe e shmangte luften dhe zgjidhte problemin e suprimimit te cilesine mbi sasine. Pikerisht kjo perbente shkakun e levizjes mekanike te masave njerezore cka e mohonte totalisht mundesine e levizjes mekanike te parailireve. Perseri ne kete pike beteja mbi argumentimin e autoktonise se parailireve, sipas  analizes se jetes sociale, ishte e fituar perfundimisht.
Te gjithe keto me cuan ne perfundimin se jeta e parailireve, ne kohen kur kontaktohen me pellazget, nuk paraqet asnje rendesi pervec dy fakteve sinjifikative: njohin kultin pagan nen pamjen e kultit te gjarprit dhe gjuha e tyre ka karakter monosilabik krejt ndryshe nga te gjithe popujt e Europes se mepastajme. Koha e kontaktimit te parailireve autoktone me popullsite pellazge mund te percaktohet vetem me gjetjet arkeologjike, pasi cdo produkt civilizues i gjetur e perjashton autoresine autoktone, per faktin me te thjeshte fare: ajo popullsi nuk e ka njohur ndarjen e punes asnjehere. Pikerisht kete te fundit banoret autoktone muaren fillimisht nga pellazget duke formuar dualitetin social ne gadishullin e tyre deri ne fillimi te shekullit te XX-te ku dualen perpara historise se njerezimit me shtetin e tyre. E gjithe periudha, nga ardhja me e pare pellazgjike, -  deri  ne fillim te shekullit te XX-te karakterizohet nga tendenca tjetersuese e tyre, por dhe nga pamundesia hapsinore per t’u barazuar me relatoret historike. Kjo nuk eshte marre parasysh asnjehere nga historiografia boterore dhe shqiptare duke e manipuluar popullin shqiptar me fakte antihistorike per nevojat e politikes europiane.
Relacionet historike midis vendasve autoktone dhe pellazgeve te ardhur perben shkakun me te pare te transformimit te dyanshem, por ne na intereson ndryshimi i vendasve autoktone. Fakti qe vendasit autoktone besonin ne kultet pagane duke qene pa emer dhe me vone helenet permendin iliret si banore te atyre aneve duhet te sherbeje si argument se vendasit autoktone u transformuan ne ilire ne saje te kontakteve me pellazget dhe procesi ne fjale duhet te kete zgjatur deri ne fillim te shekullit te VII Para Kri. ne kohen kur u themelua Epidamni. Termi ilir duhet te jete perdorur per te diferencuar vendasit autoktone nga vendasit qe u relatuan me pellazget dhe u ndryshuan nga te fundit. Ndersa fakti qe tek Herodoti ne gjejme emertimin si pellazg, ilir dhe helen ne te njejten kohe duhet te tregoje se nuk kemi te bejme me te njejten popullate te rrjedhur nga njera – tjetra, te pakten per pellazget dhe iliret, pasi lidhjen pellazgo – helene Herodoti e konsideron si akt historik. Ne qofte se do te analizojme dinamiken e qytetit te Athines do te dallojme se banoret e pare te saj, para 3400 viteve nuk konsideroheshin helene dhe shkrimin nuk e kishin pjese te jetes se tyre. Kjo kohe rezulton te jete paralele me qytetin e Trojes cka tregon se bota pellazgjike akoma nuk ishte zhdukur nga historia dhe bota ilire nuk kishte dale ne skene ne formen e nje uniteti etnik. Kjo gjendje e rrezon te gjithe idene e ardhjes se heleneve ne gjendjen qe i njeh Herodoti, dmth helenet nuk jane te ardhur ne gadishull, por rrjedhin nga popullata pellazge e ardhur ne gadishull. Kjo kohe (lufta e Trojes) rezulton te jete paralele me vendbanimet shpellore te njohura ne territorin e banuar sot nga shqiptaret dhe rrjedhimisht na jep te drejten te arrijme ne perfundimin se ne gadishullin Ilirik, ne kohen e luftes se Trojes, jetonin dy popullata me ndryshueshmeri cilesore persa i perket shkalles se zhvillimit social ku njera shtrihesh ne te gjithe gadishullin dhe tjetra domosdoshmerisht ne jug te tij. E para ishte popullata autoktone parailire dhe tjetra popullata pellazge. E gjithe distanca kohore midis luftes se Trojes dhe kohes se Herodotit perben kohen e transformimit te nje pjese parailire ne ilire dhe te nje pjese te pellazgeve ne helene. Kjo eshte aresyeja perse tek Herodoti ne gjejme si ekzistencen e ilireve ashtu dhe te heleneve, por dhe te pellazgeve cka ben te domosdoshme interpretimin e vepres se tij.
Kjo domosdoshmeri shtohet edhe me shume kur konstatojme se ne materialet e botuara nen logon Herodoti (“Iliret dhe Iliria te autoret antike”, bot AshSH, Tirane 2002, f.15-22) emri Epir nuk ekziston. A ka qene kjo nje deshire per te ndare Epirin nga Iliria per aresye politike, apo kjo eshte nje e vertete historike nuk di te them, por ne internet, ne lidhje me emrin Epir thuhet sikur Straboni pretendonte se Homeri me termin Epir kuptonte vendet përballë ishujve, duke përfshirë Leukadën. Po t’i konsiderojme te gjitha keto te sakta rezulton se emri Epir te jete me i hershem se emri ilir dhe helen dhe ai i perket veprimtarive te pellazgeve dhe jo ndryshe. Pra kemi te bejme me nje interpretim tendecioz politik dhe nje tendence per te fshehur te verteten. Komentatoret shqiptare kur u nisen dhe botuan nje permbledhje te veprave te autoreve antike, per Iliret dhe Ilirine, e paraqiten situaten historike sipas orkesit te tyre. Keshte psh e akuzuan Hesiodi-n sikur bente fjale per per fushet e gjera dhe pjellore…ne Epir (f.13) dhe ne poemen Carmina nuk behet fjale per Epirin, por per fushen Hellopia (f. 14). Problemet jane ngaterruar pak me qellim per te fshehur faktin kohor  te shkeputjes se ilireve nga parailiret apo te heleneve nga pellazget. Se kujt i ka interesuar kjo nuk eshte e veshtire te merret me mend, por qe kjo pune te ishte aq e thelle dhe aq e vjeter nuk ma merrte mendja kurre. Duke u mbeshtetur ne vepren e Homerit (shek IX Para Kri.) Iliada konstatojme se shenimi 149 (bot. I-re, shen. 146 i bot. II-te) thote: “- Dardani (vargu 856, bot. II. vargu 854). Keshtu quhej nje pjese e Trojaneve prej Dardanit qe, sipas mitologjise, ka qene bir i Zeusit. Prandaj edhe mbreti i Trojes Priami quhej Dardanid. Por ne disa raste me emer Dardane quheshin nga Homeri ne pergjithesi Trojanet.” .
Sipas perkthimit te Prof. Gjon Shllaku vargu 856 thote: Burrit nje trim Dardan ja shkurtoi jeten; dhe mbi kete baze letrare eshte ngritur komenti i mesiperm historik.
Keshtu kane thene dhe shkruar komentatoret e Iliades se Homerit qe me 1965 pa i shkuar ndermend se ky formulim i ndante dardanet nga iliret dhe i paraqiste vellezer te pellazgeve; – vullnet ky e diktatorit komunist. I them te gjitha keto per t’i kujtuar lexuesit se vazhdimesia e pellazgeve nen emrin e ilireve ka qene nje deshire politike e Enver Hoxhes per qellimet e tij te mbrapshta dhe perkrahesit e tezes mbi prejardhjen pellazgjike te ilireve ose jane te keqinformuar, ose po vazhdojne punen  e tij antishqiptare te lene per gjysem. E gjitha kjo jo pse kane lidhur dardanet me pellazget, gje qe mund te jete e vertete nga pikepamja e tjetersimit, por pse kane lidhur dardanet e Trojes me iliret dhe tashme ky problem duhet ripare nga fillimi. Ne kete pike duhet pare ndikimi pellazgjik mbi parailiret pasi problemi mund te rezultoje ndryshe nga ajo qe dime per iliret dhe dardanet.
Gjithesesi te jete problemi me materialet qe disponojme shkeputja e ilireve nga parailiret duhet te jete  shume me e hershme se shkeputja e heleneve nga pellazget perderisa njihen nga Herodoti ne te njejten kohe dhe vendodhja e tyre historike konsiderohet mbi 1000 km larg Athines. Por te njejten gje nuk mund te themi per Epirin dhe kjo e ka nje kuptim. Relacionet mijeravjecare midis parailireve dhe pellazgeve kane pasur nje ndikim te dyanshem dhe kjo ka bere qe vetem nje pjese e parailireve te transformohej ne ilire dhe, me vone, nje pjese e pellazgeve ne helene. Relacionet e metejshme te parailireve me pellazget e jugut ka cuar ne transformimin e tyre ne epirote dhe ne lenien ne vend te te dyteve dhe duhe te jete kjo aresyeja perse tek Herodoti gjenden edhe pellazget edhe helenet. Problemi duhet te jete i lidhur me rruge levizjen e pellazgeve nga veriu drejt jugut te gadishullit dhe kjo duhet te perbeje te gjithe historine reale te popullates dualiste, te pakten deri ne fillim te shekullit te VII Para Kri. kur fillojne dhe montohen kolonite pellazge dhe helene ne brigjet e Adriatrikut. Me gjitheate historianet europiane emrin e pare qe i dedikojne banoreve te gadishullit e lidhin me Dardanine buze Danubit. Sipas materialit homerik dhe sipas hartes te botuar nga Cordiniano tek libri “Shqiperia”, vell. I-re, problemi pellazgjik merr nje shtritshmeri te re mbi c’baze mund te percaktojme shkallet e transformimit te tyre pergjate mijevjecarit te dyte Para Kri. Per te qene te sakte rendesi per historine nuk paraqet transformimi i parailireve ne ilire, por transformimi i pellazgeve ne nje sere popujsh perpara se ato te cfaqen ne histori dhe kjo gje eshte trajtuar gjithmone politikisht. Ndoshta problemi dardan duhet lene perkohesisht menjeane perderisa te korigjohet lidhja e tyre me trojanet ose iliret. Analiza e mevonshme e jetes sociale te banoreve te Dardanise e kundershton te gjithe lidhjen e dardaneve te lashte me boten homerike dhe ketu dikush ka sajuar te paqenen si fakt historik. Megjitheate mund te ekzistoje dhe mundesia qe Dardania e Ilirise te mos kete asnje lidhje me Dardanine e Trojes dhe problemi te jete perputhur me dashje mbi cbaze eshte ngritur mashtrimi e deshiruar.
Jo te gjithe pellazget jane transformuar ne helene. Kontaktimi i pellazgeve me vendasit autoktone per mijeravjet ka cuar ne formimin e nje seri popujsh qe nuk paraqesin dukuri as ilire dhe as helene. Te tille duhet te jene maqedonasit dhe thraket qe lane gjurme ne histori. Ndersa problemi ilir eshte shume me i thjeshte pasi ndikimi pellazgjik mbi ta ka qene i paperfillshem duke lene gjurme vetem ne bashkimin e gjuhes primitive te tyre me pellazgjishten dhe eshte kjo gjuhe qe ngaterron me dashje studiuesit. Problemi nuk duhet shtruar perse shqiptaret kane formacione gjuhesore nga pellazgjishtja, por perse shqiptaret – arberit – iliret nuk e ndryshuan gjuhen qe moren nga pellazget per 3000 vjet sic beri gjithe bota qe ra ne kontakt me ta. Kesaj pyetje duhet t’i pergjigjen studiuesit dhe jo te fantazojne mbi prejardhje gjenetike e probleme te tjera historike. Ne kete pike ka dicka qe duhet te vihet ne dukje specifikisht: problemi ilir nuk mund te trajtohet historikisht i vetmuar. Te pakten deri ne shekullin e VII Para Kri. bota ilire ka ecur ne te njejtin ritem me boten pellazgjike duke trasheguar nga ata specifika shoqerore qe iliret nuk mund t’i prodhonin kurre dhe eshte lidhja pellazgo – ilire ajo qe njeh shkenca e historise si veper te Ilirise. Zbritja poshte e pellazgeve, qe duhet te jete e njekoheshme me zbritjen e dardaneve nga brigjet e Danubit ne brigjet e Drinit te Bardhe, duhet te kete lene nje trashegimi shoqerore ne zonat veriore dhe veriperendimore te gadishullit qe sot i dedikohen botes ilire; – kjo nuk duhet te jete e sakte dhe nuk duhet te merret per baze si nje produkt i mirefillte ilir. Shoqeria ilire pergjate gjithe kohes nga lufta e Trojes deri ne shekullin e VII-te Para Kri. paraqitet tej mases primitive duke mbartur mbi vete karakteristikat e nje shoqeria komunare te barasvlefshme me bartesit e Kulteve Pagane dhe jashte cdo shkalle te civilizimit. Tentativa per t’i adoptuar iliret te organizuar ne korporata fisnore dhe shkalle civilizimi te afert me shoqerine helene eshte nje shtremberim i realitetit historik. Eshte ky primitivizem qe e ka shpetuar popullaten ilire nga tjetersimi i metejshem i saj drejt zhdukjes dhe mbijetimin historik nen pamjen qe e njeh historia dhe vetem me vone,  kur u kontaktuan thellesisht me helenet ne jugun e gadishullit pas shek. te VII-te Para Kri.,  u formua popullara epirote. Dmth une pretendoj se bota epirote rrjedh nga bota ilire e tjetersuar nga marredheniet me helenet pas shek. VII-te Para Kri (ndoshta studimet e metejshme mund te ndryshojne karakterin kohor, por kurrsesi ate hapsinor). Para ketij shekulli nuk duhet te kete pasur as epirote e as maqedonas. Kjo do te thote se duhet pranuar bota e marredhenieve pellazgo – parailire dhe pellazgo – ilire, por nuk duhet pranuar lidhja iliro – helene. Keta te fundit jane kontaktuar me epirotet duke formuar lidhjen historike epiroto – helene dhe duke i ndare te paret nga trungu gjenetik ilir. Te gjitha ngjarjet gjurmelenese ne vendin ku jetojne sot shqiptaret jane zhvilluar ne ambientin epirot duke e lene ambientin ilir ne meshiren e botes romake te cilen ata e quajten Iliricum.
Pas shekullit te VII-te Para Kri. deri ne shekullin e II-te Para Kri. ne gadishull duhet te kene ekzistuar nje seri popujsh me prejardhje dualiste si rezultat i marredhenieve teper te gjata midis autoktoneve parailire dhe te ardhurve pellazge qe cuan ne formimin e dy popullatave kryesore: iliro – epirote dhe helene, por dhe te pellazgeve te paster te relatuar me helenet te ardhur nga tjetersimi i pellazgeve nga autoktonet. Ndryshimi midis tyre nuk mund te behet ne asnje menyre tjeter pervec se duke analizuar produktin social te gjithseicilit cka e ndan nga bota iliro – epirote popullaten maqedonase dhe ate thrakase, per te cilet ka pretendime se jane thjeshte ilire. Problemi veshtirsohet ne vazhden kohore kur fillojne dyndjet europiane e cila e shoshiti popullsine europiane drejt nje barazie sasiore duke i perzier popullatat me prejardhje gjenetike te ndryshme: saksonet drejt ishujve britanike, keltet drejt gadishullit ilirik dhe latinet drejt gjithe siperfaqes europiane. Ky proces ka qene vendimtar per popujt e Europes se mevonshme duke realizuar nje barazim social  midis tyre, formal per kohen, por vendimtar kur u konsoliduan rendet shoqerore, sidomos rendi i kapitalit. Deri ne pese shekujt e pare Pas Krishtit popullata e gadishullit Ilirik u kaverdis midis tre popullata kryesore: autoktoneve – pellazgeve te tjetersuar me shume permasa – latino/kelteve te ardhur shume vone ne raport me pellazget. Ardhja e sllaveve ne disa faza nuk e ndryshoi ecurine sociale te banoreve te gadishullit ne drejtim te progresit shoqeror edhe pse pati nje bote relacionesh te stermedha. Vetem se bota e konflikteve shoqerore pati nje zhvillim te tejskajshem ku raca ilire e paster u zhduk nga historia duke mos u pajtuar dot me boten sllave pa arritur asnje shkalle te barazise sociale si popujt veriore e perendimore te Europes (nuk eshte e vertete qe popullata ilire ka bashkejetuar me popullatat e ardhura pas shekullit te VI).
Ne kete pike Ballkani beri perjashtim dhe asnje historian ne bote deri me sot nuk ka qene i afte te shpjegoje fenomenin ne planin shkakesor edhe pse popujt e lidhur me zanafillen sllave krijuan perandorine me te madhe feudale ne bote, krahas asaj otomane dhe pse popullata vendase autoktone u zhduk nga historia (pretendimi qe ajo eshte asimiluar dhe shkrire me te ardhurit eshte nje mashtrim politik per te fshehur nje krim historik). Popullata ilire filloi marshimin drejt jugut te gadishullit duke u grumbulluar ne veri te Dardanise Ilirike dhe ky ka qene nje proces te cilet sllavet e kane mbuluar me shume marifet djallezor. Konfliktet politike midis sllaveve te jugut dhe pushtetit romako-bizantin e me vone atij otoman duhet te perbeje shkakun e mbijeteses se popullates autoktone deri ne fundin e shekullit te XV-te. E gjithe periudha kohore midis shekujve VII-te Para Kri. deri ne fundin e shek. te XV-te duhet te perbeje kohen e konsolidimit te nje pjese te popullates autoktone ne drejtim te civilizimit sipas modelit europian, e cila u grumbullua ne te gjithe bregdetin e Adriatikut dhe te Jonit duke pasur relacione te gjitheanshme me qytet-shtetet feudale europiane dhe duke krijuar pamjen e nje bote feudale sipas shembelltyres europiane. Eshte e pamundur qe kjo popullate, me prejardhje autoktone, te kete mundur te jetoje e vetme ne zonat e civilizuara te bregdetit pa pranine e elementit pellazg, helen dhe latin. Eshte kjo aresyeja perse ne gjirin e shoqerise vendase  ekzistojne elemente sociale me pamje shume me te avancuara se elementet sociale autoktone, sic jane skllaveria, prona, familja, statutet, etj. Kjo duhet te kete qene pamja e perhershme e vendasve autoktone persa kohe qe i njeh historia dhe kete nuk ka dashur kurre te diferencoje historiografia komuniste. Ja perse duket sikur shoqeria vendasve eshte bartese e skllaverise, e pronave, e civilizimit modern per cdo reference kohore, ja perse ekzistojne elementet shoqerore autoktone primitive ne token e banuar sot prej shqiptareve dhe ja perse ekziston Gjergj Gjon Kastrioti si mbrojtes i Krishterimit Politik.
I gjithe ky element social i grumbulluar ne brigjet e Adriatikut dhe te Jonit me vdekjen e Heroit Kombetar dhe ardhjen e turqve otomane u larguan nga vendi i tyre autokton duke i dhene fund jetes se nje popullate autoktone te civilizuar kryesisht nga bota heleno – romake dhe ajo bizantinoeuropiane pergjate  2200 vjeteve. Behet fjale per rreth 300 000 mije banore te cvendosur kryesisht drejt Apenineve dhe veriut te Adriatikut. Ne qofte se deri ne ate kohe kjo popullate eshte emertuar nga historiografia si popullata arberore nuk eshte thene kurre se nga e kishte prejardhjen historike edhe pse me gjysem zeri pranohej se rridhte nga iliret e lashte. Por asnjehere nuk u tha perse heroi i tyre karizmatik emertohej si princ epirot dhe e gjitha kjo fill pas vdekjes se tij (Marin Barleti – Skenderbeu) dhe bota ilire ishte teper larg veprimtarise se Kastriotit te Madh. Pas kesaj ngjarje popullata vendase rreshqiti rreth 1000 kilometra duke e ripopulluar vendin e lene bosh, por gjendja e saj shoqerore ishte shume me primitive se ajo e larguara (kjo vihet re edhe vetem me kanunet ku koha e mepastajme e shqiptareve i modifikoi kanunet klasore drejt thjeshtimit te tyre; kjo perben piken me te rendesishme te argumentimit mbi prejardhjen veriore te jugoreve te Shqiperise se Sotme). Ishte koha kur vendi filloi te quhej i shqiptareve, por pa Shqiperi si organizim shteteror. Ne kete pike fillon jeten e vet nje popullate e me elemente sociale shume me primitive se paraardhesja e saj dhe ceshte me kryesorja me prejardhje te ndryshme civilizimi nga te larguarit. Eshte pika ku ndahen dhe bashkohen per here te pare pasaardhesit e epiroteve dhe te ilireve. Banoret e Malesive te Veriut u ulen ne bregdet dhe vendin e tyre e zune banoret e Dardanise ilire dhe iliret e mbetur gjalle pas masakrave nga ana e sllaveve te jugut. Per 500 vjet kjo popullate u zhvillua sipas nje ritmi tjeter shoqeror, pasi ne skemen historike te shqiptareve ishte futur Perandoria Otomane dhe ata kishin filluar konvertimin fetar duke kaluar nga krishterimi katolik dhe ortodoks ne besimin Islam. Ishte koha kur popullate shqiptare, ne saje te relacioneve te diferencuara, u nda ne toske e gege dhe e gjitha kjo pergjate 500 vjeteve te fundit.
Emertimi i vendit ku jetonin shqiptaret, te pakten pergjate shek. XIX-te, e kishte nje emer dhe kjo i eshte mbajtur e fshehte Popullit Shqiptar vetem per nje aresye: nuk duhej te dilte ne skenen historike roli qe Kisha e Shenjte Katolike Shqiptare kishte luajtur per formimin e identitetit kombetar te shqiptareve. Merita qe Kisha e Shenjte kishte ne formimin e ketij identiteti nuk ishte thjeshte emri i saj Shqiperi, por, kryesisht, prejardhja e saj historike. Dhe kjo prejardhje e kishte emrin EPIR. Vini re se cfare eshte shkruar mbi nje shekull me pare nga njeri prej klerikeve te nderuar te Kishes se Shenjte Shqiptare kur analizonte historikun e Provinces Franceskane Shqiptare, At Donat Kurti:

“Ma i pari Provinçial i huej kje P.Lorenc M. prej S. Croce.
Provinca e rregullueme me ketë mënyrë vijoi qysh prej vjetit 1719 deri në vjetin 1832, e pat 37 Provinçiala.
Me 9 tetuer 1832 neper nji Breve të Gregorit XVI. “Felicis recordationis” Provinca kje kthye në MISION APOSTOLIK e kje da në këto pesë PREFEKTURA:
Prefektura e Epirit; në dioqezën e Durrësit me Bizë, Laç (Kurbi), Lezhë, Rrubig, e Troshan;  në vjetin 1895 i kje shtue Peja me 52 katunde, e po n’at vjetë i kje shtue edhe Iballja, Berisha, Fierza e Gomsiqja.
Prefektura e Pultit; me Shalë, Shosh, Toplanë, Dushman, Plan, Kir e Nikaj-Mertur.
Prefektura e Kastratit; me Kastrat, Rapshë, Traboin, Bajzë, Grudë, Selcë e Vukël.
Prefektura e Maqedonisë; me Lurë, Baz, Pëshkash, Janinë, Prevezë e Pëdhanë.
Prefektura e Serbisë; me Zym e Gjakovë.
(Vro Schematismus Pr.Alb. 1908, fq.24-30).” (Pader Donat Kurti, Provinca Franceskane Shqyptare, e ripertrime ne vj. 1906, Cokesë (Skicë historike), f. 3-4)

A nuk tregon ky material qe identiteti yne kombetar dhe prejardhja e jone historike eshte mbrojtur me fanatizem vetem nga Kleri Katolik Shqiptar? A nuk tregon ky material se vendi i Shqiptareve dikur quhej EPIR? Atehere perse vendi ku jetojne sot shqiptaret thuhet se ka qene Iliria e dikurshme dhe jo EPIRI i Pirros? Dhe po te bejme nje permbledhje te asaj qe ka ndodhur pas vitit 1500 me popullaten shqiptare, do te veme re se ne jugun e Epirit u zbrit popullata veriore epirote dhe vendin e tyre e zune dardanet (?) dhe iliret e mbetur gjalle pas kasaphanes serbe. Eshte kjo aresyeja perse popullata e sotme shqiptare ka prejardhje iliroepirote dhe perse vendi ku jetojne sot shqiptare dikur eshte quajtur EPIR. Kjo ka vlera sidomos kur vjen puna per te percaktuar dimensionet e gjuhes shqipe sot dhe ku thuhet qe gjuha shqipe perbehet prej dy dialektesh: gegerisht dhe toskerisht. Ne thelb te problemit kjo eshte sajuar per te futur percarjen midis shqiptareve pasi ne realitet gjuha shqipe ka qene gegerishtja dhe toskerishtja ka qene nje variant i shqipes i perdorur nga nje pjese e vogel e popullates te jugut te Shqiperise, qe dikur kane jetuar ne veri te Shqiperise se sotme, ose ne veri te EPIRIT te djeshem.
Keto rreth 450 vjet te jetuar nga Populli Shqiptar perbejne ndikimin thelbesor mbi te gjithe popullaten e sotme ku me kryesori eshte ndikimi otoman. Ne literaturen komuniste eshte deklaruar gjithmone se ky ndikim e ka lene popullin tone mbrapa ne raport me popujt e tjere te Europes dhe si shembell merrej e gjithe popullata e gadishullit ballkanik. Ne realitet ne gadishullin tone fshihet nje nder ndikimet me kryesore te botes se relacioneve universale, por sidomos te relacioneve midis dy cilesoreve kohore te zhvillimit (ne fakt ky proces ka ndodhur edhe ne kontinentin e Dy Amerikave, por atje popullata autoktone eshte zhdukur dhe, ajo e mbetur, nuk mbart ndikimin reciprok te relacioneve midis dy cilesoreve kohore). Duke lene menjeane popujt e tjere te gadishullit dhe duke marre per baze vetem popullin e sotem shqiptare rezulton se ndikimi otoman e ka pershpejtuar zhvillimin ne menyre te tejskajshme deri ne ate mase sa e kalon moshen absolute te vete otomaneve. Ajo qe ka ndodhur me shqiptaret pergjate ketyre 450 vjeteve eshte triumfi sasior i kohes mbi hapsiren autoktone dhe kur influenca politike austrohungareze u shtri mbi ta, shqiptaret ishin te gatshem te perballshin me influencen europiane. Eshte kjo aresyeja perse pergjate 300 vjeteve shkollat shqipe mbizoteruan ne te gjithe territorin ku u ndje influenca e Perandorise se Danubit dhe eshte kjo aresyeja perse Kleri Katolik Shqiptar u vecua nga pjesa tjeter e popullates duke qene udheheqesja shekullore shpirterore e botes se re te civilizuar qe po lindete ne territorin e ripopulluar te Epirit. Ne ate kohe nga njera ane kemi aplikimin e politikave otomane qe kontrollonin prodhimin vendas duke i krijuar kushtet popullates vendase per te punuar dhe paguar taksat, e nga ana tjeter politiken e Perandorise se Danubit per te pergatitur kulturen europiane qe duhet te asimilonte Populli Shqiptar.
Nuk eshte e rastit perse ne territorin e banuar nga shqiptaret u grumbulluan rreth 400 ton monedha floriri pergjate kesaj periudhe; nuk eshte e rastit perse ne territorin e banuar nga shqiptaret u ruajten permasat e prones fisnore te tokes duke qene ne perputhje me ligjet otomane; nuk eshte e rastit perse bujqesia dhe blegtoria pergjate periudhes otomane moren zhvillim se bashku me zejtarine ne te gjithe territorin e banuar nga shqiptaret nga Janina deri ne Prizren; nuk eshte e rastit perse  qendra boterore e bektashizmit u vendos ne territorin shqiptar; nuk eshte e rastit perse banka e pare shqiptare u vendos ne Vlore qe me 1850. Te gjitha keto tregojne se popullata shqiptare pergjate sundimit politik te Turqise Otomane i kishte kaluar barrierat qe impononte shpejtesia e vogel e zhvillimit. Nuk eshte e rastit perse ndermarjet e para kapitaliste lindin ne qytetin e Shkodres (fabrikat e duhanit, cimentos e mendafshit); nuk eshte e rastit perse arsimimi masiv i Popullit shqiptar fillon ne veri te Shqiperise, perse qendra e Klerit Katolik Shqiptar nga trekendeshi Mat – Mirdite – Diber  cvendoset ne Shkoder, perse teatri shqiptar fillon ne Shkoder, perse kultura fotografike fillon ne kete qytet dhe perse kultura europiane ka filluar te depertoje masivisht ne Shqiperi nepermjet linjes Elbasan – Durres –Shkoder – Prizren  ne Veri dhe ne linjen Korce – Gjirokaster – Vlore ne Jug. Te gjithe shembujt e treguar tregojne se merita e atij zhvillimi nuk varej ne menyre te drejteperdrejte nga Populli Shqiptar, por nga politika Otomane dhe ajo AustroHungareze te cilat realizuan nje pershpejtim ne zhvillimin e Popullit Shqiptar pa e kuptuar se ajo ishte ne demin e tyre social. Akoma me tej edhe pavaresia politike e shqiptareve ka qene me kosto te larte per shtetin modern turk ku ata sakrifikuan kater ishujt e Egjeut per te sfumuar grykesine imperialiste greke per tokat e banuara nga shqiptaret. Eshte pikerisht dueti politik AustroHungari – Turqi moderne ato qe vendosen, duke sakrifikuar nga vetvetja, per formimin e shtetit te shqiptareve. Por kryevepra e ketij dueti politik ishte formimi i klases politike shqiptare, e cila per here te pare kishte tabanin e vet autokton dhe per here te pare po drejtonte popullin e vet. Pikerisht kjo ka qene pika kulmore e influences se Europes mbi popullin shqiptar dhe kete trashegoi nga politikat 400 vjecare te Europes dhe Perandorise Otomane.
Interesant eshte fakti qe ajka kulturore dhe politike e Popullit Shqiptar nuk u largua me vendosjen e diktatures enveriste, ne analogji me vendosjen e pushtetit politik otoman ne fund te shek. XV-te, por ajo u asgjesua duke luftuar per interesat e kombit. Kjo nuk eshte thene kurre dhe eshte transformuar politikisht duke e ushqyer popullin me idene se asgjesimi i klases politike dhe intelektuale te popullit shqiptar perbente piken e pare progresive te shtetit komunist. Analiza historike e 45 viteve te regjimin komunist nuk eshte bere kurre realisht duke  mbajtur te fshehte problemin me kyc te nje populli: menyra se si formohet klasa politike dhe intelektuale e tij. Te 45 vitet e diktatures komuniste perbejne menyren se eshte formuar klasa politiko – intelektuale e Popullit Shqiptar, qofte dhe vetem nga ana kohore. Dy jane fushat ku duhet bere ky ulumtim, te cilat ne menyre empirike nxjerrin si perfundim qe: 1- Klasa intelektuale shqiptare ka si paraardhje krimin komunist ne permasa gjithperfshirese; dmth cdo intelektual shqiptar i epokes komuniste ka zene vendin e nje intelektuali te epokes historike te formuar nen impenjimin europiano – otoman, i cili eshte eleminuar jo vetem politikisht. Kjo dukuri duket mirefilli ne fushen e teatrit ku pas 1945 u eleminuan te gjithe teatrot amatore dhe gjysem profesionale dhe u ndertua teatri komunist nen logon teatri kombetar me te njejtet aktore, prejardhja e te cileve ishte thellesisht kombetare ne rolin qe kishin luajtur per 65 vjet ne konsolidimin e ndergjegjes kombetare te Popullit Shqiptar. 2- Koha e formimit te inteligjences komuniste eshte tmersisht e shpejte jo vetem ne cilesine e saj, por dhe ne sasine specifike profesionale te saj. Ate qe Europa e kishte realizuar per rreth 450 vjet, diktatura komuniste e kishte realizuar per vetem 20 vjet duke e permbysur faktorin kohe ne zhvillimin e Popullit Shqiptar. Ajo qe duket si nje progres shoqeror ne realitet eshte percaktuesja e cilesise intelektuale te klases politike dhe intelektuale shqiptare pas 1945-ses. Ne kete pike dialektika hegeliane ka nje gabim interpretimi ne ligjin e kalimit te sasise ne cilesi ne funksion te progresit. Faktori KOHE argumenton se sasia me te vertete kthehet ne cilesi, por ne funksion te kohes kjo cilesi eshte e ndryshme per kohe te ndryshme dhe ne lidhje me progresin shoqeror KOHA, kur eshte ne kundershtim me shpejtesine e zhvillimit, e permbys ate duke e tjetersuar ne kundershtim me kete progres. E theme me qarte produkti intelektual komunist eshte nga fillimi deri ne fund antishqiptar dhe antieuropiane.
Eshte e pamundur te kemi te njejtin perfundim social per kohera aplikimi te ndryshme. Ne qofte se popullata autoktone per 2200 vjet trajtim social nxorri Perandore ne sherbim te perandorise Romake dhe Bizantine si dhe Pape ne sherbim te Selise se Shenjte; ajo per 450 vjet trajtim social nxorri Vezire te larte dhe Pashallare qe lane gjurme ne Perandorine Otomane si dhe Pape ne Seline e Shenjte; atehere si ka mundesi qe per 20 vjet trajtim komunist te popullates te jape nje produkt intelektual progresiv? Ja perse na sherben analiza historike e formimit social te Popullit Shqiptar dhe ja cfare roli luan KOHA ne kete zhvillim.
Perfundime
Popullata qe ka banuar ne territorin ku jetojne shqiptaret e sotem, nga pikepamja e civilizimit, duhet ndare ne kater etapa kohore mbi te cilet ka vepruar nje teresi politikash ne perputhje me keto etapa:
1 – Etapa nga lindja deri ne shekullin e VII Para Kri. mbi te cilet (parailiret) ka vepruar fillimisht popullata e ardhur pellazge e me vone helene mbi cbaze u formuan dy popullata me emertime te ndryshme, por nga i njejti bosht biologjik: Iliret dhe Epirotet. Aresyeja perse keto dy popullata nuk jane relatuar historikisht midis tyre duhet t’i dedikohet nje karakteristike shoqerore e cila nuk eshte kurre e barabarte ne dy popuj pa asnje lidhje bilogjike midis tyre, por qe ne kete rast tregon se iliret dhe epirotet jane e njejta popullate te ndare nga historia politike dhe te krijuara ne saje te botes se relacioneve.
2 – Etapa nga 700 Para Kri. deri ne fund te shekullit te XV Pas Kri. (1500) mbi te cilet (iliro-epirotet dhe pastaj arberit) ka vepruar bota helene, politika romake, ajo bizantine duke u detyruar nga politika otomane te cvendoset masivisht pertej kufijve ku banonin, e cila prodhoi nje popullate te civilizuar e cila nxorri nga gjiri i saje Perandore te Perandorise Romake e Bizantine, Pape te Romes se Krishtere dhe Katolike.
3 – Etapa nga fundi i etapes se dyte (1500) deri me 1945 mbi te cilet (shqiptaret) ka vepruar kryesisht politika otomane dhe ajo austrohungareze bashkesia e te cilave coi ne formimin e shtetit te shqiptareve duke riprodhuar per te dyten here nje klase politike qe nxorri nga gjiri i vet nje seri pashallaresh e veziresh te larte te Perandorise Otomane, formoi per here te pare Klerin Katolik Shqiptar sipas konfigurimit autokton si fitorja me e madhe e Popullit Shqiptar mbi Historine, por dhe nje klase politike thellesisht shqiptare  per here te pare, te cilat, sa bashku u zhduken ne menyre kriminale nga rendi komunist i Enver Hoxhes. Eshte kjo aresyeja perse ai rend duhet konsideruar antishqiptar dhe antihistorik. Emertimi i kesaj popullate ka qene thjeshte shqiptare, por prejardhja e saj nuk ka qene e saktesuar kurre.
4 – Etapa nga viti 1945 e deri me sot ku produkti intelektual eshte absolutisht  vepra me e domosdoshme e enverizmit per te mbajtur nen zap Popullin Shqiptar per te mos e ngritur koken kurre politikisht. Kjo klase intelektuale perben vepren analoge qe Historia Politike realizoi per 2500 vjet mbi Popullin Shqiptar, por me sens te kundert progresiv.
Pikerisht per te mos vene ne dukje kete te fundit dhe krimin komunist i eshte meshuar idese qe Populli Shqiptar rrjedh nga iliret dhe pellazget duke u anashkaluar karakteri epirot i popullates se sotme shqiptare, duke mbuluar, ne kete menyre, te gjithe dinamiken e Progresit shoqeror qe Populli Shqiptar dhe paraardhesit e tij kane realizuar pergjate 2700 vjeteve te fundit te ndare ne tre etapa me ndikime te ndryshme cilesore dhe rol po te tille.
Instinkti eshte i lidhur me mbulimin e krimit historik qe eshte kryer mbi popullin shqiptar pergjate viteve 1945 – 1991 dhe qe duket me menyren se si eshte formuar klasa politike dhe intelektuale shqiptare e asaj kohe.Ne qofte se do t’i benim nje analize sipas influences qe faktori KOHE realizon mbi shoqerine njerezore do te arrinim ne disa perfundime jo te favorshme per klasen politike shqiptare te epokes 1945 – 1991.
Ne qofte se per 2200 vjet u perpunua popullata autoktone e gadishullit ne saje te botes se relacioneve me helenet, romaket dhe bizantet (qe per ate kohe perbenin nivelin me te larte shoqeror skllavepronar dhe feudal ne bote), produkti civilizues i se ciles u largua pas 1500; per 450 vjet u perpunua e njejta popullata, nga pikepamja biologjike, ne saje te botes se relacioneve me otomanet, sllavet e jugut, austrohungarezet dhe europianoperendimoret (qe per ate kohe perbenin nivelin me te larte feudal dhe kapitalist ne bote), e cila u masakrua nga regjimi diktatoria i Enver Hoxhes; per 46 vjet u perpunua e njejta popullate, nga pikepamja shoqerore, me idete komuniste bolshevike qe per ate kohe perbenin produktet ideologjike te shteteve me diktatoriale te kohes, e cila drejton sot politiken e Popullit Shqiptar prej 20 vjetesh. Duhet vene ne dukje se asnje prej popullatave, pervec te tretes, nuk ka prodhuar sasi profesionesh ne drejtim te intelektit. E thene me dukshem ate qe bota e qyteteruar ka realizuar per 400 – 500 vjet ne menyre ekonomike dhe me ane te punes, shqiptaret e realizuan per 45 vjet me ane te politikes diktatoriale. Duke pare produktin intelektuall te tre popullatave per koherat respektive, sidomos sipas rruges kohore, shtrojme pyetjen: a mundet valle produkti intelektual i popullates se fundit te realizoje nje perparim civilizues te Popullit Shqiptar? Per te kuptuar kete mjafton te shikohet shkalla e arsimimi te ketij produkti njerezor ne menyren se si eshte imprenjuar ky arsimim tek ata dhe do te konstatohet se gjitheshka lidhej me buken e gojes dhe ishin keta intelektuale sherbetoret me besnike te regjimit diktatorial te Enver Hoxhes. Pikerisht kjo fshihet me shume marifet duke deklaruar se inteligjenca shqiptare eshte persekutuar nga regjimi komunist; kjo nuk eshte e vertet, eshte persekutuar inteligjenca e trasheguar nga koha para 1945, ndersa per ate qe ka ndodhur me produktin intelektual te epokes komuniste ka qene nje lufte brenda llojit.
Ne qofte se do te bejme krahasimet midis brezave njerezore te popullit tone, te pakten pergjate shekullit te XX-XXI, do te konkludonim se ne banoret e sotem ndryshojme ne sasi, per keq, me prinderit tane, por kundrejt gjysherve tane ne ndryshojme per keq ne cilesi njesoj si ndryshon diktatura nga demokracia, prapambetja kundrejt zhvillimit, regresi kundrejt progresit.
Por teoria qe pretendon se shqiptaret rrjedhin nga pellazget dhe dialekti toskerisht i gjuhes shqipe rrjedh nga etruskishtja eshte sherbetorja e nje politike qe kerkon t’i heqe Popullit Shqiptar  te gjithe bregdetin e Jonit dhe t’ja dhuroje shtetit grek. Ne kete pike qendron loja e fshehte e politikes komuniste te Enver Hoxhes dhe kete loje po luajne sot perkrahesit e tezes mbi prejardhjen nga pellazget te ilireve.

    Tirane, me 21. 09.2012

66-Si erdhen, si u relatuan dhe si u transformuan (pellazget)?

Qe te mund te flasesh per pellazget eshte e nevojshme te percaktohet me perpara nje pike referimi ne siperfaqen e Tokes dhe nje hark analitik ne aspektin kohor per te pare se cila eshte gjendja e zhvillimit shoqeror te banoreve te Gadishullit Ilirik para ardhjes se tyre dhe cila ishte gjendja shoqerore e te ardhurve. Me shkurt fare: a ka pasur banore te tjere ne keto troje para ardhjes se pellazgeve dhe cili eshte raporti shoqeror midis te ardhurve dhe vendasve? Ose, ne qofte se do te pranojme qe keta pellazge jane autoktone, cila eshte karakteristika e tyre shoqerore ne raport me komshinjte apo pasardhesit e tyre dhe, ne fund te fundit, a ka pasur te tille? Qe ne kete pike lidhja hipotetike e shqiptareve te sotem me pellazget mitologjike vihet ne pikepyetje si e paargumetueshme jo vetem si fakt historik por dhe si teze teorike.
E qe te mund t’i pergjigjesh ketyre pyetjeve duhen saktesuar fillimisht:
1- Parimi i lindjes se Njeriut ne Toke sipas permases: monogjeneze apo poligjeneze. Duke u marre me kete problem (deri me sot ai eshte thjeshte botekuptimor, edhe pse fsheh te panjohura te pafundme mbi shkencen) konkludoj se poligjeneza eshte parimi natyror i lindjes se Njeriut ne Toke ku ai ka lindur ne vende dhe kohera te ndryshme me diferenca qe kapin shifra miliona vjet, meqenese pranohet ekzistenca e racave tek qeniet biologjike te tokes e te detit (ariu, balena) dhe racat njerezore jane te diferencuara ne planin shoqeror jashte kontekstit te pabarazise sipas teorise se Zhan Zhak Rusoit. Çka tregon se krijimi i racave nuk i takon paraardhesve antropomorfe, por te gjithe botes jo njerezore dhe nuk ka lidhje te drejteperdrejte me boten e Njeriut. Teoria e racizmit ne kete mes kontraktohet me faktorin kohe pasi rezulton e kunderta e pretendimit: vjetersia kohore dhe shkalla e zhvillimit shoqeror jane te kunderta dhe ne raporte te zhdrejta. Nuk ka asnje mundesi teorike e praktike qe populli me i vjeter i Europes t’i jape produkt shoqeror bashkekontinentasve te rinj. Kjo eshte e pamundur pasi rrjedhimi i ligjit te kontinumit kohor – hapsinor thote: format me te para jane njekohesisht dhe format me te thjeshta dhe per kete nuk ndikojne domosdoshmerisht mbi format me te komplikuara, dhe rrjedhimisht nuk lejon argumentimin e pretendimit.
2- A jemi popullate autoktone, apo e ardhur ne gadishull dhe kontinent? Ne qofte se jemi autoktone nga rrjedhim e ne qofte se jo nga kemi ardhur, kur dhe si? Jam perkrahes i idese se profesorit grek Aris N. Pulianos te hedhur ne Konferencen Kombetare per formimin e Popullit Shqiptar te gjuhes dhe te kultures se tij (Tirane 2-5 korrik 1982) mbi qenien e zones se Ballkanit nje zone homonizimi ku dhe kane lindur paraardhesit tane para rreth 10-12 milion vjetesh, meqenese jane gjetur vegla guri 6 milion vjecare (gje qe edhe vertetohet  ne nje rruge tjeter filozofike e shkencore duke u analizuar gjendja shoqerore e vendasve ne raport me te ardhurit, sidomos raportet kohore te ketij zhvillimi). Ky deduksion edhe pse ka mbi 30 vjet qe qarkullon nuk i ka sherbyer studiuesve shqiptar ne asnje permase duke u parakaluar edhe pse eshte pretenduar gjithmone se jemi nje popull autokton, por qe nuk eshte argumentuar ne asnje permase; akoma me keq ai eshte harruar duke kapercyer ne nje platforme tjeter iluzore dhe te pa lidhur argumentueshem me Popullin Shqiptar dhe duke kaluar nga pseudomaterializmi dialektik ne idealizmin e kulluar antinjerezor dhe antishqiptar.
3 – Ne te dy rastet e pranimit te parimit te lindjes se njeriut ne Toke (monogjeneze apo poligjeneze) duhet percaktuar me perpara gjendja shoqerore para dhe pergjate procesit te levizjes se fiseve dhe grupfiseve. Cili eshte kushti shoqeror qe e detyron shoqerine njerezore te levize dhe a eshte ky nje proces i domosdoshem apo i rastit? Ne qofte se do ta zberthejme kete problem rezulton qe pikepamja e Carlz Darvinit nuk ka vlera per boten e njeriut, ndersa per bimet dhe kafshet ajo eshte e manget pasi nuk merr ne konsiderate faktorin KOHE ne seleksionimin natyror. Ajo qe percakton kohen dhe qenien shoqerore te lidhur domosdoshmerisht me procesin e levizjes mekanike (zhvendosja e fiseve) eshte ekzistenca e  PRONES FISNORE, si kushti i vetem me i afert qe transformon dinamiken e shoqerise njerezore nga varesia natyrore ne varesine shoqerore duke i dhene fund nje here e mire  varesise se shoqerise njerezore nga te mirat materiale natyrore dhe varesine e njeriut nga produkti shoqeror. Pikerisht ne kete pike, dhe vetem ne kete pike, behet e domosdoshme levizja e fiseve dhe grupfiseve per shkak te konfliktit sasior njerezor ne raport me siperfaqen e kufizuar te tokes; problem ky qe duhet konsideruar i rastit, teper i kufizuar dhe kryesisht brenda llojit, prej ku e ka burimin dhe forma me e pare e luftes.  Ne te kunderten raca njerezore nuk do te ekzistonte sipas formes se sotme. Rasti pellazgjik (per rastin kur konsiderohen te ardhur) duhet konsideruar nje ekstrem rastesor dhe per ate kohe pa domethenie, por qe ndikimi i tij realizohet pas mijeravjeteve kur pasardhesit e tyre u futen ne dyert e skllavopronarise duke mbartur mbi vete “paradoksin e kohes” ne sensin perfitues. Ne qofte se do ta analizojme problemin sipas shkakut te “paradoksit te binjakeve” do te konstatojme se bota helenike nuk do te behej udheheqesja e mendimit filozofik boteror per 2000 vjet ne qofte se nuk do te ishte bota pellazgjike dhe ekzistenca e nje bote tjeter qe influencoi mbi boten hyjnore te pellazgeve sipas sensit  te KOHES. Pikerisht influenca e botes autoktone e ka zgjatur kohen e botes fisnore nder pellazge duke ja ngushtuar boten hapsinore deri ne permasen qe e njeh Njerezimi duke perbere themelin formal te kultures boterore. Kete dukuri organizatoret e ketij simpoziumi e kane te veshtire ta argumentojne dot sipas metodikave ekzistuese, prandaj duhet ndryshuar kjo e fundit qe te kuptohet ekzistenca e botes pellazgjike dhe menyra ndikuese mbi popujt e mevonshem europiane ku perfshihet dhe Populli i sotem Shqiptar qe trashegon nga pellazget cfaqjen e ketij ndikimi, por jo thelbin.
Duke e pare kete problem me kete sy dhe ne varesi te gjendjes shoqerore te vendasve para 3500 vjeteve, sipas inventarit te shpellave te gjetura, apo sipas tregimeve te  Herodotit, Tuqididit, Strabonit, etj, shkrimet e te cileve sherbejne per te pasuruar statistiken historike dhe jo shkencen e historise, rezulton qe vendasit autoktone te Gadishullit Ilirik nuk i plotesojne kushtet historike per te levizur si rezultat i dinamikes shoqerore te brendeshme, kurse pellazget jo vetem qe i plotesojne, por elementet shoqerore qe bartin krijojne nje panorame sociale shume me te lexueshme se sa e banoreve autoktone duke argumentuar se jane te ardhur dhe nuk jane race europiane, por aziatike afer atyre te shumereve (kjo e fundit argumentohet me ane te gjuhes se shkruar dhe perdorimit te luftes jo si vazhdim i politikes me mjetet e dhunes, por qe kerkon nje metodike te re analitike, ekzistenca e se ciles con ne zbulimin e rolit qe ka cdo popull ne historine e njerezimit; zbulimi i ketij roli perben detyren thelbesore te shkences se historise cka tregon dhe distancen kolosale qe ndan shkencen e historise nga te veteashtequajturit historiane). Kjo do te thote se nuk eshte politika qe percakton historine e njerezimit, por eshte historia e njerezimit ajo qe percakton rolin dhe permasat e politikes qe duhet te veproje mbi bartesit e kesaj historie duke qene historia e shkalles me te larte te organizimit  te materies. Kjo ka vlera sidomos per Popullin Shqiptar sot kur shohim se ai jeton ne nje ambient shume here me te zhvilluar, si rezultat i imponimit politik 2500 vjecar, se gjeneza e tij historike milionavjecare. Me sa kuptoj asnjehere nuk eshte marre seriozisht varesia e ndergjegjes shoqerore nga qenia e tille dhe cfare pasoje ka ne historine e ardheshme te Popullit Shqiptar ky fakt, dmth perplasja e nivelit te zhvillimit shoqeror autokton me mjetet e jeteses dhe te riprodhimit te imponuara. Por ne raportet e zhvillimit te pellazgeve me shumeret qendron e fshehta me fillestare e shkences se historise pasi zbulohen ndikimet e dyanshme te popujve kur relatohen midis tyre dhe pasojat historike. Te pakten analiza e shkrimit e justifikon vonesen e shkrimit tek pellazget ne raport me shumeret, kur ne i konsiderojme te te njejtit bosht biologjik, dhe avancimin e zhvillimit te fiseve ilire dhe epirote per sa kohe vazhdonin relatat me pellazget te cileve u shkaktuan vonesat historike (shifra rezulton mbi 2000 vjet, duke krahasuar Epin e Gilgameshit me Iliaden e Homerit).
Duke u nisur nga titulli i simpoziumit organizatoret e saj e kane konsideruar te kopsitur saktesisht  lidhjen e Popullit Shqiptar me Boten Pellazgjike sipas kuptimit biologjik duke e konsideruar zbulimin e kesaj lidhje nje arritje te shkences shqiptare postkomuniste, por kane harruar se nuk i bihet ndesh ligjeve te natyres, sidomos kontinumit kohor – hapsinor te zhvillimit shoqeror te popujve, sipas te cilit: 1 – sa me i vjeter te jete nje popull aq me i prapambetur eshte ai nga pikepamja sociale e zhvillimit, dhe 2 – eshte e pamundur te kemi zhvillim social nga progresi drejt prapambetjes regresive. Te pakten krahasimi i popullit shqiptar te sotem me boten pellazgjike, sipas permbajtjes te fteses se organizatoreve te simpoziumit, nuk perputhet me keto ligje duke i permbysur ato, cka tregon se lidhja varesore e shqiptareve te sotem nga bota e djeshme pellazgjike eshte e dyshimte dhe e papranueshme, ajo eshte pjesore (bile thellesisht pjesore) dhe e kufizuar ne kohe. Ngelet per te zbuluar permasat e ndikimit pellazg mbi popullaten autoktone. Pikerisht kete marr persiper te zbuloj ne kete kumtese te shkurter.
I them te gjitha keto pasi ne fund behet pyetja: perse sherben lidhja pellazgo – shqiptare? Kujt i sherben kjo: politikes se te ardhmes antishqiptare apo fshehjes se mashtrimit te djeshem? Pajtimi me kete teze ka tjeter qellim nga ai qe kujtojne organizatoret e ketij simpoziumi, duke i kujtuar se pasoja do te jete politike dhe aspak historiko-shkencore.
Le t’i shohim te zberthyer te tre elementet e titull mbajtjes se simpoziumit:
Pellazget
Ne parim per pellazget mund te thuhet:
- Jane te ardhur ne gadishull; dikush thote para 10 000 vjeteve e dikush para 5 000 vjeteve, ne disa faza, ku dyndja e fundit (rreth 1 000 vjet Pa. Kri.) cvendosi fiset Dardane nga perendimi i Rumanise drejt vendit ku sot jeton popullata shqiptare e Kosoves. Por gjetjet e disa pikturave neper shpellat e Rumanise e kane spostuar kete date disa here (thuhet 35 000 vjet), gje qe nuk prish asnje perfundim mbi ardhjen e tyre, pasi keto piktura nuk jane veper e vendasve autoktone.
- Jane popullata aziatike te lidhura me popullatat shumere si prodhues te shkrimit.
- Gjate shtegtimit te tyre ilirik veri-jug ndertuan keshtjella me mure qikllopike te quajtura si mure pellazgjike duke e ndaluar vrapin ne Dodonen e tyre prej nga ku helenet e mevonshem muaren boten religjoze politeiste. Flitet qe pellazget paten pushtuar te gjithe ishujt e Mesdheut prej nga pat filluar faza e qyteterimit helen (edhe bota atlante i duhet dedikuar botes pellazgjike).
- Ka  shume mundesi qe bota pellazgjike te jete analoge me boten indoeuropiane, qe per efekt te parimit monogjenetik konsiderohej si popullate themeluese e formimit te popujve europiane. Prej ketej ka rrjedhur formula e Karl Marksit, rezultat i shkolles gjermane te asaj kohe, mbi karakterin ekonomik te racave njerezore, qe kur krahasohet me racat e kafsheve te Tokes dhe te detit jo vetem qe permbyset duke hedhur dyshime mbi te gjithe teorin e tij, por krijon domosdoshmerine e zbulimit te parimit natyror te lindjes se njeriut ne Toke ku fillojne dhe mbarojne te gjithe teorite mbi shkencat sociale, pasaktesia e te cilave eshte per tu admiruar ne drejtim te ilaritetit qe shkaktojne.
Ne fakt bota pellazgjike dhe ajo indoevropiane duhen konsideruar te njejta (ndryshon vetem interpretimi). Me  sa dij nga studiuesit shqiptare, por dhe te huaj, keta indoevropiane, apo pellazge, jane te ardhur ne Europe. Studiuesit shqiptare bile pretendojne se pellazget jane te ardhur ne Epir perpara ilireve dhe heleneve (p.sh.: Prof. Kristo Frasheri, Prof. Emil Lafe – kjo ndodh pasi keta studiues nuk kane hequr dore nga monogjeneza, si parim i lindjes se njeriut ne Toke duke qene viktima te nje filozofie qe tashme i ka mbyllur syte pergjithmone), por ata nuk jane te afte te argumentojne perse bota para ilire besonte ne kultin e gjarprit dhe bota helene besonte ne politeizmin e “huazuar” nga pellazget. Perse bota ilire ishte me e prapambetur se bota pellazge, ndersa bota helene ja kaloi botes pellazgjike ne zhvillimin e vet duke i suprimuar ne histori? Perse bota ilire mori gjuhen nga pellazget, bashke me helenet, por nuk e ndryshuan ate, kurse helenet rifomuan nje gjuhe te re? Por ka dhe studiues te tjere qe thone se pellazget gjeten ne keto troje banoret autoktone dhe u dhuruan atyre gjuhen duke krijuar lidhjes kohore iliro – pellazge (psh. Zahari Majani tek “Fundi i “misterit” etrusk”). Qe ne keto pika problemi eshte i bllokuar dhe teoria e ardhjes se ilireve eshte krejtesisht e pavlefshme. Pranimi i ardhjes se pellazgeve duhet pare fillimisht nga pikepamja racore pasi ata nuk i perkasin races se bardhe. Pastaj per ta nuk dihet asgje dhe vetem duke pare gjendjen e vendasve autoktone dhe menyren se si ata jane transformuar nga ardhja e pellazgeve mund te ngreme hipotezat mbi gjuhen, zhvillimin ekonomik dhe ate social. Megjitheate per pellazget dihet qe kur kane ardhur formuan boten e tyre religjoze nen pamjen e Dodones dhe kete kult e ngriten diku rreze Tomorrit, ndersa studiuesit greke pretendojne ne afersi te Janines. Kjo e fundit konsiderohet si baza a ardheshme e politeizmit helen dhe vetem per kete pellazget duhen konsideruar paraardhesit biologjik e shoqeror te heleneve. Procesi i kalimin nga kultet pagane me permbajtje kozmike (kulti i Diellit, i Henes, i Yjeve) drejt politeizmit ne shoqerine parahelene  ka ndodhur diku rreth viteve te Luftes se Trojes pasi tek Homeri gjejme, pervec politeizmit te konsoliduar, dhe gjurmet e kulteve pagane nen pamjen e besimeve ndaj Diellit (lopet e Ishullit te Diellit). I them te gjitha keto per te argumentuar se nga koha e ardhjes fillestare te pellazgeve ne gadishull e deri ne kohen e luftes trojane jane zhvilluar “betejat” e sterzgjatura te pajtimit te dinamikes se vendasve me ato te te ardhurve dhe ketu qendron e fshehta e gjenezes se gjithseicilit popull ne gadishull perpara ardhjes se sllaveve. Duke e pare me kete sy rezulton qe pellazget, duke u transformuar vete dhe ritransformuar vendasit per rreth 10 000 vjet (te themi) formuan popullata te reja ne pamje te pare me prejardhje dyfishe dhe vetem vazhdimesia e metejshme e jetes sociale mund te diferencoje bazamentin shoqeror te tyre. Baza teorike e ketij diferencimi jane kryesisht idete fetare dhe ato jo politike, sidomos me mjetet e dhunes. Po te behet kjo pune rezulton qe pasardhes te pellazgeve jane helenet dhe nga nje relacion i gjate shoqeror i pellazgeve me vendasit rrodhen maqedonasit, thraket, ndoshta dhe dardanet (por ketu duhet percaktuar ne baza shoqerore eshte vendase apo pellazge, qe mund te besh lidhjen e maqedonasve, thrakeve dhe dardaneve me helenet apo me iliret). Por nga nje relacion i sterzgjatur i vendasve me keta pellazge rrodhen me rradhe iliret dhe epirotet (ndoshta keta te fundit kane pasur nje bote relatash edhe me helenet e mevonshem mbi cbaze bie ne sy vazhdimesia e jo politikes me mjetet e dhunes ne menyre shume te izoluar kohore (Pirro i Epirit) dhe vecimi i tyre nga iliret. Perseri baza teorike e ketij percaktimi eshte bota fetare dhe ajo jo politike.
Ndikimi i pellazgeve mbi vendasit eshte e varur nga rruga e ardhjes se tyre ne gadishull dhe eshte kjo rruge qe ka realizuar me perpara shkeputjen e ilireve nga vendasit primitive se sa transformimin e pellazgeve ne helene. E para ka zgjatur per mijera vjet, kur e dyta vetem 600 – 700 vjet (periudhe e cila perkon me erresiren historike te kalimit te botes pellazgjike ne boten helenike) dhe kjo kur relatat e pellazgeve me iliret u nderprene. Ne kete pike qendron permbajtja e shkences se historise. Eshte kjo aresyeja perse tek Herodoti ne gjejme emertimet mbi fiset vendase, pellazgeve dhe ne fund te heleneve ne  te njejten kohe, ku keta te fundit rezultojne huazues  te  jetes shoqerore nga pellazget.
Rruga e levizjes se ketyre pellazgeve, nga bregdeti i Danubit drejt jugut te gadishullit, duhet te kete zgjatur per mijera vjet deri sa fiset e tyre u zhvilluan, u forcuan ekonomikisht dhe pushtuan ishujt e Egjeut, e sidomos Peloponezin. Ky i fundit u be simboli i helenizmit, por e gjitha kjo kur vendasit  autoktone u larguan perfundimisht dhe u cvendosen drejt veriut. Duhet konsideruar  ky  akti dytesor i marredhenieve epiroto – helene gje qe bie ne sy me luften e Peloponezit ku fiset epirote erdhen ne ndihme te paleve nderluftuese. Organizimi shoqeror i epiroteve ne ate kohe vecohej cilesisht nga organizimi i heleneve duke argumentuar se nuk i takojne te njejtit bosht shoqeror e biologjik (e gjitha kjo nga Tuqididi).
Por ne kete mes ka dicka per te vene ne dukje. Ne shekujt 17 e ne vazhdim per Europen ka qene problem Perandoria Otomane dhe tendenca e here pas hershme e Europes per te ngritur popujt e Ballkanit  kundra  saj  nuk kane dhene rezultat te menjehershem. Per te krijuar nje situate  te favorshme per ate proces u shpiken shume historira dhe u thane shume – shume ngjarje historike si te verteta ku diku u fshehen ngjarjet e diku u zmadhuan. Vini re harten bashkangjitur (fig. 1, daton ne vitin 1640 duke qene prodhim venedikas sipas shkrimeve te tregimtareve helene) e cila pervec disa elemtave te panjohur, sic jane vendndodhjet e hershme e Dardaneve, besimet e kulteve pagane tek vendasit, tenton te fshehe shtritshmerine gjeografike te ketyre vendasve autoktone dhe vendodhjen e pellazgeve te ardhur. Pikerisht me kete argument ka filluar mashtrimi historik e jetes milonavjecare ne gadishull. Popullit shqiptar i eshte mbajtur e fshehte fakti qe paraardhesit me te pare te tij kane jetuar per miliona vjet te vetmuar ne gadishull dhe ata qe ja prishen qetësinë ishin pikerisht pellazget hyjnore te cilet organizatoret e simpoziumit i bëjne paraardhes  te  ilireve. Me keqardhje kostatoj qe ky fakt eshte vazhdim i nje mashtrimi te filluar rreth 400 vjet me pare.
                                              fig. 1
Bota pellazgjike u shpik e lidhur me shqiptaret e asaj kohe, por nuk u nda nga bota helenike duke treguar se diku kjo lidhje eshte artificiale dhe ka nevoje per interpretim. Ekziston nje formulim deri ne shenjterimin e perjetshem te paraardhesve te iliro-epiroteve sipas se ciles: Ata ishin krijuesit e Perendise, pastaj Perendia…: krijoi Njerezimin. Mbi kete baza filozofike duhet bere percaktimi i gjenezes se iliro-epiroteve e po te behet kjo do te rezultoje se ata jane milionavjecare ne keto troje. Relacionet universale midis boteve fisnore (ne te vertete ne te gjithe llojet e boteve) e kane nje pike qe nuk  mund te realizohen dot dhe ketu qendron e fshehta e shkences se historise per te qene e tille. Konkretisht pellazget hyjnore e kane pasur te pamundur te futen ne relata me vendasit autoktone pa shkaktuar nje reaksion te brendesi te struktures se tyre sociale qe conte ne zhdukje e te ardhurve, prandaj dhe lidhjet pellazgo – parailire kane zgjatur per mijera e mijera vjet (ketu duhet ta kete dhe shkakun formues emri dardan i formuar nga pellazget, por i trasheguar nga iliret). Eshte shpejtesia e zhvillimit social ajo qe e shkakton kete pamundesi, por dhe shenjen dalluese te vendasve autoktone nga pellazget e ardhur. Per sa kohe qe Njerezimi njeh jeten sociale ne Gadishullin Ilirik gjithmone ka dalluar nje dualitet social me bashkejetese ndikuese te dyanshme dhe eshte ky fakt qe perben te fshehten e shkences se historise. Ky dualitet historik eshte fshehur pas botes ilirike mbi cbaze jane ngritur perrallat mbi mbreterit ilire e dardane dhe perandorite e tyre fantastike duke harruar qe termi Iliricum ishte nje term politik i vendosur nga romaket konsullore dhe nuk perfaqesonte nje realitet biologjiko – shoqeror. Relatat mijeravjeçare midis vendasve autoktone dhe pellazgeve te ardhur kane cuar ne ndryshimin e zhvillimit ne menyre te dyanshme, por te kundert ne pasojen e tyre: pellazget humben ne hapsiren shoqerore duke fituar ne koheekzistencen e rendit te tyre fisnor, kur vendasit autoktone fituan ne hapsirat shoqerore duke humbur ne koheekzistencen e rendit te mirefillte komunar, ku pershpejtuan ndarjen e punes dhe fituan nje gjuhe te re dhe me kualitative se sa gjuha e tyre rrokore.
Ekzistenca e ketyre pellazgeve eshte e pikasur deri vone nga Herodoti cka tregon per nje zhvillim teper heterogjen te tyre per efekt te botes se relacioneve me vendaset autoktone mbi çbaze u realizua zhvillimi i diferencuar i tyre, por pa e permbysur dot dinamiken e tyre drejt qytet – shteteve historike. Une e konsideroj aresyen kryesore te zhvillimit te qytet – shteteve helene ne menyre pjesore dhe jo gjithperfshirese te lidhur me marredheniet me boten vendase autoktone mbi çbaze u realizua “paradoksi i kohes” ne zhvillimin e popullates pellazge dhe ate vendase, ku me dukshem bie ne sy ne dinamiken e qytet – shteteve  helene dhe kufizimin e tyre vetem ne dy pika kryesore Athine – Sparte, ku faktori kohe tregon se shume qytet–shtete  heleno–vendase nuk kane pasur jete te gjate dhe lavdi historike duke marre shpesh here pamjen e nje civilizimi primitiv (psh Bylisi ku kane bashkejetuar vendasit neper guva shkembore dhe helenet apo romaket neper vila se bashku me teatro, stadiume e Kisha Paleokristiane).
Ne qofte se do te analizojme boten pellazgjike se bashku me ate iliro – epirote, e ne vazhdim me ate shqiptare, sipas parametrave shoqerore do te dallojme me lehtesi se ato nuk kane asnje perputhje ne asnje element shoqeror kur perputhja pellazgo-helene eshte evidente dhe e mjaftueshme per te vertetuar lidhjen e tyre biologjike.
Gjuha
Perpara se te flasesh per gjuhet e Njerezimit duhet percaktuar me perpara se cfare perfaqeson gjuha ne planin historik; e meqenese asnjeri nuk mund te flase per gjuhet para ekzistences se gjuhes se shkruar mbetet per te pranuar vetem versionin se ato sherbejne per te percaktuar boten e relacioneve universale e jo me tej. Studiuesit shqiptare pikerisht ketij versioni i kane rreshqitur duke pretenduar se gjuha presupozon gjenezen biologjiko – shoqerore, qe pa dyshim perben anen spekulative te problemit qe po analizojme.
Ne kete fushe ka shume te fshehta qe nuk i jane thene njerezimit duke u nenkuptuar shume probleme sipas asaj qe kujtojme se dime. Gjeja me kryesore qe dime dhe e shpjegojme gabim eshte lidhja e dokumentit me historine e Njerezimit. Historia e Njerezimit nuk shpjegohet kurre me dokumenta, pasi keto te fundit sherbejne per te argumentuar veprimet politike, ndersa historia e Njerezimit shpjegohet me gjendjen shoqerore dhe jo ndryshe dhe eshte kjo aresyeja perse kerkohet te ndryshohen te gjitha metodikat e perdorura rendom ne ate qe quhet shkence e historise. Problemi i gjuhes shtrohet sipas tre veprimeve metodike:
1- duhet ndare gjuha e shkruar nga gjuha e folur ne planin kohor.
2- duhet zbuluar se kush jane autoret qe prodhojnë gjuhen e shkruar.
3- duhet zbuluar se ne cfare faze te zhvillimit social eshte popullata ne kohen kur shpiket shkrimin.
Po te behet kjo do te rezultoje qe popullata vendase jo vetem atehere, por shume – shume  me vone, deri me 1908 – dmth pas rreth 2 800 vjeteve, nuk ka qenë në gjëndje shoqerore autoktone te prodhonte dhe perdorte alfabetin e gjuhes qe fliste. Kjo u realizua me ndihmen e prifterinjve katolike shqiptare (ne kete proces u ngaterruan prifterinjte heleno – greke, ata vllehe dhe politikanet otomane, por qe ne fund u dorezuan) cka tregon se rruga e ndjekur prej tyre nuk ka gjasa te jete thjeshte fetare monoteiste, duke pasur nje lidhje me qendren e tyre shpirterore vetem thjeshte formalisht. Problemi i gjuhes shqipe ka nje suport historik krejt tjeter per tjeter nga ai qe kerkoni t’i impononi prej 70 vjetesh Popullit Shqiptar. Eshte Gjuha dhe alfabeti ato qe tregojne se shoqerisht  Populli Yne eshte popull europian dhe jo i ardhur ne kontinent. Eshte Gjuha ajo qe tregon se Populli Shqiptar eshte i formatuar sipas alfabetit latin duke bere pjese ne popujt europiane dhe kjo ka qene nje dhurate e Europes me ane te Klerit Katolik Shqiptar, gje qe fshihet me shume djallezi dhe urrejtje antishqiptare.
E kunderta mund te thuhet per pellazget qe realizojne zhvillimin e tyre social duke kaluar nga faza fillestare e rendit fisnor  drejt fundit te tij qe manifestohet me lindjen e politeizmit. Jane pikerisht prifterinjte politeiste ata qe formojne alfabetet e para dhe shkollat e edukimit filozofik. E gjithe kjo dinamike perben misterin e gjuhes se shkruar dhe pamundesine e pajtimit te saj me popullaten vendase ne agimet e mijevjecarit te fundit te epokes para krishtere. Pikerisht perplasja e monoteizmit te krishtere heleno – romak me politeizmat perkatese helene dhe romake shenon fillimin e fshehjes se faktit qe kultura njerezore fillon me politeizmin fetar dhe jo ndryshe. Kjo gje i eshte mbajtur e fshehte Njerezimit dhe ne kete pike vazhdon mashtrimi mbi 2.000 vjecar i perforcuar nga monoteizmat e tjere.
Problemi kryesor i botes pellazgjike eshte gjuha dhe flitet se kjo gjuhe gjendet vetem tek shqiptaret e sotem ne menyre determinuese. Ne te vertet problemi ka nje “hile” te vogel qe po te analizohet me kujdes rezulton qe gjuha shqipe nuk rrjedh nga gjuha pellazge, por gjuha pellazge eshte e mbihypur mbi gjuhen vendase per te cilen nuk mund te flase kerkush. Por dihet nje gje qe gjuha shqipe ka karakter monosilabik (ose rrokor) dhe kjo eshte e huazuar nga te paret tane dhe nuk ka ndryshuar dot. Dmth gjuha pellazge ka gjetur nje shtrat gjuhesor, ne rastin tone me karakter rrokor, dhe eshte bashkuar me te. Po gjuha pellazge a e ka kete veti? Po ta kishte, atehere ajo do te gjendej tek daket (romunet e sotem), helenet, etrusket dhe tek te gjithe gjuhet europiane ku ndjehet ndikimi pellazgjik (ose ndikimi indoevropian). Ky eshte problemi qe ka ngaterruar historine e gjenezes se shqiptareve te sotem, por qe mund te ndreqet neqoftese do te marrim gjendjen shoqerore dhe produktin e saj. Te pakten idete fetare dhe vazhdimesia jo e politikes me mjetet e dhunes tek pellazget e diferencojne boten iliro – epirote nga ata dhe argumentojne lidhjen pellazgo – helene si nje vazhdimesi biolgjiko – shoqerore dhe jo ndryshe.
Por na eshte dhene mundesia qe te bejme edhe nje mbipercaktim tjeter te lidhur me varferine e gjuhes shqipe ne kohera shume te vone dhe pasurimin tej mases se saj ne keto 300 – 400 vitet e fundit. Sipas nje burimi fjalori i Frang Bardhit (1635) kishte 2.544 fjale shqipe perballe 4.500 fjaleve latine; ndersa fjalori i Francesco Maria da Lecce, Italisht – Shqip, permban gjithsejt 12.921 zera ose artikuj dhe, duke hequr perseritjet e shumta, fjalori italisht perbehet nga 13.360 fjale dhe shprehje perballe 11.200 fjaleve dhe shprehjeve shqip1. Pra brenda me pak se 100 vjeteve fjalori i gjuhes shqipe eshte mbi katerfishuar duke qene i krahasueshem me fjaloret e fillimshekullit te XX-te, fjalorin e Kristoforidhit, qe simbas numerimit te Xhuvanit permban 11.675 fjale dhe fjalorin e Bashkimit qe kufizohet ne rreth 11.000 fjale2. Ne qofte se do ta vazhdojme krahasimin me fjalorin e gjuhes shqipe te fund shekullit te XX-te do te kemi perseri afro katerfishim te tij brenda me pak se nje shekulli (Fjalori i gjuhes Shqipe te sotme ka rreth 40.000 fjale – 1985). Nga e gjithe kjo panorame e permbajtjes se fjaloreve te gjuhes shqipe konstatojme se midis shekullit te XVII (1635) dhe fundit te shekullit te XX-te (1985) fjalori i gjuhes shqipe eshte afro 18 fishuar cka do te thote se gjuhe shqipe eshte bere nje gjuhe moderne ne sherbim te popullit te vet brenda ketij afro 400 vjecari dhe nuk na mbetet gje tjeter vecse te zbulojme dinamiken e ketij pasurimi dhe autoret e saj. Por ne cfare permase hapsinore ngelet trashegimia pellazge ne gjuhen shqipe sipas kesaj pikepamje? A nuk rezulton qe thelbi i gjuhes shqipe te jete formuar ne keto 400 vjet dhe gjitheshka e lidhur me trashegimine pellazgjike duhet kerkuar ne vetem 2 544 fjale? Ne qofte se pranojme sot, per mua me shume rezerve dhe te trajtuar politikisht ne menyre shume antihistorike, nje kategori njerezish si rilindas te gjuhes dhe kultures shqiptare, ka ardhur koha te percaktojme se kush ishin lindesit e gjuhes dhe popullit shqiptar ne aspektin kulturor. Nuk ka asnje rendesi se cfare kane shkruar individet e ndryshem ne kohen kur Perandoria Otomane po jepte shpirt dhe kur popullatat ortodokse me kryqin e kthyer ne shpate kerkonin me cdo cmim ta hanin te gjalle Popullin Shqiptar, por cfare kane imprenjuar ne brendesi te Popullit Shqiptar me vepren e tyre. Nuk mund te vazhdohet me duke genjyer dhe mashtruar nje popull te tere per hir te nje mashtrimi te vjeter politik. Gjendja e sotme shoqerore e shqiptareve i duhet dedikuar nje force madhore qe nuk buronte filozofikisht nga brendesia e tij, por e lidhur me te qe percakton shoqerisht e politikisht gjitheshka qe disponojme sot. Ishte kjo force madhore qe programoi karakterin europian ne ndergjegjen e shqiptareve te sotem dhe cdo insinuate qe mundohet te filtroje ne kete proces rolin e ortodoksise vllehe apo greke, doktrinen e Islamizmit monoteist eshte nje mashtrim historik dhe fshehje e fakteve historike perballe politikes antikombetare te enverizmit komunist. Ishin Eterit e Shenjte te Klerit Katolik Shqiptar ata qe formatuan karakterin europian te Gjuhes se Sotme Shqipe. Ata, dhe vetem ata, jane Baballaret e vetem te Gjuhes Shqipe; te tjeret jane mostra antishqiptare ne qofte se do te nisemi nga e sotmja historike.
Ja perse Profesori i nderuar Eqerem Çabej ka pasur te drejte kur eshte shprehur se gjuha ilire nuk rrjedh nga gjuha pellazgjike ne menyre te drejteperdrejte dhe nuk ka karakter birerie me te. Ja perse zonja Falaski dhe pasuesit e saj e kane gabim kur i atribuojne ilireve paraardhje pellazgo-hyjnore. Ja perse studiuesit postkomuniste e kane gabim kur teorizojne mbi autoresine e civilizimit nga ana e botes pellazgo-ilire. Eshte e pamundur per te paret qe te kene pasur kete fat dhe kete detyre, se sa per te dytet eshte e sigurte se ata i perkasin botes shpellore dhe aspak botes qytetare, duke ardhur ne gjendjen qe i kane njohur romaket ne saj te ndikimeve fillestare pellazge dhe helene.
Gjuha shqipe nuk mund të kuptohet pa botën e relacioneve me komshinjtë historikë, të paktën në këto 3000 vitet e fundit. I gjithë ky përfundim argumentohet me punën titanike të Profesorit të nderuar Eqrem Çabej dhe konkretisht me punimin e Tij voluminoz  “Studime etimologjike në fushë të shqipes” (Tiranë, 1976), ku ne muarëm për bazë bleun e II, gërma A. Sipas Profesorit të nderuar me gërmën A prejardhja etimologjike e 298 fjalëve dhe emrave të filluar me këtë gërmë ndahen si më poshtë:
Gjuha nga vjen                                                                     numuri i fjalëve
1-indoevropianishte + indishte e vjetër                                             11
2-kroatisht                                                                                           1
3-rumanisht                                                                                         4
4-gjermanisht                                                                                      5
5-latino-romane                                                                                 32
6-sllavisht-serbokroatisht                                                                  11
7-greqishte e vjetër dhe e re                                                             76
8-shqipe e Greqisë                                                                              1
9-shqipe e arbëreshve te Italise
(une nuk perjashtoj mundesine qe keto fjale te jene me                                        prejardhje pellazgjike dhe duhet pare ngjashmeria me to)                                                                                                       21
10-frëngjisht                                                                                         7
11-italisht                                                                                            31
12-turqisht                                                                                          70
13-indisht-greqisht-latinisht-gjermanisht armenisht,                                                         dmth  të dyshimta në prejardhjen e një nga gjuhët                                                           e mësipërme                                                                                     12
14 -nuk dihen
(ndoshta këto fjalë mund të jenë me prejardhje te lashte, pertej                                       pellazgjishtes, por që gjithsesi  përbëjnë një mister historik ne                                        fushen e gjuhesise).                                                                          16
Atehere nga na rrjedh prejardhja pellazgjike e gjuhes se sotme shqipe? A mundet valle me mbi nje te panjohur me vlere 6% te justifikojme 94 % te njohur? Ose: a mundet valle nje e panjohur me vlere 6% te eleminoje nje te njohur me vlere 94%? Ose: a mundet valle qe me 6% te dyshimte pellazgjike te mohojme 94% europiane? Nuk dua te ofendoj asnjeri, por argumentimi gjuhesor i prejardhjes pellazgjike te Popullit Shqiptar eshte nje mashtrim historik pa asnje domethenie reale; e qe te mund te realizoni argumentimin e ketij mashtrimi duhet te hidhni poshte emermadhin, Profesorin e Nderuar, te Paperseritshmin  Eqerem Cabej, gje te cilen asnjeri ne kete salle nuk di dhe nuk mund ta beje dot. Por duhet vene ne dukje fakti qe metoden shkencore te profesorit te nderuar, qe ai e ka zbatuar per shume e shume vjet me rradhe, e cila kerkon qe kur shqyrtojme burimin e fjaleve, ose te emertimeve te ngjashme, te behet ndarja e fjales ne pjeset perberese2/1, ja kane adaptuar, deri ne keqtrajtim, duke prodhuar idera ne kundershtim me punen e tij.
Pasardhesit e tyre, dmth te pellazgeve
Perpara se te percaktojme pasardhesit e pellazgeve dhe te iliro – epiroteve dua te ve ne dukje nje fenomen i perdorur rendom nga politika enveriste pergjate 45 viteve te sundimit, por qe aplikimi i tij sot tregon se manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar jane me prejardhje nga epoka antishqiptare enveriste dhe sot luftojne me te njejtat metoda. Fjala behet per ndryshimet e permbajtjes se librave qe lidhen me temen e ketij simpoziumi. Pa dyshim me kryesori per nga rendesia, pasi percakton emrat e fiseve pellazge qe moren pjese ne luften e Trojes, qendron Iliada e Homerit ku perkthimi, i realizuar nga Profesori i nderuar helenisti i madh Gjon Shllaku, ne botimin e pare ndryshon me te dytin, me te tretin e ne vazhdim, pikerisht ne keto emertime. Permbajtja e dy Iliadave ndryshojne nga njera – tjetra pikerisht tek kenga e katert. Po te krahasohen vargjet 335 – 340 te botimit te 1965 me vargjet 328 – 332 te botimit te 1979 do te veme re se kane te njejten permbajtje formale, por numuri i vargut ndryshon. Perse? Eshte zevendesuar emertimi i fisit te akejve me emertimin e fisit te danajve, kur dihet se akejte vinin nga ishujt e Egjeut dhe danajt nga veriu kontinental. Ne kete pike historiografia greke ka bere nje permbysje te realitetit duke mos evidentuar dot ndryshimet e fiseve te bashkuara nen drejtimin e Agamemnonit  ne luften e Trojes. Dua t’Ju kujtoj se kjo kenge eshte me kryesorja ne vepren e Homerit qe merret si argument mbi organizimin shoqeror te fiseve te atyre koherave heroike dhe te permendur rendom nga Hegeli, Fojerbahu, Marksi, Engelsi, Morgani etj. Ndryshimi i permbajtjes se kesaj kenge konform qelizave shoqerore qe kane ndertuar shoqerine pellazge te asaj kohe eshte shfrytezuar nga te vetequajturit studiues shqiptare per te ndertuar nje shoqeri paralele ilire me ate te paraheleneve te kohes se Iliades dhe per baze merret botimi i dyte i kesaj vepre. Eshte nje problem i lidhur me teper me moralin njerezor se sa me parametrat shkencor te studimeve shqiptare. Duke perjashtuar nje plagjature te thelle dy permasore qe karakterizon ideatoret e lidhjes pellazgo – ilire, bie ne sy dhe ndryshimi i botimit të kahershëm të veprave të studiuesve erudit shqiptar dhe te perkthimeve te autoreve te huaj. Pa dyshim ata qe kane kryer kete heroizem perfshihen ne grupin e prejardhjes pellazgjike te shqiptareve dhe jane redaktore, perkthyes, korektore e autore veprash qe pretendohet te lene gjurme ne mendimin albanologjik shqiptar. E bukura eshte se keta heronj paralajmerojne lexuesit mbi tezen antihistorike te tyre duke e paraqitur si nje realitet te pakundershtueshem. E kam fjalën për:
Luigj Iasinth Hekardit, Historia dhe përshkrimi i Shqipërisë së Epërme  ose      Gegerisë
Theodor Ippen, Shqipëria e Vjetër
Louis Beonlew, Greqia përpara Grekëve
Zahari Majani, Fundi i “misterit” etrusk
Nikolaj Albertovic Kun, Mite dhe legjenda te Greqise se Lashte
N.A.Kun, Eposi i Greqisë së Lashte
Gerold Dommermuth–Gudrich, Mitet me te famshme te lashtesise
Vinçenc Dorsa, Shqiptarët misioni i tyre historik
At Shtjefën Gjeçovi, Trashëgime thrako-ilire
Spiro N. Konda, Shqiptarët dhe problemi pellazgjik
Xhuzepe Krispit, Shqipja nëna e gjuhëve
Dhimiter Pilika, Pellazget, origjina jone e mohuar
Fulvio Cordiniano, Shqiperia
Por rezulton nje veper e papare deri me tani dhe qe nuk beri ndonje jehone me publikimin e vet, por qe u perdor nga grupi i prejardhjes pellazgjike te shqiptareve per te shtuar numurin e veprave argumentuese, gjithmone sipas tyre. Kjo veper e mesuesit patriot  dhe te ditur Perikli Ikonomi, mbi Tomorin dhe Dodonen Pellazgjike,  eshte shkrojtur e botuar me 1934 dhe ribotuar me 2008. Duhet thene qe figura poliedrike e Perikli Ikonomit ka mbetur e pa njohur per lexuesin shqiptar dhe ketu duhet kapur aresyeja perse vepren e tij e perdoren anetaret e grupit te prejardhjes pellazgjike te shqiptareve duke ja devijuar nga thelbi per te cilet u shkrua.
Autori i librave mësimorë: Atdheshkronja praktike, 1929; Atdheshkronja e plotë, për të tretën dhe të katërtën klasë të shkollave fillore dhe plotore të Shqipërisë, 1932; Mineralogjia dhe mësime kimike, 19333; me emertim, ne punimin origjinal, drejtor shkolle më 1934; -  ulet dhe shkruan për Dodonën Pellazgjike, duke krijuar nje paralelizëm me lidhjen e malit të Olimpit me historinë e Greqise së Vjetër dhe e emërton: “Historia e Tomorit, Dodona Pellazgjike dhe Tomor’ i Zotit te Pelazgeve”, duke e konsideruar Dodonën si vëndin thelbësor për themelet më të para e më të vërteta për historinë pellazge, për rrenjët e historisë së racës shumë të vjetër iliro – pellazgo – ariane4. Për të argumentuar vëndin e Dodonës Pellazgjike, autori u mbështet në shenimet historike të Herodotit, Hesiodit, Plinit, Pindarit, Plutarkut, Dionisit Perigjitiut, Athanas Stargjiritit, Didimosit, Eustathit dhe shënimet gjeografike të Strabonit, Skymnos Hiosit, të Meletiut e Barthelemit bashkësia e të cilëve e largon natyrshëm Dodonën nga Janina dhe e sjellin vetiu në veri të Toskërisë5.
Por çfarë ka ndodhur? Anetaret e grupit te prejardhjes pellazgjike te shqiptareve ja marrin veprën dhe ja përshtasin idesë së tyre duke i bashkangjitur zbërthimin që ata i bënë veprave të Dhimitër Pilikës, Aristidh Kolës, Autorëve antikë si Plutarku, Kostandin Kristoforidhit, Fjalorit të gjuhes së sotme shqipe. Dhe jo vetem kaq, por pergatiten nje paramaterial me shenimet e tyre (i cili nuk u shpërnda për lexuesin por qarkulloi brënda  grupit  te prejardhjes pellazgjike te shqiptareve) me pretendimin se ishte marre nga vepra e 1934 dhe pastaj e ribotuan me 2008 ne menyre krejt te perçudnuar. Këtë veprim  e mbuluan me shënimin e faqes 8, sipas të cilit: “Ndërmjet botimeve të reja për këtë çështje që janë shfrytëzuar dhe përmëndur prej meje (përkujdesësja dhe redaktorja Dr. Natasha Sotiri, GH) duke ndërfutur në tekstin e autorit të këtij libri citime të pajisura me shënimet përkatëse, spikatin: Dhimitër Pilika, Pellazgët – origjina jonë e mohuar, Tiranë, 2005; Aristidh Kola, Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve (vështrim historik-folklorik-politik-gjuhësor), përkthyer shqip nga greqishtja, Tiranë 2002; Ilirët dhe Iliria te autorët antikë, botim i AshSh, Tiranë 2002. Këto citime janë shënuar me shkronja italike për t’u dalluar nga teksti i Perikli Ikonomit”; shënim i cili shërben për të mbuluar qëllimin e botimit, por jo diskretitimin e grupit te prejardhjes pellazgjike te shqiptareve në fushën e mashtrimit intelektual. Si do të na përgjigjej përkujdesësja dhe redaktorja e veprës së Perikli Ikonomit kur lexuesi do ta pyesë: si shpjegohet që në vitin 1934 autori të ketë shkrojtur se “Habia është se, pas Luftës së Dyte Botërore, Tomorri u mbulua me heshtje si nga arkeologët ashtu edhe nga shkrimtarët, duke lënë kështu në harresë edhe të interesuarit e tij të mëparshëm të shekullit të XIX-të (f, 5)” (ne botimin origjinal kjo fraze eshte: “Habija eshte, se per Tomorin e Shqiperise se lire nuk eshte bere fjale as pak, le nga t’interesuarit e perparshem (te shekullit te 19te), por as nga arheologe te tanishem, as nga shkrimtare Shqiptare..” f. V)? Qëllimi i botimit të kësaj vepre e ka pikën e vet të rendesës pikërisht tek ideja kryesore e grupit te prejardhjes pellazgjike te shqiptareve, që ja kanë mveshur veprës së Perikli Ikonomit, sipas të cilit: “Dodona Pellazgjike e Toskërisë ka qenë rrënja e burimi i qytetërimit pellazgo – ilirian dhe greko-romak”6.
Pas gjithe kesaj analize shtrojme pyetjen: perse manipulatoret e historise se Popullit Shqiptar e kane kryer kete krim intelektual fillimisht para 35 vjetesh, e kane vazhduar per 20 vjet duke u nisur nga e sotmja dhe perse teoricienet e prejardhjes pellazgjike te ilireve e epiroteve mbeshteten pikerisht ne keto libra.
Duke e anashkaluar kete problem vime ne problemin e fundit te simpoziumit. E vetmja menyre per te percaktuar pasardhesit e nje popullate eshte qenia shoqerore dhe jo ndryshe. Ne kete pike qendron ndryshimi metodik i dialektikes historike nga e vetequajtura “shkence e historise”, emertimi i se ciles eshte jo vetem nje mashtrim metodik, por dhe mbeshtetesja e aplikimit te nje politike thellesisht antinjerezore. Per fatin e keq te Shqiptareve e gjithe puna gjigande e studiuesve te shekullit te XX-te i eshte nenshtruar kesaj “shkence”, ne thojza, duke mos nxjerre asnje perfitim konkret, por qe ka ekzistuar si nje force zakoni per te mos u ndare nga bota, te pakten formalisht. Duke u mbeshtetur pikerisht ne kete pune voluminoze te studiuesve shqiptare dhe te disa autoreve te huaj jane te gjitha mundesite e percaktimit te hapesirave sociale qe bartin shoqerite shqiptare, arberore, arbereshe, arvanitase, ilire dhe epirote prej 2500 vjetesh bashkesia e te cilave krijon panoramen unike te tyre dhe prejardhjen biologjiko – shoqerore prej njeri – tjetrit duke e perjashtuar boten pellazgjike prej gjithseicilit edhe pse shpesh here analizat e shkakut krijues nuk perputhen me pasojat dhe me te sotmen qe jetojme per shkak te botes se madhe te relacioneve universale.
Elementi me i rendesishem produktiv ne fushen e ndergjegjes kombetare te nje shoqerie nga pikepamja kohore dhe hapsinore eshte Feja dhe mbi kete baze duhet te ngrihet e gjithe ndertesa historike e fazave te zhvillimit  te saj, gje e cila tregon jo vetem paraardhjen historike, por kryesisht gjenezen shoqerore mbi cbaze mund te percaktohet karakteristika me dalluese e racave, popujve dhe fiseve: shpejtesia e zhvillimit shoqeror. Pikerisht kjo e fundit na con ne zbulimin e shume fenomeneve te panjohura shoqerore dhe ne riinterpretimin e domosdoshem te fenomeneve te njohura te shoqerise njerezore. Sipas studiuesve shqiptare e te huaj te shprehur ne kuvende, konferenca, simpoziume e libra pergjate viteve 1972 – 1992 situata fetare eshte e analizuar ne menyre shume kontradiktore nga ku nxirren perfundime te dyshimta pa asnje perfitim konkret shpesh here dhe jo reale. Keshtu psh pranohet se nen emrat e perendive politeiste helene fshihen hyjni vendase7 dhe nga ana tjeter pranohej se kultura helene dhe ajo romake nuk ndikuan mbi besimet vendase8. Ose pranohej qe popullata shqiptare ishte nje popullate indiferente ne drejtim te besimit fetar9 gje qe nuk perputhet me realitetin kur analizohet bota fetare ne planin historik;  ose tentohet t’i bashkangjitet popullates autoktone perendi politeiste sic ishte rasti ne Apolloni me perendine e pjellorise10; ose pranohet qe ne brendesi te kristianizmit ekzistojne gjurme te paganizmit11 pa specifikuar llojin e ketij paganizmi dhe cfare pasoja ka pasur procesi ne fjale. Por ne teresi te problemit qe te gjithe autoret dhe fantazistet12 e historise pranojne ekzistencen e Kultit te Diellit tek shqiptaret dhe paraardhesit e tyre. Ne lidhje me besimin ndaj kultit te diellit tek iliro – shqiptaret studiuesit pranojne se ne Apolloni ekzistonin besimet ndaj Diellit (shek 6 pes), apo pranohej se banoret e Peonise besonin ne Diellin si te gjithe iliret, ose pranohej se ne Ilirine e Jugut romaket gjeten kulte te lashta, ose pranohej se tumat ne Vajze shprehin simbolin e Diellit13  dhe saktesisht te gjitha keto lidheshin me boten shqiptare ku pranohej se edhe tek shqiptaret ekzistonin besimet pagane, apo mbeturinat e kulteve diellore i gjejme edhe sot tek shqiptaret14; duke e mbyllur me zbulimin e Kadarese qe ne Shqiperine e Veriut ekzistonte ende nje popullate qe prodhonte material poetik si ai i Homerit15 me ane te te cilit krijohet e vetmja lidhje me boten pellazge vetem se kjo me nje diference kohore prej afro 3 000 vjetesh kur krahasohet me vepren e Pader Gjergj Fishtes, si krijuesin e etnosit shqiptar. Ne qofte se do t’i drejtohemi botes pellazgjike ne kete fushe nuk do te jete e veshtire te dallohet se nuk ka asnje perputhje edhe pse kane kaluar tremije vjet dhe pellazget jane transformuar ne helene dhe iliro – epirotet ne shqiptare. E po te flasim me gjuhe e kohes do te kishim kete panorame: bota pellazgjike dhe pasardhesit e saj per 3 500 vjet mohojne kultet pagane (praktikisht te pa konstatuar) dhe avancojne perpara me fene politeiste dhe monoteizmin kristian, ndersa bota parailire – iliro-epirote – arberore – shqiptare  per mbi 4 000 vjet kalojne nga forma shtazore e kulteve pagane ne formen kozmike pa parakaluar neper fete politeiste dhe huazojne monoteizmin kristian duke ndikuar individualisht mbi te (Papa Epirot Shen Eleuteri I-re 174-189). E gjithe kjo analize tregon mirefilli se bota pellazge nuk ka asnje lidhje me boten iliro – epirote le pastaj me ate shqiptare.
Vazhdojme me tej, duke marre per baze zhvillimin e familjes tek seicili popull:
Ne lidhje me boten ilire pranohet se ka ekzistuar nje faze e zhvillimit te familjes ilire ku burrat i nenshtroheshin pushtetit te grave (sipas: Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f.148; Gjerak Karaiskaj, Butrinti dhe fortifikimet e tij, f. 25; Zef Mirdita, Studime dardane, f. 76). Ndersa tek shqiptaret pranohet ekzistenca e familjes patriarkale dinamika e se ciles neper shekuj eshte me te vertete interesante, sepse familja patriarkale shqiptare njeh shtritshmërinë e saj edhe në qytet ku dhe shkatërrohet – gjë që nuk përbën një rastësi, por një fakt të lidhur me mbijetimin e saj për efekt të shpejtësisë së vogël të zhvillimit. Më hollësisht për këtë shih “Llojet e familjeve të mëdha shqiptare” tek “Gjurmë e gjurmime” të Mark Krasniqit (f 202-211). E po te krahasohet me familjen pellazge te epokes homerike do te dallojme faktin se ato perputhen vetem po te krahasohen shekulli XIII-te Pa. Kri. ne Troje me shekullin e XX-te ne Shkoder cka do te thote se shoqeria njerezore, pergjate zhvillimit te vet, nuk mund te krijoje te tilla diferencime kohore nga i njejti bosht biologjik dhe per  kete nuk mund te pranoje nje lidhje te mundeshme midis tyre.
Ne funksion te skllaverise problemi eshte pak i konklavitur pasi studiuesit shqiptare asnjehere nuk e kane zberthyer sakte kete proces rezultat ky i edukimit komunist 45 vjecar, te cilet me marrjen e pushtetit ne menyre te rrufeshme paten deklaruar se pas fitores se “revolucionit popullor” skllaveria mijeravjecare ne territorin e banuar nga shqiptaret e udhehequr nga Enver Hoxha u zhduk. Ne te vertete problemi u pat shtremberuar me qellim pasi asnjehere nuk u pat thene se shqiptaret dhe paraardhesit e tyre te afert e te larget formonin nje popullate historike qe nuk e njihte skllaverine (maksimumi i skllaverise ne dinamiken e shoqerise shqiptare ka qene skllaverimi i gruas nga burri dhe kjo kryesisht ne veri te trojeve shqiptare) si zhvillim te brendeshem te tyre. Por analiza e skllaverise ne territorin e banuar nga shqiptaret e sotem fsheh nje proces dualist qe tregon se ne brendesi te popullates autoktone imponimi politik nga jashte – brenda e kishte filluar punen e vet. Nga njera ane ka autore qe pranojne ne menyre hipotetike ekzistencen e skllavit ne Durres dhe Apolloni, sipas  te cilit “në jetën antike një rol të rëndësishëm luanin skllevërit, të cilët ishin ata që kryenin të gjitha punët manuale më të rënda e më të vështira. I njëjti sistem mbretëronte pa tjetër edhe në Durrës e Apolloni, ku shumica dërmuese e skllevërve duhet të ketë qënë prej origjine ilire” (Hasan Ceka, Elementi ilir në qytetet Dyrrhachium dhe Apolloni; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp II, f. 302) dhe nga ana tjeter e zgjeruan ekzistencen e skllaverise pertej ketyre dy qyteteve. Kështu në Kuvendin e I të studimeve ilire të mbështetur në kulturën tumulare u arrit në konkluzionin se “kjo fazë (Faza IIb 5 (shek. VI-V pa.Kr.), GH.) shquhet nga shfaqja e materialist të prodhimit zejtar skllavopronar, pakësohet në masë të madhe përdorimi i hekurit në punimin e objekteve zbukuruese; pajimet e brezit pushojnë fare së përdoruri. Janë të shpeshta zbukurimet e argjëndit të cilat hijeshonin kokën dhe gjojksin e grave” (Bep Jubani, Të dhëna për kulturën tumulare; Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 194). Por pati nga ata studiues qe problemin e skllaverise tek bota ilire e trajtuan me afer te vertetes duke e diferencuar nga ekzistenca tipike ne boten helene. Sipas njerit prej tyre “dihet fare mirë që faktori i skllavit te fiset ilire nuk ka luajtur rol të rëndësishëm në jetën ekonomike…Në dritën e këtyre të dhënave mund të shihet qartë se elementi i skllavit, jo vetëm në kohën arkaike, por as më vonë nuk ka luajtur kurrfarë roli të rëndësishëm në bujqësi. Me fjalë të tjera nocioni skllav “ka të bëjë me strukturat qytetaro-zejtare” të cilat, sipas Aristotelit, “paraqesin një turmë zejtarësh dhe punëtorësh  me një hordhi skllevërish (nënvizimi i autorit)” (Zef Mirdita, Studime dardane, f. 69-70).
Te gjitha keto interpretime nuk lene shteg mbi nje mundesi lidhjeje midis pellazgeve te koherave heroike dhe ilireve edhe pse diferenca kohore kap shifra mbi 1000 vjet. Elementi i skllavit tek te paret ishte i konsoliduar kur tek te dytet ai bashkejetonte si nje imponim politik duke na argumentuar se ne territorin e banuar nga iliro-epirotet dualiteti i jetes shoqerore ishte prezent dhe duhen  zbuluar aresyet perse bota iliro-epirote nuk u barazua me boten pellazgo-helenike ne planin aplikativ shoqeror dhe cfare i detyroi helenet te largohen nga kolonite e ndertuara mbi trojet epirote (kete gje studiuesit shqiptare te te gjithe koherave nuk e kane thene kurre, ndersa studiuesit e huaj kane heshtur per paaftesi interpretimi; – pasi po te zberthehej fenomeni ne fjale i duhej pergjigjur pyetjes: perse kultura helenike nuk rilindi ne formen greke?). Elementi i skllavit eshte i afte te argumentoje se ai nuk ka ekzistuar kurre tek iliret dhe gjitheshka duhet t’i dedikohet botes imponuese te realizuara nga bota pellazgo–helene. Ne kete drejtim dua te ve ne dukje nje mashtrim gjuhesor qe perdoret ne adrese te ilireve sikur emertimi i tyre vjen nga fjala “i lire”. Pellazget e kane njohur skllaverine, atehere si ka mundesi qe pasardhesit e tyre, po te jete e vertete, nuk na e paskan njohur perderisa i vune emrin vetes se tyre jashte konceptit skllav? Mosperputhja ne kete rast tregon se iliret nuk rrjedhin nga pellazget dhe gjuhetaret ja fusim ne tym per keto probleme.
Elementi me kryesor, qe njihet po aq mire sa feja, qe e perjashton lidhjen  e botes ilire me ate pellazge eshte lufta perpara se ajo te behej pjese e politikes, por dhe si vazhdim i kesaj te fundit. Pa bere kete lloj analize eshte e pamundur te ndahet bota helene nga kolonite e Adriatikut dhe c’eshte me kryesorja analiza e luftes, si vazhdim i politikes me mjete e dhunes, na tregon se gjeneza e heleneve eshte nga Lindja e Mesme ne Azi dhe jo nga Egjypti.
Pikëpamjet e historianëve tanë për problemin e luftës, sipas sferës filozofike, nuk janë plotësisht të sakta dhe ato shpesh herë janë kaq shumë evazive sa lënë shteg për shumë pikëpyetje. Ata akoma nuk e dinë se çfarë e detyron shoqërinë të përdore luftën dhe kush janë ata që e kanë përdorur për herë të parë atë, por me një farë indiferentizmi (ky indiferentizëm rrjedh nga që ata nuk kanë zbërthyer format e luftës dhe dialektikën e zhvillimit të shoqërisë) deklarojnë se rreth viteve 1 000 pa. Kr. “konsolidohen federatat firnore dhe lufta për grabitje midis fiseve apo federatave bëhet një fenomen i zakonshëm” (Gjerak Karaiskaj, 5000 vjet fortifikime në Shqipëri, f. 14). Po ta shikojmë problemin të lidhur me qelizat e tjera shoqërore nuk është e vështirë të dallosh intuitivën tek ky autor dhe gabimet ku të çon ajo për të gjithë ato raste kur analizohet shoqëria ilire në kompleksin e saj sasior e cilësor, dmth sipas dialektikës së zhvillimit. Në këtë pozicion ndodhet autori i artikullit “Tumat në fushën e fshatit Vajzë” (Vlorë) kur deklaron se “numuri relativisht i madh i armëve dhe teknika e lartë në punimin e tyre dëshmojnë për rëndësinë e madhe që kishte fituar lufta në jetën e këtyre fiseve më jugore të Ilirisë. Këto luftëra ishin rezultat i proçesit të shthurjes së rendit fisnor patriarkal. Me shpeshtësinë e këtyre luftërave rritej dhe forcohej roli shoqëror i prijësit luftarak, njëkohësisht grumbullohej në duart e tij dhe të familjeve të pasura të fisit pjesa më e madhe e plaçkës së luftës, duke sjellë në këtë mënyrë shpejtimin e diferencimit pronësor në shoqërinë fisnore” (Frano Prendi ne “Tumat ne fushen e fshatit Vajze”, Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f.124). Analiza për ne është e saktë, por ne kemi mendimin se ky autor, nga ato që ka thënë deri më tani, ka arritur në këto konkluzione me tepër me një rrugë hamëndjeje se sa ka bërë një vërtetim shkencor. Në të kundërtën ai do të kishte zbuluar format e luftës, dhe ja pse ne themi se ai nuk e njeh dialektikën e luftës nga ana teorike. Dhe jo vetëm kaq, por lufta nuk është shkaku aktiv i shthurjes së rendit fisnor dhe aq më tepër atij patriarkal, sepse prezenca e patriarkalitetit familjar gjëndet prezent në shoqërinë shqiptare ( nga fillimi i shekullit të XX-të deri me 1967 ku ai u shkaterrua me dhunen enveriste) dhe për këtë nuk ka asnjë lidhje domosdoshmërie me luftën. Pastaj a i ka shkuar ndërmënd autorit se sa është koha e kësaj shthurjeje patriarkal fisnore dhe a e di vallë ai se lufta, si dukuri jetësore e shoqërisë, duhet të sjellë praninë e skllavit jo vetëm në qytetet e lidhura me botën greke, por edhe në ato që janë mirëfilli ilire dhe,sidomos, edhe në fshat, ku ai mungon? Kjo e fundit tregon, në mënyrën e vet, se lufta nuk e ka fituar akoma rëndësinë, që u imponua në këtë rast, në shoqërinë ilire. Së fundi përse lufta mori “rëndësinë” e vet në jetën e fiseve më jugore të Ilirisë? Përse çfaqet ky diferencim hapsinor në territorin ilir dhe cila është hapsira e këtij diferencimi? Ja një pyetje, që po t’i përgjigjesh konform zhvillimit kohor- hapësinor, do të kërkonte përmbysjen e intuitës intelektuale. Diferencimi i aplikimit të luftës tregon se ajo nuk është e tillë vetëm në kohë, por edhe në formë. Këtë gjë na e tregon e gjithë hapësira e luftës që na imponojnë studiuesit tanë historianë duke treguar se premisat janë të sakta, por konkluzionet janë gjysmake ose janë të gabuara.
Gabimi i historiografisë së sotme botërore është pikërisht mosndarja e formave të luftës nga organizimi shtetëror, pasi lufta ka lindur perpara shtetit dhe ka sherbyer si inicues i formimit te tij. Dhe në këtë pozicion ndodhen edhe studiuesit tanë historianë kur shkruajnë:
“Njoftimet më të hershme për ilirët i takojnë Polienit, Justinit dhe Herodotit. Ata bëjnë fjalë për inkursionet e tyre grabitqare kundër Maqedonisë dhe Delfit në shek VII e VI para e. sonë. Duke qënë tepër të kufizuar në përmbajtjen e tyre këto njoftime nuk ndihmojnë sa duhet për të krijuar një ide të qartë për historinë e ilirëve në këtë kohë kaq të lashtë. Duhet të zbresim deri në gjysmën e dytë të shek V për të patur prej një burimi historik të besueshëm, siç është Tukididi, dy lajme të tjera për ilirët. I pari bën fjalë për ndërhyrjen e fisit ilir të taulantëve në luftën civile të Epidamnit në vitin 423 kundër Maqedonisë në përkrahje të lynkestëve. Forcat e bashkuara të ilirëve dhe lynkestëve triumfuan në këtë luftë mbi mbretin e Maqedonisë Perdikën, dhe aleatin e tij, komandantin spartan Brasidën. / Përshkrimi që na ka lënë Tukididi për këtë luftë ka një rëndësi të madhe edhe për vlerësimin që i bën historiani i shquar bashkëkohës, jetës social-politike të ilirëve. Prej tij mund të nxirret përfundimi se në fundin e shek V shoqëriia ilire ruante ende mbeturina të theksuara të rendit fisnor. Megjithëatë midis njoftimeve të Herodotit, Polienit, Justinit dhe atyre të Tukididit ka një ndryshim të dukshëm. E re tek Tukididi është se ndërhyrja e ilirëve si në rastin e luftës civile të Epidamnit ashtu dhe në luftën e lunkestëve kundër maqedonasve dhe aleatëve të tyre, nuk kishte më karakter grabitqar, por synime politike të caktuara dhe kjo nënkupton një stad të avancuar të organizimit politik të tyre, qoftë edhe në kuadrin e një federate fisnore, siç duhet menduar se ishin ilirët, në të vërtetë. Këtij stadi i përgjigjen edhe të dhënat arkeologjike që kemi deri më sot; vëndbanimet e fortifikuara të tipit Gajtan, si qëndra fisnore dhe varrezat tumulare të pellgut të Korçës, Trebinishtit, Luginës së Matit dhe Drinit, me inventarin e tyre që flet për një shoqëri ilire me një diferencim të thellë social, por që nuk njeh skllavin, përbëjnë ende karakteristikat themelore të kohës. /  Gjatë shek IV burimet për ilirët vijnë duke u shtuar. Vëndin qëndror e zënë njoftimet që flasin për luftërat kundër Maqedonisë. Pasi kanë frenuar një përpjekje të re të Maqedonisë për pushtimin e Lunkestisë (v. 400/399) ilirët invadojnë në vitin 393 Maqedoninë, dëbojnë mbretin Amynta dhe më vonë e detyrojnë ta blejë paqën me një tribut të rëndë. Përpjekjet e Aleksandrit II në vitin 363 dhe sidomos të Perdikës III më 360 për të dalë nga kjo gjëndje dështojnë me humbje të rënda për maqedonët. / Një vënd të rëndësishëm në ngjarjet e asaj kohe zë edhe marrëveshja e ilirëve me dionisin; tiranin e Sirakuzës për rivendosjen e Alkedës në fronin molos (v. 385). Kjo marrëveshje, dëshmon për një politikë aktive të ilirëve edhe në marrëdhëniet e tyre me fqinjët perëndimorë e jugorë” (S. Islami, Shteti ilir, vëndi dhe roli i tij në botën mesdhetare; Kuvendi i I-rë i studimeve ilire, vëll I, f. 88-89).
Kjo është panorama hapsinore më e plotë që na kanë dhënë studiuesit tanë ndonjëherë për rrugën e lidhjes së shtetit ilir me vazhdimësinë e politikës me mjetet e dhunës. Por sipas kësaj hapësire në të vërtetë nuk kemi shtet dhe ja sepse (e gjitha kjo në funksion të qelizës luftë):
-Inkursionet e ilirëve kundër Maqedonisë dhe Delfit në shekujt VII dhe VI pa.Kr. nuk presupozojnë ndërtimin e shtetit, sepse forma klasike e dinamikës së shoqërisë është e tillë që shtet nuk ka, por lufta ekziston me të dyja këmbët.
-Prania e luftës civile në shoqërinë ilire tregon se kjo shoqëri është futur pjesërisht në kontradiktë me vetveten, pra jemi në mes të zhvillimit të gjysëm shtetit komunar dhe aspak në fund të tij, sepse, nga ana tjetër duhet të kishim edhe politeizëm, monogami familjare; të cilat duke mos ekzistuar tregojnë se shoqëria ilire ishte tepër larg fundit të vet gjysëm shtetëror. Lufta “imperialiste” në ato kohëra tregon se shoqëria maqedonase, edhe pse mund të përfshihej në organizimin shtetëror (këtë gjë nuk e themi me siguri të plotë), që është një sistem më i avancuar se i ilirëve, ishin më mbrapa zhvillimit ekonomik, kur ilirët duhet ta kenë pasur më të zhvilluar pasi faza specifike e zhvillimit duhet të ketë dhënë atë zhvillim të nevojshëm për supremaci në planin luftarak. Dmth raporti ekonomik ka qënë në favor të ilirëve (ndoshta kjo duhet verifikuar në planin statistikor), por e gjitha kjo ne saje te influences pellazgo – helene.
Domethënë në shoqërinë ilire kemi atë pjesë kohore të ekuacionit (ndarjepune→pronefisnore→dhunë→luftë→skllavëri→klasë→shtet) që ndan luftën nga skllavëria dhe për këtë tregon se është ende shumë larg shtetit skllavopronar.
Edhe pak më vonë (gjysma e parë e shek IV pa. Kr.) ne gjejmë të njëjtën hapësirë të vazhdimësisë së politikës me mjetet e dhunës tek ilirët siç është rasti i taulantëve, të cilët “gjithnjë kanë qënë në fqinjësi me qytetin e Epidamnit. Në gjysmën e parë të shekullit të IV pa. Kr. ata luajtën në historinë e brëndëshme të Ilirisë rolin e tyre. Duke marrë veçanërisht në konsideratë prijësin e taulantëve Galauri, i cili gjërësisht është bashkëkohës i Bardhylit. Sipas tezës së shkencëtarit polak J.Lelevelit, Galauri luftoi me Bardhylin për zotërimin e Ilirisë. Në këtë përfundim autori arriu në bazë të ngjarjeve ne Maqedoninë fqinjë” (W. Pajakowski, Mbretëria e Bardhylit nga historia politike e Ilirisë në gjysmën e parë  të shekullit IV pes; Kuvendi i I i studimeve ilire, f. 332).
Vetëm katër forma lufte njeh shoqëria ilire për sa kohë që mban atë emër ka popull: luftën civile midis komunave të tij, luftën me komunat fqinje që nuk i përkasin identitetit të tij, luftën kundër pushtuesit dhe luftën kryengritëse mbas pushtimit. Këto dy të fundit, për nga përmbajta mund të konsiderohen një formë e vetme. Të kujt vallë janë këto forma lufte? Këtë gjë historiani ynë nuk ka se si ta dijë, përderisa ai nuk njeh dialektikën e luftës sipas kategorive sasi – cilësi, shkak – pasojë dhe formë – përmbajtje. Historia ilire nuk flet me gojën e sajë, por me gojën e tjetër kujt (shkrimi dhe individi historian) dhe vetëm me këtë ne ja mbyllim gojën kujtdo që i njohson ilirët të barasvlefshëm në kohë me helenet dhe romakët persa i perket stadit te zhvillimit.
Nuk njeh historia ilire luftëra midis qyteteve të saja (70 të tillë rafshoi Paul Emili më 168 Para. Kr.) të shumta siç qe rasti i luftërave midis Athinës dhe Spartës.
Nuk njeh shoqëria ilire luftëra me komshinjtë e vet në formën që ekziston ajo midis Kartagjenës dhe Romës.
Nuk njeh shoqëria ilire luftëra pushtuese në asnjë rast të vetëm, as në formën më të afërt si luftërat e Romës kundra Mesdheut dhe Europës.
A nuk të çojnë të gjitha këto në përfundimin se ilirët nuk janë kërkund të ngjashëm me helenet dhe romakët, të paktën në planin politik me mjetet e dhunës.
Por ky nuk është konkluzioni që kërkojmë ne nga format e vazhdimësisë së politikës me mjetet e dhunës. Ne nuk na intereson fort raporti i ilirëve me grekët apo romakët, sepse ky raport do të na çonte në saktësimin e parimit natyror të lindjes së njeriut në Tokë. Ne kërkojmë të gjejmë pikat e takimit midis shoqërisë ilire me ato shqiptare sipas hapësirave respektive të parapara deri më tani.
Duke marrë për bazë formën klasike të lindje-zhvillimit të luftës dhe qelizave shoqërore të domosdoshme për aplikimin e saj, ne vëmë re se kjo formë përputhet në masën absolute me hapsirën shqiptare. Kështu që na del një detyrë suplementare për të bërë: të zbulojmë raportin midis ilirëve dhe shqiptarëve sipas këndvështrimit të vazhdimësisë së politikës me mjetet e dhunës. Po ta shohim thellë shoqërinë e sotme shqiptare me syrin e mbeturinave të rendit fisnor në disa mikrorajone të vëndit tonë do të dallonim praninë e fisit i cili përpara 1944-ës “përbënte një njësi politike dhe ushtarake. Forcën e tij luftarake e përbënte djelmnia. Në djelmninë e fisit merrnin pjesë burrë për shtëpi, pamvarësisht prej sa frymësh përbëhej, pse çdo shtëpi përfaqësonte një pjesë në pronën e përbashkët” (Rrok Zojzi, Mbeturina të rendit fisnor në disa mikrorajone të vëndit tonë; Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 175).
Ky autor, ndoshta pa dashur, na jep një ndër armët më të forta teorike për vërtetimin e gjenezës së popullit tonë edhe pse ai nuk e njeh teorinë e luftës, sepse në të kundërtën ai duhej të vinte shënjën e barazimit midis këtij organizimi dhe atij helen shumë para Solonit (koha e ekzistencës së naukraive). Pra kemi forma të ngjashme për kohëra jo vetëm të ndryshme, por edhe të fazave jo të njëjta të një organizimi të vetëm, nga ku dalin pikat e mësipërme konkluzive. Ne qysh në këtë fazë të kritikës themi se shokët tanë studiues brënda vëndit na i kanë krijuar të gjitha kushtet teorike për të zbuluar gjenezën e popullit tonë me anë të përmbysjes së metodikes qe perdor historiografia e sotme boterore. Dashur pa dashur ne veprojmë sipas kësaj rruge e cila (bindja e plotë) nuk mund t’i pëlqejë historianit.
Ne duke u mbështetur në punimet e studiuesve tanë tregojmë se gjëndja shoqërore e shqiptarëve është më e hershme, nga pikëpamja e politikës, se ajo e periudhës para Solonit. Pika ku mbështetemi ne në këtë përcaktim është pikërisht lufta e cila tek shqiptarët nuk ka pasur asnjëherë karakterin e formës imperialiste për të gjithë kohërat e ekzistencës së luftës. Ky është konkluzioni përmbledhës i njërit prej etnografëve tanë kur bën fjalë për transmetimin e kulturës: “Ky kontribut (transmetimi i kulturës së shqiptarëve dhënë popujve fqinjë, GH.) nuk ka qënë rezultat pushtimesh të shqiptarëve, sepse të tillë nuk ka pasur” deklaron autori i kumtesës: “Kultura popullore si shprehje e veçorive etnike dhe e formimit të kombit shqiptar” në Konferencën e studimeve etnografike  (f. 45). Pak rëndësi ka saktësia e kësaj dukurie, por nëqoftëse ajo thellohet sipas këndvështrimit politik merr vlera të veçanta dhe kaq përcaktuese për gjenezën e popullit tonë sa çdo historian do të kishte përpara vehtes faktin e përmbysjes së tij. E themi këtë duke u nisur nga pyetja e thjeshtë: përse shqioptarët nuk e kanë përdorur luftën pushtuese dhe çfarë lidhjeje ekziston me politikën e dhunës ilire?
A nuk kemi përfundime të barabarta mbi mungesën e formave të luftërave pushtuese si tek ilirët ashtu dhe te shqiptarët?
Si shpjegohet që kemi dy hapësira të “barabarta” (sepse ndryshueshmëria është vetëm në sasi dhe kohë aplikimi) në të njëjtin territor gjeografik për kohëra të ndryshme ku në këtë territor kanë jetuar dy popuj me emërtime të ndryshme gjuhësore (le ta themi që tani midis nesh: ndryshimi midis ilirëve dhe shqiptarëve, sipas këndvështrimit të luftës, është vetëm i karakterit sasior dhe asgjë më shumë; se çfarë rrjedh prej kësaj kur i ndajmë ilirët nga shqiptarët është tjetër punë)?
Në këtë pikë relativiteti analitik mund të bëjë goxha punë për të treguar lidhjen iliro-shqiptare, por raporti absolut fare shkurt vërteton se ilirët dhe shqiptarët janë e njëjta popullsi me ndryshueshmëri kohore shoqërore. Arësyeja e ngjashmërisë së tyre qelizore nuk duhet kërkuar aspak në rastësitë e relacioneve universale, por në shpejtësinë e vogël të zhvillimit shoqëror që mbartin si ilirët ashtu dhe shqiptarët. Dhe kur kjo shpejtësi është kaq shumë e afërt, bile praktikisht e barabartë, arrihet në konkluzionin se ilirët dhe shqiptarët janë e njëjta popullsi. Pra metodika që merr për bazë ngjashmërinë e kulturave specifike duke arritur në konkluzionin që kemi të bëjmë me një unitet njerëzor nuk është vërtetimi i këtij uniteti, por premisë për këtë vërtetim. Domethënë historiani profesionist ka mbetur me kohë në mes të rrugës dhe më tepër ecën me hamëndje se sa në një rrugë shkencore absolute sipas kohes dhe hapsires.
Problem kyc per percaktimin e gjenezes se shqiptareve dhe paraardhersve te tyre, iliro – epiroteve, eshte qyteti dhe fortifikimet e tij. Eshte nje problem ku studiuesit shqiptare jane shquar here ne shtremberimin e realitetit e here ne tendencen per ta zgjidhur ate ne menyre materialiste me qellimin jo per te lidhur botem iliro–epirote me boten arberore dhe shqiptare, por per te pershtatur revolucionin antishqiptar te komunizmit enverist me gjenezen e larget e te afert sipas hapsires analitike te revolucionit bolshevik leninist. Ne kete drejtim e gjithe puna e tyre ka shkuar dem edhe pse shpesh here jane dhene perfundime shume fitimprurese ne planin teorik. Jam i detyruar te pasqyroj te dy gruppikepamjet e arkeologeve dhe historianeve shqiptare per kete problem pasi mbi bazen e tyre do te rezultoje me vone panorama e formimit te asaj qe nuk mund te realizohej dot teorikisht dhe praktikisht duke treguar se baza filozofike e shkences se kaluar shqiptare ka qene e imponuar drejt mashtrimit politik se sa drejt zgjidhjes shkencore.
Duke dashur të japë panoramën paraformuese të qytetit, autori i kumtesës “Çështje të palogjenezës dhe të urbanistikës të qëndrave ilire” lidh fazën e pastajme (protourbane) me qelizën e familjes a thua se dinamika e lindjes së qytetit varet nga forma e familjes; ku në të vërtetë duhet t’i konsiderojmë si dy qeliza paralele që rastësisht janë përputhur në këtë pikë dhe më vonë bëhen të domosdoshme në varësinë e tyre reciptoke. Panorama hapësinore, sipas botëkuptimit të tij, është:
“Pagus (katundi) autokton lindi kështu nga interesi i shumë banorëve (vici), si një formacion krejt homogjen, në një shoqëri që është e lidhur kryesisht me lidhje fisnore. Organizimi i këtyre njësive grumbullon në një atë që romakët e quanin conciliabulum (kuvendi), në të cilin hynin të gjithë pjestarët e shoqërisë. Diferencimi i vëndbanimeve nuk ishte i shkaktuar vetëm nga faktorët e jashtëm (shtegtimeve, ravgimeve, etj), por edhe nga sajimi i shtrsave shoqërore të aristokracisë fisnore. Prandaj ne duhet të pranojmë praninë, qysh në këtë kohë të njerëzve që kishin zënë në këtë kuvend (conciliabulum) një pozitë të privilegjuar, si vici magistri në seicilën  prej banojave (vici) që përbënin një pagus, ose magister pagi në vëndbanimin qëndror dhe në krejt kuvendin (conciliabulum). Për të arritur në fazën e pastajme (protourbane) ishte e nevojshme që një vëndbanim dhe shoqëria e tij të kishin bërë një hap vendimtar në zhvillimin e tyre. Duhet, më së pari, të jenë kapërcyer domosdo suazat e ngurta të organizimit fisnor dhe të jenë thyer strukturat hermetike tradicionale, të mbështetura mbi lidhjet e gjakut. Protagonistët e këtyre ndryshimeve ishin pjestarët e aristokracisë fisnore, dhe gërmimet kanë dhënë prova të shumta të këtij diferencimi shoqëror” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vol I, f. 448).
Autori është munduar goxha të japë panoramën kohore të formimit të vëndbanimeve dhe sidomos fazat e formimit të tyre. Rruga e tij është tepër larg qelizave hapsinore reale. Në analizën e tij ka më shumë fantazi se sa hapësira absolute e cila të mund të shërbejë më vonë për të çuar në themelimin e institucionit të klasës dhe shtetit. Të thuash se katundi autokton lind në një shoqëri e lidhur kryesisht me lidhje fisnore nuk është ndonjë zbulim i madh, sepse kjo është gjëndja e tij sot, por kjo gjëndje nuk ka asnjë lidhje domosdoshmërie me lindjen e katundit në fazën e tij më të parë. Gjëndja e vërtetë e lindjes së katundit duhet të jetë e lidhur me një formë të caktuar të familjes, por edhe kjo nuk përbën zgjidhjen e problemit, sepse për zgjidhje duhet zbuluar gjëndja ekonomike e shoqërisë komunare. Përderisa kjo nuk ekziston tek ky autor, arrihet në përfundimin se panorama e tij hapësinore është një imponim jashtërealitetit dhe rastësor përsa i përket analizës. Sa për diferencimin e vëndbanimeve autori është me të vërtetë larg shkakut parësor që ka çuar në këtë diferencim. Fakti që katundet kanë lindur gjithmonë pas ndarjes së punës është plotësisht i pranishëm diferencimi shoqëror. Kështu që pranimi, që kërkon të na imponojë autori, është një rrjedhim i shkakut parësor dhe aspak një dëshirë.
Kontradikta që çfaqet midis studiuesve për problemin e shkakut parësor të lindjes së qytetit e kapërcen suazën e kësaj hapësire dhe ç’është më e bukura është po ky autor që absolutizon pikën më të rëndësishme të qytetit, atë të .lindjes, ku sipas tij “Postulati më i rëndësishëm të cilit duhet t’i përgjigjej një qytet antik ishte ai i sigurimit” (po aty f. 447). Dhe pikërisht, sipas kësaj pikëpamjeje, qyteti nuk mund të lindë dot nga kapërcimet e organizimit fisnor të marrë si shkak aktiv. Pastaj a është i drejtë ky postulim? Merita për zbulimin e pasaktësisë të këtij postulati nuk është e jona, por e studiuesve shqiptarë të cilët e kanë quajtur të padrejtë postulatin e mësipërm për rastin e qytetit ilir. Dhe raporti kohor-hapsinor, duke mos pranuar përjashtim, i jep të drejtë autorit tonë, i cili nga pozitat e materializmit historik i kundërvihet tezës së mësipërme postulative: “Çështja është shtruar parimisht gabim, duke e paraqitur proçesin e urbanizimit si një fenomen të importuar, të shkëputur nga zhvillimi i brëndëshëm ekonomiko-shoqëror. Qytetet janë kuptuar përgjithësisht si produkt i situatave luftarake dhe jeta e tyre është ngushtuar në pamjen arkitektonike” – shkruan autori i “Qyteti ilir pranë Selcës së Poshtme” (f56). Në fakt kundërvënia është gjysmake sepse mungon analiza materialiste e lindjes së qytetit në kuptimin e përgjithshëm, dmth filozofik. Kjo mund të jetë detyrë e filozofit, por për ne është i papranueshëm guximi që jashtë të përgjithshmes të nxirret e veçanta, kur dhe më bufi sot e di që shkenca nuk mund të ecë dot përpara pa filozofinë materialiste (filozofia idealiste mund ta çojë shkencën përpara, në thojza, por kjo ecuri do të ketë gjithmonë karakter negativ). Por të shtruarit e këtij problemi, me përmasa filozofike, jo gjithmonë ka ndjekur rrugën e arbitraritetit. Pati nga ata autorë që për trojet ilire nuk u nisën nga forma klasike, të cilin e lanë në heshtje, por u mbështetën në botën e relacioneve, si kusht për lindjen dhe zhvillimin e qytetit ilir. I tillë është autori i studimeve dardane i cili me gjakftohtësi “sulmon” botën e relacioneve ku “zanafilla e urbanizimit, duhet kërkuar në kohën kur elementët autoktonë të vëndbanimeve protourbane shkrihen në kohën e kontakteve të drejtëpërdrejtë me elementët e huaj dhe kështu marrin trajta urbane në brëndësi të mureve me të drejtën qytetare romake dhe me vetëqeverisjen municipale….urbanizimi i territorit të dardanëve shpreh qartë politikën romake në këtë territor” (Zef Mirdita, Studime Dardane, f. 121).
Ndërsa duke e parë problemin më konkretisht për Ilirinë vëmë re se autorët tanë ja dedikojnë ngritjen e tyre më tepër faktorëve rastësorë se sa domosdoshmërisë së vetëzhvillimit social të ilirëve. Këtë gjë ata ja dedikojnë materialist të varfër arkeologjik, a thua se dialektika e lindjes së qytetit varet nga ky material. “Ndoshta për disa qyteza ilire” – shkruajnë ata – “në të cilat materiali arkeologjik është i varfër më tepër se faktori ekonomik, ka qënë faktori strategjik i mbrojtjes, ai që ka përcaktuar ngritjen e tyre” (Ilirët dhe gjeneza e shiptarëve, f. 28).
Duke u shkëputur nga kritika ndaj parimeve filozofike të lindjes së qytetit, vimë në problemin më themelor të qytetit ilir: atë të lindjes së tij. Sipas një studiuesi të njohur, “Në zhvillimin e qytetit ilir dallohen qartë tri etapa kryesore: Etapa e lindjes dhe formimit të tij të plotë (shek V, fundi i shek IV para e sonë), etapa e intensifikimit dhe lulëzimit të tij më të madh (fundi i shek IV-gjysma e parë e shek III pe, sonë) dhe etapa e fundit, ajo e zhvillimit të qytetit në rethanat e reja të krijuara pas pushtimit romak” (F. Prendi, Urbanizimi i Ilirisë së Jugut në dritën e të dhënave arkeologjike; Kuvendi i I-rë i studimeve ilire, f. 112)
Kjo është një qelizë me të vërtetë e rëndësishme për të pasur të qartë formimin e shtetit në mënyrë klasike në përgjithësi dhe atij ilir në veçanti. Dhe mund të bëhet po të zbulohet raportin kohor dhe hapësinor i qytetit me shtetin. Domethënë kush është krijuar më përpara dhe kush është sundimtar në këtë duet. Por ne i dhame rendesi kesaj ideje pasi duhet percaktuar distanca teper e madhe kohore me qytetet pellazge dhe ndikimin e tyre ne ngritjen e qyteteve dhe vendbanimeve te fortifikuara ne territorin e banuar nga iliro – epirotet. Procesi ne fjale e perjashton nje zhvillim social te nje boshti biologjik, por kemi te bejme me dy boshte me ndikim mbi njeri – tjetrin dhe supremacine e shpejtesise se madhe te zhvillimit mbi me te ulten cka sherben per te ndare boten iliro – epirote nga bota pellazge nga pikepamje gjenetike sipas pikepamjes se qytetit dhe fortifikimeve te tij.
Ne qofte se do te mbeshtetemi tek studiuesit shqiptare per problemin e klasave shoqerore ai  thjeshtohet per faktin se i eshte dhene rendesi ekzistences se tyre nga ana e diktatures per te perligjur ekzistencen ligjore te komunizmit bolshevik ne Shqiperi, keshtu qe problemi eshte zberthyer ne menyre antiligjore dhe antihistorike. Mendimi im është se të gjitha embrionet qelizore të elementëve shoqëror të gjëndura tek ilirët janë trajtuar në mënyrë arbitrare duke u arritur në konkluzionin se “Banorët më të lashtë të vëndit tonë, ilirët, nuk duhet dhe nuk mund të dyshohet se nuk kishin dalë nga faza e komunitetit primitiv, se shoqëria e tyre njihte ndarjen në klasa. Për këtë nuk na lejojnë të dyshojmë as të dhënat arkeologjike, as të dhënat e autorëve të vjetër (J. Adami, Rrugë dhe objekte arkeologjike në Shqipëri, f. 7)
Në fakt nga ky përfundim ne nxjerrim tri gjëra të rëndësishme dhe tepër të përgjithshme:
1-Nga e përcakton autori ndarjen e shoqërisë ilire në klasa? E vetmja mënyrë për të dalluar këtë ndarje tipike është kompleksi i formave të luftës dhe për këtë, jo vetëm ky autor, nuk ka asnjë të dhënë konkrete. Pastaj të hiqet mendsh një herë e mirë kjo ndarje me këto lloj metodash, përderisa ne Iliri mbizotëronte kulti i natyrës si formë e besimit fetar autokton.
2-Të dhënat arkeologjike bëjnë fjalë për një ngjashmëri kaq të madhe midis epokave sa ne arrijmë qysh tani në përfundimin se kemi të bëjmë me një vazhdimësi autoktone të shoqërisë të ndarë në shtresa, por jo në klasa.
3-Të dhënat e autorëve të vjetër jo vetëm që duhen marrë me rezervë, por interpretimi i tyre nuk mund të bëhet sipas metodikave te dyshimta dhe teper te lashta pa asnje domethenie. Te pakten deri ne fundin e shekullit te XVIII-te keto probleme kane qene thjeshte hamendje te paargumentueshme. Vetem me utopistet franceze dhe ekonomistet angleze fillon problemi i shoqerise me ndarje klasore, gje te cilen ne shqiptareve na e kane mesuar gabim. Problemi i klasave shoqerore ne shoqerine ilire nuk mund te realizohet  pa ja nënshtruar faktin raportit kohor – hapsinor dhe kjo gje nxjerr ne shesh se ajo shoqeri ka qene teper – teper larg ketij pozicioni.
Por nje studim me i gjere i ketij problemi nxjerr ne pah faktin se pranim i  klasave shoqerore ne shoqerine ilie eshte bere si reaksion ndaj historiografise jugosllave. Duke marrë për bazë të gjithë materialin e 40 viteve te fundit për këtë problem ne vëmë re se përfitimin më të madh nuk e kanë arritur studiuesit tanë, por ata të huaj, të cilët në po të njëjtin kuvend (Kuvëndi i I i studimeve ilire) arritën në konkluzionin se klasa sunduese skllavopronare ilire ishte po aq e dukshme sa edhe shteti ilir. Këtë përfundim arriti studiuesi kosovar në kumtesën e tij: “Historiografia jugosllave mbi shtetin ilir”; ku një farë “Faula Papazoglu vë në dukje se për këtë periudhë është karakteristikë mbizotërimi i marrëdhënieve klasore në strukturën shoqërore të Mbretërisë Ilire. Për të provuar këtë mendim ajo e referohet Polibit dhe Livit që përmëndin një numër të madh skllaevërish tek ilirët….Rezultatet shkencore të Fanula Papazoglut janë duke ndikuar dhe do të ndikojnë që historiografia jugosllave të marrë si zgjidhje përfundimtare pikëpamjen shkencore që pohon ekzistencën e shtetit ilir dhe të nxjerrë jashtë përdorimit në librat me karakter sinteze, tezën që ilirët kanë njohur lidhjet fisnore e jo shtetin e vërtetë” (Kuvendi i I-re i studimeve Ilire, f. 356).
Studiuesja jugosllave as që ja ka haberin dialektikës së formimit të shtetit. Për të janë të panjohura qelizat sasiore që çojnë në formimin e tij. Po të merrësh për bazë Polibin dhe Livin nuk ka se si të kalosh në praninë e shtetit ilir meqënëse ata përmëndin ekzistencën e skllavit, dhe vetë skllavëria duke qënë një qelizë e domosdoshme për formimin e shtetit, nuk mund të merret për bazë e vetme për të ndërtuar teorikisht formimin e shtetit ilir. Sa për rezultatet shkencore ato duhen konsideruar antimaterialiste, pa asnjë domethënie konkrete. Dëshira e historiografisë jugosllave duhet parë me një sy tjetër. Pranimi i shtetit ilir nga ana e tyre do të justifikonte shtrirjen e serbëve në kurriz të ilirëve si rezultat i vazhdimësisë së politikës me mjetet e dhunës, karakteristikë kjo e çdo forme të shtetit, dhe më këtë përligjin një formë absolute pozitive të veprimtarisë së tyre duke i paraqitur sot  serbët si popull paqedashës e gjithmonë të tillë. Tendenca e historiografisë shqiptare nuk duhet të jetë ajo e jugosllavëve, sepse në këtë rast studiuesit shqiptarë do të binin në kurthin sllav ashtu dhe si kanë rënë pa dashjen e tyre. Asnjehere nuk eshte thene qe iliret e vertete nuk ekzistojne me jo per efekt te transformimit te tyre ne arber, por ata jane zhdukur nga historia me ane te krimit 1300 vjecar sllavo-serb.
Por nga ana tjetër është për të vënë duart në kokë kur shikon dy konkluzione të barabarta të dy historiografive që nuk kanë asnjë lloj lidhje midis tyre, por politikat komanduese te tyre kane qene “armiq” biologjike. Nuk është aspak e vështirë të kuptohet se e gjithë tendenca e “ekzistencës” së klasave tek ilirët nuk ka për qëllim tjetër veçse t’i hapë rrugën pranimit të shtetit ilir të cilat edhe sikur t’i konsiderojnë të qënë prapëseprapë nuk mund të quhen të afta në zhvillimin e tyre sa të kërkojnë formimin e shtetit si instrument klasor në duart e klasës sunduese ilire.
Si përfundim, për të gjithë analizën e organizimit shoqëror të ilirëve ne arrijmë në konkluzionin e mëposhtëm:
-Shoqëria ilire, gjatë zhvillimit të saj, nuk arriti akoma në atë shkallë të zhvillimit që të çonte në formimin e klasave.
-Ajo nuk shkoi më larg se diferencimi shoqëror i popullsisë, faza e së cilës nuk i kapërceu dot shtresën drejtuese të kësaj popullsie. Në ato raste kur kostatohet se ekziston një shtresë drejtuese deri në shkallën e klasës, ne duhet të jemi të bindur se ajo është një imponim i botës së relacioneve me botën pellazge dhe helene, e më vonë me atë romake, sepse masa dërmuese e popullsisë iliro – epirote mbeti për tërë kohën, që i njeh historia, në organizimin gjysëm komunar pa arritur ende në fazën përfundimtare të këtij organizimi ndërmjetës, që nënkuptohet si fazë kalimtare, e cila në vazhdim u çfaq me kontradiktën midis forcave prodhuese dhe marrëdhënieve në prodhim tek të gjithë ata popuj që e parakaluan këtë fazë.
-Prania e asaj shtrese të aristoktacisë fisnore që ishte vënë në shërbim të pushtuesit nuk do të thotë aspak se kemi të bëjmë me një klasë sunduese e cila për interesat e veta klasore i tradhëton interesat kombëtare të popullit të vet. Ky “përjashtim” nuk është i tillë po të kemi parasysh shpejtësinë e vogël të zhvillimit shoqëror që mbartnin ilirët dhe shpejtësinë e madhe që imponon bota e relacioneve në këtë shtresë drejtuese, e cila e ka të domosdoshme këtë përshpejtim për t’ju përshtatur kushteve të reja që imponon politika pushtuese e romakëve; dmth përjashtim në thelb nuk ka.
E njejta situate paraqitet edhe kur vjen puna per te analizuar mundesine e ekzistences se shtetit tek iliret. Pranimi i tij ka qene nje urdher tjeter politik per te fshehur krimin e perbindshem te popullates sllavo-serbe pergjate gjithe kohes se ekzistences se tyre historike kundra popullates ilire dhe arberore, te pakten deri ne vitin 1430, vit kur ushtrite otomane treguan forcen e tyre politike perballe bandave kriminale serbe dhe Gjon Kastrioti u perfshi ne ate konflikt per hesap te vet.
Pika e parë ku kapemi ne për të ndërtuar kritiken ndaj teorisë se shtetit ilir është shkaku më i parë i themelimit të tij, që është ndarja e punës. Por vetë ndarja e punës është e lidhur me fillimin e ideve juridike, duke e quajtur këtë ndarje si fillesën më të parë të tyre. Dialektika e mendimit njerëzor, edhe pse tani për tani është e panjohur për ne tërësisht, na tregon se formacionet e ndryshme shoqërore e kanë filluar rrugën e vet historike pikërisht me këto ide (komuna primitive bën përjashtim jo sepse është e tillë, por puna ka lindur më përpara se ideja juridike) dhe ato, format e ideve juridike, kanë përsëritur njëra-tjetrën gjithmonë në një shkallë më të lartë dhe për këtë është e papranueshme për popullaten helene apo romake që mbas Likurgut dhe Solonit, apo mbas ligjeve të dymbëdhjetë tabelave, të prodhojnë dhe të përdorin të drejtën zakonore juridike të pashkruar si ato të Skëndërbeut apo Lekë Dukagjinit. Ja përse ne e quajmë tërësisht të gabuar mendimin e hedhur nga autori i kumtesës “Mbi disa tipare të së drejtës zakonore” ku sipas tij “E drejta e çdo vëndi pra edhe e drejta zakonore shqiptare, si element përbërës i superstrukturës, ka lindur në kushte të caktuara historike; me lindjen e pronës private, të ndarjes së shoqërisë në klasa dhe të shtetit, është zhvilluar e ndryshuar me ndryshimin e këtyre kushteve dhe është përcaktuar në fund të fundit nga baza ekonomike përkatëse” (Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 209).
Që autori gënjen vehten e tij kjo nuk vihet në dyshim nga ana e jonë, por që të tentosh të gënjesh edhe lexuesin është pak e vështirë të pranohet kur edhe më bufi e di se institucioni juridik (i cili përmbledh të drejtën zakonore) është i lidhur në kohë me ndarjen e punës dhe rrjedhimisht kohëekzistenca e tij është e lidhur me aktin e parë juridik në historinë e njerëzimit.Zhvillimi i saj konform lindjes së pronës private, lindjes së klasave dhe shtetit është tjetër gjë. Por edhe mbi këtë bazë autori gabon shumë rëndë duke e lidhur të drejtën zakonore shqiptare me ekuacionin pronë private → klasë → shtet. Sepse shumë qeliza ndërmjetëse jo vetëm që janë të panjohura për autorin, por ato kanë munguar tërësisht tek populli shqiptar. Çka do të thotë se jo vetëm shtet ilir, apo arber që nuk ka pasur, por edhe klasat janë tepër larg formimit të tyre. Sa për bazën ekonomike që përcakton ndryshimet e të drejtës zakonore shqiptare është pak e vështirë të argumentohet me pikëpamjet  e autorit. Po ta shikojmë problemin në kompleks me shtetin na del se kanunet e Skëndërbeut apo Lek Dukagjinit janë produkt i shtetit feudal shqiptar; meqënëse paraardhësit e arbërve, ilirët, njihnin shtetin dhe për këtë tregojnë se janë produkte juridike të klasës sunduese feudale shqiptare për të mbajtur nën dhunën shtetërore pjesën më të madhe të popullatës. Të paktën ky është konkluzioni kur analizojmë institucionet juridike që janë në varësi të klasave dhe shtetit.. Por cila është përmbajtja e këtyre kanuneve dhe cila është distanca që i ndan nga juridiksioni shtetëror?
Për të përcaktuar përmbajtjen e njërit prej këtyre kanuneve ne nuk u mbështetëm në dukurinë hapësirë, por muarëm atë më të mëvonshmin ne trojet shqiptare meqënëse kanunet e Skëndërbeut dhe Lekë Dukagjinit ishin tepër “afër” botës ilire. Te tillë jane Kanuni i Lurës; i quajtur nga popullata vëndase “Kararet e Dheut”, gjurmët e të cilit kanë ekzistuar deri në shekullin tonë (XX-të), ndërsa ndryshimet në përmbajtjen e tij janë më së fundi fill mbas shpalljes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit; Kanuni i Dibres dhe Kanuni i Laberise.
Sipas autorëve të kumtesës “Mbi karakterin shoqëror të karareve të dheut në Lurë”, “Me fjalën “karare të dheut” kuptojmë asgjë më tepër se vendime të “vegjëlisë” dmth vendime ligjore që përfaqësojnë vullnetin e masës së gjërë të popullit, për probleme të caktuara të jetës, kryesisht me karakter shoqëror, politik, ekonomik, moral. Kararet janë një disiplinë e kodifikuar në mëndjen e zemrën e malësorit. Qëllimi i “karareve të dheut” ishte në radhë të parë ai i vetëqeverisjes së krahinës sipas vullnetit të popullit në kushte të caktuara historike. Kushtet më të vona që solli fillimi dhe mesi i shekullit të XIX e theksuan edhe në këtë nevojë jetike për një vetëqeverisje shekullore juridike, që vështirë që besohet se ka edhe ndonjë shëmbëll tjetër krahasues. Me qëllimin kryesor shprehet dhe sintetizohet gjithë ideja për të ruajtur të paprekur bazën e unitetit krahinor në luftë kundër armiqve të atdheut dhe për normalizimin e një jete pa ngatërresa, pa mërira dhe padrejtësira shoqërore. Specifikë e karareve të dheut qe ajo që këto vendime të pashkruara juridike ishin për mbarë popullsinë vëndase. Ndaj këtyre vendimeve ishin të detyruar të nënshtroheshin pa asnjë konditë kushdo qoftë ashtu si vegjëlia dhe paria, bajraktari dhe kleri fetar katolik apo musliman pa asnjë përjashtim” (Dibra dhe dibranët, f. 87).
Puna lavdëruese e autodidaktëve të Lurës na dha dy materiale të tjera të çmuara, njëra prej të cilave ishte e lidhur me përcaktimin e raportit të “karareve të dheut” me kanunin e Lekë Dukagjinit, ku i pari del më demokratik se i dyti (po kjo kumtesë), por nga kjo del diçka shumë interesante, e cila u ka shpëtuar autorëve të kumtesës. Po të pranojmë karakterin më demokratik të karareve të dheut në raport me kanunet e mesjetës, atëhere arrihet në konkluzionin se të parat, për nga përmbajtja, duhet të jenë paraardhëse të të dytave edhe pse ndryshimi i tyre është bërë 400 vjet mbrapa në favor të demokratizimit.
Këtë njoftim të fundit na e jep autori i kumtesës “Mbi disa elementë të së drejtës së pashkruar të krahinës së Lurës” ku sipas te cilit “për të treguar rëndësinë e “karareve të dheut” dhe pushtetin shpirtëror që kishin në masën e vegjëlisë, këtu poshtë po përmëndim disa nga këto karare: a) Të mos shtihet pushkë në besë, b) Muaji i majit i të mbjellave të ishte muaji i besës, c) Nuk shtihet pushkë mbi qetë e punës dhe në bagëti, ç) Nuk vritej djali që ende nuk kishte vënë pushkë në krah. d) Nuk vritej gruaja dhe as hyzmeqari (këto të vendosura fill mbas lidhjes së Prizrenit – nënvizimi i yni, GH.)” (po aty).
Te gjitha keto probleme kane qene te parakaluara tek pellazget perpara Luftes se Trojes duke na argumentuar se popullata pellazge e viteve 1300 Para Kri. ka qene me e avancuar ne zhvillimin e vet se popullata shqiptare e shekullit te XX-te Mbas Kri.. Mosperputhja kohore 3300 vjecare tregon se ato nuk kane asnje lidhje birerie dhe shqiptaret jane shume e shume me te vjeter se pellazget ne keto troje.
Pika e fundit qe une dua te analizoj dhe qe duhet te perbeje fenomenin me te pabesueshme per lexuesin si nje fakt domethenes te lidhur me pasardhesit e mundshem te pellazgeve, eshte levizja mekanike e popullatave iliro-epirote, arberore dhe shqiptare ne historine e Europes. Duhet thene me perpara se problemi ka pushtuar mendjet e te gjithe studiuesve sipas pikepamjes se njerezimi e ka prejardhjen nga nje pike e kontinentit afrikan (ndersa europianet nga kontinenti aziatik) a thua se jemi ngjala. Kjo eshte pika kryesore qe duhet zgjidhur perpara se te flasim per Racat dhe Popujt  e Njerezimit. Por kjo teme nuk preket nga studiuesit e ceshtjes pellazgjike cka tregon ose padije ose trembjen nga ligjet qe rrjedhin nga parimi  poligjenetik i lindjes se races njerezore ne Toke. Problemi hipotetik i levizjes se popujve dhe masave njerezore paraqitet si nje proces qe nuk i nenshtrohet asnje lloj ligjesie, por cdo fenomen e ketij lloji paraqitet si ekzistent dhe i padiskutueshem. Kjo eshte aresyeja qe une u dhashe rendesi te vecante ketyre pikepamjeve duke ngrtur hipotezen se pa zgjidhur kete problem nuk mund te avancohet me ne problemet e historise se njerezimit. Fillimisht duhet deklaruar se ky eshte nje problem botekuptimor qe nuk i afrohet kerkund caqeve te shkences dhe per kete kerkon nje vemendje te vecante. Te gjithe problemin une e kam lidhur me raportin kohor – hapsinor duke e konsideruar shpejtesine e zhvillimit shoqeror si parametrin me kryesor te argumentimit te fenomenit ne fjale, keshtu qe nuk eshte per t’i vene faj direkt autoreve te pikepamjeve te meposhtme kur ato tentojne te duken si materialiste, por ne realitet e permbysin ate.
Une gjurmet me te pare te ketyre pikepamjeve i kam hasur ne shkolle boshevike, pra i perkasin shekullit te XX-te edhe pse jam i bindur se zanafilla e tyre duhet te kete filluar shume me perpara. Kjo kuptohet nga pikëpamjet qe duan të përputhen me teorinë darviniste të përhapjes së bimëve dhe kafshëve siç bën autorja e punimit mbi Atlantidën, ku sipas saj “Nëpër vargmalet Atlantik stërgjyshërit e njeriut u përhapën deri larg në veri, si kafshët e tjera dhe bimët. Në sajë të shpërthimeve të shpeshta vullkanike, ata u njohën këtu me zjarrin më parë se në vëndet e tjera, tërmetet e shpeshta i detyruan ata që të shpërnguleshin, gjë që u mësoi tu përshtaten më shpejt ndryshimeve të theksuara në kushtet e jetesës. Të gjithë këto faktorë mund të kenë shpejtuar zhvillimin e tyre” (E. Andrejeva, Në kërkim të botës së humbur (Atlantida), f. 145).
Sa për faktorët përshpejtues kjo është një përrallë e vogël, pasi për kohëra të njëjta shpejtësia e zhvillimit është e përafërt, kështu që nuk kemi asnjë bazë për të pranuar përshpejtimin e zhvillimit shoqëror qoftë edhe nga rastësitë natyrore. Këtu ka vënd teoria e përshpejtimit hapësinor shoqëror që përcaktohet nga raporti kohor-hapësinor dhe jo nga shkaktari natyror i cili e ka përcaktuar këtë shpejtësi me kohë, atëhere kur ndodhi hopi kalimtar nga majmunët antropomorfë. Problemi i ndikimit te faktoreve natyrore mbi boten njjerezore duhet konsideruar nje fenomen utopik qe ka sherbyer per te justifikuar nje gjendje ekonomike dhe aspak nje proces shoqeror. Pershtatja e njeriut me ambientin natyror eshte nje proces qe flet kundra tezes se shpikesve te saj pasi nje ambient natyror bujar nuk con ne nje zhvillim me vlera hapsinore te medha, por, perkunmdrazi, percakton shpejtesine e zhvillimit qe per rastin ilir eshte me e avashta ne kontinent edhe pse kemi jetuar prej 3000 vjetesh afer popujve me te lavdishem te kontintentit.
Ndersa problemi i lëvizjes së fiseve njerëzore është parë si një dukuri absolute për kohëra të shkuara, ku në këtë drejtim spikasin legjendat. Këtyre legjendave u mungon domethënia shkakësore e lëvizjes së njerëzve dhe aty ku ato nuk mund të zbulohen nga studiuesit, në pamundësi për të shpikur të tjera, është munduar të krijohen shkaqe të ndryshme që të vërtetojnë në një farë mënyre ngjashmëritë antropologjike, kulturore, etnike, etj, etj. Kështu autori i “Gjurmimeve antropologjike për shqiptarët” nuk mund të ndahet nga kjo dukuri, që gjithmonë duhet konsideruar ekstreme dhe rastësore, dhe kërkon me një farë insistimi të pranohet si absolute lëvizja e njerëzve në të përgjithshmen dhe në të veçantën e zhvillimit shoqëror të tyre. Për këtë ai shkruan se: “Është e udhës të pranohet se ka pasur jo vetëm lëvizje të rastit për arësye të ndryshme, politike, ekonomike, fetare etj. Si duket, lëvizja ka pasur drejtim nga zona të varfëra e të thella në zona me kushte natyrore e burime ekonomike më të mira, që ndodhen përgjithësisht jo larg të parave” (Aleksandër Dhima, Studime antropologjike për shqiptarët, f. 56).
Është interesant fakti që studiuesve të sotëm nuk u intereson lëvizja e individëve të mesjetës apo të kohërave moderne, por atyre u ka interesuar gjithmonë momenti i lindjes të një populli në kohën kur ai del përpara historisë; dhe këtë lindje ata gjithmonë e kanë kushtëzuar me dukurinë e lëvizjes të tyre sikur ai popull ka ardhur nga filan vënd duke kryer filan rrugë dhe iks veprime historike. Ç’është e drejta të gjithë popujt e Europës me përjashtim të trinomit  ilir – helen – romak e fillojnë jetën e tyre historike pikërisht me të panjohurat që imponon teoria e lëvizjes imagjinare të tyre.
Teorizimet për këtë problem janë kaq të shumta dhe kaq bajate sa nuk ja vlen të merresh me një përmbledhje të tyre për të nxjerrë rrugë argumentimet përkatëse sikur ato të mos kishin lidhje direkte me problemin tonë. Por ne, në pamundësi për t’i analizuar ato në kompleks, do të kufizohemi në një libër të lexuar qysh në fëmijërinë tonë e cila na pat bërë një përshtypje të jashtëzakonshme për moshën ku teoria e lëvizjes së popujve është në qëndër të vëmëndjes. Autorja e librit nuk duhet të ketë qënë ndonjë figurë e vëndit të saj për këtë problem, por të habit guximi i saj me përmbledhjen që ka bërë për problemin e Atlantidës, ku kjo autore fut, për vërtetim, monogjenezën si parim natyror të lindjes së njeriut në globin tokësor. Duke dalë përpara lexuesit të vëndit të saj, me këtë libër, E. Andrejeva çfaqet si një filozofe e mirëfilltë duke përfaqësuar në realitet botëkuptimin e klasës së re që po lindëte në B.Sovietik dhe që e nxorri kokën për herë të parë, në përmbajtjen e saj, pas 1917-es. Por duhet vene ne dukje fakti qe Njerezimit nuk i eshte thene asnjehere qe materializmi marksist nuk lindi si nje reaksion kundra politikes, por si reaksion i domosdoshem ne fushen e shkencave shoqerore e natyrore; eshte tjeter pune pse ai u perdor nga politika per qellimet  e mbrapshta te saj.
Autorja duke dashur të duket origjinale në punën e sajë mundohet të vërtetojë konkluzionet e një legjende me legjenda të tjera të grumbulluara anë e kënd botës (në të dy anët e Atlantikut). Me këtë libër inteligjenca e re sovietike paralajmëroi për një rrugë gjithë mashtrime e gënjeshtra që për ne është e qartë si drita e diellit, por që të gënjesh dhe të mashtrosh në emër të filozofisë materialiste nuk është e mjaftueshme të mos e pranosh këtë libër, adoleshent, vetëm si libër. Ai na ka shërbyer ne për të ndërtuar në një farë mënyre kritikën kundër teorizimeve mbi lëvizjen e popujve në pamundësi për të analizuar në kompleks shumicën e pikëpamjeve për këtë problem,-gjë që do të kërkonte shumë punë nga ana e jonë dhe në përfundim do të kishim të njëjtin konkluzion.
Nuk është puna për t’i besuar, ose jo, legjendave, por koha sot është e tillë që edhe sikur t’i besojmë atyre pa rezerva, duhet vënë dallimi çka është rastësore në to e çka është e domosdoshme, si ngjarje e ndodhur. Pikërisht këtë ne nuk e gjejmë tek kjo autore kur shkruan se “Kacalkoathi, sipas legjendave të vjetra, kishte ardhur në Meksikë nga ana e lindjes nëpër det. Ai kishte pasur një mjekër të gjatë të zezë dhe lëkurë të bardhë. Kishte ardhur këtu nga brigjet e gjirit të Meksikës dhe i kishte mësuar popullit punimin e tokës, shkrimin dhe shkenca të tjera” (Ekaterina Andrejeva, Në kërkim të botës së humbur (Atlantida), f. 22).
Që ndonjë europian mund të ketë kaluar Atlantikun dhe të ketë bërë vizitë në vëndet e sipërme është një gjë që nuk luan asnjë rol në zhvillimin shoqëror të banorëve autoktonë amerikanë, por është e pamundur që ky i ardhur t’i mësojë vëndasve punimin e tokës, shkrimin dhe shkencat e tjera kur zhvillimi i forcave prodhuese bujqesore e artizanale vëndase është tepër larg hapësirës shoqërore që kërkojnë këto specifika të veprimtarisë njerëzore; ashtu siç ka qënë e pamundur t’i imponohej botës greko-romake shkenca moderne e energjisë atomike apo kozmike. Këtë gjë kjo autore nuk e merr parasysh kur shkruan rreshtat e mësipërm, por i jep teorisë së saj një pamje tepër mistike duke i pajtuar me legjendat e vjetra pa mundur dot të dallojë tek këto legjenda realitetin nga fantazia.
Në po të njëjtin pozicion ndodhet autorja kur thotë se “Që në shekullin XVII, kur europianët i pyetën për vëndin nga kishin ardhur paraardhësit e tyre, guançitë u përgjigjën: “Baballarët tanë na kanë thënë se na solli në këtë ishull perëndia, se na harroi këtu, por dikur do të kujtohet dhe do të kthehet tek ne së bashku me diellin… Guançitë nderonin diellin. Ata sikundër dhe egjiptianët e peruanët në Amerikë, kishin si zakon që t’i ballsamosnin kufomat dhe të ruanin mumjet e të vdekurve të shquar” (po aty,f. 48,49); veçse tani ka shtuar, nga këndvështrimi relativ, paralelizmin me egjiptianët dhe peruanët duke i krahasuar guançitë me banorët e dy vendeve me dallim cilësor midis tyre, përsa i përket zhvillimit shoqëror siç ishin inkasit e mijëvjeçarit të dytë pas Krishtit.
Pika e parë që duhet të vërtetonte kjo autore është uniteti kohor, të paktën në lindje, i kultit të diellit me shkrimin; dmth kur ka lindur shkrimi kemi pasur kult natyre apo polizeizëm? Që më përpara ka lindur kulti i natyrës se shkrimi nuk ka diskutim, por a ka lidhje kohore me politeizmin kjo është pak e vështirë të vërtetohet. Në fakt një të dhënë ne e kemi tek poemat e Homerit ku në kohën e luftës së Trojës shkrimi nuk ekzistonte. Gjithashtu popujt “barbarë” të Europës në kohën e perandorisë romake (shek I pa. Kr.) kanë pasur politeizëm origjinal dhe shkrimin e huazuan nga romakët (në të kundërtën të gjithë ato popuj duhet të kishin alfabetin dhe shkrimin e tyre origjinal, mungesa e të cilëve na çon në përfundimin se shkrimi duhet të ketë lidhje me shtetin e mirëfilltë skllavopronar dhe pjesërisht me juristët e parë të tij, pamvaresisht nga parimi i lindjes (eshte bota e relacioneve qe krijon domosdoshmerine ne kete rast; – cdo gje varet nga shpejtesia e zhvillimit) . Të paktën kjo për Europën është kështu dhe s’e luan as topi). Pra duhet të arrihet në përfundimin edhe më të specifikuar të raportit të qënies me ndërgjegjen dhe pikërisht qënia nuk përcakton vetëm ndërgjegjen në kuptimin e ndërgjegjes individuale, por qënia duhet të përcaktojë edhe masën e zhvillimit shoqëror në kompleksitetin e tij. Domethënë është e papranueshme që në organizimin skllavopronar të kemi tendencë për zbulimin e natyrës së dritës apo të kemi tendencë për zbulimin e sistemit periodik të elementëve në kimi. Vetëm se raporti kohor-hapësinor duhet të saktësojë diçka më tepër në këtë drejtim dhe pikërisht për dy vënde pa lidhje relacionesh, distanca kohore e një veprimtarie shoqërore, psh e drejta zakonore penale, nga lindja e rendit shoqëror nuk është e thënë të jetë rigorozisht absolute. Në këtë drejtim fjalën e merr shpejtësia e zhvillimit shoqëror e cila vërteton se idetë juridike me të vërtetë i paraprijnë zhvillimit të rendit shoqëror, por zëvëndësimi i tyre me idetë e reja juridike varet kryekëput nga kjo shpejtësi, -nga ku del që kohëekzistenca e tyre është relative (ja kuptimi i zhvillimit relativ të shoqërisë).
Pika e dytë që duhet të vërtetonte autorja është fakti që në qoftë se guançitë në shekullin e XVII-të besonin në kultin e diellit, atëhere ata për mbi 2 500 vjet, në mos më shumë, na paskan rënë në gjumë njësoj si gjumi dimëror i ariut. Sepse si zor që ajo popullsi të ketë lidhje direkte atërore me Afrikën e Veriut ku kulti i diellit duhet të jetë zhdukur po kaq vjet përpara. Në këtë pikë autorja del jashtë raportit të qënies me ndërgjegjen duke i dhënë prioritet ndërgjegjes se sa qënies.
Pika e tretë që duhet të vërtetonte kjo autore është një dukuri interesante për të gjithë arkeologët, përfshirë edhe ata shqiptarë, dhe pikërisht për dy vënde pa lidhje relacionesh nuk duhet të kemi ngjashmëri në formë të veglave të përdorimit të përditshëm dhe të të gjithë produkteve të veprimtarisë shoqërore, sepse në të kundërtën gjithëshka e ka zanafillën në një pikë, kur përmbatja e të  gjithave është po ajo. Pikërisht këtë ka zbuluar në realitet materializmi marksist dhe vetëm kjo është gjëja më me vlerë e të gjithë teorisë së autorëve të sajë. Psh autorja duhet të vërtetonte se zjarri është ndezur për herë të parë në një pikë të globit dhe prej këtej është shpërndarë në të gjithë sipërfaqen. Ai nuk mund të jetë ndezur dot në dy vënde të ndryshme të globit në kohë të ndryshme (gjithmonë si rrjedhim i pikëpamjeve të kësaj autoreje). Në këtë rast, po të mos e pranojmë karakterin monogjenist të zjarrit, shkenca do të mohonte të gjithë perënditë e qiellit dhe, kuptohet, që nga kjo njerëzimi nuk do të kishte jetë të gjatë. Pikerisht kjo metodike  duhet ndryshuar ne thelbin e vet.
Pa u larguar nga tema e jonë kostatojmë akrobacira të studiuesve të ndryshëm mbi shpjegimin shkakësor të lëvizjes së njerëzve. Sipas autorit, tashmë të vjetër, të “Studime Dardane” “Vetëdija e prejardhjes lindore është çfaqur ndër shumë popuj të vjetër, ndër të cilët në radhë të parë duhet të përmënden romakët dhe maqedonët” (Zef Mirdita, Studime Dardane, f. 120).
Kjo vetëdije është e pavlefshme nëqoftëse nuk tregohet shkalla e zhvillimit shoqëror sipas këndvështrimit fetar që shoqëron këtë vetëdije. Domethënë kjo vetëdije ka ekzistuar përpara lindjes së kultit të natyrës apo mbas tij? Përcaktimi i kësaj do të nxjerrë faktin se kjo vetëdije është tek të gjithë popujt e botës pa përjashtim në kohën kur ata perëndonin drejt shtetit dhe ky kult drejt politeizmit. Pra arësyeja e kësaj vetëdije lidhet me besimin fetar dhe aspak më ndryshe. Pastaj a është i sigurtë autori se kjo vetëdije nuk është edhe tek popujt e Lindjes së Largme dhe tek banorët e Dy Amerikave? Po të jetë kështu (dhe kështu është), mungesa e informacionit nga Kina është për efekt të zhvillimit të asaj shoqërie shumë përtej organizimit gjysëm komunar, atëhere nga duhet të orientohemi ne për të përcaktuar këtë lindje kur ajo rrotullohet 360 gradë në hapësirën gjeografike? Pa dyshim që kjo nuk i ka vajtur ndërmënd studiuesve tane, por edhe shumë të tjerëve jashtë kufijve tonë nacionalë e këmbëtarë. Sikur ky autor t’i rendiste këto pikëpamje nga ana kohore do të zbulonte se prania e tyre është e lidhur me gjëndjen shoqërore dhe prapambetjen e kësaj gjëndjeje nga koha e sotme. Edhe vetëm mbi këtë bazë ne mund të përcaktojmë kohëlindjen e seicilit popull, sepse të fundit fare që e kanë pasur këtë vetëdije janë banorët e Dy Amerikave për të cilët ne themi se është popullata më e re e globit tokësor duke pasur shpejtësinë më të madhe të zhvillimit shoqëror nga të tërë racat e tjera, madje edhe nga raca e bardhë “superiore” e Europës. Domethënë të nisesh nga kjo vetëdije fetare (sepse ajo është vetëm e tillë) për të vërtetuar lëvizjet lindje-perëndim të popujve apo fiseve nuk vërteton gjë tjetër veçse praninë e hershme të kultit të natyrës tek ata popuj apo fise dhe asgjë tjetër. Pra lëvizja e popujve sipas kësaj pikëpamjeje është përsëri një flluskë sapuni që plas me ta bashkuar atë në kompleks me idetë fetare.
E vetmja pikë pozitive që duhet të vërtetojë shkakun e lëvizjes së masave njerëzore është ideja e hedhur nga autori i punimit “Gjurmë e gurmime” ku sipas tij luftërat janë shkaku i dyndjeve të ndryshme të popullatës (Mark Krasniqi, Gjurmë e gjurmime, f. 303). Për ne kjo tezë është me të vërtetë e mrekullueshme, sepse vërteton jo vetëm shkakun e lëvizjes, por dhe praninë e luftërave jashtë shtetit klasor, dmth kjo tezë është materialiste dhe mund të shërbejë si shpjegim përse sllavët gjënden në Ballkan, përse helenet në kohën e luftërave me Persinë u përhapën drejt veri-perëndimit të Greqisë se sotme dhe nëpër ujdhesat e ishujve të Mesdheut Qëndror e Lindor, përse shqiptarët u shpërngulën, pas 1468, në gadishullin Apenin. Por ama për ne është e pashpjegueshme përse atlantët hipotetikë u përhapën në të gjithë globin ose indoevropianët, po të tillë, u shpërngulën nga Azia drejt Europës. Shpjegimi i mbështetur në tezën e zgjerimit të nevojave dhe interesave të reja në kushtet e veprimtarisë prodhuese, pas ndarjes së punës, nuk mund të absolutizohet kurrsesi meqënëse raporti kohor-hapësinor e quan të papranueshme këtë tezë për të gjithë kohërat. Vetëm një sistem botëror mund të justifikojë veprimtarinë në të gjithë globin të njerëzimit pa shkaktuar kontradiktën midis grupeve të njerëzve. Ndërsa të gjithë sistemet paraardhëse (përfshirë edhe komunën primitive fisnore) në fund të fundit e kanë sjelle këtë kontradiktë jo vetëm nga natyra e gjithseicilit (përjashtuar komunën e mirefillte para ndarjes se punes), por edhe nga kufizimi hapsinor që impononte çdo sistem i cili, nga ana e vet, tregon se hapësirat e veprimtarisë shoqërore të njerëzimit kanë ardhur duke u zgjeruar nga sistemi në sistem. Ja përse feudalizmi është një hap më përpara në drejtim të zhvillimit të njerëzimit në raport me skllavërinë edhe pse ai është quajtur periudha shtazore e njerëzimit. Dmth lëvizja fizike e masave njerëzore është kushtëzuar dhe kufizuar absolutisht nga vetë sistemi dhe nuk mund të pranojmë që “indoevropianët” në kohën e organizimit komunar na paskan ardhur nga Azia në Europë dhe e njëjta gjë përsëritet, në formë, me përmasa shumë më të vogla në sistemin pasardhës me sens prapsimi (Aleksandri i Maqedonisë 336-323 pa.Kr.). Pra teza që e konsideron globin të populluar në sajë të lëvizjes mekanike të fiseve apo popujve duhet konsideruar një tezë me nuanca ideologjike në histori dhe vetëm për këtë është e pavlefshme. Koha ka ardhur e tillë sa ka bërë të domosdoshme pastrimin e historisë, si shkencë, nga të gjithë tezat dhe influencat idealiste, ku e ashtëquajtura lëvizje mekanike e njerëzve si kusht absolut të popullimit të globit është pikërisht e tillë.
Studiuesit tanë dhe të huaj nuk e kanë parë me këtë sy teorinë e spostimit të njerëzve, por janë mbështetur gjithmonë në këtë fakt hipotetik duke e mohuar autoktoninë e shqiptarëve edhe pse me fjalë të tjera e pranojnë atë në mënyrë direkte pa ja ditur kuptimin. Kjo gjë ka bërë që të gjitha vërtetimet mbi të ashtëquajturën autoktoni të shqiptarëve të jenë ose false ose gjysmake; një vërtetim absolut të tezës mbi autoktoninë e shqiptarëve nuk është realizuar akoma nga ana historiko-arkeologjike edhe pse deviza politike për këtë ishte dhënë me kohë (peshqesh ky i diktatorit). Këtu poshtë ne do të shohim disa pikëpamje, të përcipta, mbi ardhjen e ilirëve ku spikasin dy drejtime të tilla: ajo veriore dhe ajo verilindore e lindore. Megjithëse kohët e fundit ka mbizotëruar teza se ilirët janë të ardhur nga juglindja, historianët tanë ngulin këmbë në këtë drejtim.
Një fillim, të përcaktimit hapësinor, mbi lëvizjen në Ballkan të popujve ne e gjejmë tek autorët e huaj që muarën pjesë në Kuvendin e I-rë të studimeve ilire, ku sipas njërit prej tyre “Rrjeti i kulturave eneolitike u ndërpre në anën lindore të zonës kryesore të Ballkanit nga lëvizja e popujve që paralajmëronin epokën e bronxit” (N. G. L. Hamond, Varrimi me tuma në Shqipëri dhe problemet e etnogjenezës, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 154)
Tek ky autor ne gjejmë një përcaktim hapësinor kryesor mbas lëvizjes së popujve. Sipas tij epoka e bronxit (të paktën në Europë) është më e mëvonshme se lëvizja e popujve. Po të jetë kështu, atëhere rezulton se po të kemi monogjenezë, lëvizjet duhet të kenë ndodhur vetëm një herë në histori për çdo popull me ndryshueshmëri kohore tepër të padukshme, dhe nga ana tjetër ato kanë qënë të domosdoshme. Historikisht kjo nuk është aspak kështu. Të nisesh dhe të pushtosh Anglinë në mesin e dytë të shekullit XI-të siç bënë normanët; apo të shkosh e të shkulesh nga Arbëria në Itali, Venedik, Zarë e gjetkë nga dyndjet e ushtrisë osmane; nuk është një domosdoshmëri qoftë për saksonët, qoftë për shqiptarët në mesjetë, por ato kryesisht janë rezultate politike ku spikat shkaku, në rastin e parë, dhe pasoja në të dytin;-çka do të thotë se ato lëvizje nuk kanë qënë të lidhura me domosdoshmërinë jetike të saksonëve dhe shqiptarëve. Pastaj edhe sikur mos t’i marrim për bazë lëvizjet mbas formimit të shtetit duhet që çdo lëvizje të jetë bërë përpara kohës së bronxit, dhe, akoma më tej, këto lëvizje duhet të jenë absolute meqënëse autori ka bërë një përcaktim me karakter hapësinor të lidhur me kohëzhvillimin e popujve. Kjo duhet vërtetuar nga ana e arkeologëve dhe si zor që të gjejë zbatim. Dhe gjëja më e mirë për të vërtetuar të kundërtën e kësaj është Peruja ku enët e bronxit nuk duhet të kenë ekzistuar përpara popullimit të ishullit të Pashkëve. Në qoftë se teza e këtij autori nuk është absolute, atëhere ajo as që vlen të diskutohet, sepse është tepër e vështirë, për të mos thënë e pamundur, të përcaktohet etnogjeneza e popujve të sotëm duke u nisur nga kushtet rastësore dhe relative. Prandaj kjo tezë në histori është e barasvlefshme me tezat e Hegelit në filozofi mbi karakterin e pjesshëm të dialektikës, edhe pse lëvizja është absolute në ekzistencën e gjithëshkafes materiale.
Mendimi i ynë për shkakun e lindjes së teorisë së lëvizjes së popujve është e lidhur me paaftësinë e shkencëtarëve të sotëm për të shpjeguar ngjashmërinë e disa dukurive shoqërore anë e kënd botës. Këtu vlen të vihet në dukje një fenomen tej masës domethënës: -Njeriu në fushën e filozofisë ka shpikur dy dukuri krejt të kundërta duke i bashkuar në një pikë të vetme:
1-Shpiku Zotin si krijuesin absolut të gjithëshkafes.
2-Shpiku paaftësinë për të njohur fenomenet natyrore në mënyrë absolute.
Si ka mundësi të njohësh krijuesin e fenomenit dhe nuk njeh fenomenin?
Të dy këto dukuri kanë lindur nga dy paaftësi: njëra kolektive dhe tjetra individuale.
1-Paaftësia për rritjen e mirëqënies (kolektive)
2-Paaftësia për shpjegimin përfundimtar të fenomeneve të natyrës (individuale).
Duke u rikthyer tek tema e jonë, veme ne dukje barazinë e fenomeneve të ndryshme shoqërore në popuj të ndryshëm, kështu psh. ritet e varrimit në Ballkan për autorin e kumtesës “Varret tumulare prehistorike të gadishullit Ballkanik” duhen lidhur në radhë të parë me lëvizjet e mëdha të blegtorëve të stepës që i përkisnin trungut indoevropian (po aty, f. 325). Ne do të ishim kuriozë të dinim se si e vërteton këtë tezë ky autor. Çdo njeri ka të drejtë të flasë, por që të mërmërisë dikur duke kujtuar se çdo gjë harrohet, do të thotë të jesh mashtrues në shkencë; dhe një gjë e tillë pak e ndan nga politika reaksionare e shtypjes së njerëzimit.
Në drejtim të varrimit duhet vënë në dukje diçka që nuk duhet të jetë e panjohur fort për studiuesit e mbarë botës. Të ashtëquajturat rite të varrimit duhet të jenë të diferencuara në kohë dhe për këtë ato duhet të shërbejnë si një element vërtetues të zgjatjes të asaj faze ku ato kanë shërbyer. Nga ana tjetër ato duhet të vërtetojnë diferencimin midis përdoruesve dhe analiza, sipas kohës, duhet të na japë raportet e zhvillimit (dinamikën shpejtësi) të këtyre përdoruesve. Në të kundërtën ritet e varrimit nuk mund të shërbejnë për asgjë. Ndërsa ndryshimi në formë i tyre duhet të na japë në një farë mënyre fazat nëpër të cilat ka kaluar periudha e komunës primitive që fillon nga ndarja e punës deri tek shteti skllavopronar. Kjo është e vetmja mënyrë e të kuptuarit dhe zbatuarit materialist të riteve të varrimit tek ilirët dhe anë e kënd botës. Mungesa e disa prej tyre tek disa popuj nuk duhet të na habisë aspak, psh balsamosja e të vdekurve, sepse në këtë rast kemi një ndryshim të zhvillimit shoqëror dhe ndërprerje në zhvillimin autokton. Në të kundërtën ilirët do ta arrinin fazën e balsamosjes së kufomave, ta zëmë, pas 1 000 – 2 000 vjetëve. Por dukuria më e dukshme e zhvillimit të shoqërisë u ka shpëtuar të gjithë historianëve dhe arkeologëve tanë, dhe kjo dukuri nuk është e lidhur aspak me “lëvizjet e popujve” dukuri e cila po të kishte qënë prezent do të bënte që zhvillimi shoqëror anë e kënd botës të mës përngjasonte kërkund (sipas shpejtësisë disponuese). Ngjashmëria midis riteve të varrimit nga pikëpamja poligjenetike e lindjes së njeriut në globin tokësor tregon se zhvillimi shoqëror i njerëzimit i nënshtrohet absolutisht hapësirave të caktuara dhe çdo tentativë për t’i sygjeruar ato si të huazuara nga një pikë e globit, nga ato janë përhapur, përbën në realitet një tendencë idealiste në shkencën historike.
Teoria e lëvizjes së popujve ka gjetur terren në shkencën e albanologjisë sidomos për problemin e formimit të etnosit ilir ku “Sipas M. Korkutit etnosi ilir lindi në bronxin e mesëm dhe u formua me tiparet më të përgjithshme kulturore e gjuhësore në bronxin e vonë. F. Prendi mendon se proçesi i formimit të etnosit ilir nis që në bronxin e hershëm mbi bazën e një substrati të ri etnokulturor që u formua si pasojë e dyndjeve të para të blegtorëve indoevropianë dhe mbaron aty nga fundi i bronxit e fillimi i hekurit” (Zh. Andrea, Kultura Ilire e Tumave në pellgun e Korçës, f. 204).
Në të vërtetë  pa ditur shkaqet e formimit të etnosit nuk mund të përcaktosh kohëformimin e tij. Prandaj asnjëri nga autorët e mësipërm nuk duhet të ketë të drejtë edhe pse ndonjëri, pa dashje, mund të ketë dhënë një zgjidhje të përafërt. E themi këtë duke u nisur vetëm nga ata që e përcaktojnë zhvillimin e shoqërisë ilire sipas shkallëve që imponon ndarja në bronx, hekur etj. Nuk është e thënë aspak që ilirët t’i nënshtrohen, në zhvillimin e tyre, kësaj ndarje në vazhdimësinë e kohës. Dmth kjo ndarje nuk është absolute në çdo kohë, dhe rrjedhimisht për çdo popull. Këtë gjë historianët tanë akoma nuk e kanë kuptuar. Ne themi se paraprakisht etnosi është bashkësia e disa komunave, për rastin tonë parailire (kjo duhet vërtetuar ndryshe ne qofte se do t’i konsiderojme pellazge) ose ilire. Tani ne duhet të gjejmë shkakun që i ka detyruar këto komuna të bashkohen. Një gjë e tillë është për tu vënë në dukje edhe për faktin tjetër pyetës: a kishte lindur kontradikta në gjirin e komunave apo jo. Kjo është pika e parë që duhet zgjidhur, sepse vërteton se formimi i etnosit është rezultat i zhvillimit të brëndëshëm të shoqërisë ilire dhe mbi këtë bazë mund të saktësohet koha e formimit të tij. Në qoftë se kjo nuk mund të vërtetohet dot, atëhere mbetet varianti i dytë nga ku duhet të nxjerrim kohën e luftërave midis të ardhurve (dmth lëvizje ka pasur për shkaqe të tjera) dhe ilirëve gjë që përcakton njëkohësisht formimin e etnosit ilir e më vonë shqiptar. Më konkretisht po të pranojmë se etnosi ilir është formuar si pasojë e dyndjeve të para të blegtorëve indoevropianë, atëhere ne nuk kemi të drejtë të themi se etnosi ilir është autokton; sepse jo vetëm që diferencimi shoqëror kishte pas filluar me kohë, por edhe ato lëvizje masash njerëzore të ndodhura në histori, tregojnë se etnosi ka qënë formuar me kohë. Kështu që po të pranojmë tezën e Frano Prendit ne duhet të hedhim poshtë faktin që etnosi ilir është absolutisht vëndas. Ai, sipas kësaj teze, ose është i lidhur me kushtëzimin e etnosit vëndas me atë të ardhur, ose, në qoftë se nuk ka pasur vëndas, ai është kraekëput i ardhur me fiset e blegtorëve indoevropianë. Pra në të dy rastet e interpretuara etnosi ilir nuk është autokton dhe i pastër. Përsa i përket pikëpamjeve kohoro-hapsinore të formimit të etnosit ilir sipas nocioneve “bronx i mesëm”, “bronx i vonë” dhe “periudhë e hekurit” ato janë krejtësisht pa vlerë dhe që i shmangen problemit më kryesor filozofik të formimit të tij jo vetëm përsa i përket lindjes, por edhe sipas kategorisë shkak-pasojë të veprimtarisë së tij. Këta studiues të mos na e marrin për të keq nëqoftë se i akozojmë për plagjiaturë, jo vetëm ngaqë këto pikëpamje janë huazuar, si metodikë, nga shkollat europiane të së kaluarës apo të tashme, por ato janë tepër kontradiktore me realistetin sa ne do të thonim se huazimi ka karakter pozitiv meqënëse ata, studiuesit e mësipërm, nuk na kanë dhënë asgjë të re në këtë drejtim nga pasojat negative që imponojnë ato shkolla boshe. Formimi i etnosit ilir, do të shtonim në vazhdim, nuk ka asnjë lidhje me këto teorizime bajate, por ai duhet të jetë i lidhur rigorozisht me disa hapësira objektivo-subjektive edhe pse mund të jenë të ngjashme me ndonjë etnos tjetër, ku në fakt duhet të ketë shumë pika kontaktimi midis tyre meqënëse raporti kohor-hapësinor pranon ngjashmërinë e tyre, por jo barazinë absolute në formë dhe përmbajtje. Kjo e fundit nuk do dhe shumë mënd dhe punë të vërtetohet nga arkeologjia internacionale.
Pranimi i kësaj mënyre, ai i studiuesve tanë, të formimit të etnosit ilir nuk është e ndarë nga pjesa tjetër e albanologjisë historike edhe pse ajo në një mënyrë të pjesëshme mohon karakterin autokton të popullsisë ilire. Për të qënë në unitet midis tyre dhe nga ana tjetër për të mos mohuar karakterin autokton të etnosit ilir historianët tanë (gjuhëtarët e përdorin këtë metodë prej kohësh) futën në përdorim në literaturën bashkëkohore nocionin “autoktoni relative” e cila do të shërbente si një kusht justifikues për mos mbajtjen pastër të gjuhës shqipe të sotme dhe mos përputhjen e proçesit gjuhësor me atë të formimit të etnosit. Të gjitha këto i paraprijnë autorit të referatit “Ilirët e jugut si problem i historiografisë” që hapi punimet shkencore të kuvendit të I-rë të studimeve ilire. Sipas tij “Duke e mbështetur autoktoninë relative të etnosit ilir, arkeologët shqiptarë nuk mohojnë kurrsesi në mënyrë dogmatike realitetin e migracioneve, të natyrshme në kushtet e një shoqërie fisesh baritore; ato janë të qarta edhe se proçeset e formimit të një etnosi nuk përputhen kurdoherë e domosdo me proçeset gjuhësore” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f. 53).
Monogjeza është për autorin parimi i popullimit të globit. Sa për qartësinë e studiuesve shqiptarë, në lidhje me masën e unitetit të etnosit me proçeset gjuhësore, është paraprakisht e nevojshme të na tregohet panorama hapsinore e kësaj mospërputhjeje hapësinore jo vetëm mbi bazën e hapësirave shoqërore pjesmarrëse në to, por, do të thonim ne, kryesorja mbetet përcaktimi kohor i mospërputhjes.
Në qoftë se historiani ynë do të analizonte historinë e ilirëve dhe shqiptarëve në përputhje me botën e relacioneve, nga ku duhet të nxjerrë masën e influencës së dyanshme, ai nuk do të arrinte kurrë në përfundimin që proçeset e formimit të etnosit dhe ato gjuhësore përputhen qoftë edhe për një kohë të vetme. Arësyeja e kësaj duhet kërkuar jo në mënyrën e zhvillimit autokton ilir se sa në faktin që formimi i shtresave shoqërore tek ata është favorizuar nga bota e relacioneve dhe ka shumë mundësi që ato në Ilirinë e Jugut të kenë lindur përpara kohe në raport me kohën që imponon shpejtësia vetiake e zhvillimit shoqëror të ilirëve.
Nga ana tjetër problemi i migracionit në trojet ilire duhet parë me një sy më kritik jo vetëm si fakt historik, por, kryesisht, si faktor botëkuptimor materialist. Përpara se të përcaktohet kjo është më e domosdoshme për historiografinë të përcaktohet parimi i lindjes dhe pastaj të pranosh migracionin si dukuri të përgjithshme dhe të domosdoshme apo si dukuri të veçantë dhe të rastit. Në rastin e parë nocioni i mësipërm është i pavlefshëm ndërsa në të dytin ai nuk ka asnjë kuptim. Sido që të jetë puna, për autorin tonë kemi rastin e parë dhe kjo tregon se ai është produkt ideor i shkollave shtetërore idealiste europiane dhe aspak i shkollës materialiste shqiptare.
Pikërisht pse i kanë parë zbulimet arkeologjike me këtë sy dhe nuk kanë ditur të shpjegojnë diferencimet kohore midis epokave është arritur në përfundimin se “Duke u mbështetur mbi këto të dhëna mund të arrijmë në përfundimin se gjatë periudhës që nga neoliti i vonë deri në bronxin e hershëm e cila përfshin rreth 1 000 vjet, nga lëvizjet e harëpasherëshme po me intervale të gjata, të fiseve bujqësore e blegtorale në kërkim të tokave e territoreve të reja dhe nga shkrirja e të ardhurve me vëndasit, u bë indoevropianizimi intensiv i popullsisë të vëndit tonë. Në këtë mënyrë shtegtimet shpejtuan proçesin e indoevropianizimit, sepse elementi indoevropian ka ekzistuar këtu edhe më herët, si dëshmohet sot, për territorin e vëndit tonë, nga kultura e Cakranit që i takon neolitit të mesëm” (M. Korkuti, Rreth formimit të etnosit ilir, Kuvendi i I  i studimeve ilire, vëll I, f. 71).
Domethënë në territorin tonë paskemi dy dyndje indoevropiane dhe një vëndase. Autori duhet të na vërtetojë raportin hapësinor dhe kohor midis vëndasve dhe dy dyndjeve indoevropiane si dhe midis këtyre dy dyndjeve. Por si zor që të jetë i aftë për ta bërë këtë pa rënë në një banalitet historik universal. Ne, nga ana e jonë, nuk kemi asnjë aftësi të kuptojmë seriozitetin e këtyre rreshtave; por të pranosh se fiset bujqësore na paskan shtegtuar për kërkimin e tokave dhe territoreve të reja do të thotë të mos pranosh kurrsesi ligjësitë e zhvillimit shoqëror dhe të përmbysësh me plot kuptimin e fjalës filozofinë materialiste, e cila është e pavlefshme kur raporti absolut kohor-hapësinor analizon këto invazione njerëzish, sikur ato të ishin reale; ku kontradikta midis forcave prodhuese dhe marrëdhënieve në prodhim është diçka e paqënë kurrë meqënëse karakteri dhe marrëdhëniet bujqësoro-blegtorale kanë qënë absolute për të gjithë popujt dhe sa herë që forcat prodhuese arrinin pjekurinë e tyrë të plotë fillonin shtegtimin dhe në këtë mënyrë shuanin fillimin e kësaj kontradikte. Por kjo nxjerr edhe një “zbulim” tjetër të famshëm: lëvizja ka karakter absolut dhe njerëzimi ka lidhje gjaku në mënyrë absolute; çka do të thotë se grupet e gjakut duhet të jeni ose infinit ose vetëm një. Këto janë përfundimet më të para që dalin nga këto rreshta dhe çdo trajtim i problemit të autoktonisë, jo vetëm të ilirëve dhe shqiptarëve, është një orvajtje e kotë meqënëse nocioni autokton është iluzor.
Kjo vërtetohet jo vetëm nga filozofia e lëvizjes indoevropiane, si fillim, por edhe në kompleksitetin me dy dyndjet me diferencim 1.000 vjeçar midis tyre, të cilat (nënkuptim botëkuptimor) tregojnë se djepi aziatik ka pjellur vazhdimisht masa njerëzore që kanë marrë rrugën drejt Europës. Të paaftë për të kuptuar pasojat e kësaj teorie, e cila i afrohet më tepër fantazise shkencor, duke qënë shprehje e idealizmit të kulluar, studiuesit tanë sorollaten kot tutje-tëhu, sepse vërtetimi i autoktonisë së ilirëve, sipas kësaj rrugë, është një bllof i madh. Albanologjisë sot i duhet ose ta heqë qafe këtë teori dhe të argumentojë autoktoninë e popullit shqiptar ose të pranojë atë duke vërtetuar boshllëkun njerëzor në Ballkan, të paktën para neolitit të mesëm,, dhe, së bashku me të, karakterin jo autokton të popullit tonë. Kjo do të kërkonte (e fundit) një ndryshim të interpretimeve teorike dhe një shtrëmbërim të gjithë realitetit material arkeologjik të gjëndur në trojet tona.
Këtë zgjidhje negative na e dha Karl Jireçek ku sipas tij “ilirët gjysmë të romanizuar, në kohën e shtegtimeve të popujve u shtynë prej krahinave malore midis Dalmacisë e Danubit për në jug” (Eqrem Çabej, Problemi i autoktonisë së shqiptarëve në dritën e emrave   të vëndeve; Shqiptarët dhe trojet e tyre, f. 42). Ne  te vertete kjo pikepamje e ka burimin tek hartat e prodhuara para 400 vjeteve per shkaqet e parafolura duke i krijuar terrenin pikepamjeve fashiste te perdorura nga autori i huaj.
Pyetja që duhet bërë në këtë rast është: kur është bërë kjo lëvizje, dmth në çfarë rendi ekonomiko-shoqëror ka ekzistuar kjo lëvizje? Nga e gjithë kjo del se lëvizja e popujve është e ngritur në teori, por pa mundur t’i përgjigjet rrjedhimeve që dalin nga ekzistenca e sotme e gjëndjes shoqërore të popujve.
Dy gjëra kanë rëndësi këtu për tu hedhur poshtë këto mendime false, njëra prej të cilave ka karakter filozofik.
Në qoftë se ilirët përpara shek III-II pa. Kr. kanë qënë vetëm midis Dalmacisë dhe Danubit, duhet që në trojet jugore të tyre, atje ku jemi sot, të mos kemi asnjë të dhënë arkeologjike me karakter ilir. Por me sa dimë dhe me sa kemi parë kjo nuk është kështu; ky përfundim nuk është teorik, por një realitet i padiskutueshëm dhe gjitheshka eshte e lidhur me shpellat qe kane nje inventar 3 500 vjecar dhe qe gjenden me shumice ne jugun e gadishullit Ilirik.
Pika e dytë, dhe më kryesore e mendimit të Jireçekut, është fakti që (tani po e pranojmë vetëm për popujt e Europës) popujt e kontinentit tonë na paskan pasur një kohë shtegtimi e cila paska ekzistuar pas fuqizimit të Romës. Dmth bota greko-romake është e palëvizshme, kundrejt këtij shtegtimi, ndërsa të tjerët na qënkan të shtegtuar, njësoj si dallëndyshet në pranverë.
Ta zëmë se është kështu, dmth: ilirët janë të ardhur nga zona Dalmaci-Danub në trojet ku sot banojnë shqiptarët. Prej këtej rrjedh që shqiptarët e sotëm, në qoftë se kanë lidhje me ilirët, nuk duhet të kenë asnjë ndryshim cilësor me europianët e tjerë përsa i përket organizimit shoqëror. Por gjëndja shoqërore e tyre në fillim të shekullit XX-të tregon se kjo ndryshueshmëri është e tillë sa faktori kohë do të donte një masë shumë të madhe që të vepronte mbi këtë cilësi. Dhe në qoftë se shqiptarët nuk kanë asnjë lidhje me ilirët, atëhere çfarë janë ata dhe si janë zhvilluar në të kaluarën? Tendenca për t’i paraqitur shqiptarët si të pa prirur për jetën qytetare duhet të paralelizohet me mohimin e unitetit iliro-shqiptar dhe me faktin e shpjegimit të dinamikës shoqërore të këtyre të fundit.
Kurse përsa i përket këndvështrimit ilir të këtij problemi, autori duhet të na japë panoramën hapësinore të zhvillimit shoqëror të tyre në kohët pararomanizimit. Dhe në qoftë se pranojmë romanizimin e tyre, përse ilirët ju afruan Romës në atë gjëndje shoqërore, që ja transmetuan brazave të mëvonshëm për një kohë aq të gjatë? Romanizimi i tyre hipotetik duhej, patjetër, të kishte ndikuar mbi atë gjëndje shoqërore jo vetëm nga ana gjuhësore, por, kryesisht, nga ana e zhvillimit shoqëror ku idetë fetare, politike, juridike, etj, duhet të kishin marrë me kohë formën që imponon romanizimi. Dhe kur këtë imponim ne nuk e gjejmë si mund të pranojmë ne romanizimin e tyre qoftë edhe në formën gjysmake?
Hipoteza e K.Jireçekut nuk është e aftë të shpjegojë diferencimin e ilirëve ndaj heleneve dhe sidomos ndaj romakëve, aq më tepër ajo nuk është e aftë të shpjegojë prapambetjen e ilirëve karshi fqinjëve të tyre të përparuar nga ana e zhvillimit shoqëror. Ajo, hipoteza, është ngritur mbi bazën e pikëpamjeve klasike mbi lëvizjet e popujve duke qënë tërësisht kundra zhvillimit kohor-hapësinor të popujve në përgjithësi dhe ilirëve në veçanti. Pikërisht pamundësia për t’i dhënë përgjigje pyetjeve të sipërme e bën këtë hipotezë të parealizueshme nga aspekti udhërrëfyes në kërkimet e mëtejshme të historisë së ilirëve.
Gjithashtu do të shtonim se të gjitha hipotezat që i konsiderojnë ilirët të ardhur ndodhen në po këtë pozicion pamvarësisht nga dëshira e mirë apo e keqe e shpikësve të tyre. Me çfarëdo këndvështrimi që t’i analizojmë këto hipoteza ato nuk mund të shkojnë dot më larg se emri që i dhamë. Megjithëatë në historiografinë tonë mbizotërojnë grup hipotezat mbi ardhjen e ilirëve dhe prej këtej është kaluar në modifikimin e nocionit autokton duke i shtuar mbrapa fjalën relative meqënëse intelektuali shtetëror nuk e ka kurajon civile që të mos e pranojë autoktoninë e mirëfilltë ilire. Dhe kjo është plotësisht e kuptueshme ngaqë ata nuk janë të aftë të vërtetojnë autoktoninë e ilirëve e cila tani kërkon medoemos prapashtesën: absolute.
Dukuria e fundit është kapërcyer nga historianët e huaj me tendencën për të mohuar vazhdimësinë iliro-shqiptare dhe për të treguar një farë origjinaliteti në punën e tyre. “Kështu S. Puscarin u përpoq të mbështeste me argumente gjuhësore mendimin e V. Parvanit, që shqiptarët në kohën midis shekullit të III, e të VI, të erës sonë, hynë, si pasardhës të sllavëve, prej verilindjes në jugperëndim, gjatë naltësive të Karpateve, nëpër Transilvani, shkallë-shkallë, si barinj shtegtarë, në viset jugore dhe pastaj në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik mendim që autori i tij nuk e mbështet më tej me argumente historike” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 14).
Po të ishte kështu, atëhere shqiptarët dhe sllavët duhet të jenë shumë të përafërt në zhvillimin shoqëror të tyre edhe përsa i përket zhvillimit sasior të specifikave të ndryshme shoqërore. Le të na e vërtetojnë këtë dhe ne do të përulemi me veneracion karshi shpikësve të historisë, sepse kërkush nuk mund ta bëjë këtë pa rënë në kundërshtim me zhvillimin kohor-hapësinor të shqiptarëve. Nuk ka shume rëndësi percaktimi i kohes se sa fakti hipotetik që shqiptarët janë të ardhur në trojet ku banojnë sot dhe që ata nuk kanë asnjë lidhje me ilirët. Këtë difekt e ka kapur me kohë historianët tanë dhe nga ana tjetër kanë vërtetuar se vazhdimësia iliro-shqiptare është e padiskutueshme. Por kërkujt prej tyre nuk i ka vajtur ndërmënd të nxirrte nga kjo vazhdimësi specifikën më dalluese të popujve të mbarë botës dhe që do ta vuloste autoktoninë e shqiptarëve: shpejtësinë e zhvillimit shoqëror. Po të pyesësh cilindo nga historianët e mbarë botës mbi shënjën e dallimit të një populli karshi një tjetri, ai do të mbështetej vetëm ne relativitetin analitik pa qënë i aftë të vërë në dukje një specifikë absolute që të mos e ketë kërkush përveç një populli. Pikërisht këtë boshllëk mbush raporti kohor-hapësinor në shkencën e historiografisë, duke transformuar formën klasike të saj nga një hiç në diçka frutdhënëse, nga një shëmbëll vërtetues sipas metodikës krahasuese në një teori vërtetuese për zhvillimin e ardhëshëm kohor-hapësinor dhe çështë më kryesorja ky raport absolut vërteton saktësinë e materializmit historik për sa kohë që ekziston dhe ndarja më e vogëj e punës.
Domethënë historiografia shqiptare ka qënë shumë afër vërtetimit të autoktonisë absolute të shqiptarëve, veçse kjo nuk është realizuar nga një mosthellim në filozofinë materialiste. Për mendimin tonë kjo përbën gabimin e vetëm të historianëve tanë dhe pamundësinë e vërtetimit të tezës së dhënë nga politika mbi autoktoninë e shqiptarëve. Ama ky është një tregues, nga më të rëndësishmit, për të mos thënë më i rëndësishmi, i mungesës së luftës së klasave në gjirin e shoqërisë shqiptare gjatë diktaturës të vetëquajtur komuniste. Tjetër ka menduar politika për këtë problem dhe tjetër ka hulumtuar dhe deklaruar shkenca shqiptare gjatë 45 viteve të kësaj diktature.
Ky mos thellim duket qartë në problemet antropologjike ku bota e relacioneve është lënë në heshtje meqënëse kontaktet e shqiptarëve me komshinjtë janë konsideruar si akte të lëvizshmërisë fizike të tyre. Kështu P. Tregeri “pohonte se vrojtimet e mëparshme ishin përqëndruar në krahinat ku shqiptarët, vazhdimisht në lëvizje, kanë pasur kontakte me popuj të ndryshëm, si në zonat kufitare e qytetet,, prandaj materiali i gjurmuar nuk mund të ishte pa të meta dhe i sigurtë” (A. Dhima, Gjurmime antropologjike për shqiptarët, f. 13).
Në qoftë se ne do të pranonim të gjithë teorizimiet mbi ardhjen e ilirëve, apo shqiptarëve, dmth edhe parimin monogjenetik të popullimit të globit, nuk kemi si të pranojmë vazhdimësinë iliro-shqiptare; ”Me fjalë të tjera, shqiptarët nuk janë autoktonë në Shqipëri, dhe kontaktet e tyre me grekët janë të vona” (G. Bonfante, Shqipja dhe ilirishtja, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 102).
Në qoftë se nga pikëpamja teorike ne dallojmë dy grup lëvizjesh të diferencuara në kohë (mesapët-japigët dhe shqiptarët), nga pikëpamja reale, dmth historike ne dallojmë vetëm një shpërngulje dhe pikërisht atë të shqiptarëve arbër drejt Italisë, pas 1 468-ës. Por kjo nuk i ka penguar studiuesit të ndërtojnë një sërë teorish mbi lëvizjet e ilirëve matanë Adriatikut. Ne rikthehemi përsëri tek problemi mesap të detyruar nga teoria e lëvizjes së popujve, e cila në këtë rast me një sërë përcaktimesh të karakterit kohor mundohet të na mbushë mëndjen se mesapët dhe japigët na paskan qënë ilirë të emigruar. Kjo gjë, përsa i përket kritikës, nuk paraqet asnjë rëndësi për problemin e etnogjenezës së popullit shqiptar, por ajo duhet të shërbejë si një argument që nxjerr në pah negativitetin e teorisë së lëvizjes e cila për rastin konkret rrëzohet me lehtësi nga ana e raportit absolut kohor-hapësinor, meqënëse mendimet mbi emigracionin e mesapëve dhe japigëve janë shumë kontradiktore përsa i përket kohës së këtij emigrimi duke treguar në këtë mënyrë se në shkencën e historisë ka filluar të mbizotërojë mendimi i shkëputur nga realiteti historik. Kështu autorja e punimit kumtesor “Kultura e tumave të pellgut të Korçës” mundohet të vërë në dukje saktësinë e unitetit të fiseve përtej Adriatikut me ilirët me anë të punimeve të studiuesve të tjerë; ku “Në bazë të të dhënave gjuhësore është provuar se fiset e japigëve, mesapëve dhe pencetëve, që shtriheshin në Italinë e Jugut kishin origjinë ilire. Ky mendim është përforcuar edhe nga disa ngjashmëri që janë vënë re midis kulturave materiale e shpirtërore të këtyre fiseve dhe objekteve të zbuluara tek ne në tumat e Vajzës. Fiset e lartpëmëndura mendohet të kenë emigruar nga ana e këtejme e Adriatikut në fillim të mijëvjeçarit të parë p.e.së re” (po aty, vëll I, f. 174).
Kjo mënyrë përputhëse lidhet me tezën e autorit të mësipërm fare (anglezit N.G.L.Hamond), i cili i lidhi lëvizjet më herët se periudha e bronxit. Nga pikëpamja kohoro-hapësinore kjo ka mundësi të mos jetë kështu. Ato fise me ilirët duhet të jenë të njëkohëshme në planin shoqëror dhe prandaj për këtë kanë ngjashmëri me ta. Problemi ilir që të lidhet me atë mesap duhet parë krejt ndryshe nga ai që e sheh autorja. Syri që imponon raporti absolut është i tillë sa me lehtësi vërtetohet që mesapët dhe japigët nuk janë aspak ilirë, jo vetëm ngaqë mesapët kanë pasur shkrimin e tyre (shkrimi mesapik), kur ilirët nuk e kanë njohur dot këtë dukuri, por zhvillimi shoqëror i tyre është krejt i ndryshëm nga ai i ilirëve, pa pasur nevojë për një thellim të mëtejshëm në zhvillimin shoqëror të tyre. Të dhënat gjuhësore nuk vërtetojnë unitetin e dëshiruar, por relacionet që banorët e përtej detit kanë pasur me ilirët dhe pse jo me helenet. Sa për ngjashmërinë e kulturave materiale është një argument tashmë i papërfillshëm meqënëse siç e kemi thënë më lart, e thjeshta gjithmonë i afrohet barazisë. Kjo autore mos vallë kërkon që kultura materiale e mesapëve të jetë dy sisteme shoqërore më përpara se ajo e ilirëve? Apo mos vallë ajo kërkon që kultura e ilirëve të jetë e vetme në botë pa asnjë ngjashmëri në formë? Kërkesa e fundit do të bënte që ilirët të ishin të ardhur nga kozmosi dhe kërkesa për vërtetimin e autoktonisë së tyre është e pabazuar, por duhet thene se keto teori i kam hasur tek teoriciente e lidhjes pellazgo shqiptare.
Duhet vënë në dukje një fakt interesant nga ana teorike. Mendimet e hedhura nga autorja shqiptare dhe miku nga Anglia janë më tepër një ndreqje e kohës së emigracionit të ilirëve përtej detit se sa mendime të lindura gjatë studimit të fiseve mesape dhe japige. I gjejmë këto mendime të shprehura qysh në vitin 1962 dhe të botuara në vëllimin “Konferenca e parë e studimeve arkeologjike” (15-21 nëndor 1962) botuar më 1965, ku një enë karakteristike e gjetur në Elbasan, Mat e Gajtan “vërteton tani edhe arkeologjikisht atë që është thënë e supozuar mbi origjinën e këtejshme të popullsisë mesape e japige. Ka pra shumë të ngjarë që shpërngulja në masë e kësaj popullsie të jetë kryer aty nga fillimi i epokës së hekurit, në mos më parë dhe pikërisht nga pika më e ngushtë e të dy brigjeve, nga Vlora dhe rrethet e saj” (S. Islami, H. Ceka, Të dhëna të reja mbi lashtësinë ilire në territorin e Shqipërisë; Përmbledhje artikujsht arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f. 139).
Nuk e dimë se si  vërtetohet ndryshe këtejshmëria e mesapëve apo japigëve, por sa për raportin kohor-hapësinor ai arësyeton në këtë mënyrë:
Ngjashmëria e kulturave mund të jetë e lidhur me kohëçfaqjen në histori të tyre, duke e trajtuar problemin si një rast heterogjen përsa i përket hapësirës lindëse; pra mesapët dhe japigët janë autoktonë absolute. Ndryshe ata janë me prejardhje ballkanike, por kanë emigruar si rezultat i veprimtarisë politike të grekëve. Po të jetë kështu, atëhere duhet pranuar se ata kanë emigruar rreth viteve të fillimit të mijëvjeçarit të parë para Krishtit deri në mesin e tij (koha kur themelohen qytet-shtetet helene dhe fillon veprimtaria e vazhdimësisë së politikës me mjetet e dhunës). Për të zbuluar se kush është nga këto dy pika osesh duhet studiuar veprimtaria e mesapëve, sidomos besimi i tyre fetar, dhe veprimtaria ekonomike e këtyre fiseve të ndryshme nga romakët. Në rastin e parë të studimit kemi pasojën dhe në të dytin kemi shkakun që na jep panorama e diferencimit shoqëror. Ne jemi për osen e parë sepse e quajmë të papranueshme mungesën e popullimit të gadishillit Apenin përpara mesapëve dhe japigëve, kur nga ana tjetër themi se mesapët dhe japigët nuk kanë asnjë lidhje birërie me ilirët (ata mund te jene pellazge). Një gjë na habit së tepërmi: si mund të bësh një supozim hapësinor i cili na u vërtetoka nga ana kohore (epoka e hekurit), më vonë përmbyset kjo kohë duke u shtyrë më tutje (epoka e bronxit) e megjithëatë nga ana hapësinore mbetet po ajo?
Që shkenca ka nevojë për supozime ne nuk e vëmë në dyshim, por të nisesh ta vërtetosh atë kur qysh në thelb ai është kontradiktor me realitetin, nuk ka vrimë ku të futet. Nga lindi ky supozim tek studiuesi shqiptar më 1962 e përpara? Shkenca albanologjike në Shqipëri sapo ishte në hapat e saja të para dhe nuk kishte si të ngrinte supozime ireale; domethënë se ky supozim nuk është e shkencëtarëve tanë, por i atyre të huaj të cilët duke pasur në themel të teorisë së tyre monogjenezën, mundohen të “pasurojnë” këtë teori me argumenta suplementare mbi lëvizjet e fiseve dhe popujve. Sipas tyre lëvizja e masave njerëzore nuk është e lidhur vetëm me popullimin e globit, por ajo është e lidhur edhe me dinamikën specifike të çdo populli në një masë të tillë sa është arritur në konkluzionin që etnociteti i popujve nuk mund të jetë i pastër dhe absolut përsa i përket autoktonisë. Kështu psh autori i kumtesës “Ilirët në Itali” na jep sihariqin e madh sikur “ilirët….me disa depërtime kanë shkuar aq sa të përbënin një nga elementët etnikë nga të cilët është formuar Roma e lashtë shumë” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 85).
Përbërja e elementëve etnikë nuk duhet të jetë kushedi se çfarë, të paktën nga ana kohore, dhe, pastaj, ajo duhet lidhur me shpejtësinë e zhvillimit shoqëror. Në këtë drejtim shqiptarët dhe latinet (dmth ilirët dhe romakët) paraqiten, ndoshta, në ekstremet e kohës edhe pse hapësira është tepër e ngjashme. Të thuash se ilirët marrin pjesë në etninë romake duhet që zhvillimi i mëvonshëm romak  të ketë pika ngjasimi me atë ilir. Le të na gjejë një pikë të vetme ky autor dhe ne do të pranojmë pa hezitim unitetin e të gjithë kafshëve të pyllit përsa i përket atit të tyre. Arësyeja e moskontaktimit të qelizave të shoqërisë romake me atë ilire është plotësisht e qartë nga ana teorike; sepse organizimi shoqëror i romakëve ndryshon cilësisht nga ai i ilirëve dhe vetëm për këtë, ngjashmëri nuk mund të ketë. Edhe ato zbulime që mund të jenë bërë dhe ngjasojnë me punimet e ilirëve, duhen parë me një sy më skeptik jo për gjë, por gadishulli Apenin edhe sot përbëhet nga një heterogjenitet karakteresh e temperamentesh brënda për brënda popullsisë edhe po t’i përjashtosh arbëreshët. Raporti midis ilirëve dhe romakëve duhet të na çojë në përfundimin që ato nuk janë të njëkohshëm në historinë e popullimit të Europës. Por ngjashmëria midis ilirëve dhe banorëve të Apenineve duhet të na çojë në disa përfundime suplementare, gjë e cila ndihmon në saktësimin e teorisë së popullimit të Europës. E themi këtë duke pasur parasysh gjithmonë ngjashmërinë e të thjeshtave dhe faktin se ajo rrjedh edhe nga paraardhësit antropomorfë si të ilirëve ashtu dhe të romakëve. Ne qysh në këtë fazë të punimit mund të deklarojmë se ilirët janë shumë më të vjetër se romakët në historinë reale të popullimit të Europës. Ne kemi fatin e mirë t’i njohim ilirët qysh para 2 500 vjetëve, para 2 000 vjetëve apo 1 500 vjetëve. Po kështu njohim romakët në po ato raporte kohore dhe nuk ka se si të pranohet që ilirët janë më të mëvonshëm se romakët. Po t’i lidhim me distanca kohore më të mëdha, psh 3 000 vjet, raporti kohoro-hapësinor duke u mbështetur në gjëndjen shoqërore vërteton se kohëlindja e popullsive përkatëse është e diferencuar jashtë mase. Romakët nga ana e tyre janë shumë të afërt me helenet, por më të mëvonshëm. Relacionet midis tyre dhe, sidomos politika e dhunës e përdorur nga romakët, e ka zhdukur mundësinë e një analize të mëtejshme meqënëse helenet, në bazë të raportit absolut, duhet të kishin mbijetuar me sistemin e tyre shoqëror mbi atë romak. Megjithëse vdekja e njëkohshme e skllavopronarisë për efekt të shkatërrimit të perandorisë romake i jep të drejtë konkluzionit të dalë nga teoria e absolutizmit analitik.
Marrja për bazë e botës heleno-romake në raport me ilirët tregon se të ashtëquajturat emigrime të ilirëve drejt gadishullit Apenin janë krejtësisht  ireale dhe aspak frutdhënëse qoftë edhe në negativitetin e tyre analitik.
Aq më tepër shtohet mosbesimi ndaj teorizimeve mbi emigracionin kur dihet një fakt kuptimplotë dhe i padiskutueshëm: ai i emigrimit të arbëreshëve pas 1468-ës. Nuk na vete mëndja për një kundërshtim të atij fakti; por a mund të shërbejë vallë ai për një saktësim mbi mundësinë e emigrimit para arbëresh? Këtë mundësi na e ka krijuar autori i kumtesës “Veprimtaria e arbëreshëve për njësinë e gjuhës shqipe”, i cili me kostatimet e tij na jep atë çka na duhet ne, mjafton dhe vetëm për atë kohë. Për këtë ai shkruan se “Ngulimet e popullsive shqiptare në Italinë e Jugore nuk kanë qënë homogjene. Nuk u shpërngulën nga Shqipëria në Itali komunitete të gjëra, po grupe të shpërndara, të cilat vinin nga vise të ndryshme” (Studime për nder të Aleksandër Xhuvanit, f. 383).
Këtu merr rëndësi fakti: pse lëvizin njerëzit? –dhe, ç’është më e rëndësishnja: si lëvizin ata? Me sa duket autori pa ditur thelbet e këtyre  pyetjeve, në mënyrë intuitive, na jep panoramën e lëvizjes së shqiptarëve në mesjetë, të cilët kopjojnë të gjithë lëvizjet rastësore (sepse lëvizja e njerëzve është e lidhur me rastësira në histori duke u transformuar në domosdoshmëri vetëm në favor të masës nga ato shkëputen dhe të tilla në Shqipëri nuk ka) të kryera në histori dhe pikërisht:
Së pari: Arësyeja e lëvizjes së njerëzve nuk janë të lidhura direkt me kërkimin e burimeve natyrore për kërkimin e të mirave materiale, siç mund të duket në pamje të parë (kjo është karakteristikë e botës së insekteve dhe kafshëve), por ato janë të lidhura me luftën dhe pronen fisnore, përdorimi i së cilës i detyron njerëzit të lëvizin. Këtë tezë na e vërteton Tor Hejerdal me udhëtimin e tij me “Kon-Tikin më 1947 ku lëvizja e inkasve drejt ishullit të Pashkëve ka qënë e shtyrë nga lufta midis inkasve.
Së dyti: Lëvizja e njerëzve është e pamundur të konsiderohet masive dhe pikësore. Ato kanë lëvizur në grupe dhe shpërndahen anë e kënd globit konform kohës së lëvizjes. Domethënë se më herët, nga ana historiko-reale të kenë lëvizur njerëzit aq më afër vëndit të tyre të nisjes kanë shkuar. Njëkohësisht këtu ka influencuar shkalla e zhvillimit të tyre e cila është varur gjithmonë nga sistemi ekonomiko-shoqëror. Dhe kur pranojmë lëvizjen e inkasve nga brigjet e Amerikës Latine në ishujt e Paqësorit kërkush nuk ka shkuar në distancë më të madhe se ajo që imponon rendi shoqëror.
Pastaj një gjë është për tu vënë në dukje: lufta me të vërtetë është shkaku shtytës primar në këtë veprim, por ajo ka ekzistuar edhe më përpara vitit 1468 në disfavor të arbërve dhe ata nuk kanë lëvizur. Atëhere ne kemi të drejtë të shtojmë një hapësirë suplementare në këtë emigrim të lidhur me subjektivizmin e kësaj lëvizjeje dhe me këtë kompleksitet kushtëzues të mohojmë lëvizjet e arbëreshve, edhe ilirëve, përpara vitit 1468. Lexuesit mund t’i duket pak si arbitrare ky kostatim konkluziv, por në bazë të teorisë së absolutizmit ne mohojmë edhe dy veprime shoqërore të barabarta për kohëra të ndryshme. Po të pranonim emigrimin e ilirëve në fillim të mijëvjeçarit të parë pa. Kr. atëhere ne kemi të drejtë ta shtrojmë problemin për të gjithë periudhën që ndan emigrimin e mesapëve, apo japigëve, nga emigrimi real i arbëreshëve dhe me këtë të themi (ama vetëm tani dhe jo gjithmonë, bile me gjysëm zëri) se në kompleks romakët janë ilirë. Por nuk është e vështirë aspak të mohosh ngjashmërinë e romakëve me ilirët qoftë edhe në një qelizë të vetme shoqërore që në thelb të jetë e dyanshme për të dy popujt. Kështu në përfundim ne themi se midis mesapëve, japigëve, etj, ka pasur vetëm lidhje relatash, bile në favor të këtyre, me ilirët dhe asgjë më shumë. Tentativa për t’i paraqitur ato si vëllezër të ilirëve, do të çonte në një nacionalizëm ilir pa asnjë përfitim konkret dhe sidomos për problemin e autoktonisë së ilirëve kjo nuk ka asnjë vlerë, pamvarësisht nga sensi i përcaktimit.
Në këtë përcaktim jetësor për shkencën e albanologjisë, dmth largimit të ilirëve nga trojet e tyre, përfshihet edhe e kundërta e këtyre mendimeve në planin hapësinor, dmth të ardhurit në Iliri. Kjo është e lidhur me faktin e përshpejtimit të zhvillimit shoqëror në ato zona ku janë instaluar të ardhurit. A mund të jetë e vërtetë kjo? Përcaktimi hapësinor i të ardhurve në Iliri duhet të jetë me pasoja në saktësimin e autoktonisë së ilirëve meqënëse ato imponojnë hapësira materiale të huaja në organizimin shoqëror të ilirëve dhe sidomos të huaja për shpejtësinë e zhvillimit shoqëror për të njëjtin organizim siç mund të ketë qënë periudha para mijëvjeçarit të parë Pa. Kri. Jemi mbështetur në dy aspekte të këtij problemi, njëri prej të cilëve ë[shtë i lidhur me hipotezën e ngulimeve të të ardhurve në Iliri (Apollonia dhe Dyrrahu nuk na interesojnë për këtë problem).
Sipas autores së punimit: “Kultura ilire e Tumave në pellgun e Korçës”; “shfaqja e këtyre elementëve të reja në kulturën materiale duhet parë si rezultat i një transmetimi dhe ndikimi kulturor që depërtoi në këto krahina si pasojë e marrëdhënieve dhe kontakteve të reja tregëtare e kulturore që duhet të jenë vendosur midis banorëve të pellgut të Korçës dhe fiseve e grupeve të ndryshme etnike gjatë valës së parë e të dytë të dyndjeve egjeane. Të dhënat arkeologjike dëshmojnë se në fund të epokës së bronxit këto marrëdhënie nuk ishin kufizuar vetëm në krahinat e Egjeut, por ato ishin shtrirë edhe në krahinat veriore më të largëta. Këtë e shohim në futjen në përdorim, megjithëse në një masë të kufizuar, të tipave të rinj të armëve, siç janë shpatat me doreza në formë gjuhe dhe maja e heshtave tip “flakëze” (Zhaneta Andrea, Kultura Ilire e Tumave në Pellgun e Korçës, f. 202).
Hapësira e relacioneve që imponon kjo autore, tregon se relacionet midis ilirëve dhe egjeanëve janë të diktuara nga këta të fundit dhe vetëm për këtë bëjnë që shoqëria ilire të diferencohet në planin e zhvillimit ekonomik midis fiseve dhe krahinave të Ilirisë. Dmth po të mbështetemi tek kjo dukuri ne tashmë vërtetojmë heterogjenitetin sasior në zhvillimin ekonomik të ilirëve pa i dhënë mundësi lulëzimit të pikëpamjeve mbi jo unitetin e të qënurit ilir fiseve me banim në Iliri. Që në Iliri mund të ketë depërtuar elementi jo autokton, nuk ja ul autoritetin autokton ilirëve, përkundrazi, po të jetë e vërtetë kjo (dhe kështu duhet të jetë), na del një problem me domethënie mjaft të madhe dhe pikërisht përse ky element i huaj nuk është çfaqur në veprimtarinë politike, juridike, fetare, etj, etj. Gjetja e elementëve të huaj në territorin tonë nga pikëpamja arkeologjike të çon në përfundimin se është i ardhur, por nga këndvështrimi i zhvillimit shoqëror kërkush nuk mund ta absolutizojë këtë ashtu siç nuk mund të absolutizojë faktin e kundërt, atë të prodhimit në vënd. Këtu ka vënd dallimi përsa i përket analizës sipas kategorisë rastësi-domosdoshmëri, gjë e cila, me sa kemi parë, mungon bashkangjitur me materialin arkeologjik.
Pastaj duhet përcaktuar masa e influencës së elementëve të huaj në kulturën ilire jo për të mohuar autoktoninë e ilirëve dhe paraqitjen e tyre si të ardhur, por për të treguar panoramën hapësinore të heterogjenitetit materialo-shoqëror të krahinave ilire dhe shkakun e këtij heterogjeniteti. Mendimi i ynë është që shkenca e jonë albanologjike është e aftë ta zbërthejë dhe vërtetojë këtë gjëndje heterogjene, veçse studiuesve tanë i është marrë mëndja nga emigracioni apo imigracioni ilir dhe me këtë e bëjnë të pamundur këtë aftësi. Paqartësia që çfaqet në këtë drejtim është e kushtëzuar edhe me pikëpamjet e studiuesve të huaj, të cilët nuk janë të aftë të saktësojnë importin e huaj nga prodhimi vëndas i ndikuar nga bota e relacioneve. Në këtë pozicion ndodhet autori i kumtesës “Ilirët, italikët dhe mikenasit”!  kur shkruan se “Pjesa më e madhe e materialit është e ndikuar nga jashtë Shqipërisë, në mos është prodhuar atje. Mikenasit në çdo rast kanë qënë në marrëdhënie të ngushta me banorët e Shqipërisë Jugore; ato bile mund të kenë zënë vënd atje” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll. I, f. 217).
E para edhe mund të jetë ashtu, por e fundit është e papranueshme. Po të kenë zënë vënd mikenasit në Shqipëri, atrëhere krahina ku ato do të kenë zënë vënd duhet të ketë dallime cilësore përsa i përket organizimit shoqëror , -gjë që duke mos qënë e vërtetë e rrëzon poshtë mendimin e autorit. Prandaj është e domosdoshme të saktësohet nga ana hapësinore ky heterogjenitet për të parë me çfarë lloj diferencimi kemi të bëjmë. Rëndësia e kësaj ndikon direkt në problemin e autoktonisë ilire, sepse një dallim cilësor në favor të shtetit do t’ja mohonte ilirëve të asaj krahine të qënurit autokton dhe sidomos do t’i mohonte edhe vetë qënien ilire. Por nga i gjithë materiali arkeologjik i zbuluar dhe botuar në Shqipëri ne nuk kemi gjetur asnjë rast të tillë, duke lënë mënjëanë keqinterpretimet e studiuesve tanë.
Konkluzioni i parë që duhet  të dalë nga teoria e lëvizjes së fiseve apo popujve është fakti që kjo teori ka karakter të theksuar ideologjik (nocioni ideologji është sipas F. Engelsi dhënë tek midisthënia postulative) dhe në qoftë se autorët apo pasuesit e tyre ngulin këmbë për karakterin absolut të kësaj dukurie, atëhere ne jemi të detyruar që polimikën me këta ta zhvillojmë në kopshtin zoologjik (kjo frazë nuk është ofendim për asnjë studiues i çfarëdo kapaciteti qoftë,i drejtohemi reçenzentit të panjohur, pasi kuptimi i sajë është dhënë në funksion të atyre qënieve që shetisin botën për të siguruar bukën e gojës, E meqënë se këto qënie gjënden në mënyrë të sigurtë vetëm në koopshtin zoologjik, atëhere ne themi se polemika duhet bërë atje).
Kolonitë helene në bregdetin ilir, për ne, duhen konsideruar si rastësira historike ku ndikimi i tyre në jetën politiko-ekonomike dhe shoqërore ka qënë zero në një masë të tillë sa ato, kolonistët, e humbën karakterin e tyre origjinal në vazhdimësinë e kohës dhe bashkë me këtë edhe kohën vetiake. Ndërsa ndikimi i tyre në kulturën materiale të jetës së përditëshme, zbuluar nga arkeologjia, duhet konsideruar një rastësi ekstreme pa u transformuar dot në domosdoshmëri. Pra konkluzioni i dytë që duhet të dalë nga kjo analizë e kësaj historie teorike është e lidhur me pamundësinë e ndikimit helen për të realizuar njëkohshmërinë e sistemit. Kështu që “Mendimi i shprehur shumë kohë më parë nga N. Ceka (Diskutim mbi kumtesën….. f 528), se karakteri i lidhjeve ekonomike të Ilirëve me botën mesdhetare, me vendosjen e kolonive helene do të përcaktohet nga sisteme të njëllojta, na duket tepër subjektiv, i pa argumentuar, pra vështirë t’i qëndrojë kritikës shkencore” (Aleksandra Mano, Aspekte të kolonizimit helen në Ilirinë e Jugut, Iliria 2/86, f. 10); dhe në vazhdim, duke hequr tendencat filozofike të autores të cilat e përmbysin botën e madhe të relacioneve iliro-helene, aspektet e kolonizimit helen në Ilirinë e Jugut duhen parë me syrin e zhvillimit kohor dhe hapësinor të gjithë seicilit dhe jo, duke e konsideruar kohën absolute, t’i injektojë ilirëve hapësira të paqëna, sepse “e ashtëquajtura “bota barbare”, megjithëse me një rend ekonomiko-shoqëror më të prapambetur, në të cilin sapo kishin filluar të shthurreshin marrëdhëniet fisnore, në prag të kolonizimit paraqitet plot vitalitet e me premisa që do të përtëritnin e do të zhvillonin më tej shoqërinë” (po aty, f. 22). Por e gjitha kjo ka nevoje per nje ndryshim rrenjesor te metodikave analitike qe shkenca i ben te kaluares se Njerezimit dhe kete une e konsideroj si piken me te rendesishme te cdo kongresi, simpoziumi, mbledhje te karakterit shkencor mbi kete teme, pasi gjitheshka e analizuar deri me tani i permbys te gjitha metodikat aktuale duke me cuar ne perfundimin se lidhja e botes pellazgjike me Popullin Shqiptar eshte nje fantazi e sajuar nga politika dhe aspak  nje realitet historik.

Perfundime
1-Po të krahasojme boten pellazgjike te atehershme me boten e sotme shqiptare sipas gjendjes shoqerore do te arrihet ne perfundimin se të dytet jane 600 here me te vjeter se te paret (ne qofte se do te pranojme ardhjen e pellazgeve para 10 000 – 15000 vjetesh).
2-Teoria e lidhjes se botes pellazgjike me boten shqiptare nuk i ben nder Popullit Shqiptar, por Popullit Grek pasi zhduk nga arena historike te gjitha veprimtarite parapolitike dhe politike qe popullata e ardhur ka bere mbi popullaten autoktone, te pakten ne keto 3 000 vitet e fundit, duke i hapur rruge tezes qe thote se paraardhesit e popullates helene dhe ajo e iliro – epirote eshte e te njejtit bosht biologjik dhe ky bosht eshte bota pellazgjike. Nga ana tjeter teoria e lidhjes se botes pellazgjike me ate ilire i krijon te gjitha mundesite teorike te ndarjes se botes shqiptare nga ajo ilire (ky ka qene nje pretendim i filozofise fashiste mbi cbaze eshte ndertuar harta e mesiperme) duke e paraqitur popullaten e sotme greke si pjese e races se bardhe kur ne realitet bota arvanitase, qe fle ne brendesi te popullates greke, eshte perfaqesuesja tipike e zanafilles kohore te races se bardhe ne kontinentin europian dhe vellezerit tane biologjike, pas se ciles fshihet i gjithe populli grek i sotem.
3-Pranimi i lidhjes pellazgo – shqiptare mohon karakterin autokton te Popullit Shqiptar duke fshehur karakteristikat shoqerore te tij.
4-Ndersa teoria e prejardhjes se kultures boterore nga bota pellazgjike eshte nje forme e re e teorive raciste qe ka gjasa te deshtoje shume shpejt, pasi koha teper e vjeter e pellazgeve nuk mund te presupozoje nje shkalle kaq te larte te zhvillimit shoqeror te tyre. Pastaj kultura boterore nuk ka karakter pikesor jo vetem ne zhvillim, por as ne lindje. Karakteri i fundit vihet re vetem ne nje pjese popujsh brenda nje race dhe kjo jo e pergjithshme.
5-Por teoria e lidhjes se botes pellazgjike me boten shqiptare mbi bazen e gjuhes ka edhe nje qellim te fshehte qe nuk eshte e veshtire te diskretitohet: mundohet t’i fshehe Popullit Shqiptar me cdo cmim autoret historik te gjuhes se sotme shqipe, qe jane Eterit e Shenjte te Kishes Katolike Shqiptare prej rreth 400 vjetesh, qe njekohesisht jane dhe mesuesit shekullore te po aq viteve te popullates verishqiptare. Edhe ky problem i fshihet Popullit Shqiptar duke i servirur shkollat vllehe dhe ato greke si shkollat e para te gjuhes shqipe me 1887. Per dijeni te lexuesve shkolla e pare shqipe datohet ne vitin 1632 dhe kjo eshte vepra me madhore e Eterve te Shenjte te Klerit Katolik Shqiptar.
6-Formulimi i nje metodike te re mbi bazen e kontinumit kohor – hapsinor e ka shume te lehte argumentimin filozofik e shkencor te autoktonise se shqiptareve te sotem si dhe fillesen e races se bardhe ne kontinent, kur lidhjen me boten pellazgjike e konsideron te pamundur dhe antishkencore. Per te qene te sakte nuk duhet pranuar thjeshte lidhja iliro – shqiptare, por duhet pranuar lidhja iliro-epirote – shqiptare pasi shqiptaret e sotem nuk rrjedhin ne menyre te drejteperdrejte nga iliret e paster; ata rrjedhin nga lidhja iliro-epirote e krijuar pas arshjes se sllaveve dhe spostimi i popullates autoktone ne jug te gadishullit pas vdekjes se Heroit tone Kombetar.
7-Por pranimi i lidhjes pellazgo – ilire deri ne lidhjen pellazgo – shqiptare fsheh nje fakt shume sinjifikativ per historine e njerezimit: aresyen perse bota helenike nuk rilindi ne formen e botes greke, kur bota romake e kaloi klasen, duke rilindur nen pamjen e botes italiane mbi cbaze spekullohet me termin rilindje europiane. Ne kete pike “faji” historik eshte i popullates arvanitase.
8-Qe te mund te pranosh lidhjen pellazgo – iliro – shqiptare me perpara eshte e domosdoshme te permbyset e gjithe filozofia boterore nga fillimi ne sensin negativ te fjales, gje te cilen nuk mund ta beje kerkush pa percaktuar me perpara sensin pozitiv te saj gje e cila eshte e afte te argumentoje lidhjen  iliro–epirote  me  boten  shqiptare, por jo me tutje. Dhe  po te behet kjo do te konstatohet qe mendimi filozofik helen ka nje gabim dhe nje problem te pazgjidhur akoma nga mendimi filozofik e shkencor boteror cka ka cuar ne shterpezimin e shume problemeve shoqerore. Shkenca e sotme boterore noton midis ketij gabimi dhe kesaj mungese tek te gjitha ekuacionet dhe shpjegimet e lidhura me levizjen, gje qe perben thelbin e shkences.
9-Por lidhja reale midis vendasve autoktone dhe pellazgeve te ardhur ashte e afte te zbuloje kompleksin e inferioritetit shoqeror nder popujt e Njerezimit dhe kjo eshte nje pike qe nuk i ben nder Popullit Shqiptar. Prandaj zbulimi i rolit te KOHES ne veprimtarite shoqerore te Njerezimit eshte i vetmi faktor  shkencor qe mund t’i riktheje dinjitetin shoqeror Popullit Shqiptar te grabitur para mbi 10000 vjetesh nga pellazget dhe mos kerkoni me teper nga historia e Popullit Tone.

Referencat
1-Francesco Maria da Lecce, Dittionario Italiano – Albanese (1702), f. 69, 70.
2-po aty.
2/1-Idris Ajeti, “Kontribut per studimin e onomastikes mesjetare ne territorin e Malit te Zi, Bosnjes e Hercegovines dhe te Kosoves”, Konference shkencore kushtuar 100 vjetorit te lindjes se Prof. Dr. Aleksander Xhuvanit, Tirane 1986, f. 348
3-te dhenat jane marre nga ribotimi, f. 72.
4-ribotimi, f. 7; bot. 1934, f. V.
5-ribotimi po aty, bot. 1934, f. VI.
6-ribotimi, f. 8.
7-S. Anamali, Të dhëna mbi elementin ilir në qytetet antik Epidamn dhe Apolloni; Përmbledhje artikujsh arkeologjik për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f. 224.
8-po aty, disp. II, f. 331, S. Anamali, Nga ilirët tek arbërit; Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 28 , N. Ceka, Apolonia e Ilirisë, f. 173.
9-Mark Krasniqi, Gjurmë e gjurmime, f. 309.
10-S. Anamali, Të dhëna mbi elementin ilir në qytetet antike Epidamn dhe Apolloni; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. II, f. 328.
11-M. Tirtja, probleme të besimeve në kulturën popullore; Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 306.
12-kjo fjale eshte e vlefshme per nje studiuese sovietike qe pretendon se Kulti i Diellit  u kaloi te gjithe popujve qe rane nen ndikimin e atlanteve (E. Andrejeva, Në kërkim të botës së humbur (Atlantida), f. 96-97) pa na treguar panoramen hapsinore te popujve te Europes me kete lloj besimi fetar; kur dihet se, duke perjashtuar basket dhe iliret, asnje populli te Europes antike nuk u njihet kjo forme besimi fetar duke perfshire romaket, helenet dhe pellazget, per te cilet kjo forme besimi fetar u njihet vetem ne menyre hipotekore.
13-N. Ceka, Apolonia e Ilirisë, f. 88, Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 271-272, Frano Prendi, tumat në fushën e fshatit Vajzë (Vlorë); Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp I, f. 112-113.
14-Mark Tirtja, Probleme të besimeve në kulturën popullore; Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 302, 303, Shkenca dhe Jeta, 4/85, f. 7, Mark Tirtja, Elementë të kulteve ilire të shqiptarëve; Kuvendi i I i studimeve  ilire, vol II, f. 282, 283.
15-Një dosje për Homerin, Nëndori 8/82, f.134.

Shenim: Kjo permbledhje studimore u publikua per nje aresye shume te thjeshte. Ne fillim te shtatorit Universiteti “Vitrina” shperndau disa ftesa per pjesmarrje ne simpoziumin e II-te nderkombetar me teme: Pellazget, Gjuha dhe pasardhesit e tyre, ku njera prej tyre mu delegua dhe mua. Pergatita nje referat prej 15 faqesh (ky ishte nje kusht i organizatoreve) dhe ja dergova sipas dinamikes kohore qe kishin vendosur organizatoret. Por rreth dates 3-4 nendor nje telefonate me komunikoi qe idete e mia nuk perputheshin me ato te organizatoreve te simpoziumit duke me dhene te kuptoja qe prania ime ne kete eveniment nuk ishte e pelqyeshme. keshtu qe u detyrova ta publikoj te plote.

 29.08.2012

65-Filozofi dhe Fizikanti

(si e interpretojne teorine e Einstein-it nje filozof autodidakt dhe nje fizikant profesionist, te dy shqiptare)

Pretendimi mbi keqarsimimin e shqiptareve pergjate diktatures enveriste kosistonte, te pakten, ne nje pike (tani kjo eshte vene ne dyshim): shqiptareve u mungon nje shqise, ajo e oponences, rezultat ky i edukimit 45 vjecar. Duke qene produkt i kesaj shkolle, e kesaj diktature, i kesaj edukate shteterore, do te ishte e pamundur t’i shpetoje ketij pozicioni neqofte se nuk do te ishte edukimi familjar; prandaj dhe diktatura enveriste goditi pikesepari familjen tradicionale shqiptare per te arritur qellimet e veta te mbrapshta dhe antishqiptare (vetem ne kete pike dallohen shq    iptaret midis vetes se tyre, cdo dallim tjeter eshte thjeshte politik qe tenton te zhduke nje krim te dikurshem te aplikuar mbi shqiptaret). Pasoja e kesaj lufte te fshehte, ku cdo familje shqiptare (kudo ku ato shtrihen, duke filluar nga Greqia, Shqiperia, Maqedonia, Mali i Zi Kosova, Serbia) e te gjitha kategorive e ka ndjere ne kurrizin e vet, ishte pranimi a priori i cdo lloj materiali te propoganduar nga diktatura shteterore. Te pakten deri me 1975 as une nuk i kam shpetuar ketij pozicioni, por edukimi im ne nje shkolle ushtarake, nje edukim qe si zor te perseritet me ne Shqiperi (sipas parimit qe cdo e keqe e ka nje te mire) per te cilen une ndjej detyrim ndaj diktatures enveriste (ku mora drejtimin e bibliotekes se shkolles), qe shtytesja me e pare per te vene ne dyshim gjitheshka qe kisha mesuar deri ne ate kohe (kjo jo vetem e lidhur detyrimisht me shkollen shqiptare). Pergjate dy vjeteve te detyrueshem te qendrimit tim ne ate shkolle vendosa te merrem gjithe jeten me kritiken e historise te Popullit Shqiptar mbi nje baze te re filozofike, te buruar nga edukatoret shekullore te Popullit Shqiptar, te vetmit qe mund t’i japin drejtim zhvillimit progresiv. Duke lexuar dhe konspektuar gjithfare librash filozofike, historike, te artit ushtarak dhe mbi shkencat e natyres, rashe ne kontakt me librin e Albert Einstein-it (1879 – 1955) dhe Leopold Infeld-it (1898 – 1968) (Tirane, 1977) mbi evolucionin e fizikes. Ndoshta ky liber ka qene  frymezuesi im kryesor per te perbashkuar shkencen e fizikes me historine e njerezimit sipas parimit te Unitetit te Materies ne kundershtim me ate qe flitej ketu ne Shqiperi. Por cfare ndodhi? Vura re se teoria e fizikaneve i kishte shtrire kembet ne brendesi te botes se njeriut dhe nuk mund te vertetonte ligjet hipotetike te natyres pa pranine e botes se njeriut ne ate qe quhej sistem referimi (e bukura ishte se ne Shqiperi eshte pretenduar qe dinamika e shoqerise njerezore nuk mund te shpjegohet me ligjet e natyres lendore, por problemi i fizikes, kur lidhej me individin njeri si domosdoshmeri prezente ne sistemin e referimit, anashkalohej me marifet). Jo vetem kaq, por argumenti perfundimtar i teorive moderne te fizikes kosistonte ne shkurtimin e trupave ne drejtim te levizjes, zgjatjen e kohes dhe ndryshimin e mases pergjate levizjes afer asaj te drites te shprehura me qartesisht ne ate qe quhej “Paradoksi i binjakeve” duke permbledhur edhe boten e njeriut. E pashe qe problemi ishte pertej mundesive qe me jepte biblioteka ku jetova per rreth  dy vjetesh dhe ajo e shtepise. Kjo me detyroi qe ne ate kohe te studioj materalizmin e Marksit dhe pseudomaterializmin e Leninit, krahas materializmit helen te epokave klasike dhe revoltes materiale te Rilindjes Italiane, e sidomos veprat mbi Gjuhen Shqipe te edukatoreve historike te Popullit Shqiptar, Klerikeve Katolike; dhe te arrij ne nje sere perfundimesh qe kontestonin gjitheshka qe kisha mesuar deri me ate kohe. E bukura ishte qe materializmi i Marksit mbrohej de juro nga “armiqte” e kombit shqiptar, ndersa Europa e konsideronte nje filozof te deshtuar (te pakten keshtu na e kishin mesuar neper shkolla) dhe qe te dyja mbeshteteshin ne filozofine klasike helene.
Perbashkimi e tre teorive te konsideruara diku si idealiste, diku si revolucionare, e diku si gjeniale (Hegel – Marks – Einstein) me nje themel te perbashket filozofik, pasi ishin produkt te te njejtes shkolle, me coi ne nje perfundim te diskutueshem per shkencen, pasi per mua ishte i qarte si drita e diellit, por i pa pranueshem ketu ne Shqiperi (dialektika e Hegelit nuk mund te pranohej jashte Marksit, – ky i fundit konsiderohej si kampioni e materializmit filozofik, – relativiteti ajnshtajnian ishte kulmi i gjenialitetit ne fushen e fizikes): ekzistonte nje lidhje e pazberthyeshme e kohes me hapsiren qe absolutizonte Hegelin, modifikonte Marksin dhe ndryshonte Einstein-in; cdo hapsire kishte kohen e vet brenda kuadrit cilesor e sasior. Ne ate kohe e quajta thjeshte: raporti kohor – hapsinor, por nje thellim i metejshem mbi kete raport me coi ne pasurimin e tij me disa perfundime te reja, por dhe kontradiktore me teorizimet e Marksit dhe te Einstein-it. Gjeja e pare rezultonte qe ky raport ishte nje madhesi konstante e barabarte me nje per madhesite e fundme, por dhe vetem konstant per madhesite e pafundme dhe boten e njeriut (me lindi pyetja: perse Einstein-i e kishte konsideruar shpejtesine e drites konstante? Cfare nenkuptonte fizikanti nobel me termin konstante? – ne kete pike kishte dicka arbitrare te lidhur me boten e interpretimit dhe dyshimi lindi per gjithe teorine e nobelistit). Ne fakt ky ishte nje problem i shtruar per zgjidhje nga mendimi filozofik helen, por pa arritur ne asnje perfundim (ky problem shtrohet sipas pyetjes: cfare nuk ndryshon ne natyre, edhe pse cdo dukuri natyrore eshte ne proces dinamik ndryshues, dmth cfare mbetej konstante ne kete ndryshim? – Sot rezulton qe ky eshte problemi kryesor ne filozofi dhe jo raporti materie – ndergjegje). Lidhja e kohes me hapsiren, sipas ketij raporti, conte ne domosdoshmerine e ndryshimit te postulatit mbi shkakun e levizjes; kjo lindete nga perplasja e Platonit (427 p.e.s. – 347 p.e.s.) me Aristotelin (384 p.e.s. -  322 p.e.s) (karakteri dualist, e me teper, i ketij shkaku perben te vetmin kusht te ekzistences se levizjes, duke mos i dhene te drejte asnjerit nga filozofeve helene, por dhe zbulimin e tulles se gabuar ne mendimin filozofik boteror te te gjithe koherave) nga ku rridhte se vete levizja ishte e paracaktuar nga koha e lindjes se saj dhe jo e kunderta (ne kete pike teoria e Marksit kerkonte modifikime te ndjeshme, ndersa teoria e Einstein-it permbysej; kjo e fundit binte ne sy me pranine e “Paradoksit te Kohes” ne dinamiken e shoqerise njerezore, te pakten ne keto 3500 vitet e fundit ne kontinentin Europian ku shoqeria shqiptare e sotme e mbarte mbi vete ate qe Einstein kishte ngritur si hipoteze per grimcat elementare. Kjo is