Author Archives: admin

55 – Kush i planifikoi proceset demokratike ne Shqiperi?

Pervjetori i 21-te i levizjes studentore ne Shqiperi me shtyu te publikoj nje pjese te shenimeve te mia ne kuadrin e historise se PPSh. Politikes se sotme i pelqen t’ja adresoje te gjithe shkakun e fillimit te levizjes demokratike ne Shqiperi studenteve te Tiranes, gje jo vetem e pasakte dhe abuzive, por dhe poshteruese per popullin shqiptar. Kush e njeh sadopak historine e Popullit shqiptar pergjate periudhes 1912 – 1990 dhe zoteron nje informacion mbi mendimin filozofik ne fushen e zhvillimit shoqeror e kupton me lehtesi se ajo qe propogandohet eshte deshire individesh dhe jo nje realitet historik, eshte shprehje e propogandes politike dhe jo ngjarje historike. Eshte e pamundur qe nje shtrese e shoqerise, me prejardhje nga nje shtrese politike, e caktuar nga vete kjo politike, te permbyse vetveten. Pa asnje medyshje pranimi i propogandes politike duhet konsideruar si nje lajthitje e shkences se historise dhe pozicionin e dyshimte te saj. Pa dashur propoganda e sotme shqiptare i heq petet lakrorit dhe tregon konkretisht se si mund te fshihet thelbi i nje ngjarje dhe kush forca politike fshihen pas saj. Tendenca per te fshehur autoret  e vertete dhe madhoren te ketij procesi perben piken kulmore te te gjithe propogandes 21 vjecare qe i ka meshuar faktit sikur levizja studentore ishte faktori kryesor qe i hoqi friken shqiptareve. Kam rast t’u tregoj shqiptareve permasat e verteta te atij procesi historike te “larget” dhe kush ishin projektuesit reale, pasi zbatuesit ishim realisht ne shqiptaret. Pra ka qene dikush qe na mori per dore dhe na tregoi se si duhet te veprojme. Pikerisht kete tregim dua te zberthej ne kete artikull duke u kujtuar shqiptareve dinamiken e ngjarjeve te atyre viteve te aferta. Per baze mora periudhen 1988 – 1991 ku dallohet stanjacioni nga ndryshimi. Keto kater vjet jane te afta te zberthejne levozhgen e arres dhe te zbulojne se cfare ka brenda saj. Per nje gje duhet te jemi te sigurte: primare ne kohe nuk ka qene veprimi i politikes shqiptare (gje te cilen e kam analizuar hollesisht ne kuadrin e transformimit te PPSh ne poliparti), por politika europiane. Menyra se si kane ndodhur ngjarjet dhe cfare sollen ato perben objektin e ketij artikulli. Per te mos influencuar sadopak mbi mendimin e shqiptareve nuk do te bej asnje koment te lajmit apo ngjarjes ne kuadrin e marredhenieve nderkombetare.

Ne thelb te problemit une pretendoj se ka pasur nje veprimtari ndryshe te PPSh pergjate periudhes 1988 – 1991 ne raport me praktikat historike te saj dhe politikat e propoganduara te Enver Hoxhes. Fjala behet per lidhjet nderkombetare te partise dhe shtetit shqiptar te cilat jo rralle here rezultojne të jenë ta pavarura nga deshirat e saj. Analizen do ta bejme ne formen e nje ditari duke bere konkluzionet ballafaquese me politikat e brendeshme ne fund per te percaktuar defektin hapsinor te ngjarjes.

Me:

01 janar 1988 – Krijohet ne Tanzani shoqata e miqesise Tanzani – Shqiperi

25 shkurt 1988 – Hapet ne Beograd mbledhja e ministrave te puneve te jashtme te  Ballkanit ku merr pjese edhe Shqiperia. Ramiz Alia e pershendeti kete mbledhje me nje telegram te gjate. Fjalen e mori i pari ministri i jashtem shqiptar Reiz Malile, i cili e vuri theksin tek distanca qe superfuqite duhet te relizojne me Ballkanin, duke i dhene rendesi respektimit te te drejtave kombetare e demokratike, emancipimit ekonomik e kulturor te minoriteteve, bashkepunimit midis vendeve te ballkanike ku Shqiperia eshte per nje fqinjesi te mire, per zhvillimin e pavarur dhe stabilitetin e cdo vendi ballkanik.

1 prill 1988  – Me 31 mars 1988 mberriti ne Shqiperi zv/kryeministri Vietnamit Nguyen Van Chinh.

5 prill 1988  - Me 4 prill 1988 nenshkruhet protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave midis Shqiperise dhe Vietnamit

8 prill 1988 – Me 7 prill pritet delegacioni  kuban i kryesuar nga ministri i Komitetit Shteteror te bashkepunimit ekonomik Ernesto Melendes . Po me 7 prill Turgut Ozal pret delegacionin qeveritar tregetar shqiptar te kryesuar nga ministrja e industries se lehte Vito Kapo. Ku po kete date nenshkruhet protokolli I shkembimeve tregetare midis Turqise dhe Shqiperise.(9 prill 1988).

13 prill 1988 – Ramiz Alia pret sekretarin e pare te partise komuniste kanadeze (M-L)

15 prill 1988 – Ministri i jashtem Reiz Malile viziton Greqine me ftese te kolegut te vet, ku pritet nga e gjithe piramida e shtetit grek.

18 prill 1988 – Ne sesionin e 43 te Komisionit ekonomik per Europen kryetari i delegacionit shqiptar Alfred Papuçiu deklaroi se Shqiperia ishte per zhvillimin e barabarte te marredhenieve ekonomike.

31 maj 1988 -  Me 30 maj niset per ne Republiken Federale te Gjermanise ministri prane Keshillit te Ministrave Farudin Hoxha, ku me 1 qershor nenshkruhet marreveshja per bashkepunim ekonomik, industrial e teknik midis Shqiperise dhe RFGj-se (2 qershor).

17 qershor 1988 – Me 15 qershor nenshkruhet ne Tirane dokumenti per shkembimin e mallrave midis Shqiperise dhe Belgjikes.

26 korrik 1988 – Me 25 korrik arriti ne Shqiperi nje delegacion parlamentar zviceran i kryesuar nga kryetari i keshillit kombetar te konfederates se Zvicres, Rudolf Reichling.

31 korrik 1988 – ben nje vizite jo zyrtare ministri i jashtem grek Karolos Papulias ku takohet me ministrin e jashtem shqiptar ne Sarande.

2 gusht 1988 – Arriti me 1 gusht ne Shqiperi ministri i jashtem turk Mesut Jillmaz dhe me 2 gusht neneshkruhet marreveshja per bashkepunim ekonomik, tregetar, industrial e teknik dhe marreveshja per transportin internacional midis Shaiperise dhe Turqise.

12 gusht 1988 – Nenshkruhat ne Hanoi te Vietnamit protokolli i bashkepunimit kulturor, arsimor e shkencor midis Shqiperise dhe Vietnamit.

18 gusht 1988 – Me 17 gusht mberriti ne Tirane zv/ministry I jashtem i Japonise Takujiro Hamada, ku me 18 gusht neneshkruhat marreveshja tregetare dhe e pagesave midis Shqiperise dhe Japonise

               -Vendosen marredheniet diplomatike midis Shqiperise dhe Angoles

23 gusht 1988 –  me 22 gusht arrin ne vendin tone per nje vizite zyrtare e miqesore Dr; Hans Stercken, Kryetar u komisionit per punet e jashtme te parlamentit te RF te Gjermanise dhe kryetar i keshillit te bashkimit nderparlamentar.

14  shtator 1988 – Me 13 shtator niset per ne RF te Gjermanise ministri i jashtem  shqiptar Reis Malile, ku po kete dite neneshkruhet marreveshja per bashkepunim kulturor midis qeverive.

04  tetor 1988 – Me 3 tetor Ministria e jashtme e Hungarise ben komunikaten mbi pavlefshmerine e uljes se nivelit te marredhenieve diplomatike me Shqiperine

12 tetor 1988 – Ben nje vizite miqesore ne Shqiperi deputeti francez Xavier Daniau I cili takoi personalitetet drejtuese te politikes se jashtme, kultures dhe marredhenieve nderkombetare.

18 tetor 1988 – Me 17 tetor ben nje vizite ministri i Punes se Italise Rino Formika.

21 tetor 1988 – Me 20 tetor arriti ne Shqiperi sekretari i shtetit ne Ministrine Federale te bashkepunimit ekonomik te Gjermanise Sigfrid Lengl. Me 21 tetor nenshkruhet marreveshja per bashkepunim teknik midis Shqiperise dhe Gjermanise. Me 23 tetor sekretari largohet.

06 nendor 1988 – Niset per ne Kube nje delegacion qeveritar i kryesuar nga ministry I tregetise se jashtme Shane Korbeci, ku me 08 nendor nenshkruhet protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave per vitin 1989.

15 nendor 1988 – beri nje vizite pune ne Greqi drejtori  i institutit te studimit te marredhenieve nderkombetare Sofokli Lazri ku me 14 nendor pritet nga ministri, i jashtem i Greqise Karolos Papulias.

16 nendor 1988 – Me 15 nendor niset per Beograd Ministri i transporteve Luan Babameto ku po kete date takon kryetarin e komitetit federativ per komunikacionin dhe nderlidhjen e Jugosllavise Dragi Danev.

06 dhjetor 1988 – Me 05 dhjetor mberriti ne Tirane sekretari parlamentar I shtetit ne Ministrine Federale te ekonomise te RF te Gjermanise. Me 06 dhjetor mbahet sesioni i pare i Komisionit te perbashket shqiptaro – gjerman per bashkepunimin ekonomik, industrial e teknik (07 dhjetor 1988). Me 07 dhjetor nenshkruhet ne Tirane protokolli I Komisionit te perbashket per bashkepunim ekonomik, industrial dhe teknik midis RPS te Shqiperise dhe RF te Gjermanise.

               – Me 06 dhjetor Ramiz Alia priti delegacionin e PK te Punes Domenikane te kryesuar nga sekretari i pergjithshem i KQ te saj Rafael Caljub Mehia.

14 dhjetor 1988 – Me 14 dhjetor kryeministri i Rumanise Kostandeen Daskalesku priti ministrin e financave te Shqiperise Andrea Nako. Po kete dite neneshkruhet protokolli per shkembimin e mallrave midis Shqiperise dhe Rumanise per vitin 1989.

18 dhjetor 1988 – Me 17 dhjetor u nis per Beograd nje delegacion qeveritar – tregetar i kryesuar nge ministri i Tregetise se jashtme Shane Korbeci.

20 dhjetor 1988 – Me 19 dhjetor mberriti ne Tirane nje delegacion qeveritar i Republikes se Turqise I kryesuar nga ministri i shtetit i Turqise Mehmet Yazar. Po kete date u mbajt sesioni i pare i komisionit te perbashket shqiptaro – turk per bashkepunim ekonomik, tregetar, industrial dhe teknik. Me 20 dhjetor neneshkruhet protokolli i sesionit te pare te Komisionit te perbashket per bashkepunim ekonomik, tregetar, industrial e teknik(21 dhjetor 1988).

22 dhjetor 1988 – Me 21 dhjetor mberrin ne Tirane ministri i lidhjeve ekonomike me Jashte i Bullgarise Andrea Llukanov. Dhe me 22 dhjetor nenshkruhet marreveshja dhe protokolli mbi bashkepunimin ekonomik, industrial dhe teknik, si dhe protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesat per vitin 1989 midis Shqiperise dhe Bullgarise (23 dhjetor 1988).

31 dhjetor 1988 – Me 30 dhjetor niset per ne Kube nje delegacion e RPS te Shqiperise i kryesuar nga anetari i Presidiumit te Kuvendit Popullor Rahman Hanku. Me 12 janar delegacioni u kthye ne Shqiperi pasi mori pjese ne festimet e 30 vjetorit te revolucionit kubanaz

07 janar 1989 – Me 06 janar niset per Paris ministri i jashtem Reis Malile.

02 shkurt 1989 – Me 01 shkurt u nis per ne Turqi ministri i jashtem Reis Malile.

11 shkurt 1989- Me 10 shkurt arriti ne Shqiperi ministri i tregetise se jashtme te Cekosllovakise Jan Shqerba. Po kete date nenshkruhet protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave pèr vitin 1989 midis Shqiperise dhe  Cekosllovakise.

17 shkurt  1989 – Me 16 shkurt ben nje vizite miqesore jo zyrtare ne Janine Ministri i jashtem i Shqiperise Reiz Malile

18 shkurt 1989 – Me 17 shkurt arriti ne Sarande per nje vizite miqesore jo zyrtare ministri grek Karolos Papulias

26 shkurt 1989 – U nis per Vietnam nje delegacion qeveritar tregetar i kryesuar nga ministri i Ndertimit Ismail Ahmeti. Me 05 mars gazeta njofton per nenshkrimin e protokollit per shkembimin e mallrave dhe pagesave per vitin 1989 midis Shqiperise dhe Vietnamit.

07 mars 1989 – Me 06 mars mberrin ne Shqiperi nje delegacion qeveritar francez i kryesuar nga drejtori per Europen ne Ministrine e Puneve te Jashtme Zhak Blot. Me 09 mars nenshkruhet protokolli I sesionit te pare te Komisionit te perbashket Shqiptaro – Francez.

09 mars 1989 – Me 08 mars niset per ne Rumani Kryetari I Komisionit te planin te shtetit Niko Gjyzari

10 mars 1989 – Me 09 mars nenshkruhet ne Vjene protokolli per shkembime tregetare per vitin 1989 midis Shqiperise dhe Austrise.

14 mars 1989 – Kryetari i Komisionit te Planint te Shtetit Niko Gjyzari largohet nga Rumania per ne Turqi. Po kete dite gazeta njofton per largimin e Shane Korbecit nga Austria per ne RD Gjermane .

17 mars 1989 – Me 16 mars mberriti ne vendin tone sekretari i Shtetit ne Ministrine Federale te Bashkepunimit ekonomik te RF te Gjermanise Segfrid Lengl. Gazeta e dates 21 mars jep njoftimin se u nenshkrua ne Tirane marreveshja dhe protokolli i bashkepunimit teknik dhe financiar midis RPS te Shqiperise dhe RF te Gjermanise.

22  mars 1989 – Nje delegacion shqiptar niset per ne Japoni i drejtuar nga zevendes ministri i jashtem Muhamet Kapllani. U bisedua per mundesine e bashkepunimit ekonomik, industrial dhe teknik midis dy vendeve

29 mars 1989 – Me 28 mars delegacioni shqiptar i kryesuar nga Muhamet Kapllani arriti ne Kine.

30 mars 1989 – Me 29 mars arriti ne Paris ministri i jashtem i Shqiperise Reis Malile per nje vizite zyrtare dhe miqesore. Ate dite neneshkruhet marreveshja per transportin ajror civil midis Shqiperise dhe Frances.

06 prill 1989 – Mberriti me 05 prill ne vendin tone zv/kryeministri I Rumanise Stefan Andrei

               - Po  me 05 prill mberrin ne vendin tone nje delegacion i ministries se jashtme te Laosit I krfyesuar nga zv/ministri,i jashtem Soulivong Phrasithideth

– Po me 05 prill nenshkruhet protokolli per transportin rrugor nderkombetar te mallrave midis Shqiperise dhe Jugosllavise.

07 prill 1989 – Me 06 prill nenshkruhet marreveshja per bashkepunim ekenomil, industrial e teknik midis Shqiperise dhe Rumanise.

19 prill 1989 – Perurohet me 18 prill linja ajrore Frankfurt – Tirane – Frankfurt.

20 prill 1989 – Niset me ne Athine nje delegacion qeveritar i kryesuar nga kryetari I Komisionit te Planint  te Shtetit Niko Gjyzari.

22 prill 1989 – Mbahet sesioni i dyte i komisionit shqiptaro – grek per bashkepunim ekonomik, industrial, teknik dhe shkencor; Me 21 prill nenshkruhet protokolli I komisionit te perbashket.

09 maj 1989 –       Me 08 maj mberrin ne RF te Gjermanise per nje vizite zyrtare e miqesore kryetari I komisionit te perhershem te puneve te jashtme Foto Cami.

19 maj 1989 – Viziton RF te Gjermanise Drejtori i Institutit te studimeve te marredhenieve nderkombetare Sofokli Lazri i cili mbajti nje leksion me teme: Gjendja aktuale ne Ballkan dhe perspektivat e bashkepunimit ne kete zone.

23 maj 1989 – Me 22 maj mberriti ne Shqiperi sekretari I pergjithshem i Ministrise se Puneve te jashtme te Austrise Dr. Thomas Klestil.

               – Ne Sofje krijohet shoqata e miqesise bullgaro – shqiptare.

31 maj 1989 – Me 30 maj mberriti ne Shqiperi per nje vizite miqesore nje delegacion italian i rajonit te Pulias i kryesuar nga presidenti i ketij rajoni Xhuzepe Kolosanto.

               - Mberriti ne vendin tone, per nje vizite miqesore nje delegacion i Shoqates Kombetare te Partizaneve Italiane (ANPI), i kryesuar nga presidenti i kesaj shoqate senatori Arrigo Boldrini.

03 qershor 1989 – Me 02 qershor u nis per ne Bullgari nje delegacion qeveritar I kryesuar nga kryetari I Komisionit te Planit te Shtetit Niko Gjyzari. Me 03 qershor u nenshkrua Protokolli shtese per shkembimin e mallrave per vitin 1989 midis dy vendeve.

06 qershor 1989 – U  nis per ne Rumani ministri, prane Keshillit te Ministrave, Farudin Hoxha

08 qershor 1989 – Mberriti ne vendin tone ministri i jashtem i shtetit palestinez Faruk Kadum

               – Me 07 qershor  pritet nga ministri i jashtem shqiptar senatori kanades Ernest Leo Golbert

– Niset per nje vizite zyrtare ne Oslo zv/ ministri i jashtem Sokrat Plaka.

13 qershor 1989 – Me 12 qershor mberriti ne Shqiperi nje delegacion parlamentar i Austrise i kryesuar nga bashkekryetari i Asamblese Kombetare Gerulf Stiks.

20 qershor 1989 – Me 19 qershor mberriti ne Tirane ministri i jashtem i RD te Gjermanise Oskar Fisher. Me 20 qershor nenshkruhet marreveshja per bashkepunim ekonomik, industrial dhe tekniko – shkencor, si dhe per bashkepunim ne fushen e shendetesise dhe te shkencave mjekesore midis Shqiperise dhe Gjermanise.

23 qershor 1989 – Me 22 qershor mberriti ne vendin tone zv/sekretari per Punet e Jashtme te Irakut Nazir Hamdun

07 korrik 1989 – Keto dite beri nje vizite ne vendin tone nje delegacion i Fondit te Kombeve te Bashkuara per Femijet i kryesuar nga drejtori rajonal  per Europen Dr Reinhard Y. Freiberg.

12 korrik 1989 – Me 11 korrik mberriti ne vendin tone drejtorja Ekzekutive e Fondit te OKB-se per Aktivitetin e Popullsise (UNFPA) Nafiz Sadik.

19 korrik 1989- Vizitoi vendin tone keto dite Zv/ministri i Komunikacionit dhe Turizmit i RD te Gjermanise Klaus Volf.

20 korrik 1989 – Nje delegacion shqiptar i kryesuar nga zv/ministri i puneve te jashtme Sokrat Plaka merr pjese ne festen e Nikaraguas.

25 korrik 1989 – Me 23 korrik u nis per ne RF te Gjermanise Ministri i Tregetise se jashtme Shane Korbeci.

15 gusht 1989 – Mberriti per nje vizite private ne Shqiperi Nene Tereza, mbajtese e cmimit Nobel.

18 gusht 1989 – Largohet nga Shqiperia kryetari i Asamblese Popullore Kombetare te Algjerise, Rabah Bitat, i cili beri nje vizite miqesore ne vendin tone.

29 gusht 1989 – Me 28 gusht niset per nje vizite zyrtare e miqesore ne Zvicer Kryetari i Kryesise se Kuvendit Popullor Petro Dode.

05 shtator 1989 – Mberrin per nje vizite  miqesore prefekti i Kosturit Andrea Vitanioti dhe kryetari i bashkise Andrea Ikonomidhi.

10 shtator 1989 -  Me 08 shtator qeveria cekosllovake propozon normalizimin e plote te marredhenieve me Shqiperine. Me 14 shtator qeverite perkatese rane dakort qe midis dy vendeve te ngrihet niveli i perfaqesimit diplomatik ne rang ambasadoresh.

20 shtator 1989 – Vizitoi vendin tone nje delegacion i Dhomes zyrtare te tregetise, industrise dhe lundrimit te Barcelones i kryesuar nga presidenti i saj Hozef Maria Figeras.

26 shtator 1989 – Niset per nje vizite zyrtare e miqesore nje delegacion i Kuvendit Popullor i kryesuar nga sekretari i Presidiumit  te Kuvendit Popullor Sihet Tozaj.

27 shtator 1989 –            Me 26 shtator mberriti ne vendin tone minister shteti ne Ministrine e Jashtme te RF te Gjermanise Helmut Shefer

28 shtator 1989 – Me 27 shtator mberriti ne vendin tone ministri i Punes, Punesimit dhe i Pergatitjes Profesionale te Frances Zhan-Pier Suason

               - Me 27 shtator u nis per ne Bullgari ministri i Tregetise se Jashtme Shane Korbeci.

01 tetor 1989 – Mberriti ne vendin tone sekretari i pergjithshem i Epirit Evgjenio Haritidhis.

03 tetor 1989 – U nis per ne Jugosllavi kryetari i Komitetit Ekzekutiv te KP te rrethit te Tiranes Llambi Gegprifti.

17 tetor 1989 – Mberriti ne vendin tone kryetari i Bashkise se Athines Nikolaos Jorgos Jatrakos.

               - Me 15 tetor u nis per ne Rumani ministri i Industrise Ushqimore Jovan Bardhi.

18 tetor 1989 – Me 17 tetor zv/kryeministri Pali Miska priti delegacionin e Ministrise se Bujqesise te Rumanise te kryesuar nga Sekretari i Shtetit ne Ministrine e Bujqesise Kostika Leu.

20 tetor 1989 – Ne sesionin e pare te Komitetit te perbashket shqiptaro – jugosllav per bashkepunim ekonomik e tekniko – shkencor, qe po zhvillonte punimet ne Beograd, u takuan ministri prane Kryesise se Keshillit te Ministrave Farudin Hoxha dhe anetarit te Keshillit Ekzekutiv Federativ te Jugosllavise Nikolla Gashovski. Me 20 tetor neneshkruhet ne Beograd protokolli shqiptaro – jugosllav per bashkepunim ekonomik e tekniko – shkencor.

22 tetor 1989 – Keto dite beri nje vizite private ne Shqiperi zv/ministri i shkencave te Kanadase Roberto Gualtieri.

26 tetor 1989 – Me 25 tetor u nis per ne Itali nje delegacion i Komitetit Kombetar te Veteraneve te Luftes te Popullit Shqiptar i kryesuar nga sekretari i pergjithshem Myqerem Fuga.

29 tetor 1989 – Me 28 tetor nenshkruhet ne Tirane protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave midis Shqiperise dhe RD te Gjermanise per vitin 1990

02 nendor 1989 – Me 01 nendor u nis per ne Spanje ministri i jashtem i Shqiperise Reis Malile.

07 nendor 1989 – Me 06 nendor mberiti ne vendin tone zv/kryetari i Keshillit te Ministrave Te RD te Gjermanise Horst Zele. Me 07 nendor nenshkruhet protokolli per bashkepunim ekonomik, industrial dhe tekniko – shkencor midis Shqiperise dhe RD te Gjermanise (08 nendor).

09 nendor 1989 – Me 08 nendor beri nje vizite ne vendin tone Ministri i Tregetise se Jashtme te Italise Renato Ruxhero.

– Me 08 nendor mberriti ne vendin tone ministri i puneve te jatshme te Kubes Isidore Malmierka.

11 nendor 1989 – Ne kuadrin e bisedimeve per zbatimin e protokollit te sesionit te pare te Komisionit te perbashket shqiptaro – bullgar vizitoi vendin tone nje delegacion i Industrise Ushqimore te Bullgarise i kryesuar nga zv/ministri i Ministrise se Bujqesise dhe Pyjeve Ivan Savov.

21 nendor 1989 – Me 20 nendor niset per Cekosllovaki nje delegacion qeveritar tregetar i kryesuar nga ministri Shane Korbeci. Me 22 nendor nenshkruhet protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave per vitin 1990.

07 dhjetor 1989 – Me 06 dhjetor nenshkruhet Konventa Veterinare midis Shqiperise dhe Bullgarise, gjithashtu u nenshkrua edhe nje protokoll per bashkepunimin midis dy vendeve ne fushen e bujqesise per vitet 1990 – 1991. Nenshkrimet u realizuan nga sekretari i Pergjithshem i Ministrise se Bujqesise Sulejmen Pepa dhe per palen bullgare nga zv/ministri i bujqesise Nikolla Fotev.

08 dhjetor 1989 – Vizitoi vendin tone nje delegacion i Bashkimit te Dhomave te Tregetise dhe i Bursave te Mallrave i kryesuar nga presidenti i ketij Bashkimi, Ali Xhoshku. Me 08 dhjetor nenshkruhet programi perkates per vitet 1990-1991. Per palen shqiptare programi u nenshkrua nga drejtor drejtorie ne Ministrine e Jashtme Gudar Toto dhe per palet turke nga drejtori i pergjithshem i Lidhjeve ekonomike dy paleshe ne Ministrine e Puneve te Jashtme te Turqise Erdinc Erdun.

21 dhjetor 1989 – Me 20 dhjetor niset per ne Bullgari nje delegacion qeveritar tregetar i kryesuar nga ministri i Tregetise se Jashtme Shane Korbeci. Me 22 dhjetor nenshkruhet protokolli per shkembimin e mallrave e pagesave midis Shqiperise dhe Bullgarise per vitin 1990 (23 dhjetor).

22 dhjetor 1989 – U nis per ne Libi nje delegacion i Ministrise se Puneve te Jashtme i kryesuar nga zv/ministri Muhamet Kapllani.

17 janar 1990 – Kryeministri Adil Carcani priti drejtorin e pergjithshem te firmes franceze Cegelec duke e vleresuar per nenshkrimin e kontrates mbi levrimin e paisjeve te hidrocentralit te Banjes si dhe bashkepunimin e deritanishem te bere ne hidrocentralin e Komanit.

18 janar 1990 – Me 17 janar nenshkruhet ne Tirane protokolli mbi shkembimin e mallrave dhe pagesave per vitin 1990 midis Shqiperise dhe Rumanise. Per palen shqiptare protokolli ,u nenshkrua nga zv/ministri Ajet Ylli dhe per palen romune nga zv/ministri i tregetise se jashtme dhe kooperimit ekonomik nderkombetar Stefan Stanku.

               - Largohet nga vendi yne senatori italian Xhulio Orlando.

19 janar 1990 – Nenshkruhet ne Tirane marreveshja per transportin nderkombetar rrugor midis Shqiperise dhe Polonise. Per palen shqiptare marreveshja u nenshkrua nga sekretari i pergjishmen i ministrise dhe per palen polake nga ambasadori i Polonise ne Shqiperi Vladislav Ciaston.

25 janar 1990 – Me 24 janar mberriti ne Ankara zv/ministri i Puneve te jashtme Muhamet Kapllani.

26 janar 1990 -  Me 25 janar niset per ne Greqi zv/ministri i Puneve te Jashtme Sokrat Plaka.

03 shkurt 1990 – Sot u nenshkrua ne Tirane marreveshja per shkembimin e mallrave midis Shqiperise dhe Egjiptit. Per palen shqiptare marreveshja u nenshkrua nga drejtore  drejtorie Alaksandra Collaku dhe per palen egjiptiane nga presidenti i firmes shteterore Misr Eksport – import, Mohamed Ezzeldin El Hariri.

06 shkurt 1990 – Me 05 shkurt mberriti ne Tirane sekretari i Shtetit per punet e jashtme te Finlandes, Ake  Wihtol.

08 shkurt 1990 – Kryeministri i Turqise priti me 07 shkurt ministren e Industrise se lehte Vito Kapo.

09 shkurt 1990 – Beri nje vizite ne vendin tone kryetari i shoqates se miqesise Greqi – Shqiperi Vaso Gjeorgjiu

16 shkurt 1990 – Me 15 shkurt mberriti ne vendin tone nje delegacion zyrtar parlamentar i dhomes se deputeteve te Brazilit.

23 shkurt 1990 – Kryeministri italian Xhulio Andreoti priti te derguarin e presidentit te Shqiperise, Sofokli Lazrin.

24 shkurt 1990 – Me 23 shkurt nenshkruhet ne Tirane protokolli per shkembimin e mallrave midis Shqiperise dhe Jugosllavise per vitin 1990. Per palen shqiptare protokolli u nenshkrua nga zv/ministri i Tregetise se jashtme Altin Ylli dhe per palen jugosllave nga zv/sekretari Federativ per Tregetine e Jashtme Xhorxhe haxhimihajllovic.

09 mars 1990 – Me 08 mars nenshkruhet ne Tirane protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave midis Shqiperise dhe Vietnamit nga zv/ministrat perkates.

13 mars 1990 – Me 12 mars u nis per ne Bullgari Ministri i jashtem Reiz Malile. Me 13 mars nenshkruhet ne Sofje marreveshja qeveritare midis Shqiperise dhe Bullgarise per bashkepunim kulturor dhe shkencor. Nenshkriumi u be nga ministrat e jashtemperkates.

16 mars 1990 – Me 15 mars nenshkruhet ne Tirane protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave midis Shqiperise dhe Hungarise per vitin 1990. Marreveshja u nenshkrua nga zv/ministrat e Tregetise se jashtme perkatese.

23 mars 1990 – Viziton Shqiperine drejtori i pergjithshem i gazetes algjeriane “El – Muxhahid”

25 mars 1990 – U nis per ne Egjipt zv/kryeministri dhe ministri i bujqesise Pali Miska. Me dt 30 mars kthehet ne Shqiperi (31 mars).

08 prill 1990 – Mberriti ne Tirane senatori italian Paolo Emilio Taviani

19 prill 1990 – U nis per ne Sofje nje delegacio qeveritar i kryesuar nga kryetari i Komisionit te Planit te Shtetit, Niko Gjyzari. U nenshkrua protokolli i bashkepunimit ekonomik, industrial e teknik midis qeverive perkatese nga Niko Gjyzari dhe ministrja e Tregetise se brendeshme Ekaterina Marinova (21 prill).

22 prill 1990 – Me 21 prill u nenshkrua ne Tirane protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave midis qeverive; Protokolli u nenshkrua nga zv/ministri i Tregetise se jashtme Altin Ylli dhe zv/ministri i Marredhenieve  Ekonomike me Jashte Stanisllav Amanovic.

26 prill 1990 – Shqiperia aderon ne Konventen e Barcelones.

09 maj 1990 – Me 08 maj arriti ne Shqiperi zv/sekretari i Pergjithshem i OKB-se, Administrator i Programit te Kombeve te Bashkuara per zhvillimin, William H. Drejper.

12 maj 1990 – 11 maj mberriti ned vendin tone Sekretari i pergjithshem i OKB-se Havier Perez de Kuelar.

13 maj 1990 – Me 12 maj niset per ne Norvegji nje delegacion i vendit tone i kryesuar nga Farudin Hoxha.

18 maj 1990 – Nenshkruhet ne Paris, me 17 maj, protokolli shqiptaro – francez i mbledhjes  se sesionit te dyte; Protokolli u nenshkrua nga zv/ministri i Tregetise se Jashtme Kostandin Hoxha dhe per palen franceze nga ministri fuqiplote, drejtor per Europen ne Ministrine e Puneve te Jashtme, Zhak Plot.

20 maj 1990 – Me 19 maj mberriti ne vendin tone per nje vizite zyrtare e miqesore ministri i Puneve te Jashtme te Bullgarise Bojko Dimitrov. Po kete dite u nenshkrua marreveshja per lundrimin detar tregetar si dhe bashkepunimi midis ATSh dhe BTA-se midis Shqiperise dhe Bullgarise; Marreveshja u nenshkrua nga ministrat perkates te te dy vendeve ndersa bashkepunimi nga drejtori i ATSh Taqo Zoto dhe per palen bullgare nga zv/drejtori i BTA-se Ivo Indzhev.

24 maj 1990 – Keto dite beri nje vizite ne Algjeri kryetari i Bashkimit te gazetareve te Shqiperise dhe kryeredaktori i Zerit te Popullit, Marash Hajati.

26 maj 1990 – Nje delegacion i Ministrise se Bujqesise te Republikes Egjiptiane  vizitoi Shqiperine ku u bisedua mbi detyrat e porotokollit te bashkepunimit.

29 maj 1990 – Me 28 maj mberriti ne vendin tone nje delegacion i Komisionit per Punet e jashtme te Parlamentit italian i kryesuar nga Flaminio Pikoli.

– Me 28 maj mberriti ne vendin tone kongresisti amerikan Tom Lantosh.

– Mberriti ne vendin tone nje delegacion i veteraneve te Danimarkes i kryesuar nga presidenti i Shoqates se Invalideve te luftes per clirimin e Kopenhagenit Frede Klitgrad.

30 maj 1990 – Me  29 maj filloi ne Tirane mbledhja e Ministrave te Energjitikes te Shteteve te  Ballkanit.

06 qershor 1990 - Shqiperia mori pjese si vezhguese ne mbledhjen per ceshtjet humanitare te Konferences per Sigurimin dhe Bashkepunimin Europian, e cila u hap me 05 qershor.

07 qershor 1990 – Me 06 qershor arriti ne Shqiperi zv/sekretarja e Ministrise se Shendetesise te Italise.

12 qershor 1990 – Me 11 qershor u nis per nje vizite te shkurter pune ne France dhe RF te Gjermanise zv/ministri i Puneve te jashtme Muhamet Kapllani.

15 qershor 1990 –  Me 14 qershor mberriti ne vendin tone Sekretari i Shtetit ne Ministrine Federale te Bashkepunimit Ekonomik te RF te Gjermanise Sigfrid Lengl.

19 qershor 1990 – Viziton vendin tone kryetari i Bashkise se Janines Filippas Filios.

24 qershor 1990 – Me 22 qershor nenshkruhet ne Kajro programi i shkembimeve kulturore, shkencore e teknike midis Shqiperise dhe Egjiptit.

26 qershor 1990 – Me 25 qershor niset per ne Turqi Kryeministri i Shqiperise Adil Carcani.

29 qershor 1990 – Me 28 qershor mberriti ne vendin tone zv/sekretari i pergjithshem i OKB-se Gerald Hinteregger.

30 qershor 1990 – Me 29 qershor presidenti i Bullgarise Peter Mlladenov priti te derguarin e kryetarit te Presidiumit te Kuvendit Popullor, Sofokli Lazrin.

04 korrik 1990 – Me 03 korrik ministri i jashtem i Zvicres priti zv/ministrin e jashtem te Shqiperise  Muhamet Kapllanin i cili ndodhej ne Zvicer per nje vizite te shkurter pune.

06 korrik 1990 – Mberriti ne vendin tone senatori italian Franko Salvi.

10 korrik 1990 –Me 09 korrik arriti ne vendin tone i derguari i posacem i Sekretarit te Pergjithshem te OKB-se .

– Keto dite beri nje vizite ne vendin tone zv/drejtori i pergjithshem i ANEA ne Vjene Dr Noramly bin Muslim me bashkeshorten.

11 korrik 1990 – Shqiperia pranohet si vezhguese ne mbledhjen e komitetit pergatitor te takimit te nivelit te larte te KSBE.

18 korrik 1990 – Me 17 korrik nenshkruhet ne Pekin protokolli i bashkepunimit ekonomik midis Shqiperise dhe Kines.

31 korrik 1990 – Jepet deklarata e perbashket shqiptaro – sovietike dhe nenshkruhet protokolli i normalizimit te marredhenieve midis Shqiperise dhe Bashkimit Sovietik..

               - Me 30 korrik ministri i Jashtem i Shqiperise priti zv/ministrin e jashtem te Bashkimit Sovietik Julij A. Kvicinski.

04 gusht 1990 – Shqiperia pranohet si vezhguese ne bisedimet e Vjenes per “Krijimin e masave te Sigurimit dhe Besimit” ne Europe.

16 gusht 1990 – Me 14 gusht 1990 nenshkruhet ne Havane marreveshja midis ATSH dhe agjensise se Lajmeve te Kubes “PRENSA LATINA”. Marreveshjet u firmosen nga drejtoret perkates.

21 gusht 1990 – Me 19 gusht arriti ne Tirane nje delegacion i Komisionit te Kongresit te SHBA per Sigurimin dhe Bashkepunimin ne Europe.

23 gusht 1990 – Me 22 gusht kryeministri shqiptar priti zv/valiun e Stambollit Erdogan Izgi, i cili ndodhej ne Shqiperi per nje vizite miqesore.

               - Me 22 gusht mberriti ne Shqiperi zv/ministri i jashtem kinez Tian Zengpei.

30 gusht 1990 – Me 29 paradite delegacioni parlamentar finlandez u takua me sekretarin e Presidiumit te Kuvendit Popullor Sihat Tozaj dhe, ne vazhdim po ate dite, me ministrin e Jashtem Reiz Malile dhe Ministrin e Tregetise se Jashtme.

01 shtator 1990 – Me 31 gusht u nenshkrua ne Moske protokolli per shkembimin e mallrave midis Shqiperise dhe BRSS. Marreveshja u nenshkrua nga zv/ministrat e tregetive te jashtme perkatese Kostrandin  Hoxha dhe E. I. Osadcuk.

07 shtator 1990 – Me 06 shtator mberriti ne vendin tone nje delegacion i Senatit te Shteteve te bashkuara Meksikane i kryesuar nga senatori Alfredo Toski Fernandez de Lara.

08 shtator 1990 – Juan Eskalona Reguera, Kryetar i Asamblese Popullore te Republikes se Kubes priti priti kryetarin e delegacionit shqiptar, ministrin e Drejtesise Enver Halilin.

11 shtator 1990 – U kthye ne Atdhe delegacioni i Komitetit Ekzekutiv te KP te Rrethit te Tiranes i kryesuar nga Llambi Gegprifti i cili mori pjese ne takimin e kryetareve te bashkive te kryeqyteteve te Ballkanit ne Athine.

15 shtator 1990 – Nga 12 shtatori deri me 14 shtator zhvilloi punimen ne Bukuresht mbledhja e zv/ministrave te jashtem te shteteve ballkanike.

16 shtator 1990 – Jepet deklarata e Keshillit te Ministrave  per pjesmarrjen e Shqiperise ne KSBE.

               – Me 14 shtator beri nje vizite ne Bukuresht zv/ministri i jashtem Muhamet Kapllani.

21 shtator 1990 – Me 20 shtator mberriti ne vendin tone nje delegacion i Komunitetit Europian i perbere nga drejtore politike te ministrive te puneve te jashtme te Italise, Irlandes, dhe Luksemburgut.

22 shtator 1990 – Beri nje vizite ne vendin tone nje delegacion kuban i Institutit per Miqesine me Popujt i kryesuar nga zv/presedentja e ketij instituti Eva Seaone

25 shtator 1990 – Me 24 shtator niset per ne Nju Jork Kryetari i Presidiumit te Kuvendit Popullor  Ramiz Alia.

               - U nis per ne Sofje nje delegacion i Komitetit shqiptar per Mirekuptim dhe Bashkepunim ballkanik i kryesuar nga kryetari i ketij komiteti prof. Dhimiter Shyteriqi.

26 shtator 1990 – Keto dite beri nje vizite ne vendin tone nje delegacion i Institutit te Radiotelevizionit Kuban i, kryesuar nge zv/presidentja e ketij Instituti Josefa Bracero.

28 shtator 1990 – Nga 26 – 27 shtator Asambleja Parlamentare e Keshillit te Europes organizoi ne Stratsburg nje diskutim mbi problemet qe kane te bejne me Konferencen per Sigurimin dhe bashkepunimin ne Europe, ku me ftese te kesaj asambleje mori pjese si vezhguese edhe nje delegacion i Kuvendit Popullor i RPS te Shqiperise i kryesuar nga Aranit Cela, deputet.

29 shtator 1990 – Nga data  25 – 28 shtator  beri nje vizite ne vendin tone nje delegacion i Kryqit te Kuq te RF te Gjermanise i kryesuar nge sekretari i pergjithshem Johan Vilhelm Romer.

03 tetor 1990 – Mberrit ne vendin tone zv/ministri i jashtem i Italise senatori Ivo Butini.

16 tetor 1990 – U nis per ne RS te Vietnamit nje delegacion i Komitetit te Shkences dhe teknikes i kryesuar nga kryetari Ajet Ylli.

               - Me 15 tetor mberriti ne vendin tone nje delegacion i ministrise se puneve te jashtme te Suedise i kryesuar nga nensekretari i shtetit per punet e jashtme Torsten Orn.

– Me 15 tetor mberrit ne vendin tone nje delegacion qeveritar jugosllav i kryesuar nga anetari i Keshillit Ekzekutiv te  RSF te Jugosllavise dhe kryetar i pales jugosllave ne komitetin e perbashket shqiptaro – jugosllav Nikolla Gashovski. Me 18 tetor nenshkruhet protokolli shqiptaro – jugosllav i sesionit te dyte. Protokolli u nenshkrua nga Farudin Hoxha dhe Nikolla Gashovski.

20 tetor 1990 – Me 19 tetor u nis per ne Kube nje delegacion qeveritar tregetar i kryesuar nga Shane Korbeci.

24 tetor 1990 – Me 23 tetor mberriten ne vendin tone delegacionet e ministrave te jashtme te Ballkanit.

25 tetor 1990 – Filloi mbledhja e ministrave te jashtem te vendeve te Ballkanit.

               - Njoftohet se zv/kryeministri kubanez priti ministrin e Tregetise se jashtme te Shqiperise Shane Korbeci.

26 tetor 1990 – Botohet komunikata e perbashket e ministrave te jashtem te Ballkanit  dhe nje mesazh i mbledhjes se ministrave te jashtem te Ballkanit per takimin e Nivelit te larte te KSBE-se.

               Kryetari i Shoqates Japoni – Shqiperi, Masao Nakaxhima, vizitoi vendin tone.

02 nendor 1990 – Me 01 nendor mberrit ne vendin tone sekretari i Shtetit te Departamentit te Jashtem te Zvicres Klaus Jakobi dhe me 02 nendor perfunduan bisedimet midis dy delegacioneve.

07 nendor 1990 – Mesohet se me dt. 05 dhe 06 nendor u zhvilluan ne Rome bisedimet midis delegacionit shqiptar, te kryesuar nga zv/ministri i jashtem Muhamet Kapllani, dhe delegacionit britanik, te kryesuar nga zv/sekretari i shtetit Majkell Tait.

               - Me 06 nendor zv/ministri i jashtem Muhamet Kapllani takohet me zv/ministrin e jashtem italian Klaudio Vitalone.

10 nendor 1990 – U nis per ne Japoni ministri i jashtem Reis Malile per te marre pjese ne ceremonine e kurorezimit ne fron te perandorit te Japonise Akihito.

- Keto dite u nenshkrua ne Phenian protokolli i sesionit te 16-te te bashkepunimit tekniko – shkencor midis qeverise se RPS te Shqiperise dhe qeverise se RDP te Korese.

14 nendor 1990 – Me 13 nendor u nenshkrua ne Tirane marreveshja midis qeverise se RPS te Shqiperise dhe qeverise se RDP te Korese per shkembimin e mallrave dhe pagesave per vitet 1991 – 1995; Mareveshja dhe protokolli u nenshkruan nga zv/ministrat perkates te tregetise se jashtme.

17 nendor 1990 – Njoftohet se Shqiperia qderoi ne marreveshjen per bashkepunim ne fushen e turizmit ne rajonin e Ballkanit.

20 nendor 1990 – Ministri i Jashtem i Shqiperise Reis Malile u nis per ne Paris per ta marre pjese, me cilesine e vezhguesit, ne takimin, e nivelit te larte te shteteve pjesmarrese ne Konferencen mbi Sigurimin e Bashkepunimin  ne Europe, qe mbahet ne Paris nga 19-21 nendori.

21 nendor 1990 – Me 20 nendor u nis per ne Jugosllavi ministri i Tregetise se Brendeshme Pajtim Ajazi per te marre pjese ne Konferencen e 23-te Ballkanike te Turizmit, qe zhvillohet ne Beograd nga 21-25 nendori.

22 nendor 1990 – Me 21 nendor mberriti ne vendin tone ministri i Shendetesise i Republikes Turke Halil Sivgin.

23 nendor 1990 – Keto dite bene nje vizite ne vendin tone anetaret e Komisionit te Jashtem te parlamentit hungarez Jozsef Mosz dhe Sabor Roszik

               – Me 22 nendor nenshkruhet ne Tirane protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave per vitin 1991 midis Shqiperise dhe dhe Republikes Federative Ceke e Sllovake; nenshkrimi i be nga ministrat e Tregetise se Jashtme te vendeve perkatese.

24 nendor 1990 – Me 23 nendor mberriti ne vendin tone nje delegacion i Federates se Sindikatave te Vietnamit i kryesuar nga presidenti i kesaj federate Nguyen Van Tu.

               - Nje grup gazetaresh shqiptare beri nje vizite ne Turqi.

28 nendor 1990 –  Me 27 nendor u nis per ne Itali nje delegacion qeveritar Ekonomik i kryesuar nga ministri i Tregetise se Jashtme Shane Korbeci. Me 28 nendor nenshkruhet protokolli midis Shqiperise dhe Italise per bashkepunim ekonomik, industrial e teknik. Nenshkrimi u be nga ministrat perkates te Tregetise se Jashtme, per palen italiane nga Renato Ruxhero.

02 dhjetor 1990 – Arriti ne vendin tone Nene Tereza.

04 dhjetor 1990 – Me 03 dhjetor mberriti ne vendin tone zv/ministri i Puneve te jashtme te Libise Husni Mohamed Shaban.

08 dhjetor 1990 –            Me 07 dhjetor u nenshkrua protokolli per zbatimin e marreveshjes per transportin rrugor nderkombetar me Turqine. Per palen shqiptare protokolli u nenshkrua nga sekretari i pergjithshem i Ministrise se Transporteve Ferdinand Trako, ndersa per palen turke nga ndihmes sekretari ne Ministrine e  Transporteve Muammer Isikoglu.

11 dhjetor 1990 – U nis per ne Kube ministri i jashtem, Reis Malile me ftesa te ministrit perkates kubanes Isidoro Malmierka.

12 dhjetor 1990 – Me daten 10 dhetor u zhvilluan, ne Havane, bisedime midis ministrave te Jashtem te Shqiperise dhe Kubes.

13 dhjetor 1990 Me 12 dhjetor mberriten ne Tirane delegacionet qe do te marrin pjese ne mbledhjen e zyrtareve te larte te Ministrive te Transporteve te shteteve te Ballkanit;

15 dhjetor 1990 – Me 13 dhjetor ministri i jashtem i Shqiperise u nis per nje vizite njeditore ne Shtet e Bashkuara te Meksikes.

               - Me 13-14 dhjetor u zhvillua ne Tirane sesioni i pare i Komisionit te Perbashket shqiptaro – bullgar per bashkepunim tekniko – shkencor dhe u nenshkrua protokolli midis dy vendeve per vitet 1990 – 1991; Per palen shqiptare protokolli u nenshkrua nga sekretari i pergjithshem i Ministrise se ndertimit Leonard Nano, ndersa per palen bullgare nga drejtori i pergjithshem ne Ministrine e Industrise e te teknologjise, Bojko Georgiev.

– Me daten 12 dhjetor u nenshkrua ne Budapest marreveshja ndermjet Qeverise se RPS te Shqiperise dhe Qeverise se R. Hungareze; Per palen shqiptare protokolli u nenshkrua nga zv/ministri Altin Ylli dhe per palen hungareze nga zv/sekretari i shtetit te Ministrise se lidhjeve nekonomike nderkombetare, Berenyi Lajos.

16 dhjetor 1990 – Me 15 dhjetor ministri i jashtem shqiptar i dha fund vizites ne Meksike dhe u nis per ne Argjentine.

18  dhjetor 1990 – Nga 11 – 17 dhjetori beri nje vizite ne vendin tone nje delegacion i Parlamentit Europian i kryesuar nga anetari i Komisionit politik te ketij parlamenti Aleksander Langer.

               - Keto dite beri nje vizite ne vendin tone nje delegacion i Komitetit Nderkombetar  te Kryqit te Kuq i kryesuar nga i deeleguari i pergjithshem i ketij komiteti per Europen dhe Ameriken e Veriut Tuierry Germond

– Me 17 dhjetor u nenshkrua ne Tirane protokolli per shkembimin e mallrave dhe pagesave midis Shqiperise dhe Kines. Per palen shqiptare protokolli u nenshkrua nga zv/ministri i Tregetise se Jashtme Kostandin Hoxha dhe  e organizatave e shoqatave politike me numer 7442 date 17.12.1990;

20 dhjetor 1990 – U zhvilluan bisedimet shqiptaro – britanike ne Gjeneve.

               - Me 19 dhjetor u nis per ne Jugosllavi ministri i Tregetise se Jashtme Shane Korbeci.

– Me 19 dhjetor miratohet kerkesa per formimin e Partise Demokratike.

22 dhjetor 1990 – Me 21 dhjetor u nenshkrua ne Beograd Marreveshja ndermjet Shqiperise dhe Jugosllavise per periudhen 1991 – 1995. Protokolli per shkembimin e mallrave e sherbimeve per periudhen e 1991 si dhe marreveshja per shkembimet tregetare ne zonat kufitare. Dokumentat u nenshkruan nga ministrat perkates.

26 dhjetor 1990 – U nenshkrua keto dite dokumenti perkates per krijimin e bankes  se Perbashket Shqiptaro – Zvicerane Iliria bank.

27 dhjetor 1990 U nis per ne Rumani nje delegacion qeveritar tregetar i kryesuar nga Ministri i Tregetise se jashtme Shane Korbeci. Po kete date nenshkruhet marreveshja tregetare per shkembimin e mallrave dhe pagesave per periudhen 1991 – 1993 dhe protokolli i shkembimit te mallrave dhe pagesave per vitin 1991. Dokumentat u nenshkruan nga ministrat perkates.

05 janar 1991 – Mberriti ne vendin tone nje delegacion ekonomik sovjetik i perfaqesuar nga punonjes te ministrise se Lidhjeve Ekonomike me jashte dhe Komisionit te Planint te Shtetit te B.S.

08 janar 1991- U nis per ne Finlande zv/ministri i Puneve te Jashtme Sokrat Plaka.

             - Me 07 janar mberriti ne vendin tone nje delegacion qeveritar turk i kryesuar nga ministri i Shtetit Ishin Celebi. Me 10 janar nenshkruhet protokolli midis qeverive nga ana e ministrave perkates (11janar).

11 janar 1991 – Mberriti ne vendin tone presidenti i kompanise gjermane “Rukert”

12 janar 1991 – Me 11 janar beri nje vizite pune ne Shqiperi zv/ministri i Ministrise se Lidhjeve Ekonomike me Jashte  te Bashkimit Sovietik. Me 12 janar nenshkruhet marreveshja e bashkepunimit midis dy vendeve si dhe protokolli per bashkepunim tregetaro – ekonomik per vitin 1991.

               -Me 11 janar u nis per ne Hungari Sekretari i Pergjithshem i Keshillit te Ministrave Fatos Nano

13 janar 1991- Kerkohet anetaresimi i Bankes se Shtetit Shqiptar ne FMN dhe BB.

– Ramiz Alia priti presidentin e firmes italiane “Italtreit”, Rafaelo Fellah.

15 janar 1991 – Me 13-14 janar beri nje vizite zyrtare dhe miqesore ne Shqiperi Kryeministri i Greqise Kostandin Micotaqis. Gjate vizites u nenshkruan edhe marreveshja mbi lundrimin detar – tregetar dhe marreveshja per bashkepunimin ne fushen e turizmit.

23 janar 1991 – U nis per ne RP te Kines ministri i jashtem Reis Malile. Ne pekin nenshkruhet marreveshja mbi bashkepunimin ne fushen e kultures, arsimit e te shkences. Gjithashtu u nenshkrua dhe marreveshja per beshkepunimin midis RTv shqipatr dhe atij kinez.Marreveshjet u nenshkruan nga ministrat perkates(26 janar).

29 janar 1991 – Me 28 janar u takuan ne Berne ministri i jashtem Reis Malile dhe ministri i jashtem i Zvicres, dhe zv/president, Rene Felber.

31 janar 1991 – Me 30 janar mberriti ne vendin tone Sekretari i shtetit te MPJ te Rumanise, anetar i qeverise, Romulos Neagu.

02 shkurt 1991- Me 01 shkurt Presidenti i Republikes Turke priti zv/kryeministrin shqiptar Shkelqim Cani, i cili ndodhet per nje vizite pune ne Turqi.

               - Me 01 shkurt mberriti ne Tirane nje delegacion i Ministrise se Puneve te Jashtme te Japonise i drejtuar nga zv/drejtori i pergjithshem politik ne Ministrine e Jashtme japoneze Yusha Takashima, etj.

03 shkurt – Zv/ministri i Puneve te Jashtme te B.S. priti perfaqesuesit e Ministrise se Puneve te Jashtme te Shqiperise te cilet bene nje vizite pune per pergatitjet e hapjes se ambasades shqiptare ne Moske.

07 shkurt 1991 – Me daten 05 shkurt u nenshkrua ne Kajro mareveshja  per shkembimin e mallrave per vitin 1991 ndermjet dy ministrive te tregetise se jashtme.

09 shkurt 1991 – Mberriti ne Tirane me 08 shkurt nje  delegacion i Ministrise se Jashtme te Italise.

12 shkurt 1991 – Nje delegacion i Bankes se Shtetit Shqaiptar u nis per ne Uashington, i kryesuar nge Drejtori i pergjithshem Niko Gjyzari.

17 shkurt 1991 – Me 16 shkurt u nis per ne Bruksel nje delegacion i Ministrise se Punave te jashtme i kryesuar nga drejtori i drejtorise per bashkepunimin shumepalesh Petraq Pojani.

20 shkurt 1991 – Me 18 shkurt u zhvilluan bisedime midis delegacionit te MPJ te Shqiperise dhe Kumunitetit Europian.

22 shkurt 1991 – Me 21 shkurt mberriti ne vendin tone kryetari i Lidhjes Demokratike te Kosoves, Ibrahim Rugova.

01 mars 1991 – Shqiperia i propozon Komunitetit Europian perfundimin e nje marreveshjeje mbi tregetine dhe bashkepunimin duke i drejtuar ketij Komuniteti edhe nje kerkese per ndihme umanitare ushqimore.

03 mars 1991 – Presidenti i Turqise Turgut Ozal takohet me zv/kryeministrin Shkelqim Cani.

               - Me 02 mars 1991 arriti ne Tirane kryetari i Sesionit te 45-te te Asamblese se Pergjithshme te OKB-se, Guido de Marko.

– Me 02 mars mberriti ne Tirane bamirësja  Nene Tereza.

05 mars 1991 – Me 04 mars  mberriti ne vendin tone nje delegacion i Parlamentit italian i kryesuar nga kryetari i Komisionit te Puneve te Jashtme te Dhomes se deputeteve te ketij parlamenti Flaminio Pikoli.

               - Mberriti ne vendin tone nje mision pune i Fondit Monetar Nderkombetar.

08 mars 1991 – Me 07 mars mberriti ne vendin tone nje delegacion i Federates Nderkombetare te Helsinkit.

               - Presidiumi i Kuvendit Popullor ka ftuar per te marre pjese ne zgjedhjet e 31 Marsit delegacione vezhguesish.

– Me 07 mars mberriti ne vendin tone ish kongresisti amerikan  Xhozef Dioguardi.

12 mars 1991 – Me 11 mars vizitoi vendin tone zv/kryetari i Keshillit te Ministrave te Italise Klaudio Marteli.

               - 11 mars mberriti ne vendin tone nje delegacion i OKB-se i kryesuar nga Stefano De Mistura, i derguari i posacem i Sekretarit te Pergjithshem te OKB-se.

13 mars 1991 – Niset, me 12 mars, per ne Itali Ministri i Jashtem Muhamet Kapllani.

16 mars 1991 – Nenshkruhet me 15 mars ne Uashington memorandumi i mirekuptimit midis qeverise se RPS te Shqiperise dhe qeverise se SHBA lidhur mez rivendosjen e marredhenieve diplomatike.

17 mars 1991 –  Krijohet shoqata Shqiperi – Izrael.

20 mars 1991 – Me 19 mars mberriti ne vendin tone sekretari kombetar i Partise Republikane Xhorxhio La Malfa.

               - Mberiten ne vendin tone, me 19 mars, funksionare te departamentit te Shtetit te SHBA, ne kuadrin e hapjes se ambasades amerikane ne Shqiperi.

– Me 19 mars mberriti ne Shqiperi zv/ministri i Jashtem i Vatikanit Klaudio Celi.

22 mars 1991 – Me 21 mars mberiti ne vendin tone per nje vizite zyrtare triditore zv/sekretari i shtetit te MPJ te Hungarise.

24 mars 1991 – Me 23 mars krijohet shoqata e miqesise Shqiperi – Gjermani.

28 mars 1991 – Keto dite vizitoi vendin tone nje delegacion i Komunitetit te San Egidios.

29 mars 1991 – Mberiten ne vendin tone delegacionet e huaja  per te asistuar ne zgjedhjet pluraliste te 31 marsit.

30 mars 1991 – Mberriten ne vendin tone delegacionet e huaja parlamentare per te marre pjese ne zgjedhjet pluraliste parlamentare te 31marsit.

– U nis per ne Antalia te Turqise Nje delegacion qeveritar i kryesuar nga kryetari i Komisionit te Planit te Shtetit, Leontiev Cuci.

06 prill 1991 – Mberiten ne vendin tone nje grup ekspertesh te zyres Amerikane per ndihmet Humanitare.

09 prill 1991 – U krijua shoqata e miqesise Shqiperi – SHBA.

14 prill 1991 – Kryetari i Keshillit te Ministrave Fatos Nano priti  delegacionin e Asamblese Parlamentare te Keshillit te Europes.

21 prill 1991 – Beri nje vizite ne vendin tone nje grup afaristesh italiane.

23 prill 1991 – Me 21 prill u nis per ne Itali nje delegacion qeveritar i kryesuar nga Sekretari i Pergjithshem i K.M. Aleks Luarasi.

               - Me 21 prill mberriti ne vendin tone nje mision pune i Bankes Boterore i kryesuar nga Adil Kanan.

– Me 21 prill Ramiz Alia priti kryetarin e grupit te shoqerive Rexol, Ser Leon Taman. Këtu vlen të përmendet, sipas internetit, se shoqëritë Rexol merren me pastrimet kimike të sipërfaqeve te ndotura; me veprimtari në funksion të ruajtjes së ambientit.

26 prill 1991 – Me 25 prill nenshkruhet ne Pekin nje marreveshje kredie midis Shqiperise dhe Kines

30 prill 1991 – Nga data 18 – 28 prill nje grup specialistesh sovietike te ekonomise zhvilluan bisedime me specialistet shqiptar te kesaj fushe.

05 maj 1991 Krijohet shoqata e miqesise Shqiperi – Bashkimi Sovietik.

07 maj 1991 – U nis per ne Rumani nje delegacion parlamentar i kryesuar nga Xhelil Gjoni.

               - Mberriti ne vendin tone misioni i dyte i fondit monetar Nderkombetar

08 maj 1991 – Shkembehen mesazhe midis ministrave te Jashtem te Shqiperise dhe Greqise.

09 maj 1991 – Mberriti ne vendin tone Kryetari i Komisionit te Keshillit te Europes “Demokracia nepermjet ligjit”, anetar i Parlamentit Europian Prof Antonio La Pergola..

14 maj 1991 – U nis per ne Londer nje delegacion qeveritar i kryesuar nga kryeministri Fatos Nano. Ne perberje te delegacionit ishte dhe ministri i jashtem Muhamet Kapllani.

15 maj 1991 – Krijohet shoqata e miqesise Shqiperi – Greqi

16 maj 1991 – Delegacioni qeveritar shqiptar ndaloi ne Itali ku u takua me zyrtaret me te larte italiane.

26 maj 1991 – Ministri i kultures Moikom Zeqo, me 24 maj, pritet nga Presidenti Turk Turgut Ozal.

28 maj 1991 – Me 27 maj arriti ne Shqiperi misioni i dyte i Bankes Boterore i kryesuar nga Frank Lysy.

– Vendosen marredhenie diplomatike midis Shqiperise dhe Shtetit te pavarur te Papuas dhe Guinese se Re

29 maj 1991 – Me 28 maj u zhvilluan bisedime ne Ministrin e Puneve te Jashtme midis delegacioneve te Greqise, te kruesuar nga zv/sekretari i pergjithshem E. Megalokonomu, dhe delegacionit shqiptar, i kryesuar nga Bashkim Dino.

30 maj 1991 – Duke filluar nga data 29 maj rivendosen marredheniet diplomatike midis Shqiperise dhe Britanise se Madhe.

01 qershor 1991 – Me 31 maj mberriti ne Hungari ministri i Puneve te Jashtme Muhamet Kapllani.

               - Me dt. 29 maj u nenshkrua ne Hanoi marreveshja 5 vjecare midis Shqiperise dhe Vietnamit si dhe protokolli i shkembimit te mallrave dhe pagesave.

02 qershor 1991 – Me 01 qershor, pas Hungarise, Ministri i jashtem Muhamet Kapllani vizitoi Kroacine.

04 qershor 1991 – Keto dite beri nje vizite ne Shqiperi nje delegacion maqedonas i arkivave

               - U krijua shoqata e miqesise Shqiperi – Kine.

07 qershor 1991 – Me 06 mberriti ne vendin tone At Artur Liolin.

Krijohet shoqata e miqesise Shqiperi – Austri.

09 qershor 1991 – Me 07 qershor takohen nje Gjeneve delegacionet e ministrive te Puneve te jashtme te Shqiperise dhe Britanise se Madhe.

                                                                                                                                                                 

* 1-Datat e para dhe datat ne kllapa, me bold,  jane datat e publikimeve te gazetes “Zëri i Popullit”, gjithashtu i konsiderojme te gjitha lajmet e dhena nga kjo gazete si reale dhe jo te sajuara

2-Ne veprimtarine nderkombetare te PPSh dhe qeverise se saj nuk kemi permbledhur delegacionet artistike dhe ato te bashkimeve profesionale, ndersa vizitat e Nene Terezes i kemi grupuar ne marredheniet Vatikan – Shqiperi.

                                                                                                                                                                 

 

Mbi bazen e ketij materiali ndertojme tabelat grafike te meposhtme per te kater vitet e parapara dhe nxjerrim keto rezultate (nenvizimet tregojne vendet ish komuniste, ku kemi perfshirë edhe marrëdheniet ne Ballkan):

1988       1989      1990        1991(6 mujori pare)

                1-Marredhenie gjithsej                             30               58         107             68

                2-Me vendet ish komuniste                     10               20           38             16

                3-Me vendet  kapitaliste                           20(10)      38(17)    69(32)      52(34)

(Ne kllapa jane marredheniet me vendet e zhvilluara kapitaliste)

Nuk e besojme se ka veshtiresi ne te kuptuarin e ketij materiali permbledhes, qe gjithsesi nuk permban arbitraritet nga ana e jone. Permbledhja dhe specifikimi i marredhenieve te jashtme te qeverise dhe PPSh tregon se PPSh, gjate kesaj periudhe, nuk ka asnje lidhje te vecante me vendet ish komuniste. Ne kete menyre bie poshte ideja sikur Shqiperia ka qene nje vend komunist, qofte dhe i vecante, te pakten pergjate kesaj periudhe. Ndarja e marredhenieve ne funksion te vendeve me organizim shoqeror te pretenduar cilesor tregon se marredheniet me te zhvilluara kane qene me vendet kapitaliste. Dhe nje specifikim i metejshem i ketyre vendeve te fundit tregon se marredheniet me te ngushta te PPSh kane qene me vendet kapitaliste qe bejne ligjin ne bote dhe detyrimisht edhe ne Shqiperi. Me fjale te tjera kjo do te thote se vdekjen e PPSh dhe ndryshimin e rendit shoqeror ne Shqiperi e ka pergatitur pikerisht ajo qe formoi PKSh para 48 viteve. Te pakten marredheniet nderkombetare te PPSh gjate viteve 1988 – 1991 e vertetojne kete katerciperisht.

Nuk e besojme se ka veshtiresi ne te kuptuarin e ketij materiali permbledhes, qe gjithsesi nuk permban arbitraritet nga ana e jone. Permbledhja dhe specifikimi i marredhenieve te jashtme te qeverise dhe PPSh tregon se PPSh, gjate kesaj periudhe, nuk ka asnje lidhje te vecante me vendet ish komuniste. Ne kete menyre bie poshte ideja sikur Shqiperia ka qene nje vend komunist, qofte dhe i vecante. Ndarja e marredhenieve ne funksion te vendeve me organizim shoqeror te pretenduar cilesor tregon se marredheniet me te zhvilluara kane qene me vendet kapitaliste. Dhe nje specifikim i metejshem i ketyre vendeve te fundit tregon se marredheniet me te ngushta te PPSh kane qene me vendet kapitaliste qe bejne ligjin ne bote dhe detyrimisht edhe ne Shqiperi. Me fjale te tjera kjo do te thote se vdekjen e PPSh dhe ndryshimin e rendit shoqeror ne Shqiperi e ka pergatitur pikerisht ajo qe formoi PKSh para 48 viteve. Te pakten marredheniet nderkombetare te PPSh gjate viteve 1988 – 1991 e vertetojne kete katerciperisht.

E pare me  syrin e realitetit historik nxjerrim ne pah tabelat  e meposhtme, te cilat tregojne dinamiken e marredhenieve nderkombetare përgjate muajve mbi cbaze rezulton praktika politike e PPSH e zbatuar.

1988

janar: me Francen

shkurt: me Turqine, Cekosllovakine, Greqine

mars: me Francen, Rumanine, Austrine, Turqine, R.F.Gjermane, Japonine, Kinen

prill: me Rumanine, Laosin, Jugosllavine, Rumanine, Greqine, R.F.Gjermane

maj: me R.F.Gjermane, Austrine, Italine

qershor: me Bullgarine, Rumanine, Palestinen, Kanadan, Norvegjine, Austrine, R.D. Gjermane

korrik: OKB, OKB, R.D. Gjermane, Nikaraguan, R.F.Gjermane

gusht: Vatikan, Algjeri, Zvicer

shtator: Greqi, Cekosllovaki, Spanje, Poloni, R.F.Gjermane, France, Bullgari

tetor: Greqi, Greqi, Jugosllavi, Jugosllavi, Rumani, Rumani, Kanada, Itali

nentor: Spanje, Itali, Bullgari, Cekosllovaki

dhjetor: Bullgari, Bullgari, Turqi, Libi

                                                                                      1990

janar: France, Rumani, Itali, Poloni, Turqi, Greqi

shkurt:Egjipt, Finland, Turqi, Greqi, Brazil, Itali, Jugosllavi

mars: Vietnam, Bullgari, Hungari, Algjeri, Egjipt

prill: Itali, Bullgari, Poloni, Spanje

maj: OKB, OKB, Norvegji, France, Bullgari, Algjeri, Egjipt, Itali, SHBA, Danimark, Ballkan

qershor: Europe, Itali, R.F.Gjermane, R.F.Gjermane, France, Egjipt, Greqi, Turqi, OKB, Bullgari

korrik: Zvicer, Itali, OKB, Austri, Kine, BRSS,

gusht: Europe, Kube, SHBA, Turqi

shtator: Meksike, Kube, Kube, Ballkan, Ballkan, Europe, Europe, Europe, Rumani, OKB, Bullgari, Kube, R.F.Gjermane

tetor: Itali, Vietnam, Suedi, Jugosllavi, Kube, Ballkan, Japoni

nentor: Zvider, Britani e Madhe, Itali, Japoni, R.D.Korese, Ballkan, Europe, Europe, Turqi, Turqi, Hungari, Cekosllovaki, Vietnam, Itali

dhjetor: Vatikan, Libi, Turqi, Kube, Ballkan, Meksike, Bullgari, Hungari, Argjentine, Europe, Europe, Kine, Britani e Madhe, Jugosllavi, Zvicer, Rumani

 

1991

 

 janar  shkurt  mars  prill  maj qershor

 

BRSS Turqi Europe SHBA BRSS Kroaci
Turqi SHBA Rumani Maqedoni
BRSS Japoni Turqi Europe OKB Kine
OKB Itali Greqi SHBA
Finlande BRSS Vatikan Bank.Bote. Greqi Austri
Itali Itali Greqi Brit.Madh.
Turqi Egjipt Itali Kine Europe
Itali BRSS Brit.Madh.
RFGjerm. Itali Nderkombe. Brit.Madh.
Nderkombe. Itali
Hungari SHBA SHBA Turqi
SHBA OKB
Itali Belgjikë Itali Papuas
Itali Hungari
Greqi Europe OKB Vietnam
Izrael
Kine Kosove Vatikan
Hungari
Zvicer Gjermani
Rumani

 

Perputhja e dinamikes se marredhenieve nderkombetare me praktikat politike te zbatuara ne jeten shoqerore te shqiptareve duhet te sherbeje per te kuptuar menyren se si Bota ka ndikuar mbi popullin shqiptar pergjate periudhes 1988-1991. Natyrisht këtë nuk  mund ta di asnjë shqiptar përveç Ramiz Alisë dhe ekipit te tij i cili evidenton lidhjen e emrit të Enver Hoxhës me aktivitetin ndërkombëtar të Shqipërisë socialiste (Ramiz Alia, Fjalime e biseda 1985, vëll. 1, f. 14), por duke mos i thene kurre shqiptareve se per çfare kishte sherbyer politika e jashtme ne veprimtarine e komunizmit.

Politika më formale e PPSh-së, e cila ka shërbyer vetëm për konsum publik, ka qenë politika e jashtme, e cila vetëm për problemet ndërkombëtare nuk ka shërbyer. Asnjëherë populli shqiptar nuk  e pati marrë vesh se për çfarë ekzistonin ata dhjetra-qindra ambasadorë, punonjës të ambasadave. Asnjëherë nuk u pat thënë se për çfarë shërbenin anëtarët e kësaj armate. Cili ishte qëllimi i tyre? Çfarë pune bënin? Ndoshta, për herë të parë, kjo u tha nga Ramiz Alia dhe fill mbas vdekjes së diktatorit, a thua se sekretari i parë e kishte kuptuar formalizmin 40 vjeçar që endej nëpër botë pa i dhënë Shqipërisë asnjë favor ekonomik. Sipas Ramiz Alisë “Politika jonë e jashtme gjithmonë ka pasur dhe ka për qëllim mbrojtjen e luftërave revolucionare të popujve, të të gjithë atyre që janë kundër imperializmit, socialimperializmit dhe reaksionit ndërkombëtar” (Ramiz Alia, Fjalime e biseda, 1985, vëll. 1, f. 90)

Domethënë shqiptarët kishin sakrifikuar miliona dollarë nga puna e tyre për të mbajtur gjallë një ide pa domethënie. Përse Ramiz Alia përdor gjuhën e sinqeritetit në atë kohë, e cila nuk kishte asnjë ndryshim cilësor me të kaluarën? Mos vallë ai po merrte mëkatet e Enver Hoxhës mbi vete për t’i zgjatur jetën PPSh-së? Përse ai e ngriti figurën e diktatorit përtej superrelatives? Përse të gjitha krimet dhe mëkatet e PPSh-së janë të fshehura me një marifet pothuajse të pazbulueshme dhe përse vrima e vetme nga ku mund të depërtohet në ato krime është politika e jashtme e PPSh-së, të cilën Ramiz Alia e redukton në një hiç? Çfarë kërkon të fshehë Sekretari i Parë i PPSh-së? Apo mos vallë ai kërkonte t’i tjetërsonte këto krime dhe mëkate për t’i bërë të pazbulueshme përgjithmonë? Çfarë lidhje ka midis politikës së jashtme shqiptare dhe historisë së krijimit të PKSh-re, gjithmonë në se ka sipas pretendimit tonë?

Janë pyetje që nuk kanë marrë përgjigje asnjëherë, por veprimtaria në politikën e jashtme të PPSH-së hap dritaren e mundëshme nga ku ne mund të shohim perden që mbulon të kaluarën e turpshme të PKSh-re. Dhe kjo dritare nuk mungoi të hapej pikërisht në stadin më të keq të ekonomisë shqiptare, atëhere kur u kuptua mirëfilli se kështu nuk mund të ecej më. Dhe çfarë ndodhi? Sikur të ishte gjallë Enver Hoxha e gjithë Byroja Politike, Komiteti Qëndror, Qeveria, me kuç e me maç do të ishin pjekur të gjallë nga deklarata bombastike e Ramiz Alisë. Këtë deklaratë mori guximin dhe e tha në Kongresin e 10-të të Bashkimeve Profesionale të Shqipërisë a thua se ishte klasa punëtore ajo që e aprovonte këtë hap super gjigand. Të ushqyer me urrejtje ndaj popujve të Europës  në lindje e në perëndim shqiptarët më 1987 hapën veshët e shqyen sytë kur Ramiz Alia i lajmëroi: “Janë duke përfunduar bisedimet edhe për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike me Republikën Federale të Gjermanisë. Vështirësitë për arritjen deri këtu nuk kanë munguar, por për kapërcimin e tyre të dyja palët treguan vullnet të mirë e realizëm, pa hequr dorë nga të drejtat dhe pa bërë lëshime në parimet nga udhëhiqet seicila palë” (Ramiz Alia, Fjalime e biseda, 1987, vëll. 5, f. 167). Puna kishte arritur deri këtu sa PPSh-së i shtriu dorën të vetmit “armik” që kishte “luftuar” me armë në dorë e për të cilën krenohej historikisht pamvarësisht si kishte evoluar koha, ku kjo e fundit kishte vlera vetëm për PPSh-së pasi të tjerët nuk jetonin sipas kontinumit kohor-hapsinor. Se si arriti Ramiz Alia t’i mbushte mëndjen anëtarëve të tjerë të Byrosë Politike apo Komitetit Qëndror një zot e di, por me sa duket njerëzit, që aderonin në këto instrumenta të PPSh-së, paskan qënë vetëm kukulla dhe nuk i pyeste njeri. Njeriu që drejtoi dhe komandoi këtë punë u fsheh prapa Ramiz Alisë dhe këtë, të vërtetë të padiskutueshme, kërkush nuk mund ta dijë. Fakti që u tentua të lidhej fillimisht vetëm me Gjermaninë, kur me Francën dhe Italinë lidhjet ekzistonin në rang ambasadash prej kohësh, duhet të tregojë tendencën për të fshehur këmbët e gjarprit që sundonte Shqipërinë. Ky fakt ekziston hapur fare, por paraqitet si i parëndësishëm dhe në funksion të politikës së jashtme të PPSh-së. Vini re “parëndësinë” e këtij sygjerimi dhe putrën e gjarprit 50 vjeçar (prej këtej mund të dalë edhe kush e drejtonte realisht Ramiz Alinë): “Ne jemi për normalizimin e marrëdhënieve edhe me Anglinë. Në qoftë se në Londër do të çlirohen nga paragjykimet që nga lufta e ftohtë dhe do të nisen nga dëshira e vullneti i mirë për t’i zhbllokuar marrëdhëniet anglo-shqiptare, për gjëndjen e të cilave ne nuk kemi asnjë faj e asnjë përgjegjësi, në Shqipëri do të gjejnë gadishmëri për të biseduar e për të bashkëpunuar me frymë konstruktive” (po aty). Duke u kthyer tek statistika historike i kujtojmë lexuesit se anglezët ishin ata që formuan brigadat partizane nga ana ideore, praktike e materiale. Britaniket ishin ata që drejtuan realisht luftën nacional-çlirimtare dhe vunë në veprim UNRA-n për të ndihmuar Shqipërinë. Vendosja e bombave të Kanalin e Korfuzit dhe dëmtimi apo shkatërrimi i anijeve (kërkush nuk i di përmasat e dëmit realisht) i dha fund marrëdhënieve midis dy vëndeve. Mos valle ka qene e qellimshme nga ana e britanikeve per te fshehur themelimin e PKSh?

Jeta politike e brendeshme e partise paraqet interes te vecante kur lidhet ne menyre varesore me konteksin e marredhenieve nderkombetare ku kemi kete hapesire:

Me 1 dhe 2 mars 1988 mbahet pleniumi i 5 i KQ te PPSh ku Foto Cami mbajti raportin e Byrose Politike “ Per nje perparim te gjitheanshem te kultures socialiste dhe rritjen e rolit te saj ne te gjithe jeten e vendit”. Ne mbyllje Ramiz Alia mbajti nje fjalim  me teme: « Kultura socialisten – force e madhe aktive per perparimin e atdheut » (Zeri i Popullit, dt. 03 mars 1988).

Me   22 mars 1988 mblidhet ne Vlore pleniumi i Komitetit te partise te rrethit ku merr pjese Ramiz Alia, i cili mbajti fjalimin : « Potenciali krijues dhe vlerat morale te kuadrove te vihen plotesisht ne funksion te shoqerise » (Zeri i Popullit, dt. 23 mars 1988).

Mblidhet   pleniumi i 6-te i KQ te partise i cili vuri theksin mbi forcimin dhe permiresimin e punes ne organet e tregetise se jashtme (Zeri i Popullit, dt. 25 shtator 1988).

– Fillon punimet kongresi i 6-te e kooperativave bujqesore, ku marrin pjese udheheqesit e parties dhe te shtetit (Zeri i Popullit, dt. 22 nendor 1988).

Me 1-2 shkurt u mblodh plenumi i 7 i KQ te PPSh per problemet e bujqesise. Gjithashtu plenumi vendosi disa emerime te reja ne parti dhe qeveri (Zeri i Popullit   dt. 03 shkurt 1989):

1-Hekuran Isai zgjidhet sekretar i KQ te partise

2-Simon Stefani dhe Hajredin Celiku lirohen nga detyra e sekretarit te KQ

Kurse Presidiumi i Kuvendit Popullor nxorri dekretin :

1-Pali Miska emerohet zevendeskryetar i keshillit te ministrave dhe minister i    bujqesise

2-Manush Myftiu, zevendes kryetar i keshillit te ministrave emerohet njekohesisht edhe kryetar i Komisionit te Kontrollit te Shtetit.

3-SimonStefani emerohet zevendes kryetar i keshillit te Ministrave dhe minister i Puneve te Brendeshme

4-Hekuran Isai, lirohet nga funksioni i zevendeskryetarit te Keshillit te Ministrave dhe i ministrit te Puneve te Brendeshme

5-Vangjel Cerava lirohet nga funksionet e zevendes kryetarit te keshillit te ministrav.

6-Besnik Bekteshi lirohet nga funksioni i zevendeskryetarit te keshillit te ministrave dhe emerohet minister i Industrise dhe minierave dhe njekohesisht minister ad interim i Energjitikes.

7-Hajredin Celiku  emerohet minister e Transporteve

8-Enver Halili lirohet nga funksioni i kryetarit te Komisionit te Kontrollit te shtetit dhe emerohet minister, sekretar i pergjithshem i Keshillit te Ministrave

9-Llambi Gegeprifti, lirohet nge funksioni i ministrit te industrise dhe minierave, meqenese kalon ne nje detyre tjeter

10-Themie Thomai lirohet nge funksionet e ministres se bujqesise, meqenese kalon ne nje detyre tjeter

11-Luan Babameto, lirohet nga funksioni i ministrit te transportit, meqenese kalon ne nje detyre tjeter

12-Lavdosh Ahmetaj lirohet nga funksioni i ministrit te Energjitikes, meqenese kalon ne nje detyre tjeter.

Me 05 shkurt 1989 “Zeri i Popullit” botoi fjalen e Ramiz Alise ne pleniumin e 7-te ku vecojme :

1-Fitoret historike te bujqesise nuk erresohen ne se veme ne dukje disa dobesi te saj.

2-Kjo gjendje nuk ka te beje me sistemin shoqeror ne bujqesi, vitaliteti i te cilit, si strategji zhvillimi, eshte provuar katerciperisht.

3-Bujqesia eshte dega qe eshte goditur me shume se cdo dege tjeter nga faktoret natyrore.

4-Disa aspekte te marredhenieve ekonomike ne bujqesi gradualisht e kane ezauruar forcen e tyre shtytese dhe kane nevoje per persosje te metejshme

5-Kooperativizmi eshte dhe do te mbetet deri ne fund nje rend me perspektiv.

6-Ndryshimet qe propozohen jane te lidhura midis tyre.

7-Duhet te vendoset nje forme e re shperblimi, e cila synon te perjashtoje si perfitimet pa pune, ashtu dhe mbetjen borxh ndaj te perparuarve.

8- Barazitizmi eshte ne dobi te atyre qe kerkojne nga shoqeria me shume se sa i japin.

9- Shkalla e inisiatives percaktohet nga normat qe rregullojne marredheniet ne shoqeri.

10-Centralizimi demokratik kthehet ne centralizem burokratik po nuk u zgjerua paprere pjesmarrja e masava ne administrimin e pasurive shoqerore dhe ne qeverisjen e vendit.

11-Ne trajtimin e bujqesise me baze materiale duhet hequr dore nga disa koncepte te gabuara.

– Me   25-26 shtator mblidhet Pleniumi i 8-te i Komitetit Qendror te P.P.Sh. ku ne emer te Byrose Politike, Lenka Cuko, mbajti raportin: “Per forcimin e metejshem te partise dhe permiresimin e punes se saj ne perputhje me kerkesat e kohes” (Zeri i Popullit, dt. 27 shtator 1989).

Me daten 22 dhe 23 janar 1990 u mblodh Pleniumi i 9-te i Komitetit Qendror te PPSh (Zeri i Popullit, dt. 24 janar 1990).

        – Me datat 16-17 prill u mblodh Peniumi i 10 i K.Q. te PPSh, i cili iu kushtuan demokratizimit te metejshem te jetes ekonomiko – shoqerore (Zeri i Popullit, dt. 18 prill 1990).

Filloi punimet  Pleniumi i 11-te i KQ te Partise (Zeri i Popullit, dt. 07 korrik 1990).

Perfundoi Pleniumi i 11-te i KQ te PPSh (Zeri i Popullit, dt. 08 korrik 1990) i cili mori keto vendime:

1-Shoket Manush Myftiu, Prokop Murra dhe Rita Marko te lirohen nga detyra e anetarit te Byrose Politike te KQ te Partise per efekt te daljes ne pension.

2-Shoket Kico Mustaqi, Vangjel Cerrava dhe Xhelil Gjoni te zgjidhen anetare te Byrose Politike te KQ te PPSh

3-Shoket Xhemal Dymylja dhe Niko Gjyzari te zgjidhen kandidate te Byrose Politike te KQ te PPSh.

4-Shoku Abdyl Backa nga kandidat i Komitetit Qendror te Partise behet anetar i Komitetit Qendror te Partise.

5-Shoket Xhelil Gjoni dhe Abdyl Backa te zgjidhen sekretare te Komitetit Qendror te Partise.

6-Shoku Hekuran Isai te lirohet nga detyra e sekretarit te KQ te Partise dhe t’i propozohet kryetarit te Keshillit te Ministrave per t’ia rekomanduar Presidiumit te Kuvendit Popullor qe ta emeroje zevendeskryetar te Keshillit te Ministrave dhe minister te Puneve te Brendeshme.

7-Shoku Simon Stefani te lirohet nga detyra e zevendeskryetarit te Keshillit te Ministrave dhe Minister i Puneve te Brendeshme dhe t’i propozoje kryetarit te Keshillit te Ministrave per t’ia rekomanduar Presidiumit te Kuvendit Popullor emerimin e tij se kryetar te Komisionit te Kontrollit te Shtetit.

8-Shoqja Lenka Cuko te lirohet nga detyra e sekretares se KQ te Partise dhe t’i rekomandoje Pleniumit te Komitetit te Partise te rrethit te Fierit per ta zgjedhur sekretare te pare te tij.

Ishte koha kur ishin hapur dyert e ambasadave dhe revolta e popullit shqiptar kishte shperthyer si asnje here. Fakti qe procesi i shfrimit politik te popullit shqiptar u muar persiper nga shtetet me perfaqesi diplomatike duhet te fshehe dicka te panjohur dhe te re per politiken e PPSh, te pakten ne aspektin propogandistik. Aktet reale te formimit te PKSh ne e jep kete te drejte konstatuese dhe kostatimin qe bota europiane po e shpetonte PPSh nga vdekja me dhune.

Eleminimi i kesaj te fundit ka qene e gjithe dinamika e fshehte e kupoles se PPSh, e cila per te sfumuar revolten popullore nxorri dekretin per perjashtimin nga procedimi penal te shtetasve shqiptare qe kane hyre ne perfaqesite e huaja diplomatike (Zeri i Popullit, dt. 08 korrik 1990). Ne vazhdimin e politikave te brendeshme PPSh nderroi edhe njehere ekipin qeverises te Shqiperise. Keshtu me 10 korrik 1990  botohet dekreti mbi disa ndryshime ne perberjen e Keshillit te Ministrave, si me poshte vijon (Zeri i Popullit, dt. 10 korrik 1990):

1-Hekuran Isai emerohet zevendeskryetar i keshillit te Ministrave dhe minister i Puneve te Brendeshme.

2-Simon Stefani lirohet nga funksionet e zevendeskryetarit te Keshillit te Ministrave e te ministrit te Puneve te Brendeshme dhe emerohet Kryetar i Komisionit te Kontrollit te Shtetit

3-Manush Myftiu lirohet nga funksionet e zevendeskryetarit te keshillit te Ministrave dhe te Kryetarit te Komisionit te Kontrollit te Shtetit meqenese del ne pension.

4-Prokop Murra lirohet nga funksoni i ministrit te Mbrojtjes Popullore, meqenese del ne pension.

5-Kico Mustaqi emerohet minister i Mbrojtjes Popullore

6-Vito Kapo lirohet nga funksioni i ministres se Industrise se lehte, meqenese del ne pension.

7-Bashkim Sykaj emerohet minister i Industrise se Lehte

8-Jovan Bardhi lirohet nga funksioni i ministrit te Industrise Ushqimore, meqenese del ne pension.

9-Ylli Bufi emerohet minister i Industrise Ushqimore.

10- Xhemal Tafaj lirohet nga funksioni i ministrit te Ekonomise Komunale, meqenese kalon ne nje detyre tjeter

11-Osman Murati lirohet nga funksioni i ministrit te Tregetise se Brendeshme, meqenese kalon ne nje detyre tjeter

12- Pajtim Ajazi emerohet minister i Tregetise se Brendeshme.

Per te konkretizuar ndryshimet “demokratike” Kuvendi i Shqiperise nxorri dekrete te reja qe ndryshonin te vjetrat. Keshtu psh u botua dekreti per nje ndryshim ne kodin e punes te RPS te Shqiperise ku ndryshohet neni 53 mbi nderprerjen e punes se punonjesve dhe pagen e tyre. Gjithashtu u botua vendimi per pagesen e punetoreve sipas kategorise se procesit dhe te vendit te punes.

Gjate kesaj kohe vazhdoi largimi i shtetasve shqiptare te strehuar neper ambasadat e huaje. Keshte me 09 korrik u largua nje grup qytetaresh shqiptare qe ndodheshin ne ambasaden cekosllavake ( po aty).

Bomba ne politikat e brendeshme te PPSh ra kur u botua vendimi mbi riorganizimin e sherbimeve dhe te artizanatit ku bie ne sy lejimi i punes private  dhe shfuqizimi i vendimit te Keshillit te Ministrave Nr 180, date 15.12.1969 (Zeri i popullit, dt. 12 korrik1990). Menyra se si u ringjall puna private tregoi se populli shqiptar ishte brenda kornizes ligjore te zhvillimit te tij dhe diktatura komuniste vetem sa e kishte vene ne gjume pergjate gjysmes se dyte te shekullit te XX-te.

Por pati dhe ngjarje te habitshem deri ne marrezi, e cila u dha nga gazeta ne fjale, sipas se ciles fjalimi i Ramiz Alise ne Pleniumin e 11 te KQ te Partise shperndahet si dokument i OKB-se (Zeri i Popullit, dt. 13 korrik 1990), gje e cila nuk mund te verifikohet nga ana e jone.

Me 14 korrik 1990 botohet fjalimin e Xhelil Gjonit ne mitingun e dates 13 korrik ne Tirane (Zeri i Popullit, dt. 14 korrik 1990). Por kjo nuk e pengoi shtetin shqiptar te vazhdonte ritualin e largimit te shtetasve shqiptare te strehuar ne ambasada qe me 02 korrik 1990, sic qe ajo e dhene me daten 14 korrik.

Pas 02 korrikut praktikisht ne aparatin e PPSh filloi ndryshimi rrenjesor i njerezve, me perjashtim te Ramiz Alisë, keshtu u dhane njoftime mbi ndryshimin e sekretareve te pare te Tiranes dhe Durresit (Zeri i Popullit, dt. 19 korrik 1990), çka duhet te conte ne paralajmerimin se Tirane dhe Durresi duhet te ishin vendet ku do te zbatoheshin politikat dhe menyrat e ndryshimeve te ardheshme. Dhe per te treguar se partia e kishte marre me seriozitet demokratizimin e vendit u botua projektligji per zgjedhjet e Kuvendit Popullor (Zeri i Popullit, dt. 23 korrik 1990). Por e keqja, dashur pa dashur, e shoqeroi PPSh gjate procesit te marre. Ne fund te tetorit jepet lajmi mbi desertimin e Ismail Kadarese, dhe gazeta e partise e cilesoi sikur e vuri veten ne sherbim te armiqve te Shqiperise e te kombit shqiptar (Zeri i Popullit, dt. 27 korrik 1990). Intepretimet e gazetes te cojne menjehere ne dyshimin se arratisja ishte e mireorganizuar nga segmentet e sherbimit te fshehte per qellime te caktuara. Veprimtaria e mevonshme e Ismail Kadarese tregoi se fjala e tij i kujtonte politikaneve te Europes ekzistencen e njerezve te tyre ne krye te shtetit shqiptar. Ne qofte se figura e Enver Hoxhes fshihte mistere te pazbulueshme, produkti shpirteror i tij ishte me i lexueshem dhe i kuptueshem se padroni. Ne pretendojme qe Ismail Kadare nuk iku, por u dergua; te tjerat jane rrjedhoje e mepastajme e veprimeve politike te Europes. Fakti qe ju mohua cmimi Nobel disa here duhet te jete nje sinjal mbi punet e bera duke treguar se shkrimtari i famshem shqiptar pike se pari ishte njeri politik e pastaj i fushes se letersise.

Me 06-07 nendor, nën drejtimin e sekretarit te pare te PPSH u mblodh Pleniumi i 12 i KQ te PPSH. Ne kete plenium Ramiz Alia mbajti raportin: “Forcimi i pushtetit popullor dhe persosja e tere sistemit politik fuqizon zhvillimet demokratike” (Zeri i Popullit, dt. 08 nendor       1990).

Permbajtja e fjalimit ishte nje kopje e propagandes se kaluar dhe ngjarjet e ndodhura kishin kapercyer permasen e kohes duke mos u pajtuar dot me planet e ardheshme te Ramiz Alise. Cfare kishte ndermend te bente sekretari i pare i PPSh me dyfytyresine e tij politike? Kujt t’ja prishte, apo kujt t’ja ndreqte, ai vazhdoi metoden e tij dhe Kuvendi Popullor vendosi krijimin e Komisionit te Posacem per te shqyrtuar Kushtetuten e kohes per te bere plotesimet e nevojshme (Zeri i Popullit, dt. 14 nendor 1990).

Ne ndihme te tij bota dergoi shenjtoren me origjine shqiptare Nene Terezen, pa cka se PPSh nuk kishte lene fjale pa thene per te. Ne kete menyre ne fillim te dhjetorit gazeta e partise njoftonte se arriti ne vendin tone Nene Tereza (Zeri i Popullit, dt. 02 dhjetor 1990). Se cfare roli mund te luante shenjtorja shqiptare ne popullaten shqiptare me shumice muslimane duhet te merret me mend, por ne pretendojme se ardhja e saj duhet te kete qene nje sinjal i Europes per ndihme konkrete ndaj Shqiperise.

Po kete date “Zeri i Popullit”  botoi dekretin mbi daten e zgjedhjeve te Kuvendit Popullor : – 10 shkurt 1991 dhe me 07 dhjetor u mblodh Komisioni i Posacem per shqyrtimin e plotesimeve ne Kushtetute (Zeri i Popullit, dt. 08 dhjetor 1990).

Por me sa duket ngjarjet u urdheruan te pershpejtohen dhe ne pesembedhjetediteshin e pare te dhjetorit mblidhet pleniumi i KQ te PPSh. Me 12 dhjetor 1990 jepet komunikata mbi mbledhjen e Pleniumit te 13 te KQ te PPSh (Zëri i Popullit, dt 12 dhjetor 1990).

Pleniumi i mbledhur me 11 dhjetor vendosi:

1-Ne qershor te 1991 te mblidhet kongesi i 10 i zakonshem i Partise

2-Me 26 dhjetor 1990 te mblidhet ne Tirane Aktivi Kombetar i Partise ….

3-Te liroje nge funksionet anetaret e Byrose Politike, shoket:

Muho Asllani,

Simon Stefani,

Lenka Cuko,

Foto Cami,

Hajredin Celiku

dhe nga funksionet e kandidateve te Byrose Politike shoket:

Qirjako Mihali, 

Pirro Kondi.

Heqja e “brezit te ri” te anetareve te byrose politike duhet te kete qene nje nder planet kryesore te kupoles me  te larte te PPSh per te mbijetuar me nje emertim tjeter dhe zevendesimi me elemente realisht te rinj, por me lidhje biologjike me kupolen e vjeter, duhet te perbeje veprimin final te kesaj kupole. Ngjarjet rrodhen pike per pike sipas ketij plani dhe gjitheshka u pergatit pergjate periudhes ne fjale.

Ne mesin e dhjetorit 1990 Presidiumi i Kuvendit Popullor mori vendimin per perberjen e Komisionit te zgjedhjeve per legjislaturen e 12 te Kuvendit Popullor me anetaret e meposhtem (Zeri i Popullit, dt. 13 dhjetor 1990):

Rexhep Mejdani – kryetar

Dashamir Kore – zv/kryetar

Aleks Luarasi – sekretar

Arqile Naqellari

Dhimiter Anagnosti

Jup Kastrati

Kujtim Bejtja

Leka Shkurti

Muqerem Fuga

Mimoza Jase

Ndricim Karakashi

Pranvera Bogdani

Strati Marko

Vazhdimesia e metejshme e disa prej anetareve te ketij komisioni ne qeverite dhe presidencen e mevonshme te shtetit shqiptar duhet te sherbeje si argument per te kuptuar se si u transformua PPSh-se dhe cfare e priste ne te ardhmen popullin shqiptar.

Ne mesin e dhjetorit 1990 mesohet se krijohet komisioni nismetar per krijimin e partise demokratike te Shqiperise dhe me 14 dhjetor “Zeri i Popullit” jep deklaraten e Komisionit Nismetar per krijimin e Partise Demokratike (Zeri i Popullit, dt. 14 dhjetor 1990). Pa dyshim qe eshte pika me delikate per te kuptuar se cfare po ndodhte realisht me politiken shqiptare dhe kë forca politike perfaqesonte partia e re dhe kush ishin anetaret e saj. Sot cdo gje eshte harruar dhe gjitheshka i eshte lene nenkuptimit qe PSSh, pasuesja e PPSh, dhe PDSh jane oponenca e njera – tjetres edhe pse burimi politik e njerezor eshte i perbashket.

Pikerisht kjo e fundit nuk eshte thene asnjehere dhe gazeta e vetme partiake e Shqiperise paralelizonte kohen e ekzistences se PDSh me veprimet antiligjore te disa individeve duke harruar se pushtetin politik e kishte akoma PPSh-se dhe liberalizimi politik qe po cfaqej ne shoqerine shqiptare ishte veper e saj nga njerezit e saj. Konkretisht jepet njoftimi mbi veprime vendale ne qytetin e Shkodres (Zeri i Popullit, dt. 14 dhjetor 1990) dhe ne Elbasan e Durres jepen njoftime per veprime keqberesish (Zeri i Popullit, dt. 15 dhjetor 1990).

Me se fundi, pas te gjitha ketyre aventurave me nenkuptime shume me te thella, jepet njoftimi  se miratohet kerkesa per formimin e Partise Demokratike (Zeri i Popullit, dt. 19 dhjetor 1990) duke u harruar se ky nuk ishte nje pol i kundert i PPSh ne thelbin e vet. Cfare po ndodhte ne realitet? Vini re se cfare masash mori PPSh per te ruajtur supremacine e vet politike dhe cfare beri ne realitet PDSh, pamvaresisht nga mosha e re politike si bashkesi njerezish (ne realitet mosha politike e individeve te saj ishte e barabarte me ata te PPSh-se):

Jepet vendimi i Keshillit te Ministrave mbi trajtimin e figures se J.V.Stalinit (Zeri i Popullit, dt. 22 dhjetor 1990). Perse duhej bere kjo dhe a kishte lidhje me “veprimet vandale” ne qytetin e Shkodres kur u hoq busti i Stalinit nga qendra e qytetit? Mos valle te dy veprimet, ne pamje te pare te kunderta i bente i njejti subjekt politik, per rastin tone PPSh-se?

Botohet dekreti per disa ndryshime ne perberjen e keshillit te Ministrave (Zeri i Popullit, dt. 23 dhjetor 1990):

1-Simon Stefani, lirohet nga funksioni i kryetarit te Komisionit te Kontrollit te Shtetit, meqenese del ne pension.

2-Ali Kaza emerohet kryetar i Komisionit te Kontrollit te Shtetit.

3-Hajredin Celiku, lirohet nga funksioni i ministrit te Transporteve, meqenese del ne pension.

4-Salvador Franja, emerohet minister i Transporteve.

5-Niko Gjyzari, lirohet nga funksioni i ministrit, Sekretar i pergjithshem i Keshillit te Ministrave, meqenese emerohet Drejtor i Pergjithshem i Bankes se Shtetit Shqiptar.

6-Fatos Nano emerohet Sekretar i pergjithshem i Keshillit te Ministrave.

7-Andrea Nako, lirohet nga funksioni i ministrit te Financave, meqenese kalon ne nje detyre tjeter.

8-Qemal Disha, emerohet minister i Financave.

– Jepet njoftimi mbi mbledhjen e Komisionit te posacem per shqyrtimin e plotesimeve ne Kushtetuten e RPS te Shqiperise.

Ndersa PDSh beri hapin e pare politik ne Presidiumin e Kuvendit Popullor ku diskutua kerkesa e saj per te ndryshuar daten e zgjedhjeve. Ne takim mori pjese edhe kryetari i Komisionit  Qendror te zgjedhje te Kuvendit Popullor Rexhep Mejdani (Zeri i Popullit, dt. 25 dhjetor 1990).

Ne fundin e dhjetorit te 1990-es  zhvilloi punimet Aktivi kombetar i Partise Punes te Shqiperise. Ne rend  te dites ishin (Zeri i Popullit, dt. 27 dhjetor 1990):

1-Diskutimi dhe miratimi i programit elektoral te Partise

2-Diskutimi i listes se kandidateve qe do te propozoje Partia per deputete ne   Kuvendin Popullor.

3-Miratimi i Komisionit per hartimin e programit te partise qe do t’i paraqitet Kongresit te 10-te

4-Miratimi i komisionit per rishikimin e statusit te partise.

Ne fund Pleniumi i KQ ne nje seance te vecante ngriti nga kandidate ne anetare shoket: Nazim Skuqi, Gramoz Ruci, Bujar Koloneci, Kostandin Hoxha, Spiro Dede.

Gjithashtu ai kooptoi kandidate te Komitetit Qendror shoket: Farudin Hoxha, Ismail Lleshi, Fatos Nano, Moikom Zeqo, Ylli Bufi, Vehip Proda, Halim Abazi, Pajtim Ajazi, Namik Dokle.

Pleniumi zgjodhi sekretar te Komitetit Qendror shokun Spiro Dede.

Po ate dite Pleniumi formoi komisionin prej 23 vetesh per hartimin e Programit te partise dhe   komisionin prej 19 vetesh per rishikimin e Statutit te Partise.

Pastaj jepen vendimet e Keshillit te Ministrave per Radio Televizorin dhe Agjensine Telegrafike Shqiptare deri ne aprovimin e ligjit mbi keto subjekte. U krijua Komisioni Shteteror per hartimin e ligjit mbi shtypin dhe informacionin. Jepet vendimi i Keshillit te ministrave per lejimin e botimit te gazetes Rilindja Demokratike. Jepet vendimi i Keshillit te Ministrave per shtypin e organizatave dhe te shoqatave politike e shoqerore (Zeri i Popullit dt. 29 dhjetor 1990). Botohet projekt kushtetuta e Republikes Popullore Socialiste te Shqiperise (Zeri i Popullit, dt. 30 dhjetor 1990). Botohet programi i PPSH per fushaten elektorale dhe per te tere legjislaturen e ardheshme (Zeri i popullit dt. 03 janar 1991). Me 05 janar u mblodh Presidiumi i Kuvendit Popullor qe shqyrtoi dhe miratoi disa dekrete, si (Zeri i Popullit, dt. 06 janar 1991):

Dekreti: “Per krijimin e bankave me pjesmarrjen e kapitalit te huaj ne RPS te Shqiperise”.

Dekreti: “Per perdorimin e armeve te zjarrit nga forcat e ruajtjes se kufirit, ruajtjes se rendit publik dhe rojat ushtarake e civile te armatosura”.

Dekreti:”Per mbrojtjen e mjedisit nga ndotja” dhe vendosi te krijoje Komitetin per Mbrojtjen e Mjedisit.

Ne vazhdim u shqyrtuan propozimen per falje denimesh dhe  detyrimesh.Ndermjet atyre qe u falen figurojne edhe 202 persona te denuar per agjitacion dhe propogande kunder shtetit dhe per tentative per arratisje jashte shtetit. Ne total numuri i te falurve nga data 12.06.1990 arriti ne 393 vete.

08 janar 1991- Shpallet lejimi i Partise Ekologjike (Zeri i Popullit, dt. 08 janar 1991) dhe po ate dite Ramiz Alia priti nje perfaqesi te Partise Demokratike (Zeri i Popullit, dt.09 janar 1991).

Njoftohet se me 12 janar ishte dita e dyte e mos punimit te minatoreve te Valiasit (Zeri i Popullit, dt. 13 janar 1991).

Njoftohet mbledhja e posacme e Keshillit te Ministrave per gjendjen e rende ne ekonomi (Zeri i Popullit, dt. 16 janar 1991).

Njoftohet krijimi i grupit qeveritar per te zgjidhur ceshtjen e Valiasit

Nga bashkebisedimet formale midis PPSh dhe PDSH u arrit qe te shtyhet data e zgjedhjeve dhe Presidiumi i Kuvendit Popullor Shpalli dekretin per shtyrjen e dates se zgjedhjeve (Zeri i popullit, dt. 18 janar 1991). Ne vazhdim botohen dekretet e reja te Kuvendit Popullor (Zeri i Popullit, dt. 23 janar 1991):

Dekreti “Per te drejten e greves”.

Dekreti “Per respektimin dhe mbrojtjen e monumenteve qe lidhen me historine kombetare dhe te simboleve shteterore.

Ndersa poli tjeter formal i politikes se PPSh kerkonte bisedime bilaterale dhe ne kete menyre perfaqesues te  partise demokratike takohen me kr/ministrin Adil Çarçani (Zeri i Popullit, dt. 24 janar 1991) , kur partia meme vazhdonte politiken e zevendesimit te brezit te vjeter te saj me  te ri ne qeveri. Ne keter menyre botohet dekreti mbi disa ndryshime ne perberjen e Keshillit te Ministrave (Zeri i Popullit, dt. 01 shkurt 1991):

1-Fatos Nano lirohet nga detyra e sekretarit te pergjithshem te Keshillit te Ministrave dhe emerohet zv/kryetar i Keshillit te Ministrave.

2-Shkelqim Cani emerohet zv/kryetar i Keshillit te Ministrave.

3-Ahmet Kamberi lirohet nga detyra e ministrit te Shendetesise.

4-Sabit Brokaj emerohet minister i Shendetesise.

5-Alfred Uci lirohet nga detyra e kryetarit te Komitetit te Kultures dhe te  Arteve meqenese del ne pension.

6-Moikom Zeqo emerohet kryetar i Komitetit te Kultures dhe te Arteve

7-Aleks Luarasi emerohet sekretar i pergjithshem i Keshillit te Ministrave.

Dhe per te krijuar pershtypjen e eres demokratike PPSh nxjerr nga shtypi dokumentat: Akti i Helsinkit dhe Karta e Parisit. Ndersa me 02 shkurt 1991 jepen vendimet e Presidiumit, te Kuvendit Popullor lidhur me percaktimin e vendit dhe rolit te ushtrise, te organeve te puneve te brendeshme dhe te drejtesise ne kushtet e pluralizmit politik (Zeri i Popullit, dt. 02 shkurt 1991) dhe me 12 shkurt 1991 jepet njoftimi mbi takimin e perfaqesuesve te PPSH dhe te PD (Zeri i Popullit, dt. 12 shkurt 1991). Keto takime i sherbenin PPSh per te krijuar alibine e lidhjes se politikave antiligjore me PDSh mbi cbaza krijonte frymen justifikuese te ngjarjeve te ardheshme politike. Ne kete menyre ne mesin e shkurtit jepen njoftime nga ana e Ministrise se Puneve te Brendeshme mbi pergatitjen e grupeve terroriste ne Shqiperi (Zeri i Popullit       dt. 14 dhe 15 shkurt 1991) dhe jepen njoftime mbi bojkotimet e shkollave nga ana e studenteve (Zeri i Popullit, dt. 17 shkurt 1991). Ngjarjet po zhvilloheshin sipas nje skenari te parapergatitur duke lidhur rrezimin e ardheshem te komunizmit shqiptar me brezin e studenteve dhe gazeta “Zeri i Popullit” u be zedhenesja i ketij skenari. Keshtu kjo gazete dha deklaraten e Keshillit te Ministrave mbi kerkesat e studenteve te universitetit te Tiranes, “Enver Hoxha” (Zeri i Popullit   dt. 19 shkurt 1991) dhe me daten 18 shkurt, ne ora 12 e 30 minuta, studentet e Universitetit “Enver Hoxha” u futen ne greve te urise. Kjo e detyroi PPSh-se te mblidhte pleniumin e 15 – te te K.Q. te saj, duke bere dhe nje deklarate te botuar me 20 shkurt (Zeri i Popullit, dt. 20 shkurt 1991), ndersa 723 studentet dhe pedagoget e fakulteteve nga universitetet e ndryshme te vendit vazhdonin greven.

Pikerisht ne kete kohe nje force shoqerore shqiptare, ajo qe kishte realizuar ne praktike zhvillimin e shoqerise shqiptare, mori hapin perfundimtar te procesit transformues te politikes se PPSh: rrezoi bustin e diktatorit ne mes te dites dhe ne mes te Tiranes. Pamvaresisht se si mund te interpretohen ngjarjet e atyre koherave ne shtypin partiak komunist  autoret e ngjarjes se 20 shkurtit 1991 u emertuan huligane.  Një e vërtetë e vjetër, e provuar dhe e stërprovuar nga historia, thotë se forcat shoqërore, të cilave u ka kaluar koha – forca që vetëm sa për emër mbajnë ende të gjitha atributet e pushtetit, ndonëse themelet ku mbështeten ato janë kalbur prej kohe, dhe që vazhdojnë të vegjetojnë, sepse, edhe më parë se të shpallet vdekja dhe të hapet testamenti, trashëgimtarët janë kërleshur midis tyre për shkak të trashëgimit, – tendosen edhe një herë para agonisë, kalojnë nga mbrojtja në sulm, rrotullohen rreth vetvetes edhe një herë duke marrë frymë për të fundit herë, kalojnë nga paqja dogmatike në terror real, zhdukin një pjesë të kundërshtarëve të tyre ose fshehtësisht ose me gjyqe false (si në kohën e fashizmit), në vënd që t’i shmangen luftës e kërkojnë vetë luftën, duke u munduar të nxjerrin konkluzionet më ekstreme nga premisa, të cilat jo vetëm që janë të dyshimta, por dhe janë dënuar prej kohe nga historia. E tillë ishte tani Partia e Punës e Shqipërisë; e tillë ishte edhe produkti i saj tipik: inteligjenca burokratike.

Janë këto forca që akuzojnë të paqënën, transformojnë objekten në subjekt, fshehin të vërtetën dhe mundohen t’i heqin prodhuesve të të mirave materiale të kryeqytetit meritën e pakundërshtueshme të një veprimi që do të mbetet në historinë e kryeqytetit me vlera shumë herë më të madhe se grushti i shtetit të vitit 1924, të emërtuar revolucioni borgjez. Le të kujtojmë edhe një herë ngjarjen: Studentët hidhen në grevë (kush i shtyu paraqitet sot pa asnje rendesi) duke kërkuar, përveç të tjerave, ose heqjen e emrit të universitetit të tyre ose sakrificën e 723 shokëve të tyre heroj (ku janë deri këtu forcat e errëta destruktive). Dita e tretë e grevës, dt. 20 shkurt 1991, gjithë populli shqiptar, i pa mësuar me situata të tilla, në ankth për fatin e bijve të vet dhe qeveria hesht duke treguar paaftësinë dhe poshtërsinë e saj. Çfarë duhej bërë për të dalë nga kjo situatë? Dhe atë që nuk diti ta bëjë kërkush e bëri ajka e shoqërisë shqiptare (tipikisht ajo e kryeqytetit e cila per 45 vjet ishte e formuar krejt ndryshe nga pjesa tjeter e popullit shqiptar) e cila me aktin e saj tregoi shumë – shumë gjëra që ndryshe publikohen dhe ndryshe janë (në ato kohëra të futeshe në histori ishte gjëja më e rëndomtë dhe ashtu si u rrokulloisën ngjarjet edhe po të mos ishte hequr busti ka qënë e mjaftë). Ngjarja e 20 shkurtit 1991 tregoi se ushtria dhe policia e epokes socialiste nuk ishin aspak popullore, por vegla  të pushtetit material të qeverisë për të mbajtur popullin në zap, për të shtypur edhe dëshirat më të vogla për liri. Ngjarja e 20 shkurtit 1991 tregoi se ushtria e përhershme kudo dhe në të gjithë vëndet e botës shërben jo kundër armikut të jashtëm, por kundra armikut të brëndëshëm të qeverisë dhe ky armik i fundit është populli të cilit ja ka aq shumë frikën qeveria. Kur punëtorët e kryeqytetit e hodhën bustin në drekë, në darkë u akuzuan si turmë. Ka ardhur koha t’u themi pretendentëve të kësaj ëndre se ata që e hodhën ishin me të vërtetë turmë, por jo çfarëdo lloj turme: ajo ishte turma e skllevërve modernë që rrëzuan udhëheqësin e skllavopronarëve shqiptarë ku këto të fundit nuk kanë ekzistuar në kohën e ilirëve, siç pretendohet, por në shekullin e XX-të dhe në mes të Europës. Ishte e drejta e kësaj turme të zhdukte edhe piramidën e faraonit shqiptar, por dikush i ndaloi dhe ky dikush duhet të dalë përpara gjyqit të historisë. Ku janë forcat e errëta dhe destruktive deri në këtë fazë të ngjarjeve? Ato nuk ekzistojnë, sepse ato janë një mit për të harruar krimin e djeshëm dhe justifikuar terrorin e sotëm. Pikerisht kesaj  KLASE  j’u bashkangjit levizja studentore ne Tiranen e atyre viteve duke qene fasada politike e levizjes antikomuniste, por jo thelbi i saj.

Sikur ta dinin për akuzën që do t’i bëhej, masat e punëtorëve e çuan bustin e përmbysur tek filluesit formale te lëvizjes, tek studentët, duke vërtetuar se lëvizja studentore e filloi e programuar nga dikush, por ata e përfunduan te pakomanduar nga askush; me anë të të cilit akt i dhanë studentëve një mësim se si duhet luftuar dhe çfarë duhet kërkuar. I drejtohemi studentëve “heronj”: kujt i shërbeu heqja e historisë së PPSh-së dhe e filozofisë nga tekstet mësimore? Nuk ju ka vajtur ndërmënd se të vetmet dokumenta që flasin kundër Enverit dalin nga ballafaqimi i asaj që ka bërë, me filozofinë; pastaj historia e PPSh-së është dëshmitare e vetme pse dhe si lindi komunizmi dhe partia komuniste në Shqipëri. Ju duke kërkuar heqjen e historisë së PPSh-së dhe të filozofisë keni hequr mundësinë e daljes në shesh të të vërtetave historike që akoma rrinë të fshehura nga frika. Prandaj ju duhet të kërkonit jo heqjen e tyre, por ndryshimin e përmbajtjes dhe vetëm pas kësaj le të hiqeshin si tekste mësimore. Kërkesa e juaj ka qënë në të njëjtën kohë edhe kërkesa e fshehtë e udhëheqësve të PPSh-së, dhe ju plotësuat kështu përfundimin e një skenari të filluar me pretendimin e zhdukjes së dokumentave të formimit të partisë komuniste më 1941.

Me keqardhje kostatojme se ngjarja e 20 shkurtit 1991 në Tiranë është fillimi dhe mbarimi i revoltes se popullit shqiptar kundra diktatures komuniste. Koha tregoi (1997) se ajo revolte ishte e pamjaftueshme dhe nuk e kreu detyrën e vet historike.

Mbas te gjitha ketyre veprimeve, akuzave dhe kunderakuzave jepet vendimi i Keshillit te Ministrave mbi heqjen e emrit te Universitetit “Enver Hoxha” ne Tirane (Zeri i Popullit, dt. 21 shkurt 1991) dhe jepet njoftimi mbi nderprerjen e greves se urise te 723 studenteve. Per ta nxjerre veten te pafajshem perpara komunisteve, anetareve te PPSh, Ramiz Alia i drejtoi nje mesazh popullit shqiptar, ndersa Keshilli i Ministrave  jep nje komunikate. Te dy partite “opozitare” japin nga nje deklarate perkatese me permbajtje te “kundert” (Zeri i Popullit, dt. 22 shkurt 1991).

Sherbeu ky akt per te bere zevendesimin drastik te brezit te vjeter te politikaneve ne qeveri, me brezin e ri, nxenesit me te mire te shkollave komuniste: Institutit te studimeve marksiste – leniniste dhe Shkolles se Partise. Keshtu gazeta e partise meme dha  dekretin per emerimin e Keshillit te Ministrave (Zeri i Popullit, dt. 23 shkurt 1991):

1 – Pranohet doreheqja e Keshillit te Ministrave te kryesuar nga Adil Carcani

2 – Fatos Nano –Kryetar i Keshillit te Ministrave

3 – Shkelqim Cani – zv/kryetar i Keshillit te Ministrave

4 – Aleks Luarasi – Sekretar i Pergjithshem i Keshillit te Ministrave

5 – Muhamet Kapllani – Minister i Puneve te Jashtme

6 – Kico Mustaqi – Minister i Mbrojtjes Popullore

7 – Gramoz Rucaj – Minister i Puneve te Brendeshme.

8 – Dashamir Kore – Minister i Drejtesise

9 – Leontjev Cuci – Kryetar i Komisionit te Planit te Shtetit

10 – Drini Mezini – Minister i Industrise, Minierave dhe Energjitikes

11 -Qemal Disha – Minister i Financave

12 – Ylli Bufi-Minister i Industrise se lehte dhe Ushqimore.

13 – Ahmet Osja – Minister i Bujqesise

14 – Shane Korbeci – Minister i Tregetise dhe i Bashkepunimit Ekonomik me Jashte.

15 – Altin Ylli – Minister i Tregetise se Brendeshme

16 – Leonard Nano – Minister i Ndertimit

17 – Salvador Franja- Minister i Transporteve

18 – Kastriot Islami – Minister i Arsimit

19 – Sabit Brokaj – Minister i Shendetesise

20 – Zydi Pepa – Kryetar i Komisionit te Kontrollit te Shtetit.

Por edhe ky njoftim nuk ka qene i mjafte per te qetesuar masat e njerezve, te cilet tek institucionet shteterore shikonin armikun e tyre dhe tek jo cdo institucion, por kryesisht tek ato te dhunes shteterore. Ate dite qe komunikohej qeveria e re jepet njoftim mbi grupime njerezish prane Shkolles se Larte te Bashkuar te Oficierave “Enver Hoxha”. Per te hequr vemendjen e popullit shqiptar ate dite u publikua Dekreti per krijimin e Keshillit Presidencial, te perbere:

1-Fatos Nano – Kryeminister

2-Kleanthi Koci, kryetar i Gjykates se Larte

3-Kico Blushi – Shkrimtar

4-Haxhi Lleshi – ish-kryetar i Presidiumit te Kuvendit Popullor

5-Lefter Xhuveli-Profesor, Doktor i Shkecave

6-Rexhep Mejdani – Profesor, Doktor i Shkencava

7-Minella Dalani – Gazetar

8-Xhenet Muco – ushtarak.

Ishin po ata njerez, produkt i shkollave politike komuniste, qe merrnin pjese edhe ne kete forum te larte, cka duhet te sherbeje si argument qe PPSh po nderronte lekuren e vet politike pa e ndryshuar thelbin e vet. Ngjarjet rrodhen me shpejtesi dhe kerkush nuk mund te parashikonte se cfare do te ndodhte te nesermen. Dhe duhet te kete qene kjo aresyeja qe populli shqiptar e kishte syrin dhe mendjen pertej detit duke realizuar eksode te tjera ne dy pikat kryesore te bregdetit shqiptar. Ne ato kohera u dha komunikata e Keshillit te Ministrave mbi eksodin e popullates ne Vlore e Durres, situate e cila, sipas gazetes, eshte krijuar nga armiqte e jashtem dhe te brendeshem te vendit tone (Zeri i Popullit, dt. 06 mars1991). Edhe vetem keto interpretime duhet te sherbejne si argument per te analizuar me sy kritik te kaluaren gjysem shekullore  te partise. Si te mos mjaftonin te gjitha keto, te nesermen jepet lajmi mbi kalimin e banoreve te Vrakes ne Jugosllavi per gjithmone (Zeri i Popullit, dt. 07 mars1991). Ne te vertete e dhena e gazetes ka qene pak spekulative pasi jo vetem qe nuk u larguan te gjithe, por edhe shumica e atyre qe u larguan u rikthyen perseri ne tokat e tyre.

Programi transformues i PPSh ne ate kohe vazhdoi me te perndjekurit politike falja e te cileve pat ndjekur nje odise te vertete. Gjithsesi ne mesin e marsit te 1991 u dha njoftimi mbi faljen e burgosurve te fundit politik (Zeri i Popullit, dt. 13 mars1991). Te jeni te sigurte qe edhe dinamika e te falurve politike ka qene ne planet e PPSh dhe i ka sherbyer procesit te fshehjes te krimeve te kaluara.

Koha per zgjedhjet e ardheshme parlamentare po afrohej dhe PPSh kishte filluar pergatitjet me kohe per te siguruar fitoren absolute. Keshtu, ne kuadrin e propagandes parlamentare, botohet lista e kandidateve per deputet e propozuar nga PPSH, ku bie ne sy mungesa e kandidatit ne zonen 221 (Zeri i Popullit, dt. 17 mars1991) dhe me daten 23 mars mbahet aktivi kombetar i PPSH (Zeri i Popullit, dt. 24 mars1991). Ndersa sekretari i pare i KQ te PPSH, Ramiz Alia takohet me zgjedhesit e zones elektorale Nr 218 (Zeri i Popullit, dt. 30 mars 1991) dhe po ate dite mberriten ne vendin tone delegacionet e huaja parlamentare per te marre pjese ne zgjedhjet pluraliste parlamentare te 31marsit.

Me 31 mars 1991 u mbajten te parat zgjedhje pluraliste pas vitit 1945 dhe me 02 prill jepen rezultatet e para nga ana e PPSh, sipas se ciles ajo kishte fituar mbi 65% te zonave te votimit (Zeri i Popullit dt. 02 prill 1991). Dhe me te vertete me daten 03 prill njoftohet zyrtarisht rezultati i zgjedhjeve te 31 marsit ku PPSH kishte fituar ne  162 zona, baras me 64,8%; PD kishte fituar ne 65 zona, baraz me 26% (Zeri i Popullit, dt. 03 prill 1991). Nuk e dime se si mund te rezultoje shume me vone, por per ne ky rezultat duhet te kete qene fund e krye i manipuluar dhe heshtja e PD per ate proces duhet ta beje ate fajtore politike. Ne kete pike duhet te kemi argumentin me kryesor te menyres se si jane formuar partite politike ne Shqiperi pas 1991-shit dhe menyren se si u transformua PPSh.

Zgjedhjet e 31 marsit 1991 lane nje gjurme teper te keqe ne kujtesen e popullit shqiptar pasi ishin te vetmet zgjedhje politike te gjakosura me jeten e njerezve te revoltuar nga manipulimi politik. Me daten 02 prill ne qytetin e Shkodres, ne mengjes heret, kishte filluar revolta popullore kundra shtetit komunist dhe brenda dy oreve ishin vrare kater djem te rinj. Rastesia kishte bere qe ate dite, ne ora 10, te futesha ne ate qytet te ngritur ne nje revolte totale kundra shtetit ku populli i Shkodres kishte rrethuar Komitetin e Partise se Punes dhe vete ai i rrethuar nga policia, dhe te jepja lajmin e rreme qe ne Tirane ishte arrestuar Byroja Politike dhe populli i Tiranes po shkatërronte Komitetin Qendror. Ishte ky lajm i rreme qe e ndryshoi te gjithe skenarin e parashikuar te ndodhte ne qytetin verior te Shqiperise dhe qe populli i Shkodres t’i vinte flaken Komitetit te Partise se Punes se Shqiperise. Veprimet e asaj date u bene shkak qe te njoftohet per shpendarjen e pleniumit te komitetit te partise se punes  te Rrethit Shkoder pas ngjarjeve te 02 prillit (Zeri i Popullit, dt. 06 prill 1991). Ne fakt ngjarja e 02 prillit ne Shkoder eshte akuza me e dokumentuar kundra krimeve te PPSh ne pragun e vdekjes se saj; 02 prilli ne Shkoder eshte e vetmja ngjarje reale e luftes se klasave, pas kryengritjes se Postribes me 1945-1946, dhe perplasja e dy te kundertave shoqerore ne planin progresiv.

Megjitheate PPSh vazhdoi ritualin e vet politik dhe i paraqiti popullit shqiptar projektin e kushtetutes te Republikes se Shqiperise ku bie ne sy heqja e mbipercaktimit socialiste dhe nenet mbi pronen private (Zeri i Popullit, dt. 10 prill 1991). Qe nje projekt kushtetute qe mbeti thjeshte vetem ne leter, cka tregoi se hapat e marra ishin thjeshte per konsum publik. Si per te vertetuar kete me 11 prill “Zeri i Popullit” botoi kryeartikullin mbi Enver Hoxhen (Zeri i Popullit, dt. 11 prill 1991), dhe po ate dite e gjithe piramida e PPSh u perul perpara varrit te diktatorit (Zeri i Popullit, dt. 12 prill 1991).

Pas disa diteve njoftohet se me 22 prill miratohet krijimi i partise socialdemokrate (Zeri i Popullit, dt. 24 prill 1991). “Çuditerisht” kryetari i kesaj force te “re” politike ishte ministri i aresimit te qeverise Çarçani. Ne kete menyre ne Shqiperi filluan te lindin parti politike me themele komuniste dhe partia e re u prononcua si nje parti opozitare ne krah te partise demokratike. A nuk të habit ky fakt dhe çfarë përfaqëson ai në realitet? Me pak kujdes këto gjera mund te zbulohen dhe në këtë mënyrë do të dalin përmasat e demokracisë shqiptare pas 1991-shit.

Mbas “fitores” së 31 marsit 1991, PPSh filloi zbatimin e demokracise se re shqiptare dhe gjëja e parë që bëri ishte heqja, pa zhurmë, e emërtimit “socialiste” te Republikës Shqiptare. Në këtë mënyre kuvendi i ri u quajt Kuvendi Popullor i Republikës së Shqipërisë dhe gjëja e parë që bëri ishte aprovimi i dispozitave kryesore kushtetuese (Zëri i Popullit, dt. 01 maj 1991) dhe, si në parlamentet demokratike, kryeministri jep dorëheqjen (Zëri i Popullit, dt. 03 maj 1991). Më datën 03 maj Presidenti i Republikes emeroi Fatos Nanon në detyren e Kryetarit te Keshillit te Ministrave per te formuar qeverine e re (Zëri i Popullit, dt. 04 maj 1991).

Paralel me këto veprime PPSh nuk harroi vetveten dhe “demokratizimin” e saj. Kështu ne atë kohë zhvillon punimet  Pleniumi i 17-te i KQ te PPSh, i cili vendosi (Zëri i Popullit, dt. 05 maj, 1991):

1-Te liroje Ramiz Aline nga detyra partiake, si president i Republikes

2-Zgjedhja e sekretarit te pare t’i lihet kongresit te 10

3-Kongresi i 10-te te mbahet me 10 qershor 1991

Krahas materialeve te Pleniumit të 17-të të KQ te PPSh, “Zëri i Popullit” botoi projekt programin e PPSh dhe Komitetin organizator të Kongresit te 10-te i zgjedhur nga aktivi kombetar i partise me 23 .03. 1991. Veprimtaria politike e PPSh në fillimet e pranverës së atij viti i ngjante një rebeshi demokratik sikur donte t’i thoshte partive të tjera politike se si ishte demokracia partiake dhe se si duhej të zhvilloheshin ato. Pas dy ditëve gazeta botoi projekt statutin e PPSh (Zëri i Popullit, dt. 07 maj, 1991) edhe pse i kishte ngelur vetëm një muaj jetë.

Me datën 10 maj 1991 paraqitet platforma e programit te qeverise dhe perberja e saj, si me poshte (Zëri i Popullit, dt. 10 maj, 1991):

Fator Nano – Kryetar i Keshillit te Ministrave

Shkelqim Cani – Zv/kryetar i Keshillit te Ministrave

Zydi Pepa – minister, Sekretar i Pergjithshem i Keshillit te Ministrave

Muhamet Kapllani – Minister i Puneve te Jashtme

Ndricim Karakaci –Minister i mbrojtjes

Hajredin Shyti –Minister i Rendit Publik

Fatmir Zaloshnja – Minister i drejtesise

Leontiev Cuci – Minister i ekonomise

Anastas Angjeli – Ministe i financave

Drini Mezini – Minister i burimeve minerare dhe energjitike

Vilson Ahmeti – Minister i Industrise

Ylli Bufi – Minister i Ushqimit

Nexhmedin Dumani – Minister i Bujqesise

Shane Korbeci – Minister i Lidhjeve ekonomike me jashte

Gavrosh Pogace – Minister i Tregetise se Brendeshme dhe Turizmit

Leonard Nano – Minister i ndertimit

Kostandin Hoxha – Minister i transporteve

Maqo Lakrori – Minister i Arsimit

Moikom Zeqo – Minister i Kultures, Rinise dhe sporteve

Sabit Brokaj – Minister i shendetesise

Theodhori Bej – Minister i Punes dhe i mbrojtjes sociale

Flamur Hoxha – Minister i Ekonomise Komunale dhe i mbrojtjes se Mjedisit

Bujar Koloneci – Kryetar i Komisionit te Kontrollit te Shtetit

Gramoz Ruci – Kryetar i Komitetit te Sigurise Kombetare

Petrit Skende – Kryetar i Komitetit te Shkences dhe te Teknikes.

Ishte një përzierje e elementit të ri partiak me atë konservator duke pajtuar të vjetrën me të renë për qëllime krejt të tjera. Koha post komuniste e vërtetoi këtë qëllim dhe PPSh doli e larë si Ponc Pilati nga poshtërsia e fundmijëvjeçarit.

Me 14 maj u zgjodh Gjykata e Larte si dhe Prokurori i Pergjithshem (Zëri i Popullit, dt. 15 maj 1991). Ngjarjet e ndodhura pas kësaj date në të gjithë territorin e vëndit i vuri me shpatulla pas murit zyrtarët e lartë të PPSh. Atëhere me 27 maj u mbajt nje mbledhje e perbashket e Pleniumit te KQ dhe Grupit te deputeteve te PPSh. Ne mbledhje mori pjese edhe Ramiz Alia (Zëri i Popullit, dt. 28 maj 1991) edhe pse kjo ishte në kundërshtim me dispozitat kushtetuese. Sekretari i parë i hequr i PPSh ishte akoma zot absolut i partisë mëmë.

Për të ulur sadopak zemërimin e popullit të Shkodrës katër te vraret e 02 prillit ne Shkoder shpallen dëshmorë të demokracise (Zëri i Popullit, dt. 31 maj 1991). Edhe pse përdori tone të zbutura, për ta larguar krimin nga vetja, segmentet kriminale të PPSh, hapën fjalë sikur vrasjen e kishte bërë kryetari i PD se Shkodrës, Pjetër Arbnori bashke me Azem Hajdarin. Jam deshmitar okular se kjo eshte nje genjeshter dhe autori i carmatosjes se policise ne Shkoder pas ores 10 me lajmin e dorezimit te pushtetit qendror ne Tirane dhe shembjen e nderteses se komitetit qendror, i cili u konfirmua me lajmin e kundert te ores 20 ne TV kombetar.

Por të gjitha këto nuk e ulën fortunën popullore, përkundrazi e ngritën atë edhe më me furi. Atëhere qeveria Nano kërkon dorëheqjen, dhe me 04 qershor 1991 Kuvendi Popullor e pranon atë (Zëri i Popullit, dt. 05 qershor 1991). Emërohet Ylli Bufi si kryeministër i ri, dhe për herë të parë në historinë e politikës shqiptare takohen forcat politike “kundërshtare” nën drejtimin e kryeministrit të ri (Zëri i Popullit, dt. 07 qershor 1991). Ishte një kohë e vrullshme ku PPSh nuk i dilte më ajo. Me 09 qershor 1991 “Zeri i Popullit” njoftonte mbledhjen e përbashkët të pleniumit te KQ te PPSh dhe te Komitetit Organizator per pergatitjen e Kongresit te 10-te te PPSh (Zëri i Popullit, dt. 09 qershor 1991) dhe me datën 10 qershor 1991 hapet Kongresi i 10-të i PPSh (Zëri i Popullit,dt. 11 qershor 1991).

Me datën 11 qershor 1991 emërohet qeveria e Stabilitetit të vëndit me pjesmarrjen e dy forcave kryesore politike me pjesmarrjen (Zëri i Popullit, dt. 12 qershor 1991):

-Ylli Bufi – kryetar i Keshillit te Ministrave

-Gramoz Pashko– Zv/kryetar i keshillit te Ministrave dhe minister i Ekonomise

-Zydi Pepa – Zv/kryetar i keshillit te Ministrave

-Muhamet Kapllani – Minister i Puneve te jashtme

-Perikli Teta – Minister i Mbrojtjes

-Bajram Yzeiri – Minister i Rendit Publik

-Shefqet Muci – Minister i Drejtesise

-Genc Ruli – Minister i Financave

-Drini Mezini – Minister i Burimeve Minerare dhe Energjitike

-Jordan Misja – Minister i Industrise

-Vilson Ahmeti – Minister i Ushqimit

-Nexhmedin Dumani – Minister i Bujqesise

-Fatos Nano – Minister i Lidhjeve ekonomike me jashte

-Agim Mero – Minister  i Tregetise se Brendeshme dhe Turizmit.

-Emin Mysliu – Minister i Ndertimit

-Fatos Bitincka – Minister i Transporteve

-Maqo Lakrori – Minister i Arsimit

-Prec Zogaj – Minister i Kultures, Rinise dhe Sporteve.

-Sabit Brokaj – Minister i Shendetesise

-Alfred Karamuco – Kryetar i Komisionit te Kontrollit te Shtetit

-Petrit Skendo – kryetar i Komitetit te Shkences dhe te Teknikes

-Leontiev Çuçi – Sekretar  shteti i Ekonomise

-Resmi Osmani – Sekretar Shteti per Bujqesine.

-Paskal Milo – Sekretar shteti i Arsimit.

Po atë datë gazeta partiake jep vendimin e Kongresit të 10 të PPSh:

1- mbi perjashtimin e anetareve te Komitetit Qendror dhe partia:

Hekuran Isai

Lenka Cuko

Manush Myftiu

Muho Asllani

Pali Miska

Qirjako Mihali

Rita Marko

Simon Stefani

Xhemal Dymylja

2-mbi perjashtimin nga Komiteti Qendror:

Besnik Bekteshi

Foto Cami

Hajredin Celiku

Haki Toska

Llambi Gegprifti

Prokop Murra

Pirro Kondi

Spiro Koleka

Eleminimi i brezit të dytë, të tretë dhe të katërt që bashkëjetonin në atë byro politike duhet të jetë bërë për të vetmin qëllim që t’i hapej rruga reformimit demokratik, në thojza, të PPSh. Dhe me të vërtetë me13 qershor 1991  jepen vendimet e Kongresit te 10-te te PPSh ku vecojme piken 3 te vendimit, mbi ndryshimin e emrit ne Parti Socialiste te Shqiperise, veprim i cili i jep fund jetes dhe vepres se Partise se Punes se Shqiperise. Me kete date organi Zeri i Popullit doli me okelion e PS te Shqiperise (Zëri i Popullit, dt. 13 qershor 1991) çka i jep fund një herë e mirë PPSh, e cila ndërroi emrin, por jo njerëzit.

Për të kuptuar se çfarë pasojash do të kishte ky lloj manipulimi po marrim në konsideratë filozofinë udhëheqëse të PPSh përgjatë këtij katërvjeçari.

Hapi i parë që bëri partia mëmë për të ndryshuar imazhin e vet diktatorial ishte problemi i biografisë i cili kalonte në plan të dytë, pasi kryesorja merret puna që bën njeriu (Zëri i Popullit, dt. 21 janar 1988). Ne kemi krijuar mendimin qe dualiteti  filozofik  ka mbizotëruar në praktikat e PPSh të asaj kohe: njëri ligjor, siç ishte ky i sipërmi në kundërshtim me të gjitha praktikat 45 vjeçare, dhe tjetri propagandistik që kërkonte të argumentonte qënien e PPSh në pozitat e vjetra filozofike. Nuk ka se si shpjegohet ndryshe fakti që anëtarja e Byrosë politike pikërisht në këtë kohë boton artikullin ideologjik mbi cilësitë e komunistit, të cilat, sipas saj, perbejne nje unitet perhere ne zhvillim. Bie ne sy stadi aktual i komunistave, që sipas saj karakterizoheshin :

1-besnikeria ndaj marksizem – leninizmit, partise, popullit e revolucionit.

2-qartesi e guxim per zhvillimin e luftes se klasave.

3-Gadishmeria per t’u sherbyer interesave te popullit.pa me te voglin privilegj.

4- Lidhje te  ngushte me masat.

5- Fryme novatore e sulmuese.

6- Dije e kulture (Zëri i Popullit, dt. 30 janar 1988).

Nuk e dimë e kishte me gjithë mënd apo tallej anëtarja e Byrosë Politike me këto karakteristika, por kur e njëjta situatë përsëritet pas 40 ditëve, me një artikull të shkruar nga e veja e diktatorit, ku i mbihypeshin këtyre karakteristikave idetë antimaterialiste të shkollës shqiptare. Duhet të merret me mënd se çfarë përfaqësonin ato në realitet. Kërkohej me çdo kusht të justifikohej e kaluara kriminale dhe e tashmja tragjike. Me datën 9 mars 1988 Nexhmije Hoxha boton artikullin: « Njeriu yne me kulture s’mund te kuptohet pa pervetesuar marksizem – leninizmin » ku spikasin keto pika :

1-Nje nga funksionet shoqerore kryesore te kultures eshte formimi botekuptimor i njerezve.

2-Shkalla e ndergjegjes se njeriut nuk eshte gjithnje e varur nga niveli i dijeve .

3- Partia dhe shoku Enver s’e kane ndare asnjehere zhvillimin e kultures se re socialiste nga trashegimi kulturor i se kaluares, sepse ekziston nje lidhje shume e forte midis tyre.

4- Ne socializem jane te gjitha mundesite qe vlerat kulturore te kthehen ne vlera morale ; eshte i njohur fakti se ne vendin tone ndergjegjja dhe bindjet politike jane me te zhvilluara e me te qendrueshme.

5- Shkencat marksiste – leniniste ….edukon e formon kultura ne teresi, me te gjitha pjeset perberese te saj.

6- Zhvillimi i sotem bashkekohor eshte i pandare nga perpjekjet per te pervetesuar arritjet e progresit bashkekohor tekniko – shkencor (Zëri i Popullit, dt. 09 mars 1988).

Të tentosh t’i bësh një interpretim këtyre ideve do të arrish vetëm në një përfundim: filozofia e PPSh paska qënë idealizmi dhe aspak materializmi, dmth mashtrimi filozofik.

Xhevahiret e shkollës shqiptare në atë kohë përmbysëse nuk kanë pasur fund dhe e gjitha kjo nga ngutja për të fshehur mashtrimin e përdorur për 45 vjet me rradhë. Ishte kjo gazetë që shërbeu për të realizuar këtë program dhe në fillim të majit 1988 botohet artikulli i prof Zija Xholit : Karl Marksi – gjithnje aktual ku midis te tjerash thuhej se ne shekullin tone (XX) jane krijuar plot situata te cilat Marksi nuk i kishte parashikuar dhe nuk mund t’i parashikonte. PPSh ju drejtua Marksit qe ne lindjen e saj duke u qendruar besnike ne menyre konseguente (Zeri i Popullit, dt. 04 maj       1988). I drejtohemi profesorit të nderuar: na gjeni vetëm një fakt konkret të lidhjes së PPSh me Karl Marksin, vetëm një, në të kundërtën ne do ta konsideronim veten gënjeshtarë.

Paraqitja dualiste e ideve filozofike ne ate koha duhet te kete qene veper e vete partise dhe e anetareve te saj, ku diku dilte ne skene gazeta e diku individi. Keshtu, psh, ne ate kohe redaksia e gazetes  «Zeri i Popullit» gjykon qe disa prej veprave me te mira te autoreve te huaj te publikohen periodikisht ne gazete. Ky lajmerim behej pas botimit ne kete gazete te artikullit te drejtorit te galerise se arteve figurative Ksenofon Dilo mbi veprat e autoreve te huaj ne kete galeri (Zeri i Popullit, dt. 27 maj 1988). Ky dualizem vazhdoi edhe me tej ku me 5 korrik mbahet konferenca shkencore kushtuar mendimit ushtarak marksist-leninist te partise e te shokut Enver Hoxha per mbrojtjen e atdheut tone socialist (Zeri i Popullit, dt. 06 korrik 1988).

Kur tashme ne e kemi argumentuar dhe vertetuar ne shume forma distancen e pafundme midis praktikave te PPSh dhe filozofise se proletareve, duhet te merret me mend se cfare perfaqesojne keto konferenca ne realitet dhe kujt i sherbenin. E gjithe periudha ne fjale karakterizohet nga kjo loje fjalesh midis konservatores partiake dhe liberaleve te rinj, por qe ishin bij te te pareve. Ne nje fare menyre ky dualizem duhet ta kete pasur nje kulm diskretitues pasi nuk kishte me elemente te rinj filozofike dhe si ai i mbyturi qe kapet pas fijes se kashtes kerkohej me cdo cmim te qendrohej ne pozitat e meparshme. Kjo beri qe me 9 korrik 1988 te botohet artikulli : me autor Kostaq Duka (Zeri i Popullit, dt. 09 korrik 1988) cka duhet te nenkuptoje aresyet perse u sajuan heroizmat imagjinare te komunistave pergjate luftes dhe pas saj. Realisht ky duhet te kete qene aspekti politik i propagandes komuniste pergjate 45 vjeteve te sundimit te saj. Per te zbutur sulmin antinjerezor te partise kundra popullit nga fundi i shtatorit u botuan veprat e zgjedhura te Getes (Zeri i Popullit, dt. 24 shtator 1988) per t’i treguar shqiptareve se partia e tyre po evropianizohej me shpejtesi.

Nuk u la pas dore edhe ana ekonomike e propagandes, ku ne fund te shtatorit 1988 botohet artikulli:  Plotesimi i detyrave te tregetise se jashtme eshte problem i te gjitheve (Zeri i Popullit, dt. 29 shtator 1988), permbajtja e te cilit kerkonte te bente pergjegjes punonjesit e ketij sektori dhe jo politikat e zbatuara ekonomike. Per te realizuar kete ide ju kerkua ndihme fantazise proletare dhe 11 dhjetor 1988  botohet artikulli me titull : “Disiplines proletare ne pune t’i nenshtrohemi te gjithe” (Zeri i Popullit, dt. 11 dhjetor 1988). Me rastin e 80 vjetorit te lindjes me 14 tetor perurohet muzeumi Enver Hoxha (Zeri i Popullit,      dt. 15 tetor 1988) dhe me 16 tetor, ne Tirane, mbahet mitingu me kete rast duke u peruruar monumenti i tij (Zeri i Popullit, dt. 17 tetor 1988) ne qender te Tiranes. Me kete veprim mbyllet ngritja e kultit te Enver Hoxhes perfundimisht duke pergatitur renien e tij te pashmangeshme. Me afrimin e dates te themelimit te PKSh botohet artikulli mbi 20 vjetorin e botimit te pare te histories se PPSh (Zeri i Popullit, dt. 06 nendor 1988) pa u thene se permbajtja e saj kishte ndryshuar disa here dhe ishte ne kundershtim me ate qe kishte shkruar Enver Hoxha. Filozofia udheheqese e PPSh gjate kesaj periudhe duket edhe ne interpretimet e ngjarjeve gjurmelenese ne historine e Shqiperise, sic qe Kongresi i Manastirit me c’rast u  botua artikulli i Shaban Demirajt mbi kete kongresi (me rastin e 80 vjetorit) ku indirekt ngrihet ne qiell kongresi i drejteshkrimit te gjuhes shqipe i vitit 1972 me perfundimin se populli shqiptar ka tashme nje gjuhe letrare te njehsuar – rezoluta i kongresit  (Zeri i Popullit,dt. 13 nendor 1988). Problemi i unifikimit te gjuhes shqipe ka qene thjeshte nje veprim formal dhe pa domethenie, pasi problemi i unifikimit te kombit shqiptar kishte perfunduar historikisht dhe nuk behej fjale per unifikim te gjuhes, por per ndryshimin e dialektit sundues ne gjuhen letrare shqipe. Ne kete pike PPSh perjashtoi mundesine e njohjes se kryeveprave letrare shqipe te shkrojtura pikerisht nga ata qe krijuan identitetin europian te popullit shqiptar dhe vendosen alfabetin latin ne gjuhen shqipe. Ne menyre te maskuar sulmohej Kleri Katolik Shqiptar, pasi ata kishin qene levat e identitetit europian te popullit shqiptar.

Nuk mund te linte pas dore PPSh kritiken kundra botes dhe mendimit ndryshe. Keshte ne fillim te janarit botohet artikulli i prof. Sotir Manushit me titull: “Mendimi i ri” i Gorbacovit – mendim kunderrevolucionar (Zeri i Popullit, dt. 06 janar 1989). Se cfare kane kuptuar intelektualet e fushes politike ne Shqiperi me fjalen revolucionar dhe kunderrevolucionar eshte pak e veshtire te merret me mend dhe kjo veshtiresi shtohet po te kihet parasysh paaftesia per te zberthyer filozofine e Gorbacovit. Te pakten shkolla shqiptare nuk ka treguar asnjehere te vetme aftesi oponente ndaj mendimit filozofik boteror te vjeter e te ri. Kundertia qe ajo dhe dishepujt e saj paraqisnin here mbas here neper artikuj ishin vetem per te mashtruar popullin shqiptar dhe per asgje tjeter. Ne fund te majit 1989 u botua artikulli i Bardhyl Londos me titull : “Qendrimi me aktiv i kritikes ndaj informacionit te huaj” (Zeri i Popullit, dt. 27 maj 1989). Le te na gjeje ky autor edhe vetem nje oponence kritike te intelektualeve shqiptare, mbas 1945-ses, ndaj informacionit te huaj qe te mund te argumentoje tezen e kundert qe shkolla shqiptare i ka keq arsimuar anetaret e shoqerise se vet deri ne ekstrem ne nje mase te tille sa ne mund te themi qe duhet realizuar nje shplarje e trurit te shqiptarit perpara se ai te mesoje te verteten e madhe jo te botes, por te vetin. Paaftesia per te realizuar nje nder dy produktet kryesore te mendimit njerezor na ka cuar ne perfundimin qe shqiptareve te sotem u mungon nje shqise, dhe pikerisht shqisa e oponences.

E njejta situate u paraqit edhe nga imponimi qe politika boterore bente mbi politiken shqiptare, qofte edhe vetem me importimin e vlerave teknike e kulturore. Duke pare humneren ku e kishte futur popullin shqiptar per 45 vjet, PPSh kerkonte te gjente shpetim tek nje diell iluzor qe nuk ekzistonte, por kufizohej vetem te mos pranimi i asaj qe e kishte cuar boten perpara. Pikerisht kur popullit shqiptar i kishte arritur thika ne kocke, anetaret e saj kishin kurajon civile te botonin artikuj provokativ qe lidheshin me qelizat e demokracise, sic ishte pluralizmi. Keshtu duhet shpjeguar botimi i artikullit te Vangjel Moisiut me titull: “Cili eshte pluralizmi qe servir borgjezia”; ku atakohet perendimi dhe lindja (Zeri i Popullit, dt. 04 tetor 1989).

. Ne subkoshiencen e shqiptareve ishte formuar mendimi i pakundershtueshem i PPSh se ata ishin te vetmit. Ate qe natyra ja kishte servirur shqiptareve realisht per te qene fatkeqesia e tyre (shpejtesine e vogel te zhvillimit, me e avashta ne racen e bardhe), PPSh ja imponoi atyre politikisht duke i perjashtuar shqiptaret nga fenomeni i paradoksit te binjakeve. Ky proces e arriti kulmin me artikullin e Shaban Muratit me titull : “Ne vendet e Lindjes nuk deshtoi komunizmi, por deformimi i tij (Zeri i Popullit, dt. 28 tetor 1989). Perse filozofet shqiptare komuniste nuk thane qe komunizmi teorik i Karl Marksit nuk perqasej kurkund me gjendjen shoqerore te atyre vendeve dhe filozofia e Marksit ishte perdorur thjeshte vetem per mashtrim dhe asgje me shume?

Idete demokratike ne Shqiperi ne ato vite e kane zanafillen ne veprimtarine politike te PPSh dhe ketu duhet pare me kujdes se cfare po ndodhte realisht ne Shqiperi dhe perse PPSh-se po bente leshime te ketij karakteri. Me 16 nendor 1989 botohet dekreti me nr. 7338 mbi faljen e te denuarve ku bie ne sy falje e te denuarve politike per arratisje dhe agjitacion e propogande (Zeri i Popullit, dt. 16 nendor 1989).

Por kjo nuk e pengoi partine qe te burgosurit politike te mbaheshin akoma neper burgje deri ne marsin e 1991. Mosperputhja e dates se ligjet me daten e zbatimit te tij duhet te coje ne konkluzione te tjera per menyren se si u zbatua demokracia ne Shqiperi.

Nuk u harrua e kaluara historike para gjysem shekullore dhe kerkohej me cdo kusht te rivendosej ne binare me te besueshem. Keshtu me 17 nendor mbahet sesioni shkencor ne Tirane “Mbi disa probleme te Luftes Antifashiste Nacionalclirimtare dhe te ndertimit socialist” (Zeri i Popullit, dt. 18 nendor 1989).  Pa dyshim qe ky eshte nje shembell qe verteton se historia e luftes ka qene nje histori vetem ne leter dhe aspak reale.

Per t’i mbushur mendjen popullit shqiptar se demokracia, qe partia po instalonte ne Shqiperi, nuk ishte fallso është perdorur shume herë problemi i vëllezerve Popaj. Në vitin 1990 gazeta  Zëri i Popullit disa herë ka dhëna lajme mbi ta duke e kthyer problemin si një zgjidhje të dhënë nga shteti demokratik shqiptar sipas standarteve europiane. Kështu me 24 prill 1990 njoftohet deklarata e M.P.Jashtme te Shqiperise mbi problemin e vellezerve Popaj te futur ne ambasaden italiane qe ne vitin 1985 (Zeri i Popullit, dt. 24 prill 1990). Apo ajo e dates 16 maj 1990 ku jepet nje njoftim per vellezerit Popaj te futur ne ambasaden italiane (Zëri i Popullit, dt. 16 maj 1990). Apo ajo e datës 17 maj 1990 ku  jepet njoftimi mbi zgjidhjen e problemit te vellezerve Popaj, te cilet me 16 maj u larguan nga Shqiperia per ne Itali (Zeri i Popullit, dt. 17 maj 1990). Pa dyshim qe ka qene një loje e dyanshme për të shtuar besueshmerine e popullit shqiptar për partine e tij të vjetër.

Viti 1990 ka qënë viti e shpalosjes së aftësive gazetareske të liderëve të rinj të PPSh, të cilët mbushën faqet e gazetës së tyre me  artikuj filozofikë, historikë e politikë pamvarësisht saktësisë dhe nënkuptimit të tyre. Bëri bujë në atë kohë artikulli i prof. Ylli Popës, të botuar në gazetën partiake te  pushtetit me titull “Në kërkim të kohes së humbur” (Zeri i Popullit, dt. 28 prill 1990), dhe të shpalosur edhe të nesërmen (Zeri i Popullit, dt. 29 prill 1990), ku kërkohej t’i mbushej mëndja popullit shqiptar se për 45 vjet shqiptarët na paskan jetuar kot dhe klasa e intelektualëve, më së fundi, kishte arritur momentin e dëshiruar për të kapur kohën e vet duke mos vënë theksin tek gjëja më kryesore: që kjo klasë ishte e formuar për së mbrapshti dhe ishte e vetmja fajtore e gjëndjes katastrofike të popullit shqiptar. Artikulli i mësipërm ishte sinjali i fillimit të sulmit intelektual mbi popullin shqiptar dhe këtu e ka zanafillën periudha postkomuniste e tranzicionit shoqëror të popullit tone. Nuk është aspak faji i një partie politike, por e të gjithë klasës intelektuale shqiptare për faktin e keqarsimimit dhe keqformimit të saj, qe manifestohet ne gjendjen reale shoqerore te popullit shqiptar ne fillim mijevjecarin e ri.

Me pas botohet artikulli i prof. Farudin Hoxha me titull “Zgjidhjet e medha shkencore çelin horizonte me frutshmeri te larte ekonomike” (Zeri i Popullit, dt. 16 maj 1990); pa na dhene horizontin konkret dhe nje zgjidhje te vetme shkencore. Artikulli ne fjale i bashkangjitet dinamikes se kaluar ekonomike me nenkuptimin qe sot po zgjidhet shkencerisht prapambetja gjigande ekonomike e shqiptareve, prandaj kerkohet mbeshtetja ndaj PPSh.

Pas nje muaji, botohet artikulli i prof. Zija Xholit: “Filozofia ne optiken e demokracise”, ku jepen nje sere idesh mbi menyren se si duhet kuptuar filozofia dhe mesuar ajo, ku vecojme idene sikur autoret e filozofise proletare nuk na kane lene sistemin e tyre filozofik, por ai duhet nxjerre nga librat e tyre (kjo eshte nje menyre per te fshehur mashtrimin e realizuar ne emer te kesaj filozofie) (Zeri i Popullit, dt. 16 qershor 1990). Dhe ne realitet te gjitha shkollat komuniste te botes e kane bere kete pretendim prej kohesh duke qene te pabarabarta ne veprimet e tyre me justifikimin se kane pasur shkalle zhvillimi te ndryshme. Por po te shikosh pasojat e kesaj pabarazie, ato “cuditerisht” jane te barabarta, cka na jep te drejte ta analizojme pak me ndryshe ate qe ka ndodhur pergjate shekullit te njezet.

Pas tre diteve botohet artikulli i prof. Harilla Papajorgjit: “Mekanizmi i ri ekonomik kerkon te njihen e zbatohen me gjeresisht kerkesat e ligjeve ekonomike” (Zeri i Popullit, dt. 19qershor 1990). Cfare shkolle ekonomike na ka mbaruar profesori i nderuar qe na paska mesuar mekanizem te ri ekonomik dhe si perputhet ai me ligjet ekonomike qe ka mesuar pergjate 3-4 viteve te universitetit te tij? Edhe bufi e kupton se te gjithe keto artikuj jane shkruar per t’i paraprire asaj qe do te ndodhte ne Shqiperi  pas dy javeve, por mbetet pa shpjegim aresyeja politike e fillimit te atyre ngjarjeve dhe ketu duhet kerkuar se cfare ka ndodhur dhe kush qe primati i veprimit shqiptar (ne menyre absolute ai nuk mund te ishte vendas).

Me 02 korrik ndodhi ajo qe nuk ishte parashikuar per 45 vjet qe mund te ndodhte, por qe u pergatit me shume kujdes dhe qene artikujt e mesiperm e paraprine me te kunderten e vet per t’i treguar shqiptareve se ajo qe mund te ndodhte do te ishte me e keqe se jeta qe po jetonin. Pas kater diteve, kryeministri i ardheshem dhe njeriu qe do te merrte persiper transformimin formal te PPSh ne PSSh, botoi artikullin me titull: “Socializmi kerkon me shume kulture ekonomike nga te gjithe” (Zeri i Popullit, dt. 06 korrik 1990). Pa na dhene asnje aresye, qofte filozofike, qofte ekonomike e qofte historike, politikani i ardheshem paralajmeron popullin shqiptar per mashtrimin qe do te apliklohet ne Shqiperi per vitet e ardheshme. Nuk ka asnje mundesi teorike e praktike te lidhesh socializmin teorik me kulturen ekonomike ne parim, le pastaj ta vendosesh ne raport me rendet e tjera shoqerore jo vetem pse socializmi i shekullit te XX-te nuk ka qene kurre rend shoqeror, por, kryesisht, pse produkti ekonomik dhe intelektual i tij ne te gjithe boten ka qene antihistorik dhe i sfazuar nga kontinumi kohor – hapsinor i cdo vendi.

Krijimi i nje situate te ndezur politike, pas hapjes se ambasadeve, dhe premtimi i vendosjes se rendit demokratik ne Shqiperi, beri te nevojshme shpjegimin e situates. Per kete aresye me 03 tetor 1990 botohet artikulli i Artan Fuges: “Pluralizmi i mendimeve – kusht i domosdoshem per demokratizimin e metejshem te shoqerise” (Zeri i Popullit, dt. 03 tetor 1990) pa u thene qe autori na kishte qene dikur kundershtar i kultures europiane dhe kritizer i rendit kapitalist. Duke u arsimuar ne perendim pas 1991-shit, nje dite prej ditesh ky autor rezultoi filozof modern dhe nder te vetmit qe mund te jepnin nje mendim sado pak pozitiv per ate qe po ndodhte ne Shqiperi.

Pas disa diteve Zeri i Popullit botoi nje nder perlat negative te historise gazetareske te akademikut  Prof. Kristo Frasheri: “800 vjet shtet i pare shqiptar” (Zeri i Popullit, dt. 06 tetor 1990). Qe kjo pune nuk perben ndonje hata te madhe ne mendimin historik shqiptar, eshte e thjeshte per t’u argumentuar, por kur kujtojme se eshte po ky autor qe botoi pas disa viteve historine e te majtes shqiptare jashte cdo kriteri historik  realist duhet te merret me mend permbajtja dhe thelbi i ketij artikulli, qe me perfundimet e tij te con ne idene se shqiptaret nuk jane pasardhesit e banoreve te shtetit hipotetik arberor. Antishqiptari historik me 2008 u gradua Nderi i Kombit nga Presidenti i Republikes pikerisht per sajimet antihistorike 50 vjecare.

Me kete autor mbyllet dinamika filozofike e klases politike e intelektuale shqiptare per periudhen 1988-1991, qe shoqeroi transformimin e PPSh ne poliparti.

Po filozofia e popullit shqiptar cila ishte? Ngjarja e 02 korrikut 1990 tregoi se populli kishte vetem nje filozofi: punen, dhe ate qe partia meme nuk ja siguronte dot ne Shqiperi, LIRINË, kerkoi ta siguronte jashte kufijve te vendit te vet dhe ka qene ky shkaku, pamvaresisht se e inicioi partia ne pushtet, i vetem te futjes se popullit te Tiranes neper ambasadat e perendimit.

Gazeta e partise e dha kete lajm me nje urrejtje djallezore duke i konsideruar “disa” (ata ishin me qindra). Keshtu me daten 04 korrik gazeta njoftonte se ne mbremjen e dt 02 korrik disa huligane tentuan te futen ne nje ambasade te huaj (Zeri i Popullit, dt. 04 korrik 1990). Se si ka qene e verteta e mbremjes se 02 korrikut populli i Tiranes e di fare mire, por sot te habisin metodat djallezore qe perdornin redaktoret e gazetes per te mashtruar popullin shqiptar. Ngjarjet e ambasadave ne vetvete permbajne tre kategori njerezish: trashegimtaret e klases se persekutuar politike te viteve 1945-1955 te burgosur dhe persekutuar politikisht e ekonomikisht per 45 vjet ma rradhe; njerezit e papune dhe te pakenaqur me politikat ekonomike te PPSh; punonjes te sigurimit te shtetit dhe kriminele. Analiza dhe lloji i tyre te cojne ne perfundimin se ngjarjet e 02 korrikut 1990 kane qene te azhornuar me se miri ku PPSh ka qene aleati kryesor i inicuesit te tyre.

Po ate dite kjo gazete jep lajmin se me 03 korrik  rreth ores 2230 nga njerez te panjohur hidhet nje bombe rudimentale ne ambasaden kubaneze. Qe ky veprim nuk ka qene spontan dhe i realizuar nga individe te panjohur te mos vihet ne dyshim, por ai kishte vetem nje nenkuptim: populli shqiptar kerkonte me isistim te lidhej me perendimin e Europes dhe partia meme po ja plotesonte deshiren.

I gjendur perpara nje sulmi real dhe perpara nje permbysjeje politike PPSh vazhdoi rrugen e vet mashtruese duke realizuar disa intervista me opinionin e kryeqytetit per ngjarjet neper ambasada pa cka se vete lajmi ishte ne kundershtim me ate qe ishte dhene me daten 04 korrik. Keshtu me daten 05 dhe 06 korrik ne gazeten e partise u publikuan me dhjetra pershtypje te opinionit shqiptar per ngjarjet neper ambasada ku njerezit denonin heronjte e rinj te Shqiperise (Zeri i Popullit, dt. 05 – 06 korrik1990). Ambasadoret reale te popullit shqiptar i treguan botes se cfare kishte ndodhur realisht ne Shqiperi per 45 vjet dhe cila ishte pasoja e atij terrori shumepermasor.

Shteti shqiptar vazhdoi ritualin e mashtrimit politik ku ato dite Ministria e Jashtme jep deklaraten e shtypit ku justifikohen veprimet e shtetit shqiptar dhe denohen aktet e popullates ne lidhje me ambasadat (Zeri i Popullit, dt. 06 korrik 1990). Dy korriku 1990 do te shenohet si data e shembjes se murit qe ndante popullin shqiptar nga bota njerezore dhe permbysjen reale te PPSh.

—//—

Perfundimisht shtrojme pyetjen: A mundej valle Populli Shqiptar te planifikonte nje lufte per demokraci, kur ai per 45 vjet nuk u ngrit nje here te vetme per liri (duke perjashtuar te denuarit politike te viteve 1945 – 1972; – ekstremet kohore te denimit te Klerit Katolik Shqiptar: Dom Ndre Zadeja  dhe Dom Shtjefen Kurti)? Pikerisht pse sakrifikoi barinjte e vet shpirteror per 27 vjet nuk ka asnje mundesi, qofte dhe teorike, qe populli shqiptar te mendonte per demokraci e liri. Ky eshte denimi qe forcat madhore i dhane Popullit shqiptar per 45 vjet me rradhe dhe kjo eshte merita qe i eshte afruar Popullit Shqiptar per te mbrojtur Demokracine njerezore nga spekullimet politike. Ja perse projektuesit e demokracise shqiptare jane shtetet e zhvilluara kapitaliste dhe jo Populli Shqiptar.

Shenim

Ky artikull eshte rezultat i nje studimi mbi historine e PPSh te realizuar ne tre faza kohore (1985-1989, 1992 – 1996, 2004 – 2005) dhe pikerisht i kapitullit te fundit: “Nje fund i palavdishem dhe transformimi ne poliparti + PSSH (1985-1991)”.

 

 

                                               Tirane me 13 dhjetor 2011

 

94 – Interpretime materialiste ne fushen e Mendimit FETAR

Ndryshe:

papergjegjshmeria historike e filozofit materialist te shek. te XIX-te dhe shkrimtareve, filozofeve e historianeve shqiptare te shek. te XX-XXI ne qofte se Bota e pranon se ka te tille, pasi, perpara se te pretendosh se je ateist, duhet konfirmuar:

Raporti historiko-kohor midis Fese dhe Civilizimit,

Raporti historiko-kohor midis Fese dhe Shkences,

Raporti historiko-kohor midis Institucioneve Fetare dhe Institucioneve Politike

Raporti historiko-kohor midis Teologut dhe Filozofit,

Raporti historiko-kohor midis PO-se dhe JO-se.

(pergjigje disa miqve te mi ne fb mbi kendveshtrimet filozofike e historike te problemeve fetare, por edhe emisionit “kulturor” mbi luterizmin dhe protestanizmin dhene te Tch me 22 Dhjetor 2016 ku shqiptaret nuk kane kuptuar asgje nga ligjeruesit, pasi keta te fundit e kishin pervetesuar shume sakte artin e mashtrimit dhe pervetesimit intelektual qe autoret e Reformacionit kane realizuar ne kurriz te Kishes Katolike Romane ne emer te “progresit” qe realizoi krimi politik i tyre: u formuan shtetet hajdute te fshehta qe grabisin pasurite kulturore dhe ekonomike te Kombeve ne menyre “ligjore” dhe qe manipulojne njerezit duke e akuzuar Kishen Katolike Romane per bashkepunetore ne krime (sidomos per zhdukjen e Races se Kuqe); – tipikisht kjo ka ndodhur edhe ne Shqiperine e viteve 1945-1991 kur u asgjesua Kisha Katolike Shqiptare duke e akuzuar per veprimtari antishqiptare [genjeshtrat dhe mashtrimet e perdorura ne ato raste ishin shkaku me i pare i lindjes se ateizmit shqiptar per te mbuluar krimet e kryera], vetem se ne kete rast ideatoret e krimit u fshehen pas figures se komunizmit [nuk behet fjale per zbatuesit]; – mos valle rastesi? Zberthimi i ketij rasti ne kompleks con ne zbulimin e ideatoreve te revolucionit bolshevik ne Rusine e viteve 1917, pasi praktika e formimit te procesit “revolucionar” si ne Rusine e asaj kohe, ashtu dhe ne Shqiperine e viteve pas ’43, kane perqasje te cuditshme teper larg teorise marksiste mbi revolucionin proletar, edhe pse ky i fundit ishte dhe eshte nje sajese me karakter filozofik qe i sherbeu politikes antinjerezore, duke mos pasur asnje lidhje shkakesore ose pasojale ne zhvillimin e Races Njerezore ne Toke, pervec konsolidimit te KRIMIT antinjerezor)

 

Eshte pretenduar, pergjate epokes te diktatures shqiptare, se shteti i vetequajtur “diktature e proletareve” ne Shqiperine e viteve 1967-1991 ishte i vetmi shtet ateist ne Bote per te gjithe koherat e ekzistences se Races Njerezore ne Toke, pa e ditur ne asnje rast se cfare roli kishte luajtur Feja ne historine e Njerezimit dhe posacerisht ne jeten e shqiptareve, kush forme e fese e kishte luajtur kete rol, si kishte lindur kjo forme, cilat ishin etapat e zhvillimit te saj, cili ishte roli i institucioneve te tyre, cfare kishin perfituar parashqiptaret dhe shqiptaret prej ketyre institucioneve dhe cfare ishte ateizmi. Per te perforcuar kete mashtrim politik te epokes komuniste pati nga ata autore qe shpiken traditen afetare te popullit shqiptar dhe recenzenti aprovues nxori  pretendimin ne parathenien e librit se “Autorja ka ditur te depertoje ne gjithe kete mendim duke e perdorur drejt  per te ndricuar gjithe procesin konkret sociologjik me karakter historik e aktual qe ka bere objekt hulumtimi e ndricimi” (parathenia e Hamit Beqja-s tek libri me autore Elira Cela, Tradita afetare te popullit shqiptar, f. 5, Tirane 1991). Ne te vertete autorja, dhe vete recenzenti, nga padija tipike intelektuale komuniste, ka ngaterruar ne menyre banale mungesen e besimit autokton monoteist me pranine e besimit pagan nder banoret autoktone te Gadishullit Ballkanik duke sajuar te paqenen si proces social edhe pse ky i fundit eshte absolutisht i pamundur. Te pakten, edhe vetem nga ky rast, mund te arrihet ne perfundimin se ne Republiken Popullore Socialiste te Shqiperise problemet filozofike jane shpikur dhe nuk jane analizuar asnjehere sipas materializmit filozofik. Ky i fundit, edhe pse i tipit bolshevik, u ka sherbyer politikaneve shqiptare per te justifikuar veprimtarine e tyre individuale antishqiptare dhe kriminale.

Ndersa partia-pushtet, me ane te Institutit te studimeve marksiste-leniniste, prane Komitetit Qendror te PPSH, prodhonte materiale mbi levizjen revolucionare kundra fese (1973), mbi origjinen e fese (1967) dhe perkthente nga rusishtja mbi njeriun dhe shoqerine njerezore (1967) per t’i mbushur mendjen shqiptareve se ata dhe Feja ishin ne oponence me njera-tjetren sipas filozofise bolshevike dhe shqiptaret duhet te luftonin per te pastruar ndergjegjen e tyre nga idete fetare (pikepamje tipike antimarksiste, pasi sipas kesaj filozofie te fundit ndergjegja percaktohej nga qenia shoqerore). Kontradiksioni teorik midis hipotezes mbi traditen afetare te popullit shqiptar dhe permbajtjes se ketyre librave ishte me te vertete spektakolar, por asnjeri nuk guxonte te fliste edhe pse ishte viti 1991 (shqiptareve u kishte humbur shqisa e oponences, ose ndoshta ky liber eshte nje nder ata qe mund te shpjegojne aresyet pse dhe si u pergatit 91-shi ne Tirane). Akoma edhe pertej kesaj kohe, kishin dale studiues qe kishin bere nje shpikje ne fushen e mendimit filozofik shqiptar sipas se ciles ateizmi shkencor “i mbështetur fuqimisht edhe nga të dhënat e shkencave provon se periudha më e gjatë e historisë së krijimit dhe zhvillimit të shoqërisë njerëzore ka kaluar pa paragjykime e besime fetare” (Hulusi Hako, Ateizmi shkencor, f. 32). Kjo e fundit ishte dhe eshte fund e krye nje genjeshter me bisht, por, bashkesia me te gjitha idete propagandistike ne kete fushe, tregonte nje mosperputhje midis asaj qe flitej dhe asaj qe veprohej. Cfare kishte ndodhur realisht me popullin shqiptar pergjate periudhes 1943-2016 ne fushen e mendimit fetar? Kjo eshte ajo qe duhet zbuluar per te justifikuar gjendjen e sotme sociale te shqiptareve. Por me perpara duhet zbuluar ne kemi te bejme me nje ndergjegje filozofike, dmth botekuptimore, te Kombit Shqiptar apo  me nje ndergjegje te imponuar politike per te fshehur ate qe po ndodhte prej vitit 1943 ne Shqiperi. Une pretendoj se i gjithe problemi filozofik shqiptar, pas 1943 ne emer te komunizmit  hipotetik, eshte shpikur per kete qellim te fundit.

E gjitha kjo per nje aresye shume te thjeshte: eshte pranuar se “E shkuara shpirterore e religjoze eshte brenda se tashmes, prandaj per to duhet shkruar” (Dr. Myslim Hotova: Toleranca burim i hapsires ekumenike dhe e artit ekumenik ne Ballkan, Tirane 1996) duke krijuar nje perplasje midis mendimeve te kultures se kaluar dhe vepres se politikes komuniste. Kush ka te drejte? Ne kete rast eshte “harruar” se e kaluara gjysem shekullore e epokes komuniste ka ndikimin e vet mbi inteligjencen e sotme dhe postulati i mesiperm eshte i vlefshem edhe per kete rast. Keshtu qe e drejta eshte ne kontradikte me te verteten dhe kjo eshte ajo qe e permbys kulturen komuniste te popullit shqiptar, por bashke me te dhe produktin intelektual te saj. Kjo do te thote te permbyset e tashmja (1943-2016) dhe te rikthehet e djeshmja (perpara ’43); – ky eshte pikerisht progresi qe kerkohet nga Kombi Shqiptar: Te behemi si gjithe Europa! Pikerisht ky pretendim, nuk ka rendesi saktesia, shtrohet sot per zgjidhje nder shqiptare jo vetem ne fushen e mendimit fetar, por kryesisht ne ate politik pasi i gjithe “ateizmi shkencor” shqiptar ka ne themel te vet komunizmin bolshevik sipas pyetjes: a mund te zhvillohet nje shoqeri mbi bazen e shpikjeve ideore individuale te cfaredo lloj kategorie qofshin jashte ekuacioneve historiko-hapsinor? A nuk do te thote kjo se shteti i se drejtes, qe duan te ndertojne politikanet e sotem (2016), ndodhet ne te njejtin rafsh politik mosperputhes te ideve politike me nivelin e zhvillimit social te shqiptareve te epokes komuniste? A nuk eshte me interes te zbulojme aresyen e kesaj prapambetje sociale te sotme dhe aresyen e nje zhvillimi social shume me te larte te para 75 vjeteve ne raport me te sotmen? Si ka mundesi per nje shoqeri qe te ece ne kundershtim me progresin shoqeror (kjo eshte historia e vertete e shqiptareve, te pakten qe nga shek. VII Pas Kri.)? Ne fund te fundit, cfare do te thote zhvillim social dhe ku qendron lidhja me idete fetare? Cfare perfaqeson teresia e nivelit fetar ne kete zhvillim? Dhe a perfaqesojne idete fetare, ne pasojen e tyre, thjeshte nje teresi idesh dhe institucionet e tyre thjeshte komandimin e ketyre ideve? A mund te jene idete fetare paralele te ideve politike dhe institucionet fetare forma partiake (keshtu pretendohet sot ne Shqiperi per te justifikuar krimin kundra Shqiptareve Historike)? Shqiptaret e sotem jane futur ne nje rruge politike qe nuk dine te interpretojne as pozicionin e kaluar, as pozicionin aktual dhe as pozicionin e se ardhmes. Te pakten analiza e ideve fetare eshte e afte te na coje ne zbulimin e aresyes perse popujt europiane jane shume me te zhvilluar se shqiptaret e sotem edhe perse para mbi 75 vjet shqiptaret kishin bashkejetuar me europianet ne te njejtin rrafsh politik ku diferenca dallohej vetem nga poshte prej me shume se 3000 vjetesh. Kete FAKT nuk e kane marre parasysh asnjehere qofte politika, qofte inteligjenca komuniste, por edhe e sotmja, eshte munduar ne te gjithe menyrat per ta detyruar popullin shqiptar ta harroje te kaluaren e larget dhe te aferme. E vetmja gje pozitive ne procesin e sotem politiko-arsimor (2016) eshte kerkesa per te futur ne arsimin e detyrueshem shkollor edukimin fetar (ne funksion te kesaj direktive, qe ajo te mos mbetet vetem propagande, shtroj pyetjet: cfare do te thote edukim fetar kur nuk di perse dhe si kane lindur idete fetare, apo institucionet e tyre, dhe per cfare kane sherbyer keto te fundit; – pergjigja e ketyre problemeve gjendet ne kete artikull). Eshte pika me e pare qe politika shqiptare kerkon t’i afrohet politikes europiane ne rrafshin edukativ. Por ne cilen permase? A nuk tregon kjo se behet e domosdoshme zbulimi i raportit midis Fese dhe Civilizimit, midis Fese dhe Shkences, Institucioneve Fetare  dhe Institucioneve Politike, Teologut dhe Filozofit, Po-s dhe JO-s, te pakten nga ana kohore (nga pikepamja hapsinore asnje studiues shqiptar nuk mund t’i zgjidhe keto probleme per efekt te arsimimit te detyrueshem shkollor, gje te cilen bota europiane e ka zgjidhur prej kohesh sipas menyres se vet; – te pakten libri i Erik From ”Psikoanaliza dhe feja”, Tirane 2002 e ploteson kete kusht)? Sipas materializmit filozofik pergjigja eshte si me poshte, me pretendimin qe ne Shqiperi materializmi dhe politika formojne nje kunderti formale per efekt te edukimit shkollor 75 vjecar. Politika shqiptare eshte tmersisht larg materializmit politik te zhvillimit social te shqiptareve (termi materializem ne kete rast nenkupton perfitimin konkret ne zhvillimin social duke u mbeshtetur ne FAKTIN e paster te painterpretuar nga demagoget e sotem, sidomos shqiptar).

Duke e ditur sakte (saktesia eshte e lidhur me pamundesine e ekzistences se proletariatit sipas kuptimit marksist ne Shqiperine e asaj kohe, por me sa kam kuptuar pergjithmone) qe termi diktature e proletareve ne Shqiperi ishte fund e krye nje mashtrim politik qe sherbeu per te gjunjezuar, grabitur dhe poshteruar Kombin Shqiptar, vetvetiu bie dyshimi mbi termin ateizem te perdorur nga edukatoret politik shqiptar. Cfare eshte ne realitet ateizmi, cfare perfaqeson ai dhe cili eshte thelbi i tij filozofik (ateizmi vetem kete thelb formal zoteron), pasi ateizmi nuk eshte nje realitet qe shihet me sy (ateizmit i shihet vetem vepra kriminale, e ketu tek ne edhe vepra antishqiptare)? Per cfare ka sherbyer dhe cila eshte permbajtja e tij? Jam i sigurte qe bashkeatdhetaret e mi jane te genjyer edhe ne kete drejtim nga detyrimi arsimor e ai politik dhe perdorimi i ketij termi eshte i pakuptimte jo vetem atehere kur u shpik per here te pare (jo ne Shqiperi), por edhe sot kur pretendohet se niveli i shpjegimit te fenomeneve natyrore nga ana e shkences e ka parakaluar nivelin e shpjegimeve te tyre nga ana e ideve fetare. Problemet fetare nuk jane kaq te lehta sa i trajton politika dhe propoganda e sotme jo vetem ne Shqiperi, keshtu qe FAJI i menyres se trajtimit te ideve fetare nga ana e politikes nuk eshte thjeshte i botes shqiptare. Intelektualet shqiptare e kane huazuar kete metode trajtimi shume me heret dhe e kane sjelle ne Shqiperi pas studimeve universitare shume kohe perpara viteve te terrorit komunist, pa e ditur se cfare fatkeqesie po i sillnin Kombit Shqiptar. Keshtu qe shpallja e Shqiperise, pas 1967, si shteti ateist i vetem ne Bote, eshte nje genjeshter qe nuk mund te perdoret me dhe qe ka sherbyer per te fshehur krimin historik dhe politik ndaj Popullit Shqiptar. Ne realitet Populli Shqiptar, jashte institucioneve te tyre fetare, eshte populli me i paditur ne Europe ne fushen e fese deri ne ate mase sa mund te thuhet qe shqiptaret e shek. te XXI nuk kane fare kulture fetare dhe cdo adresim qe mund t’i behet ne kete drejtim eshte fund e krye pasaktesi, me e pakta. Ne realitet kjo padije bie ne kundershtim me pikepamjen e te qenurit tolerante te shqiptareve ne fushen e fese, pasi ne te gjithe fushat e tjera shqiptaret nuk e njohin tolerancen per efekt te megalomanise se tyre ekstreme ne fushen e kultures. Keshtu qe ja vlen per t’u marre me analizen dhe zberthimin e ideve fetare per t’i treguar lexuesit, sidomos shqiptar, se sa larg realitetit historik te ideve fetare kane qene shqiptaret pergjate kohes kur udheheqja e tyre politike pretendonte se ishin ateistet e vetem ne bote.

Fakti qe elementet e botes fetare jane tmersisht me te vjeter se cdo element social qe njihet ne Toke hedh dyshime shume permasore mbi permbajtjen e shkencave sociale dhe atyre te natyres, ku gjeja me e thjeshte fare eshte trajtimi e elementit KOHE ne menyre shume antishkencore, antifilozofike, antihistorike dhe antinjerezore. Per ta thene hapur fare faktori KOHE nuk i ka sherbyer as Njerezimit dhe as Shkences ne asnje permase, cka tregon qe themelet e Shkences nuk jane rigorozisht te sakta. Te pakten trajtimet filozofike dhe shkencore te ideve fetare lene per te deshiruar tej mases jo vetem ne Shqiperi. Akti me pozitiv i sociologjise se sotme, duke perfshire dhe aktpranimin e saj, eshte perfshirja ne edukimin arsimor te postulatit themelor te zhvillimit te shoqerise njerezore qe thote se: nje institucion njerezor nuk mund te mbeshtetet mbi gabimin dhe genjeshtren. Sikur te ndodhte keshtu, ai nuk do te mbijetonte (Emil Durkheim, Format elementare te jetes fetare, f. 18, Tirane 2000). Duke pare mbijetesen e ideve fetare ne popullata milionavjecare nuk eshte veshtire te arrihet ne perfundimin se mosha e ideve fetare ne Toke eshte milionavjecare dhe eshte absolutisht e pamundur t’i kundervihesh ketyre milionavjecareve te te gjithe Globit me disa dhjetevjecare ne nje vend te vetem. Faktori KOHE eshte me kokeforti se te gjithe faktoret e  tjere te marre se bashku te te gjithe rruzullit tokesor. Njerezimi akoma nuk ka mesuar te aresyetoje sipas KOHES dhe rolit te kesaj te fundit ne zhvillimin e tij.

Por aresyeja e asaj qe une dua te zbuloj ne kete trajtese permbledhese filozofiko-historike eshte fakti perse Bota Politiko-Njerezore e ka trajtuar Fene si nje zhele prej 300-400-500 vjetesh dhe kete veprim ua ka injektuar shqiptareve pergjate shek. te XX-te duke i akuzuar per antifetare (po te flasim me gjuhen  e materialistit, faktori KOHE konstaton se populli shqiptar eshte populli me fetar, te pakten ne Europe, per aresyen me te thjeshte fare: pergjate 3000 vjeteve qe i njeh historia kane lundruar vetem brenda besimeve pagane autoktone, kur popujt e tjere europiane kane parakaluar plotesisht tre forma fetare pa asnje lidhje me njera-tjetren; mungesa e kesaj lidhje perben objektin themelor te teologjise historike dhe ate qe nuk kane qene ne gjendje te zbulonin materialistet e shek. te XIX-te). Rasti i jetes historike tek shqiptaret, ne shume fusha, pergjate shek. te XX-te eshte i afte te coje ne zbulimin e krimeve qe jane bere kunder Njerezimit nga ana e politikes boterore (keto krime jane perseritur ne Shqiperi me vone ne forme eksperimentale, vete komunizmi enverist eshte nje nder keto eksperimente) ne qofte se ne realizojme metoden krahasuese per kohera te ndryshme te ndikimit te politikes mbi Popujt. Por paraprakisht dua te ve ne dukje se elementi i fese eshte elementi me i rendesishem ne percaktimin e gjenezes se popujve dhe niveli i zhvillimit te tyre social percaktohet nga distanca KOHORE qe ato kane me procesin e perqafimit te ZOTIT jo ne menyre individuale (rendesia e procesit fetar nuk qendron tek individi, por tek bashkesia njerezore dhe kjo nuk eshte kuptuar kurre, te pakten tek ne, duke perbere defektin me kryesor ne zhvillimin shoqeror te shqiptareve). Problemet fetare jane trajtuar ose filozofikisht pa zgjidhur asgje duke dale jashte temes ose politikisht duke e permbysur institucionin e fese. Ne te dy rastet eshte futur ne perdorim koeficienti i papercaktueshmerise objektive dhe eshte kaluar ne stadin e mosekzistences. Pretendohet se si cdo institucion tjeter njerezor feja nuk fillon askund (Emil Durkheim, Format elementare te jetes fetare, f. 23, Tirane 2000). Kjo perben anen e kundert te materializmit filozofik (jo te atij para nje shekullor) dhe kjo te detyron qe ne te ndjekim nje rruge tjeter (nuk marr persiper te zbuloj saktesine e perkthimit n.q.s. ka ndonje lapsus, qofte edhe pa dashje).

Kjo gje nuk me pengon te realizoj trajtesen e fese ne menyre te njehsuar si ne ato qe jane shkruar ne Shqiperi ashtu dhe jashte saj; si sot, shume afer, ashtu dhe dje, shume larg. Por me perpara dua te sqaroj lexuesin se materializmi dhe feja nuk jane te kunderta ne asnje permase, pasi vete materializmi eshte produkti i vetem dhe kompesues i ideve fetare dhe problemi eshte ngaterruar me paragjykim per te fshehur krimin politik ndaj Njerezimit. Vete ekzistenca e fese eshte materializem i kulluar me domethenie pertej mendimit filozofik te thjeshte, por duhen percaktuar permasat kohore si te ideve fetare ashtu dhe te mendimit filozofik dhe vetem pas kesaj mund te kalojme ne percaktimin hapsinor qofte te fese e qofte te mendimit filozofik te cfaredo forme qofte. Akoma me tej, duhet percaktuar koha e shkeputjes se mendimit filozofik nga mendimi fetar, ose e mendimit laik nga ai teologjik. Kjo e fundit i fshihet Njerezimit me shume kujdes duke e paraqitur autorin e pare te laicizmit letrar si armik te krishterimit institucional (per kete shih artikullin: “Dante Alighieri, Laicizmi dhe Kisha Katolike! Po shqiptaret” publikuar ne blogun www.genchoti.com), kur vete laicizmi eshte vepra me e shenuar e Kishes Katolike qe hap nje faqe te re ne Historine e Njerezimit. Vetem pas kesaj filozofi filloi te flase me mendjen e vet kur duket sikur teologu hesht.

Idete fetare ne historine e Njerezimit kudo ne Bote dhe per te gjithe koherat jane analizuar sipas tre formave, por asnjehere ne menyre historike duke qene ne unison me teorine marksiste (K.Marks-F.Engels: “Ideologjia gjermane”) mbi mos pasjen e ideve fetare, ideologjike dhe rrjedhimeve te lidhura me to as thelb, as permbajtje dhe as histori (FAKTI historik flet per te kunderten, sidomos ne popujt europiane, veprimtaria e te cileve pas vitit 330 te Epokes se Krishtere eshte e lidhur ne menyre te domosdoshme dhe te pazgjidheshme me Institucionin e Fese kur kemi dhe kulmin boteror te lidhjes se saj me Politiken, si produkt i drejteperdrejte e ketij institucioni. Per ta thene sakte fare Historia e Njerezimit fillon ne Fene deri ne ate mase sa ne duhet te pranojme qe Institucioni i Fese ka krijuar Njeriun; – gjeni menyren se si lind Feja dhe do te kuptoni perse Njerezimi dhe Feja jane Nje dhe te pandare. Doni t’i beni keq nje popullate pa e zhdukur ate duke i bere skllever te bindur: ndajeni nga Besimi Fetar; rasti i popullit shqiptar pas 1967 e verteton katerciperisht kete postulat):

1-Teologjike, ku shkollat katolike i kane krijuar dhe suprimuar te gjithe shkollat e ketij niveli ne Bote per te gjithe koherat (e konsideron procesin tipikisht fetar njerezor vetem pas lindjes se Jezu Krishtit, pasi me perpara idete fetare kane pasur karakter pagan e politeist dhe akti i fundit, i lidhur me politiken skllavopronare, konsiderohet nje nder gabimet e panumerta njerezore deri ne ate kohe mbi c’baze ndodhi sakrifica ne kryqezim e Jezu Krishtit per te ndrequr keto gabime; – personalisht mund te gaboj ne percaktimin e ketij konsideracioni, pasi eshte nje problem vetem teologjik). Trajtimi i ideve fetare sipas hapsires teologjike eshte nje profesion krejt me vete qe pak njerez dine ta realizojne. Per te qene te sakte, me teologet fillon profesioni i filozofit dhe intelektualit (nuk pretendoj qe problemet fetare mund t’i trajtoj sakte nga pikepamja teologjike, keshtu qe nuk eshte per t’u habitur qe perfundimet e mia filozofike te jene ne kundershtim me perfundimet teologjike). Por me ka habitur fakti i mostrajtimit te ideve fetare nga pikepamja historike duke mos i lidhur etapat e zhvillimit social me format e ideve fetare. Ne fund te fundit ka vend pyetja: Perse format fetare kane kaluar nga kultet pagane  ne politeizem, e pastaj ne monoteizem, dhe jo e kunderta? Cfare perfaqeson kjo rruge nga pikepamja teologjike? Mos valle ky kalim eshte argumenti me i pare mbi tendencen dhe mundesine e gjetjes se ZOTIT ne menyre praktike? “Ateistet” europiane ne kete pike kane heshtur per paaftesi intelektuale. Ata asnjehere nuk i jane pergjigjur pyetjes: perse idete fetare kane nje dinamike nga shumesi ne njejes, dmth nga e komplikuara drejt se thjeshtes; qe fare mire mund te perkthehet: nga e panjohura fetare drejt njohjes se ZOTIT, pasi ZOTI eshte NJE dhe i VETEM?

2-Filozofike, ku pjesmarresit kane ecur ne gjurmat e teologjise dhe mund te permend: Filonin (13 Pa.Kri. – 54 Pas Kr.), Shen Augustin (354 – 430), Fridrih Hegelin (1770 – 1831), Ludwig Fojerbahun (1804 – 1872), Bruno Bauerin (1809 – 1882). Por asnjeri nga keta autore nuk ka percaktuar raportin hapsinor te ideve fetare me idete filozofike. Vetem tek Ludwig Fojerbahu kam gjetur postulatin se qenien e Fese eshte nje filozofi te vertete. Me gjysem zeri eshte pranuar, duke e trajtuar politikisht, se filozofia dhe feja jane formalisht te kunderta, pasi ne thelb nuk jane te tilla (sipas Karl Marks – “Rreth kritikes se filozofise hegeliane te se drejtes”), por asnjeri nuk e ka thene se idete fetare jane me te hershmet ne kohe se cdo ide tjeter te prodhuar nga Njeriu, e per rrjedhoje idete filozofike rrjedhin ne menyre te drejteperdrejte nga idete fetare duke qene femijte e saj. Nxjerrja e raportit hapsinor te ideve fetare me te gjithe idete e tjera politike, juridike, artistike, letrare e deri ne ato shkencore, e permbys te gjithe perfytyrimin qe ne kemi per menyren e zhvillimit te Races Njerezore ne Toke, te pakten ne keto 2000 vjetet e fundit (nuk eshte i mjaftueshem postulimi i varesise se ideve nga qenia shoqerore; te pakten rasti i ideve fetare tregon se ky postulat nuk ka vend ne kete rast; perkundrazi, jane idete fetare qe percaktojne qenien njerezore ne raport me kafshet; – materializmi i shek. te XIX i eshte shmangur kesaj rruge per efekt te paaftesise se deklaruar, sic do ta shohim ne vazhdim, por se pari ajo duhet konstatuar dhe materializmi i asaj kohe ka vuajtur nga kjo semundje qe u eshte transmetuar politikaneve te mevonshem te shekullit te XX-te). Kalimi nga shumesi ne njejes eshte nje thjeshtim ne procesin social, por filozofet e vetequajtur materialiste te shek. te XIX-te nuk e kane marre parasysh kete dukuri duke postuluar se zhvillimi behet nga e thjeshta drejt se komplikuares (F.Engels, Dialektika e natyres) dhe problemi i fese ka ecur ne nje rruge mistike te panevojshem, dmth politike (vetem politika, dhe jo mitologjia, eshte perfaqesuesi me i devotshem i mistikes).

3-Politike, ku pjesmarresit kane ecur ne gjurmet e permbysjes se dialektikes duke futur ne skenen e veprimit politik kontradiktat mes grupeve dhe klasave. Ne kete menyre i kane paraqitur idete fetare te bashkangjitura me perleshjet shtazore te nje instikti qe nuk ka asnje lidhje me Fene. Ne realitet interpretimet e ideve fetare sipas formes politike nje presje e ndan nga forma shtazore. Mund te permend Karl Marksin (1818-1883), Frederik Engelsin (1820-1895), V.I.Leninin (1870-1924), Bertrand Russell (1872-1970) te cilet shqiptaret pretendojne se ja i njohin mire filozofite perkatese, sidomos tre te pareve. Kam rast t’u vertetoj se kjo eshte nje genjeshter tjeter e madhe ne te gjithe permasen e pretenduar. Pasi, sic do ta shohim ne vazhdim, ketu ka filluar dhe mbaruar manipulimi i Njerezimit nen termin ateizem dhe shqiptaret jane produkti i ketij mashtrimi. Asnjehere politika nuk e ka trajtuar problemin nga pikepamja e unitetit historik qe ajo ka pasur me institucionet fetare dhe llojshmeria e ketij uniteti tregon sot se dallimi midis racave nuk eshte as biologjike, as sociale, as vetem politike, por ajo eshte e varur tipikisht nga forma e lidhjes se institucioneve fetare me institucionet politike. Nga forma e kesaj lidhjeje varet gjendja historike e racave njerezore ne Toke.

Por te tre keto forma analitike e kane konsideruar Fene te lindur perpara tyre dhe mbi kete baze fillon rruga e gjitheseiciles. Ekzistenca e ketij FAKTI dhe mos marrja parasysh e tij eshte treguesi me kryesor qe te tre format analitike te mesiperme te mos jene ne perputhje me kohe-hapesiren e vet duke kundershtuar vetveten. Ne po ndjekim formen filozofike materialiste, por jo ate materialiste te shek. te XIX-te, per te pare perputhjen e pretenduar dhe cfare fshehin “ateistet” shqiptare me deklaratat e tyre edhe pse jam i bindur qe ndergjegja, botekuptimi, pasioni dhe ajo qe flasin nuk perputhen ne asnje rast per kete problem (ky kendveshtrim perben thelbin e vellimit te dyte te “Tjetersimi i Historise ose….”: “Feja dhe Intelektualet”, prej nga eshte marre nje pjese e ketij artikull ne menyre perpunuese).

Zberthimi i termit, nga pikepamja gjuhesore shqipe, na jep kete panorame analitike:

“ATEÌZ/ËM,~MI m. Mohimi i qenies se cfaredo perendie, te hequr dore nga cdo besim fetar; te qenit ateist. Ateizmi shkencor (luftarak). Kendi i ateizmit. Ne frymen e ateizmit (Fjalor i Gjuhes se sotme Shqipe, Tirane 1980).

  • Zberthimi gjuhesor nuk eshte i plote, pasi e kufizon problemin thjeshte ne nje deshire individuale kur shembujt e marre nuk kane lidhje me kete individ. Pra nga pikepamja gjuhesore termi ateizem nuk zberthehet plotesisht duke i hapur rruge mashtrimit filozofik. Nuk po flas pastaj per termin “ateizem shkencor”, fallsiteti i se ciles duket ne menyre shume elementare, pasi nuk kane dhene asnje element shkencor te pozicionit te ateistit.

Krahasimi i dy lloj fjaloreve tregon se ky mashtrim eshte prezent dhe i ka sherbyer politikes, jo vetem shqiptare, per te fshehur krimin e saj.

Zberthimi i termit, nga pikepamja filozofike, nxjerr ne pah kete manipulim fare hapur ku filozofet, qe nuk jane marre fare me kete problem, akuzohen si ndertuesit e ateizmit shkencor. Kemi marre per baze nje seri fjaloresh filozofike per te pare shkallen e perputhjes dhe permasat e ndryshimit midis tyre, por duke realizuar dhe komentin e pretendimit filozofik, pasi ky i fundit jo rralle eshte fals, dmth i pavertete:

Sipas Fjalor i Filozofise, Tirane 1982, termi ateizem ka kete permbajtje:

“Ateizëm (greq. α – parashtese mohuese; theós – zot; mohim i zotit), sistem pikepamjesh shkencore qe mohojne ekzistencen e cfaredo perendie, qe eshte kunder cdo besimi fetar. / Objekti i ateizmit eshte te shpjegoje shkencerisht shkaqet e lindjes dhe te ekzistences se fese, te kritikoje teorite e dogmat fetare, te zbuloje rolin reaksionar social te fese dhe te tregoje rruget e metodat e pershtatshme per crrenjosjen e besimeve fetare nga ndergjegjja e njerezve e per te luftuar kunder obskurantizmit fetar. Baza filozofike e ateizmit eshte botekuptimi materialist shkencor. Lufta midis ateizmit dhe fese eshte shprehje e luftes se klasave.

  • Qe autoret e ketij fjalori ja kane futur kot ne te gjithe permbajtjen e zberthimit as mos e diskutoni, por nuk arrij te kuptoj se cili ka qene qellimi i perbashkimit te termave: botekuptim materialistateizemfelufte klasash kur ato nuk kane asnje perputhje kohore ne lidhje me zanafillen e gjitheseiciles dhe, mbi te gjitha, nuk kane asnje perputhje te qenies se tyre reale. Ne qofte se botekuptimi, ateizmi dhe feja lidhen me ndergjegjen e individit njeri, lufta e klasave eshte nje realitet objektiv i trasheguar ne menyre krijuese nga vellezerit kohore shtazore. Atehere cila eshte lidhja midis ideve fetare dhe luftes se klasave, kur e dyta eshte produkt i se pares ne menyre te drejteperdrejte nga tjetersimi i veprimtarise sociale te Njerezimit pjesor? Kjo eshte analoge me pyetjen: cili eshte dallimi midis shoqerise njerezore dhe shoqerise se peshkaqeneve?

Sipas Fjalor i Filozofise, me autor Ekrem Myrtezai, Tirane 2007, termi ateizem ka kete permbajtje:

“ATEIZËM, MI (gr “α” – jo dhe “theos” – Zoti; gjerm. Atheismus; fr. αtheisme; ang. αtheism) – pikepamje teorike apo bindje e aresyes se shendodhe, sipas se ciles Zoti nuk ekziston dhe rrjedhimisht, nuk ekzistojne as engjejt, djajte, pavdekshmeria e shpirtit, bota e perjetshme, etj.; mohimi i fese, besimit fetar, etj. Fillet e ateizmit i gjejme qysh ne filozofine antike greke e romake (Leukipi, Demokriti, Anaksagora, Empedokli, Epikuri, Lukreci, etj.). Megjithekete, ateistet me te njohur u paraqiten ne shekullin XVIII, ne kohen kur zvillohet nje lufte e ashper (teorike e praktike-politike) kunder rendit te vjeter feudal dhe ideologjise se tij: Dideroi, Holbahu, Lametri, Helveciusi, etj. Holbahu, i quajtur “armik personal i Zotit” eshte autor i shume veprave kunder fese ne pergjithesi, dhe krishterimit, ne vecanti (“Sistemi i natyres”, “Krishterimi i demaskuar”, etj.). Sipas materialisteve franceze te shek. XVIII dhe iluministeve, feja, dhe lidhur me te besimi ne ekzistencen e Zotit, jane produkte te mosdijes, te injorances. Perfundimi: me zhdukjen e mosdijes do te zhduken edhe feja e besimi. Ne shekullin XIX, materialisti gjerman Ludvig Fojerbahu i beri nje kritike te ashper fese, ne pergjithesi, dhe krishterimit, ne vecanti. Ne veprat e tij te njohura “Thelbi i krishterimit” dhe “Thelbi i fese”, Fojerbahu paraqitit nje ateizem te mbeshtetur ne antropologjizmin: feja dhe Zoti jane projeksione te deshirave te parealizuara te njeriut; feja eshte nje trajte e tjetersimit te njeriut, kurse perfytyrimet fetare nuk jane gje tjeter vecse bartja imagjinare e botes tokesore ne boten qiellore; nuk eshte Zoti qe ka krijuar njeriun, por ky i fundit ka krijuar Zotin sipas shembellimit dhe deshirave, aspiratave, halleve e nevojave te veta. Dallojme shume lloje, trajta te ateizmit: ateizmin naiv: bindja e disa njerezve apo grupeve te caktuara sociale, te cilet nuk dine per ceshtjen e Zotit dhe, prandaj refuzojne nje entitet te tille; ateizmi teorik synon qe mohimin e ekzistences se Zotit, dhe bashke me te mohimin e cdo qenie tjeter imateriale, ta provoje me te dhena logjike, shkencore, historike, psikologjike; kete lloj ateizmi e shqeteson provimi i ekzistences se Zotit; ateizmi postulator: ateizmi, te cilin N.Hartmani e paraqiti ne vepren e tij “Etika”: supozimi i ekzistences se Zotit eshte ne kundershtim me supozimin e ekzistences se lirise, kurse pa liri nuk mund te kete as veprim moral. Prandaj, thote Hartmani, ekzistenca e Zotit dhe e lirise, si parakusht per veprim moral, jane te papajtueshme, sikurse teza dhe antiteza. K. Marksi ishte i mendimit se i tere ateizmi i deriatehershem (paramarksist)) kishte karakter “teorik” (vetem shpjegonte teorikisht pamundesine e ekzistences apo te njohjes se zotit). Marksi insistonte me heqjen praktike te kushteve sociale qe mundesonin ekzistencen e fese dhe te besimit fetar. “Baza e kritikes afetare eshte njeriu, ai e krijon fene, kurse feja nuk e krijon njeriun….Detyra imediate e filozofise, qe ndodhet ne sherbim te historise, eshte qe, pasi te jete demaskuar figura e shenjte e vetedijesimit njerezor, te demaskoje vetetjetersimin ne figuren e tij profane. Kritika e qiellit shnderrohet keshtu ne kritiken e tokes, kritika e fese – ne kritiken e se drejtes, kritika e teologjise – ne kritiken e politikes”. Marksizmi gabon kur tere ceshtjen e fese e te besimit e trajton nga aspekti material, duke mos perfillur aspak ndergjegjen e njeriut si nje entitet tejet specifik, i cili nuk mund te shpjegohet  vetem me faktoret ekonomike dhe shoqerore.

  • Duke perjashtuar raportin midis ideve fetare dhe institucioneve te tyre, autori ka permbledhur nje teresi faktesh duke dhene, ndoshta, panoramen me te sakte te asaj se cfare ka ndodhur me botekuptimin fetar ne Bote pergjate shekujve te fundit. E keqja e kesaj analize eshte pranimi i njerit krah te kritikes formale pa qene i afte te jape zgjidhjen e problemit. Kunderveprimi teorik i pretendimeve marksiste nuk ka gjasa te jete i vertete pasi ekziston pretendimi i kundert i moszgjidhjes se ketij problemi, sic do ta shohim ne vazhdim.

Sipas Fjalor Filozofik, me autor Servet Pellumbi, Tirane 2011, termi ateizem ka kete permbajtje:

“ATEIZËM, (greq. α – parashtese mohuese; theos – Zot; mohim i Zotit), sistem pikepamjesh e bindjesh qe mohon ekzistencen e cfaredo perendie, qe eshte kunder cdo besimi fetar. Liria e ndergjegjes qe sanksionohet ne kushtetutat e shteteve demokratike, lejon si lirine e besimit ne fe, ashtu dhe ateizmin, mosbesimin e plote apo te pjesshem ne asnje fe. Sipas Almanakut te vitit 1994 ne bote ishin rreth 240.3 milion ateiste te deklaruar. Karta Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut, ne nenin 18 te saj, i njeh cdo personi te drejten e lirise se mendimit, te ndergjegjes dhe te fese.

  • Autori eshte kufizuar ne pranimin e veprimit politik nderkombetar duke ju shmangur thelbit te problemit. Profesori i filozofise duhet te kishte ditur te jepte panoramen e ideve fetare sipas asaj te “zgjidhur” sipas hipotezes se kaluar dhe sipas filozofise se imponuar politikisht. Duke mos bere as njeren dhe as tjetren profesori i filozofise ka dashur te rregulloje ndergjegjen e vet ne syte e shqiptareve me statistika jashte domethenies, pasi shifra ne fjale nuk eshte tregues mbi lidhjen e ZOTIT me njeriun, por tregon sasine imponuese te politikes mbi njeriun ne menyre individuale.

Sipas Fjalor i Filozofise, i serise Larousse, me autor Didie Zhylia, Tirane 1994, termi ateizem ka kete permbajtje:

“ateizmi, doktrine apo qendrim qe mohon cdo perfytyrim te nje Zoti si nje person i gjalle. Ne kete kuptim, si deizmi qe mohon cdo perfytyrim te Zotit, si panteizmi, qe identifikon Zotin dhe natyren (Spinoza) jane ateizem; ky eshte kuptimi i ateizmit ne gjuhen klasike. Sot nocioni i ateizmit ka nje shtrirje shume me te gjere, tregon doktrinen apo qendrimin qe mohon ekzistencen e Zoti, cilidoqofte ai. Ky mohim nuk eshte gjithmone i shprehur qarte; ka njerez, thote Nicja, qe nuk jane preokupuar kurre nese ekziston apo jo Zoti, shqetesimi i tyre i vetem eshte problemi i gjendjes se njeriut dhe i destinacionit te tij. /  Fojerbahu dhe Marksi kane krijuar teorine moderne te ateizmit; cdo besim te Zoti eshte nje “tjetersim”, nje arratisje nga realiteti, nga problemi themelor qe nuk eshte problemi i ekzistences se Zotit, por ai i se ardhmes se njeriut. Kur Marksi thoshte se “feja eshte opium i popujve”, ai donte te thoshte se punetori i tjetersuar ne pune dhe qe jeton pa shprese per kushtet me te mira ne kete bote, genjehet me idene e “nje bote tjeter” me te mire, ku do te gjeje vendin qe i takon, ndersa sipas Marksit, ai e ka shpetimin ne kete bote: ndergjegjja revolucionare duhet te zevendesoje tek ai ndergjegjen fetare (ne te vertete ky eshte perfundim bolshevik dhe jo marksist, GH).

  • Kjo enciklopedi e trajton problemin ne menyre te paragjykuar, perderisa pranon anen formale te mos pranimit te Zotit pa e cuar me larg kete paragjykim. Nuk eshte e qarte ne ateistet tentojne ndonjehere te argumentojne mosekzistencen e Zotit ne planin filozofik apo ne ate real. Sipas pikepamjes se fjalorit mjafton te thuash se nuk ka Zot dhe nenkuptohesh si ateist. A nuk do te thote kjo, ne menyre nenkuptuese, se ateistet jane thjeshte fjalamane duke mos pase asnje sens praktik qofte ne planin filozofik e qofte ne ate historik? Nuk eshte e qarte se cili eshte raporti midis ideve fetare dhe institucioneve te tilla ne Historine e Njerezimit. Pastaj analiza, sipas ideve marksiste, nuk duhet te jete e plote po te kemi parasysh vepren e Marksit per kete teme (variantin bolshevik). Po ta lexosh kete ide te Marksit ne vepren ku i ka shkruar keto rreshta (Rreth kritikes se filozofise hegeliane te se drejtes, Tirane 1979) arrihet ne nje perfundim krejt tjeter per tjeter, sipas te cilit: Feja eshte opium per njeriun, por nje opium i domosdoshem! Merita e Marksit qendron ne trajtimin e institucionit fetar si nje institucion politik duke e ndare nga idete fetare, por pa treguar ne asnje rast se cili eshte roli i ketyre institucioneve dhe ketyre ideve ne Historine e Njerezimit. Ne kete pike jane bllokuar te gjithe te vetequajturit marksiste dhe vetem kaq. Ka qene bashkepunetori i Marksit, F.Engelsi, qe pati pranuar se “Nje feje, qe pushtoi Perandorine Romake qe ishte shtrire ne te gjithe boten dhe sundoi per 1800 vjet ne pjesen me te madhe te njerezimit te qyteteruar, nuk mund t’ia dalesh vetem duke thene se eshte nje marrezi e perftuar nga disa mashtrues” (F.Engels, Bruno Baueri dhe Krishterimi i hershem, K.Marks-F.Engels, Mbi Fene, Tirane 1979). Atehere problemi rezulton te jete shume-shume me i thelle dhe materialistet e te gjithe koherave kane genjyer simpatizantet e tyre, pasi, sic do te shohim, zgjidhja materialiste eshte tjeter per tjeter dhe krejt me ndryshe nga ai i te quajturve ateiste, qofshin dhe jo shqiptare.

Sipas Enciklopedia e pergjithshme, e serise Oxford, Tirane 2006, termi ateizem ka kete permbajtje:

“ateizem (nga greq. a theos ‘pa zot’) Mohimi i ekzistences se cfaredo zoti ose qenieje te mbinatyrshme. Nuk duhet te ngaterrohet me AGNOSTICIZMIN, i cili thote se, meqe ekzistenca e zotit as nuk mund te provohet dhe as nuk mund te hidhet poshte, atehere nuk duhet te jete objekt i besimit ose i mosbesimit. Ateisti mendon, perkundrazi, se vete nocioni i zotit eshte pa kuptim, pikepamje kjo qe ndeshet edhe te disa besime aziatike, si budizmi THERAVADA. Ne shekullin XIX MARKSI e bazonte ateizmin e vet te MATERIALIZMI dhe kerkonte heqjen e fese, te cilen e shihte si mbeshtetese te nje rendi ekonomiko-shoqeror te padrejte. Teoria komuniste e zhvilluar nga marksizmi eshte rreptesisht ateiste. NIETSCHE-ja shpalli ‘vdekjen e zotit’ dhe nxiti njeriun ta kerkonte kuptimin e jetes vetem tek vetja, nje qendrim te cilin e moren edhe ekzistencialistet e shekullit XX, si HEIDEGGER-i dhe  SARTRE-i. Shkolla moderne filozofike e POZITIVIZMIT LOGJIK eshte gjithashtu ateiste, duke argumentuar se atesyetimet fetare jane logjikisht te pabazuara, meqe dija mund te nxirret vetem nga vezhgimi dhe pervoja.

  • Ne keto rreshta, problemet e pretenduara si materialiste nuk jane shume te sakta, per te mos thene qe jane te pasakta me teresi. Injektimi qe i behet materializmit sikur eshte i lidhur me marksizmin, dhe ky i fundit me ateizmin, eshte fund e krye nje trillim qe ka per qellim te fshehe luftetaret e vertete kundra institucioneve fetare te epokes “revolucionare” borgjeze, prej nga e ka burimin politika e sotme europiane. Eshte nje propogande e shemtuar politike e cila ka per qellim te fshehe gjurmet e prejardhjes historike te institucioneve dhe elementeve te sotem sociale dhe te gjithe dinamiken e tyre pergjate 2000 vjeteve te pakten. Shtremberimi i historise europiane te ketyre 2000 vjeteve e ka burimin pikerisht tek termi ateizem, packa se gjitheshka eshte e trasheguar ne menyre tjetersuese nga vepra historike e institucioneve fetare. Ne do ta shohim ne vazhdim qe kjo veper eshte e shtremberuar pikerisht nga autoret e marksizmit dhe nga mosdija e tyre per problemet e gjenezes se ideve fetare ne Historine e Njerezimit. Te pakten lidhja e materializmin me marksizmin per problemin e fese eshte teper e lehte te diskretitohet dhe ne kete pike marksizmi permbyset me lehtesi (bile idete fetare jane ato qe e bejne marksizmin e proletareve te pavlefshem qe ne hapat me te para te tij). Pervetesimi qe diktatoret e shek. te XX-te i bene teorise marksiste duke e permbysur ate qe ne fillimet e ketij shekulli (1905 – artikulli i V.I.Leninit mbi shtetet e bashkuara te Europes) te con ne zbulimin e percaktimit te thelbit te qenies se revolucioneve borgjeze ne Angli (shek. XVII), France (shek XVIII) dhe te atyre socialiste ne Rusi (1917), Kine (1949) e vendet e vetequajtura socialiste (pergjate mesit te shek. te XX-te, pas Luftes se Dyte Imperialiste) si revolucione kriminelesh, hajdutesh dhe mashtruesish ordinere (te pakten librat: “Libri i zi i revolucionit francez”, permbledhur nga fr. Renaud Silly, Tirane 2012, dhe “Libri i zi i komunizmit, krime-terror-shtypje” me autore Stephane Courtois, Nicolas Werth, Jean Louis Panne, Andrzej Paszkowski, Karel Bartosek, Jean-Louis Margolin, Tirane 2000, ne kete pike perputhen plotesisht).

Gjithkush e kupton se zberthimi filozofik, sipas ketyre enciklopedive, e percakton marksizmin politik si babain e ateizmit “shkencor” (e ve ne thojza, sepse ateizmi ne cfaredo shkalle qe te jete nuk ka asnje element shkencor) dhe kjo eshte pika e pare qe nuk eshte ne perputhje me realitetin filozofik. E keqja e kesaj pune ne Shqiperi eshte fakti i publikimit te ideve marksiste sipas perkthimeve te marra nga shkolla bolshevike dhe jo nga origjinali. Shkolla komuniste shqiptare perbashkoi shkollen bolshevike me shkollen britanike per kete problem duke i dhene nje pamje unikale te ashtequajturit ateizem. Ekziston nje informacion tipik per te kunderten e ketij pretendimi, cka e nxjerr jashte loje marksizmin filozofik ne kete drejtim. Bile ajo qe thuhet ne rreshtat e meposhtem krijon mundesine e permbysjes se marksizmit ne pjesen filozofike te tij. Informacioni eshte nje leter e F.Engelsit drejtuar F.Meringut pak kohe para nderrimit te jetes te Engelsit dhe e konsideroj nje fat te madh ekzistencen e saj per t’i treguar lexuesit qe me marksizmin vetem eshte spekulluar pa fund. Materiali ne fjale eshte nje permbysje e te gjithe asaj qe eshte propaganduar per mbi nje shekull ne adrese te marksizmit filozolfik, por qe vazhdon edhe sot ne formen ekonomike. Kjo leter e sterzgjatur ne mes ka kete permbajtje, te cilen, ata qe kane mbaruar shkollen shqiptare, sidomos universitetin,degen filozofi, duhet ta lexojne me shume-shume kujdes:

“Përveç kësaj (behet fjale per thelbin e marksizmit, GH), është lënë jashtë edhe një pikë tjetër, e cila, ç’është e vërteta, zakonisht nuk është theksuar sa duhet si në veprat e Marksit, ashtu edhe në veprat e mia, dhe për këtë faji na bie njësoj ne të gjithëve. Dhe pikërisht – në fillim ne ngulmuam kryesisht, dhe duhej të ngulmonim, në nxjerrjen e ideve politike, juridike dhe të pikëpamjeve të tjera ideologjike e të veprimeve të kushtëzuara prej tyre nga faktet ekonomike që janë në themel të tyre. Këtu për shkak të përmbajtjes ne atëhere lamë pas dore çështjen e formës: Ç’rrugë ndjek formimi i këtyre ideve etj (nenvizimi i imi, G.H.).” (Letra e Engelsit drejtuar Meringut 14 korrik 1893, Marks-Engels, Letra të zgjedhura, f. 674-680).

Komenti e ketyre rreshtave eshte i thjeshte: autoret e marksizmit nuk jane marre me problemin e lindjes dhe zhvillimit te ideve fetare. Cdo adresim qe u behet atyre eshte spekullim i paster dhe manipulim i vepres se tyre, te pakten per kete problem. Por kjo con ne disa pyetje qe kane nje pergjigje pak te veshtire: si do te ishte permbajtja e marksizmit filozofik po te zbulohej rruga e formimit te ideve fetare ne planin filozofik dhe ate historik? A kane lidhje faktet ekonomike me idete fetare? Cila eshte permbajtja e fakteve ekonomike ne vetvete qe prezumojne lindjen e ideve fetare dhe a ndodh ky proces?

Pikerisht faktet ekonomike qe percaktojne lindjen e ideve fetare kane mbetur te panjohura akoma dhe te vetequajturit politikane marksiste kane genjyer fare hapur popujt e tyre, pergjate gjithe kohes se sundimit te tyre diktatorial. Por edhe ne qofte se do te tentohet ndonjehere te behet kjo pune do te shihet qe faktori i panjohur i lindjes se ideve fetare nuk ka asnje lidhje me faktoret ekonomike. Lindja e ideve fetare nuk eshte pune e njeriut individ dhe ketu eshte pika e pare e mashtrimit ateist (eshte tjeter pune transformimet e ideve fetare nga paganizmi, kalimi neper  politeizem dhe arritja ne monoteizem;  – sekreti qendron ne lindjen e besimit fetar dhe cfare perfaqeson ky besim. Te vetequajturit ateiste akoma nuk e kane kuptuar se mohimi i fese eshte i barasvlefshem me mohimin e Races Njerezore ne Toke dhe dallimi nga paraardhesit shtazore [termi paraardhje, ne kete rast, ka karakter KOHOR dhe jo biologjik apo filacioni] qendron pikerisht tek besimi fetar; vetem besimi fetar perben qelizen absolute te ndryshimit midis botes shtazore dhe Botes Njerezore). Por te vetequajturit ateiste nuk i kane thene Njerezimit se ateizmi ka lindur vetem ne brendesi te besimeve fetare europiane si nje kunderti politike dhe jo me gjere (kalimi nga katolicizmi ne protestanizem dhe luterizem me ane te reformacionit perben thelbin imagjinar te ateizmit dhe argumentin e vetem ku mbeshteten antinjerezit; lidhja me nje veprimtari filozofike helene me pamje ateiste eshte nje mashtrim politik qe ka shebyer per te justifikuar grabitjen qe politika u ka bere institucioneve fetare).

Ne qofte se do te perbashkojme te tre kategorite e analisteve te ideve fetare do te shohim se te gjithe e kane vene nga nje tulle, dikush te madhe e dikush me te vogel, ne zbulesen e thelbit te FESE ne Historine e Njerezimit, por ka dhe nga ata qe “padashje” i kane mbuluar gjurmet e ketyre tullave duke fshehur elementet e zbulimit. E keqja qendron se historia politike dhe vete politika e ka trajtuar problemin sipas rrjedhimeve dialektike duke kryer nje mohim formal nga paraardhja drejt pasardhjes. A ka qene i drejte apo i padrejte ky veprim nuk e kam te veshtire ta gjej, por me intereson te gjej zbulimin e seicilit grup analitik dhe cfare te mire i ka sjelle Njerezimit (vetem sipas kesaj rruge ne kemi mundesi te gjejme pozitiven dhe negativen e asaj qe ka ndodhur ne Toke prej me shume se 3000 vjetesh, duke perjashtuar aktlindjen e ideve fetare).

Nga i gjithe ky zberthim gjuhesoro-filozofik del pyetja qe i drejtoj miqve te mi ne fb, pa pasur asnje qellim ofendimi kundervenes: pse jane bere ne kohen e diktatures, duke vazhduar akoma edhe sot, “ateiste” politikanet dhe intelektualet shqiptare (interesantja qendron se vetem keto kategori njerezish ne brendesi te shoqerise shqiptare u bene te tille, ndersa populli i thjeshte “heshti” duke ndjekur Dom Shtjefen Kurtin deri ne vetesakrifice, i detyrueshem per hir te betimit historik si nje karakteristike e qenies NJERI dhe Fetar)?

Te shumta duhen konsideruar aresyet perse poltikanet dhe intelektualet shqiptare te epokes enveriste u bene “ateiste” ne thojza, por anen individuale te gjithseicilit e kam perjashtuar si argument, pasi asnjeri nuk eshte i afte te mbroje vetveten ne pozicionin e pretenduar (interesant eshte fakti se njerezit e shkolluar pretendojne te jene ateiste ku vendi, ku ata jane bere intelektuale, eshte i shpikur posacerisht nga teologu historik; ky eshte rasti tipik i nje hajduti i futur ne nje objekt per te grabitur qe bertet kapeni hajdutin).

Se pari, shqiptaret masivisht vinin nga nje pozicion pagan (jo politeist) teper te afert kohor (Franc Nopce e kishte konstatuar pranine e besimeve pagane parapoliteiste tek shqiptaret e Dukagjinit te Poshtem edhe ne fillim te shek. XX-te) te ketyre lloj besimesh fetare. Shqiptaret e kishin vertetuar prej kohesh qe nderrimi i formes fetare nuk ishte problem per nje kategori te madhe prej tyre (brenda 2000 vjetesh shqiptaret dhe paraardhesit e tyre e kishin nderruar formen e besimit fetar 6 here pa kaluar ne asnje rast neper politeizem, por duke alternuar format e monoteizmit, pa mohuar ne asnje rast paganizmin e tyre fetar, dhe duke krijuar pamjen e genjeshtert te tolerances fetare; – kjo e fundit vetem ne krahinen e Lures (per kete shih Kararet e Dheut – Kanunin e Lures, revista Dibra dhe Dibranet, 1981) eshte e ligjeruar ne kete menyre, kurse ne te gjitha krahinat shqiptare kjo tolerance nuk ekziston. Edhe Kanuni i Laberise (Neni 14 – Liria e besimit) pretendon per te njejten gje, por vihet dyshimi mbi vertetesine e ketij fakti pasi duhet te kemi bashkeekzistence te dy besimeve fetare ne te njejten zone dhe argumentimin e alternimit te besimeve fetare brenda familjes. Por autori formal i ketij kanuni (Prof. Dr. Ismet Elezi) e ka parakaluar kete kerkese thelbesore per tolerancen duke bere nje hap manipulator edhe me te madh perpara, pasi na ka dhene me te vertete nje sihariq shkencor ne kete fushe. Sipas tij nder dallimet thelbesore te ketij kanuni me ate te Lek Dukagjinit dhe Skenderbeut qendron ne aresyen e zhvillimit te marredhenieve kapitaliste te prodhimit me heret ne Laberi se sa ne zonat ku aplikoheshin kanunet e mesiperme, – f. 27, bot. 2006. Ky pretendim i profesorit te jurisprudences e ka nje aresye perse eshte shpikur ne kete material dhe ne kete kohe (pergjigjen per kete argument do ta marre ne artikullin: Perse u manipulua vepra e Sami Frasherit), por tani e meriton nje ballafaqim me realitetin e kohes (rreth vitit 1926-27) ku ekzistojne te dhenat e para ekonomike mbi zhvillimin e krahinave te shtetit te sapoformuar shqiptar dhe Laberia e tij ndodhet ne te njejtin nivel me te gjitha krahinat e tjera shqiptare (krahasimi eshte bere per te 10-te prefekturat e asaj kohe). Materiali eshte marre nga botimi “Shqipria me 1927”, botuar me 1928 me autor inspektorin e Ministrise P. Mbrendshme Teki Selenica, si me poshte, ku toponimet, edhe pse te ndryshme ne material, jane sipas botimit te atehershem:

Zhvillimi i prefektures se Vlores ne raport me 10 prefekturat (1926-1927)

Shqiperia e viteve 1926-27 ndahej ne 10 prefektura, ku Laberia ndodhej ne dy prefektura: siperfaqja kryesore, ne ate te Vlores dhe pjesa tepelenase ne ate te Gjirokastres (ne te vertete krahasimi ne keto kushte e favorizon Laberine ne drejtim te zhvillimit social pasi pjesa tepelenase e Laberise eshte zevendesuar me pjesen bregdetare te prefektures se Vlores).

Prefektura e Vlores kufizohej: ne veri nga Vjosa qe e ndan nga n/prefektura e Fierit dhe e Mallakastres, ne lindje nga Vjosa dhe prefektura e Gjinokastres, nga jugu me detin Adriatik dhe n/prefekturen e Tepelenes, nga perendimi me detin Jon dhe Adriatik.

Prefektura e Vlores perbehej nga qendra (Vlona) nje n/prefekture (Himara) dhe nje krahine (Mesapliku) te cilat permbanin 93 katunde (ku 86 ne qendren e Vlones dhe 7 ne Himare), 10 184 shtepi (ku 8786 ne qendren e Vlones dhe 1398 ne Himare), 45 497 fryme (ku 37 454 ne qendren e Vlones dhe 8043 ne Himare; nga keta 29 856 muhamedane, 15567 ortodokse dhe 74 katolike-ne kete numer perfshihen edhe hebrejte) me nje siperfaqe totale prej 1360,2 km2, me nje densitet prej 34 banore per km2.

Prefektura e Vlores kishte 30% te arsimuar dhe 70% analfabete. Shkalla e arsimimit ishte: 26 me universitet ne Vlore dhe 25 ne Himare, 33 me gjimnaz ne Vlore dhe 150 ne Himare, 6978 me fillore ne Vlore dhe 500 ne Himare, me studime ne Itali e Greqi 32 ne Vlore e 59 ne Himare. Per problemet shendetesore ne kete prefekture vepronin 8 mjeke (7 ne Vlore e 1 ne Himare), 2 dentiste ne Vlore, 1 mami ne Vlore, 5 farmaci ne Vlore. Prefektura kishte nga nje zyre telegrafike ne Vlore e Himare, nga nje zyre postare ne Vlore e Himare, 15 telefona ne Vlore e 4 ne Himare, 8 makina ne Vlore e 2 ne Himare. Ne Vlore kishte nje kinema, nje band muzikore, nje fletore.

Ne qytetin e Vlores pas 1912 kishte pasur keto tituj gazetash dhe revistash:

1913 – Perlindja Shqiptare me drejtor D. Berati

1921-22 – Shpresa Kombetare me drejtor Marigo J. Pozio

1921-23 – Mbrojtja Kombetare me drejtor Dom Mark Vasa

1921-22 – Atdheu me drejtor Seid Kemal

1921-22 – Fial e lire me drejtor Abdul Kuci

1923 – Politika me drejtor Seid Kemal

Te ardhurat e prefektures se Vlores per vitin 1926 ishin 1 721 039 Fr. ar e 07 qind. Duke zene vendin e peste ne rang republike.

Gjendja Fetare

Ne prefekturen e Vlores ndodheshin 55 xhami, 1 medrese, 70 hoxhe, 1 teqe, 2 sheh, 3 dervish, 64 kisha (49 ne Himare), 1 metropolit, 35 prifterinj (17 ne Himare), 17 manastire (7 ne Himare).

Nepunesat e Prefektures

Sasia e nepunsave qe  sherbenin ne qendren e Prefektures dhe ne N/Prefekturen e Himares ka qene kjo: ne administrate 10 (3 ne Himare), finance 16, drejtesi 20 (2 ne Himare), aresim 27 (10 ne Himare), botore 5 (1 ne Himare), post-telegraf 15 (3 ne Himare). Ne kete prefekture kishte 30 shkolla foshnjore, fillore e plotore me 53 mesues dhe nje shkolle te mesme me kater mesues

Gjendja bujqesore

Ne prefekturen e Vlores ndodheshin: 11 341 hektare are (10 000 ne Vlore e 1341 ne Himare), 964 hektare vreshta (800 ne Vlore e 165 ne Himare), 1255 hektare kopshte (830 ne Vlore e 425 ne Himare).

Prodhimi bujqesoro-blektoral

  emertimi                 sasia                              renditja midis prefekturave

 

Grure                    8168 kv (668 ne Himare)                             6

Miser                  15300 kv (300 ne Himare)                            10

Elb                           410 kv (60 ne Himare)                             10

Tershere            16500 kv                                                            2 pas Beratit

Oker                          —                                       e vetmja prefekture qe nuk prodhonte

Pambuk                    35 kv                                                            4

Duhan                    261 kv (11 ne Himare)                               9

Rrush                   9513 kv (2513 ne Himare)                          4

Vaj ulliri             13090 kv (5090 ne Himare)                           2 pas Beratit

Fasule                    973 kv (123 ne Himare)                             8

Vere                      2660 kv (1360 ne Himare)                          2 pas Gjirokastres

Arra                         134 kv (34 ne Himare)                             10

Mjalte                        23 kv (8 ne Himare)                                10

Patate                       —

Lajthi                         —

Bajame                     13 kv                                                            7

Fshesa                   120 kv                                                           4

Jonxh                     200 kv                                                           4

Lin                            —

Peshk                 5400 kv                                                             3 pas Shkodres dhe Korces

Pallamut             1200 kv (e gjitha ne Himare)                        1

Fiq                       6400 rrenje                                                       5

Molle                       —                                         e vetmja prefekture qe nuk prodhonte

Qershi                   500 rrenje                                                    10

Udhinj            110900 rrenje (10900 ne Himare)                    2 pas Beratit

Dardha              3200 rrenje (2200 ne Himare)                       8

Vishnje                 200 rrenje                                                     10

Ftonj                   2100 rrenje (600 ne Himare)                         9

Kumbulla          9000 rrenje (1000 ne Himare)                       8

Shege                1100 rrenje (100 ne Himare)                         8

Kajsi                      450 rrenje                                                       5

Zerdeli                  500 rrenje                                                      6

Mana                    740 rrenje (40 ne Himare)                         10

Arra                    2210 rrenje (340 ne Himare)                         9

Bajame              1300 rrenje                                                        4

Lajthi                       —

Geshtenja                          —

Portokalle       49300 rrenje (31300 ne Himare)                     1

Limona           28800 rrenje (16000 ne Himare)                     1

Dhen               66500 krere (11500 ne Himare)                       5

Dhi                  33200 krere (19700 ne Himare)                       9

Shqera            12000 krere (3500 ne Himare)                         8

Kecer              36500 krere (1500 ne Himare)                         4

Lope                  8450 krere (450 ne Himare)                           8

Vica                   6170 krere (170 ne Himare)                            5

Bullica                500 krere                                                          5

Qe                      8225 krere (225 ne Himare)                            6

Sqep                 2730 krere (1050 ne Himare)                         7

Kuaj                   2517 krere (17 ne Himare)                              5

Mushka              719 krere (219 ne Himare)                            4

Gomere             1118 krere (118 ne Himare)                            9

Pela                   1550 krere (50 ne Himare)                              6

Derra               10300 krere (ne Himare)                                   1

Gjalp                    880 kv  (180 ne Himare)                                6

Djath                 1027 kv  (227 ne Himare                                 7

Lesh                  1994 kv  (624 ne Himare)                                8

Salce                    —                                e vetmja prefekture qe nuk prodhonte

Qumesht         4660 kv   (1060 ne Himare)                              7

Kos                                 100 kv                                                              10

Mish                 3910 kv   (1510 ne Himare)                              4

Lekure             5050 kv   (2050 ne Himare)                            10

Zorre                     —

Organizimi mjeshterive ne Vlore dhe renditja  sipas prefekturave

emertimi                      sasia          nr. punetoreve      renditja midis prefekturave ku per baze eshte marre numri i subjektit

Berber                              6                       9                                           8

Tabak                               6                       7                                           8

Rreg. Oresh                  26                      44                                           1

Kasap                            30                      55                                           8

Opingar                         24                      24                                           6

Avliment                        12                      21                                           7

Nallban                            2                       3                                           8

Jorganxhi                      —                       —

Qymyrxhi                       28                      59                                           8

Duhanxhi                     39                      60                                           6

Pijetore                          17                      36                                           7

Hotele                               4                     10                                           6

Hane                                3                       8                                           7

Armetar                            1                       1                                           9

Shalaxhi                       —                       —

Samarxhi                      15                      21                                           4

Bojaxhi                             8                       8                                           4

Bakall                            15                      27                                           9

Kallajxhi                        11                      23                                           5

Qeleshexhi                   —                       —

Bakerxhi                        —                       —

Kapelberes                   —                       —

Fotograf                           1                       2                                           4

Saraf                                 1                       2                                           3

Mullinj                            70                   146                                           7

Shtypshkronja                1                     11                                        4-5

Makina mielli                   5                     17                                           6

Oficina automobilash    21                   26                                           8

Sharra                              3                     18                                           6

Destila                              2                       2                                           8

Fabrike tullash                7                     28                                           4

Furra gelqere               11                      55                                           8

Kepucar                        35                      71                                           8

Rrobaqepes                  31                      60                                           7

Zdrukthetar                   —                       41                                           9

Hekur punonjes           17                      67                                           8

Argjendar                         4                       6                                           7

Sarac                             —                       —

Volumtar (libralidhes)    5                     16                                           2 pas Korces

Sheqerxhi                                 —                       —

Qendim                         18                      30                                           1

Manifakture                  —                       98                                           9

Mjeshter (usta)             —                       75                                           9

Karrocier                       —                       —

Qerre                             17                       35                                           8

Furra                             47                       71                                           5

Kafene                         21                       33                                           7

Me e shumta qe mund te nxjerrim nga ky material eshte fakti qe prefektura e Vlores ka nje zhvillim krejt te barasvlefshem me prefekturat e tjera dhe jashtezakonisht larg (po shume-shume larg) zhvillimit kapitalist te nje shteti cfaredo ne Bote, bile teper larg dhe nga qyteti i Shkodres dhe ai i Korces te cilet ndodheshin ne superioritet civilizimi kundrejt pjeses tjeter te popullit shqiptar jo per merite te popullates vendase, por per efekt te botes se relacioneve ndereuropiane nga perfituan dhe kryesisht te ekzistences se Klerit Katolik ne Shkoder dhe Klerit Ortodoks ne Korce. Keshtu qe pretendimi e profesorit te jurisprudences eshte nje ender ne diell pasi ai nuk na thote ne asnje rast se nga e ka burimin Kanuni i Laberise. Shume shpejt do te bej me dije se popullata e Toskerise e ka prejardhjen nga zonat verilindore te Shqiperise se Sotme ku bashke me udhetimin historik te cvendosjes se popullatave pas vdekjes se Heroit, Gjergj Kastriotit, muaren me vete Kanunin e Skenderbeut, duke e zbutur ne permbajtje, dhe emrin Tosku duke u vendosur ne trojet e braktisura nga arbereshet e Italise dhe arvanitet e Greqise (me kete rast do t’u tregoj menyren dhe autoresine  e perralles se si ka lindur ideja e prejardhjes se Toskanes se Italise nga Toskeria e Shqiperise), vetem se kete te fundit thojeni me ze te ulet pa ju degjuar kush.

Se dyti, arsimimi fetar ne familje, per pjesen me te madhe te tyre, nuk kishte ekzistuar asnjehere (perjashtim bente vetem forma Katolike e Krishterimit, ku roli i Kishes Katolike Shqiptare nder shekuj nuk e kishte lejuar kete formacion njerezor te tjetersohej ne planin social).

Se treti, shkalla e zhvillimit social te tyre e kapercente prej kohesh imponimin politik qe u ishte afruar pas 1945. Shqiptaret dhe paraardhesit e tyre kishin fituar pervoje disa mijevjecare ne pershtatjen sociale qe i behej ketij imponimi (fjala behet fillimisht ne relacionet me pellazget, pastaj me helenet, romaket, bizantinet, otomanet dhe ne fund komshinjte europiane).

Se katerti, arsimimi i epokes enveriste e perjashtonte fene si proces jetesor ne zhvillimin social te tyre.

Se pesti, dhe kjo ishte pika me e rendesishme, shqiptaret duhet te harronin rolin e kaluar disa shekullor te Kishes Katolike Shqiptare kundrejt Kombit Shqiptar ne fushen e arsimimit fetar, gjuhesor, letrar, juridik, familjar, kulturor, politik, etj., etj.. E tere politika mbi 70 vjecare e shtetit shqiptar kete qellim ka pasur: shqiptaret duhet te harronin se kush i beri shqiptare, kush nuk i largoi nga rruga europiane, kush luftoi per mos tjetersimin e tyre social!

Se gjashti, nga frika e ekzistences fizike; ne kete drejtim vetem Eterit e nderuar te Kishes Katolike Shqiptare i qendruan besnik betimit historik ndaj Fese dhe Kombit duke sakrifikuar jeten per Fe dhe Atdhe (Shenjterimi i 38 klerikeve dhe laikeve shqiptare nga Shenjteria e tij Papa Francesku I-re kishte ne themel kete formule Historike dhe Njerezore).

Se shtati tipikisht nga padija e menyres dhe aresyes se lindjes se ideve fetare dhe institucioneve te tyre. Ne kete fushe studiuesit shqiptare te epokes enveriste kishin kopjuar te gjithe antihistorianet e Njerezimit, te gjithe pseudomaterialistet e kohes, por te vertetes nuk i ishin afruar ne asnje germe. I gjithe arsimimi shqiptar i epokes enveriste e kishte shpallur armik te perjetshem Kishen Katolike edhe pse ajo kishte qene NENA me i mire e te gjithe shqiptareve pa dallim moshe, feje, arsimimi, kombesie deri ne ate shkalle sa duhet te pranojme qe vetem Kisha Katolike e zhvilloi Kombin Shqiptar ne linjen europiane (ketu qendron dallimi me veprimin politik otoman dhe aspak ne llojin e besimit fetar).

Keshtu qe te kerkosh levizjen ateiste ne brendesi te Kombit Shqiptar, si nje realitet historik me ndikim konkret mbi te, me perpara duhet zbuluar Ekuacioni Historik i lindjes se Ideve Fetare dhe Institucioneve te tyre, cfare roli kane luajtur ne Historine e Njerezimit dhe cili eshte raporti me progresin social te sotem; – perse Europa eshte vecuar nga pjesa tjeter racore e Njerezimit ne kete drejtim; pastaj duhet kaluar tek analiza e faktoreve historike, ekonomike, politike dhe kulturor ne brendesi te popullates shqipfolese per te pare falsitetin e kesaj levizje dhe karakterin antihistorik te saj (negativitetin tmersisht frenues ne zhvillimin e tij pas 1945-ses dhe permbysjen e arrritjes 400 vjecare te rolit te Europes mbi te).

Faktet reale te lidhjes se gjenezes se njeriut me boten fetare jane dy, pervec edukacionit shkollor apo familjar, dhe te lidhura me bashkesine njerezore dhe me individin, qe cuditerisht perputhen ne te vetmen pike te ekzistences se tyre: ne plakjen qofte te shoqerise njerezore (1) qofte te individit (2) (idete fetare kane qene te lindura shume-shume kohe perpara ndarjes se punes [po vete punen kush e inspiroi tek njeriu individ dhe kolektiv?] dhe ekonomistet politike duhet ta dine mire se cfare perfaqeson kjo kohe). Kete fakt te vetequajtur materialiste ne shek. e XIX-te e kane anashkaluar si inekzistent edhe pse ai duket mjaft qarte ne vepren e Filonit (13 Pa. Kri – 54 Pas Kri.) (te pakten F.Engelsi pretendonte se krishterimi real e kishte burimin nga idete filonike – Bruno Baueri dhe krishterimi i hershem) duke argumentuar se monoteizmi i krishtere kishte lindur ne epoken skllavopronare, por kishte vepruar thelbesisht ne epoken feudale (ne kete rast raporti qenie-ndergjegje nuk ka vlere). Perse marksizmi e anashkaloi kohen e lindjes se krishterimit institucional dhe perse nuk percaktoi dinamiken historike qofte te krishterimit doktrinar e qofte te institucioneve te krishtera? Zbulimi i ketyre elementeve, nga pikepamja materialiste, e permbys te gjithe filozofine marksiste mbi menyren e zhvillimit te Races Njerezore ne Toke. Dhe qe te besh kete pune duhet parapercaktuar ekuacioni historik i lindjes se ideve fetare dhe institucioneve te tyre nder popuj te ndryshem per te pare perputhjet apo diferencat. Mbi kete baze krijohet mundesia te ndertojme teorine e lindjes zhvillimit si te ideve fetare ashtu dhe institucioneve te tyre.

Historia e ideve fetare ne rruzullin tokesor kalon neper tre etapa sociale qe nuk kane asnje lidhje me rendet shoqerore nga pikepamja ligjore e pretenduar, ku te pares fillesa i merret me mend se sa mund t’i argumentohet. Rolit te tyre filozofet dhe studiuesit i kane dhene rendesi vetem ne aspektin e edukimit moral pa marre parasysh ne asnje rast ekzistencen bashkeshoqeruese te ideve fetare me te gjithe rendet shoqerore qe ka parakaluar Njerezimi (FAKTI thote se e para eshte feja ne kohe, pastaj rendi shoqeror) dhe lidhjet e ndersjellta qe idete fetare kane me elementet shoqerore prej shekujsh te tere. Fakti qe keto forma fetare nuk kane asnje lidhje me njera-tjeter ne planin aplikativ krijon mundesine e shperqendrimit te rendeve shoqerore ne historine e perjetuar pa qellim final material, por jane elementet sociale (familja, prona, juridiksioni, etj.) ato qe realizojne lidhjen e rendeve shoqerore me idete fetare ku te parat duken sikur lidhin rendet midis tyre. Pikerisht kete qellim kompeson bashkesia e ideve fetare ne historine e Njerezimit dhe ketu e ka burimin Morali Njerezor, i cili ne te gjitha rastet eshte ne unitet me vetveten, por asnjehere me rendin shoqeror (morali Njerezor eshte ne unitet vetem me idete fetare dhe jo me te gjithe shoqerine, por vetem me individin; feja eshte ajo qe bashkon individin me bashkesine njerezore dhe anashkalimi i ketij procesi i kushton races njerezore ekzistencen e tij sociale dhe Kombi Shqiptar ne kete pike ka defektin e tij me te pare. Ne kete pike ka perfituar politika, e cila gjithmone i eshte kundervene individit duke anashkaluar me dashje grupimet sociale).

Ndertimi i ekuacionit lindes te ideve fetare con pikesepari ne nje kerkese: filozofi materialist nuk duhet te diskutoje pranine ose jo te ZOTIT, por ai diskuton aresyet perse lind feja dhe si perbashkohet ZOTI me Idete Fetare. Aresyeja e lidhjes se ZOTIT me Idete Fetare eshte dhe aresyeja perse ekziston Raca Njerezore ne Toke dhe si krijohet kjo e fundit. Problemi nuk qendron ne ate se cfare na pelqen si individe, por kush e krijoi ndergjegjen e Njeriut te ndryshme nga “ndergjegjja” e jo njeriut. Shtrohet pyetja: Fenomeni ka qene i paracaktuar qe ne zanafillen biologjike, apo ka qene ne unitet me te ku bota e kafsheve dhe bota e njeriut vinin nga nje pike e perbashket? Pra problemi pikesepari rezulton filozofik dhe pastaj shkencor ku kjo e fundit nuk ka dhene akoma ndihmesen e vet ne asnje rast, perkundrazi, duke tentuar te zgjidhe fenomenet natyrore deri ne rrugen fundore, ka ngecur ne vend dhe here e pohon dhe here e mohon ekzistencen e ZOTIT pa argumentuar asnje nga rastet e mesiperme. Ne kete pike problemet jane ezauruar deri ne fund dhe vetem pohimi i pamundesise per te zgjidhur te pafundmen perben nje detyre jo te lehte per ata qe kane bere permbysjen politike (zgjidhja eshte e lidhur me menyren se si ka lindur personi laik ne historine e Njerezimit; – me hollesisht per kete shih artikullin: “Dante Alighieri, laicizmi dhe Kisha Katolike” publikuar ne genchoti.com). Te gjithe autoret e teorizimeve mbi prejardhjen e botes lendore (duke filluar nga kuarket-karakteri korpuskular i drites apo teoria e fijeve-karakteri valor i drites) nuk e kane hallin tek procesi natyror qe vepron ne kete rast, por mundohen me te gjithe menyrat te justifikojne veprimet politike te reformacionit politik ne mesjeten e vone duke mbuluar vjedhjen qe i kane bere institucioneve fetare. Ne kete pike ka lindur i ashtequajturi ateizmi modern dhe te gjithe kane heshtur per krimin e kryer. Rasti shqiptar, edhe pse 3-4 shekuj me vonese, i ka perseritur pike per pike, duke i zmadhuar ne proporcion te zhdrejte ne pasojat e akteve te kryera.

Problemi mund te trajtohet sipas dy kendveshtrimeve, ku jane te sfazuara jo vetem ne kohe, por edhe ne raportin e gjenezes se gjithseiciles. Menyra teologjiko-filozofike e besimit ndaj ZOTIT duhet t’i dedikohet Shen Augustit (354 – 430), por qe nuk paraqet ne asnje rast menyren se si kane lindur idete fetare ne kohe ne raport me historine e Njerezimit. Ne fakt ne kete pike teologjia dhe materializmi i derisotshem, i pretenduar si i tille, kane heshtur per paaftesi totale; keshtu qe mbetet ta zberthejme problemin ne nje menyre te re, por ne kundershtim me materializmin e shpallur si te sakte (e them kete pasi materializmi i shek. te XIX-te ne asnje rast nuk ka marre per baze FAKTIN historik dhe aktual, por e ka trajtuar problemin vetem ne mohimin e rolit te fese ne historine e Njerezimit, dmth i dha karakter politik). Paaftesia e paditur e materialisteve te shek. te XIX-te per te zberthyer shkakun e lindjes se ideve fetare perben jo vetem piken delikate te tyre, por dhe piken permbysese te permbajtjes se asaj qe eshte konsideruar per afro dy shekuj si “materializem dialektik” dhe kjo nuk ka qene pa pasoja ne zhvillimet politike, qofte dhe vetem ne Europe. Kjo gje na con ne perfundimin se per kete problem teologjia dhe materializmi dialektik perputhen plotesisht si forma filozofie: te paafta per te argumentuar menyren se si lind Feja e lidhur me Njeriun, ose e anasjellta si hipoteze.

Perfundimi qe njeriu lind me fe nuk mund te pranohet ne planin individual, ndersa pranimi si i sakte per Shoqerine Njerezore kerkon argumentime shtese qe e ndryshojne te gjithe kete hipoteze, duke nxjerre ne pah lidhjen ZOT Shoqeri Njerezore nepermjet ideve fetare dhe jo ndryshe. Por kjo gje i jep ideve fetare nje rol teper te rendesishem, pasi tani kemi kalimin nga Shoqeria Njerezore tek individi Njeri (jo e kunderta) dhe kjo e permbys materializmin e shek. te XIX-te. Problemi shtrohet: si u arrit krijimi i bashkesise njerezore dhe si u formua qellimi i ekzistences per kete race? Perse bashkesia biologjike u kufizua vetem ne formen e ekzistences, ndersa bashkesia njerezore beri hapin cilesor drejt qellimit social te prodhim-shkembimit? Kush e perbashkoi ndergjegjen individuale me ndergjegje kolektive (jo e kunderta)? Kush qe faktori percaktues ne kete hop cilesor? Ne menyre te permbledhur te gjithe keto pyetje marrin nje fare pergjigje ne nje punim interesant mbi njeriun Sapiens me autor Yuval Noah Harari (Tirane 2016, f. 218-226).

Zberthimi dhe gjetja e ketij faktori nuk mund te realizohet dot duke u nisur nga e panjohura me e pare, sepse ndergjegja me e pare e njeriut eshte ndergjegja fetare, por percaktimi i rendeve shoqerore dhe metoda krahasuese e koheve te ekzistences se gjithe seicilit rend na jep mundesine ta zbulojme kete te panjohur, mosha e se ciles eshte e barabarte me moshen e races njerezore ne Toke. Ne kete rast do te shohim dhe menyren se si rendet shoqerore pajtohen me idete fetare dhe jo e kunderta (ky argument rrezon si te papajtueshme veresine e ndergjegjes shoqerore nga qenia; ka argumenta te tjera qe e lidhin ndergjegjen me qenien, por me sa duket rasti ekonomik eshte nje rast dhe kjo nuk e largon boten njerezore nga bota shtazore ne menyre absolute, – kete rast ka marre per baze K. Marksi ne teorine e tij). Pergjithesimi i rastit marksist vihet re ne fushen e fese ku eshte pranuar se:

“Në shkallën më të ulët të barbarisë filluan të zhvilloheshin vetitë më të larta të njeriut. Dinjiteti personal, gojëtaria, ndjenjat fetare, çiltëria, burrëria, trimëria tani u bënë tipare të përgjithshme….Në fushën e fesë adhuroheshin forcat spontane dhe krijohet një përfytyrim i turbullt për perënditë personale dhe për frymën e madhe (nënvizimet e Marksit)( K.Marks, Konspekti i librit te Luis Morganit “Shoqeria e lashte”, K. Marks-F.Engels, Mbi letërsinë dhe artin, vëll. 1, f. 217).

Nuk eshte veshtire te kuptohet qe zanafilla e fese mungon ne keto rreshta, por pranohet ekzistenca e ideve fetare ne fazen e ulet te barbarise e barasvlefshme me fazen fundore te egersise cka na jep dore te pranojme, sipas marksizmit, ekzistencen e ideve fetare shume pertej kohes te postuluar nga shkolla bolshevike. Por e gjithe analiza marksiste, ne kete rast, ka karakter intuitiv se sa argumentues (vendin e filozofit e ka zene ideologu). E keqja e materializmit te shek. te XIX-te eshte pergjithesimi i rastit per te gjithe koherat duke e perjashtuar boten e relacioneve dhe ndikimin e rastit mbi domosdoshmerine e zhvillimit sipas kohes dhe hapesires. A nuk perben kjo nje papergjegjshmeri historike nga ana e marksizmit pas te gjithe atij pretendimi universal mbi zhvillimin e Races Njerezore ne Toke te trumbetuar prej 150 vjetesh, te pakten pas Komunes se Parisit?

Analiza e rendeve shoqerore nuk mund te behet domosdoshmerisht mbi baza fetare, te pakten te ketyre qe njohim. Sot monoteizmi sundon ne te gjithe boten, por shumellojshmeria e racave dhe popujve kundrejt pese formave monoteiste (hebraizmi, budizmi [ne realitet budizmi nuk konsiderohet si forme monoteiste e besimit fetar, pasi pranohet qe feja e pare monoteiste qe ne njohim u cfaq ne Egjipt, ne vitin 350 para e.s., kur faraoni Akhenateni shpalli se nje nga perendite e panteonit egjiptian, perendia Aren, ishte ne fakt, fuqia supreme qe udhehiqte universin. Akhenateni e institucionalizoi adhurimin e perendise Aten si fene e shtetit dhe u perpoq te vinte nen kontroll adhurimin e te gjithe perendive te tjera, Yuval Noah Harari- Sapiens – Nje histori e shkurter e Njerezimit, duke e anashkaluar budizmin e hershem te mbeshtetur tek  Sidarta Gautaman, 623-543 Pa. Kri., por dhe hebraizmin te mbeshtetur tek i derguari i Zotit i saj, Moiseja [1250 Pa. Kri.]. Nga ana tjeter Budizmi nuk pranon ZOTIN dhe Shpirtin e Njeriut si fete e tjera monoteiste. Historia e shkolles budiste na meson se legjenda e Budes jane rezultat i zvetnimit te ngadalte nga  nje levizje e vertete elitiste, racionale, me fjale te tjera asketike, ne nje fe jo racionale dhe popullore, nje evolucion nga historia ne mit – shih Hans H. Penner: “Buda dhe Budizmi-Historia, Legjendat, Doktrina Fetare”, Vllamasi, pa vit botimi, f.7], hinduizmi, krishterimi, islamizmi) tregon se produkti i tyre eshte shperndare dhe popujt kane perqafuar formen fetare ne formen qe disponojne sot pa i prodhuar ne menye te drejteperdrejte sipas sasise (vetem me keto forma fetare kemi imponimin historik fetar dhe kjo nuk eshte gjetur akoma ne aresyen kohore te veprimit). A nuk eshte ky nje rast qe argumenton papajtueshmerine e formes fetare me rendin shoqeror, te pakten ne aspektin lindes? Kjo eshte aresyeja qe ne nuk mund te nisemi nga e largeta e panjohur drejt te sotmes se njohur.

Ne kete menyre, duke marre per baze Krishterimin e hershem fetar, konstatojme se lindja e tij nuk ka te beje me asnje nga rendet shoqerore, ku ai ka drejtuar Moralin Njerezor. Lindur historikisht ne vitin 1 dhe politikisht ne vitin 330, Krishterimi fetar fsheh hapin e fundit te derisotshem te lidhjes se ideve fetare me Njerezimin dhe jo me rendin shoqeror. Ne qofte se do te benim krahasimet midis dinamikes se rendit shoqeror dhe dinamikes se ideve fetare mosperputhja duket sheshit. Ne Europe rendi skllavopronar fillon me Greqine Helene ne shek. IX Para Kri. me ligjet e Likurgut ne Sparte; ne Athine fillon ne shek. VI Para. Kri. me ligjet e Solonit; e ne Rome ne shek. e V Para Kri. me ligjet e 12 tabelave duke formuar ate qe konsiderohet si bota heleno-romake fundi i se ciles datohet me 475 Pas Kri. me renien e Perandorise Latine te Perendimit, ku bashke me te u permbysen te gjithe rendet shoqerore skllavopronare te vendosur ne Europe dhe ne vendet ku ishin kontaktuar legjionet luftarake romake. Pra pak a shume ditelindja e besimit fetar te krishtere ndodhet ne mesin kohor te dinamikes skllavopronare heleno-latine. Por besimi fetar i krishtere eshte i vetmi besim fetar qe bashkeshoqeron tre rende shoqerore (skllavopronari-feudalizem-kapitalizem). Atehere cila eshte lidhja midis qenies shoqerore dhe besimit fetar ne kete rast, qofte dhe vetem sipas teorise marksiste? Teoria e klasave shoqerore e perjashton sherbesen e fese ndaj klasave qe drejtojne politiken e shteteve me kete fakt ekzistencial. Atehere cili eshte ekuacioni ne kete rast? Ne temat mbi jurisprudencen mungon pikerisht tema mbi menyren e perputhjes se rendit politik me imponimin e rendit juridik, ne kete rast menyra e perputhjes se formes fetare me rendin politik, qofte te imponuar e qofte sipas zhvillimit autokton.

Problemi nuk zgjidhet me kete perqasje faktesh, sepse ky rast perben majen e piramides se zhvillimit fetar, por ai na ka dhene ne dore nje fakt kuptimplote qe tani per tani mund te interpretohet vetem ne nje menyre: idete fetare lindin perpara rendit shoqeror te cilin vete ato e formatojne ne menyre te drejteperdrejte, cka do te thote se nuk eshte qenia shoqerore qe percakton formen fetare, por eshte forma fetare qe percakton tipin e marredhenieve te prodhim-shkembimit. Per te qene te sakte ne kete perfundim filozofik duhet pranuar qe bartesit e pare te ideve fetare jane shpikesit e punes njerezore (ky perfundim eshte tipikisht antimarksist; nuk eshte forma e prones qe e percakton tipin e marredhenieve te prodhim-shkembimit, pasi formen e prones dhe tipin e saj, sic do ta shohim, e percakton historikisht institucioni fetar). Por marksizmi i proletareve i pati poshteruar te gjithe idete e prodhuara nga njeriu duke ja nenshtruar rendeve shoqerore edhe pse problemi i fese nuk percaktohej nga asnje rend shoqeror praktikisht ne menyre te drejteperdrejte. Duke dashur te permbyse Hegelin teoria marksiste kerkoi fillimisht te pamunduren (formacioni i pare shoqeror nuk eshte studiuar ne asnje permase, por gjitheshka fillon pas ndarjes se punes ku problemi i fese konsiderohet i ezauruar sakte, gje krejtesisht e pavertete). Ne menyre konkrete F.Engelsi kerkoi:

…. pikëpamja e jonë mbi historinë është para së gjithash një udhëheqje për studimin e sajë, dhe jo një levë për ta ndërtuar sipas mënyrës hegeliane. Gjithë historia duhet studiuar nga e para, duhen studiuar me hollësi kushtet e ekzistencës së formacioneve të ndryshme shoqërore, para se të përpiqemi të nxjerrim prej tyre pikëpamjet përkatëse politike,  juridike,  private, estetike, filozofike, fetare etj (F.Engelsi-K. Shmidit, më 5 gusht 1890, K. Marksi-F. Engelsi, Letra të zgjedhura f 617)

 E po ta bejme kete pune vecanerisht per idete fetare, problemi behet i pazgjidhshem qe ne gjeneze pasi idete fetare ne menyre tipike nuk ndodhen ne rendin tipik, duke e permbysur metodiken marksiste pa e filluar mire punen. Kerkesa e Engelsit mbeshtetet jo ne faktoret qe imponon mendimi filozofik (ne kohen dhe hapesiren perkatese), por ne faktoret qe percakton boten politike pa thene ne asnje rast se kjo bote e sotme eshte formuar ne menyre te drejteperdrejte, dhe pastaj eshte larguar, nga Insitucionet Fetare monoteiste (te pakten ky eshte rasti i Katolicizmit Europian pas shek. XVI-te kur prodhoi politiken europiane dhe ketu duhet te qendroje dallimi racor ne Toke).

Perpara lindjes se krishterimit ne boten skllavopronare heleno-romake ka lulezuar forma fetare politeiste (besimi ne shume perendi), ku forma helene mund te ndiqet deri ne gjenezen e saj. Kjo forme fetare ka nje dukuri: eshte e vecante nder popuj te vecante pa qene ne asnje rast e unifikuar edhe per dy popuj me dinamike te perbashket politike, sic ishin Perandoria Romake dhe qytet-shtetet helene. Ne saje te vepres se Homerit arrijme te pranojme se politeizmi helen ndodhet i lindur shume perpara kohe se vendosja e ligjeve te Likurgut ne Sparte, apo ligjeve te Solonit ne Athine. Diferenca kohore prej mbi 5-7 shekujsh (per Sparten) dhe kjo me rezerve, pasi mund te jete me e madhe, tregon se besimi fetar politeist, per rastin e Helades, ishte i lindur nga paraardhesit e heleneve: pellazget (ne literaturat enciklopedike europiane deri me sot keta quhen indoeuropiane), por asnjehere nuk eshte thene pse keta pellazge u diferencuan midis tyre dhe nga vendi i gjenezes perej nga ata u shkeputen. Koha e lindjes se politeizmit helen eshte e lidhur me Dodonen Pellazgjike dhe i dedikohet nje popullate, qe presupozohet te kete pasur nje forme fetare, paraardhja e se ciles ndeshet edhe tek Homeri (Odiseja – ishulli i Lopeve te Diellit). Me shume gjasa koha e lindjes se politeizmit pellazgo-helen duhet te jete relativisht ngjitur ne kohe me Luften e Trojes (iliro-epirotet dhe pasardhesit e tyre nuk e kane njohur kete forme fetare edhe pse shpikja e saj mund te jete  bere ne territorin e banuar nga ata, – diku pretendohet se Dodona Pellazgjike eshte formuar ne malin e Tomorrit, diku tjeter ne malet ne afersi te Permetit e diku, sipas literatures greke, ne malin e Olimpit pasi aty rrinin perendite tyre). Humbja e gjurmeve te paraardhjes se politeizmit tek helenet nga Kultet Pagane hap nje kapitull te ri ne Historine e Njerezimit, pasi ngjitur me helenet ka ekzistuar, dhe ekziston akoma, nje popullate qe si forme te besimit fetar ka pasur, per te gjithe kohen qe i njeh Historia, Kultet Pagane duke filluar nga Kulti i Gjarprit. Kontakti i pare i kesaj popullate (e vetmja popullate autoktone e Gadishullit Ballkanik) me popullatat e ardhura nga Azia Perendimore (pellazget) ben fjale per nje gjendje fetare qe popullata vendase e kishte prodhuar vete, por qe nuk binte ndesh me gjendjen fetare te te ardhurve nga pikepamja e formes (kjo eshte aresyeja pse pellazget e ardhur nuk u konfliktuan me banoret autoktone edhe pse ishin te diferencuar tej mases ne zhvillimin e tyre social me ta; – hipoteza ime eshte qe vendasit ndodheshin ne fazen e dyte te zhvillimit te kulteve pagane [Kulti i Gjarprit), kurse pellazget ne fazen e fundit [Kulti i Diellit]. Fakti qe kjo popullate e ardhur, shume me vone se rrugetimi i vet historik nga brigjet e Danubit deri ne Peloponez, prodhoi politeizmin e vet origjinal çon ne kerkesen per te zbuluar gjurmet e kulteve pagane nder ta, gje e cila ka vetem nje gjurme ne letersine antike parahelene. Kjo perben te gjithe rrugen historike te politeizmit parahelen dhe helen qe ka nje kohe ekzistente prej mbi 1500 vjetesh. Ne kete segment kohor popullatat parahelene dhe helene kane parakaluar dy rende shoqerore, perpara se te perqafonin Fene e Krishtit, ku te parit nuk i dihen gjurmet e fillimit. Kjo nuk na ndalon te percaktojme kohen e lindjes se politeizmit ne brendesi te rendit paraskllavopronar, por qe roli i saj duket ne rendin skllavopronar, cka tregon se menyra dhe aresyeja e lindjes se Krishterimit te mos jete nje perjashtim, por nje rregull absolut. Problem mbetet percaktimi i rendit social perpara rendit skllavopronar qe, sic do te shohim, nuk mund te emertohet si rendi i komunes primitive te mirefillte, por kjo do te kerkoje nje rishikim te te gjithe bazave te historise se ekonomise politike. Ne kete pike filozofia dhe ekonomia politike i kane kembet e ngaterruara pikerisht per paaftesi te zgjidhjes se gjenezes se ideve fetare ne Historine e Njerezimit.

Problemi shtrohet, ne funksion te gjendjes se dy formave fetare qe ekzistojne ne Europe mirefilli: si lind forma fetare e kulteve pagane dhe a eshte forma e pare e ideve fetare ne Historine e Njerezimit, kur dime sakte qe dy format e parapara (politeizmi dhe monoteizmi) kane lindur njera perpara rendit skllavopronar dhe tjetra ne mesin kohor te rendit ne fjale? Permbajtja e ekonomise politike nuk ka te beje me menyren e organizimit social te shoqerise perpara ndarjes se punes dhe perpara ketij akti problemet sociale jane zgjidhur me mend se sa i jane nenshtruar formulimit te ekuacioneve perkatese. Ne kete pike, dmth ne kohen e ndarjes se punes, idete fetar jane te lindura shume-shume kohe me pare dhe ne mund te avancojme me metoden krahasuese te asaj qe njohim nder disa popuj, qofte dhe nje i tille. Pikesepari kjo kerkon zberthimin ekuacional te lindjes dhe zhvillimit te Kulteve Pagane ne nivel pergjithesues dhe perputhjen qe ka me fazet e zhvillimit te shoqerise njerezore jo vetem ne agimet e veta, por me te gjithe ate periudhe qe konsiderohet si rendi i Komunes Primitive duke perfshire zanafillen ekuacionale dhe elementet sociale qe e shoqerojne ate.

Pra problemi fetar na con ne nje zbulim per shkencat sociale, ne lidhje me percaktimin e rendeve shoqerore ne racen njerezore. Ne gadishullin ballkanik brenda nje kilometrazhi teper te vogel siperfaqesor kane ekzistuar dy popuj (me bashkeekzistence biologjike, por jo shoqerore; kjo eshte aresyeja perse greket e sotem e kane humbur ngjyren e gjenezes autoktone te lekures duke u paraqitur si race e bardhe) me nje diferencim teper te theksuar social, por qe disponojne dy forma fetare te ndryshme pergjate nje segmenti kohor jo te barasvlefshem per te dy format. Njeri nder keta popuj (helenet) brenda periudhes kohore te njohur parakalon ne formen krijuese tre forma fetare (kultet pagane-politeizmin-monoteizmin), kur tjetri (iliret dhe epirotet), per te njejten periudhe, kane njohur ne formen krijuese vetem nje forme fetare (kultet pagane), te cilen helenet e njohin vetem si nje gjurme me karakter motologjik tek Homeri. Kjo gjurme (kulti i Diellit) nuk eshte e njejte me nivelin fetar te besimit ilir (kulti i gjarprit) ne fazen kur njihen per here te pare nga historia ne kontaktin me pellazget e ardhur, por ajo ndodhet e pranishme vetem pas 3500 vjeteve (zbulimi i Franc Nopces tek banoret e Dukagjinit te Poshtem) pergjate se ciles kohe iliret kishin pesuar tre faza tjetersimi historik duke perfunduar ne shqiptare (pjesa me e madhe e tyre ishte zhdukur nga historia duke u tjetersuar ne popullata jashte ilire, duke u relatuar me permasa te diferencuara me te ardhurit pellazge [trakasit dhe maqedonasit, te pakten, ndryshojne nga fiset e mirefillta helene pikerisht nga ky shkak, duke mos perbere trashegimi te drejteperdrejte dhe te paster nga pellazget]). Kjo na jep te drejte te kerkojme tek rendi komunar menyren dinamike te zhvillimit te ideve fetare (lindjen e kulteve pagane, fazat e saj dhe kalimin ne politeizem), por dhe raportin e ideve fetare me kete rend nga pikepamja kohore dhe gjenetike ku do te dallojme vecorine e elementeve sociale ne lidhje me koheekzistencen e tyre, ku kjo e fundit rezulton te mos jete e barabarte ne asnje popull, por qe me monoteizmin rezulton te mos kete me kuptim (ne realitet ekziston mundesia e krahasimit midis bartesve te monoteizmave e barasvleshme me krahasimin e racave njerezore ne Toke qe jep mundesine, ne gjurmet e dialektikes se Natyres, te percaktojme rolin e KOHES ne dinamiken e Shoqerise Njerezore dhe etapat e kesaj dinamike ne perputhje me elementin e Fese).

Gjitheshka e thene deri me tani na krijon mundesine te analizojme dialektiken e mendimit fetar nga e panjohura e larget drejt te tashmes  se njohur me kusht qe zanafillen te mos ta prekim pa fakte konkrete. Materialisti e ka si kusht qe mungesen e faktit te mos ta konsideroje argument sipas sentences: mosdija nuk eshte argument. Keshtu qe te mundesh te ndash njeriun nga feja ne planin krijues te ideve fetare, dmth njeriu krijon fene, duhet gjetur qofte dhe vetem nje rast kur ekziston nje bashkesi njerezore pa besim fetar, ne te kunderten duhet pranuar teza e teologut edhe pse nuk na pelqen fort.

Problemi i lindjes se ideve fetare ne Shoqerine Njerezore e kerkon nje postulat te lidhur me Nenen tone Natyre pikesepari ne menyren se si lind Njeriu ne Toke. Lindja e Fese dhe lindja e njeriut duhet te kene nje perputhje me kete postulat dhe kjo eshte pika me e pare e mendimit filozofik, e domosdoshme per te zbuluar gjenezen e Fese dhe te Njeriut ne Toke, te pakten duke u mbeshtetur ne ato qe njohim sot per sot. Dhe sot njohim pikerisht kohen e diferencuar te lindjes se mendimit fetar monoteist dhe personifikimin e ideve fetare te lidhur me ZOTIN ne vende te ndryshme dhe kohera te ndryshme. Ky postulat thote: njeriu eshte cfaqur ne Toke ne kohe dhe vende te ndryshme, mbi ç’baze ka ndodhur zhvillimi i diferencuar i popujve brenda nje race dhe i vete racave midis tyre. Ne kete pike teologu dhe filozofi duhet te jene te kundert dhe mosperputhes, pasi do te vije nje moment qe teologut do t’i duhet te pranoje ne menyre abuzive (ne te njejten permase qe politikani pranon ateizmin) qe ZOTI krijon Natyren dhe Natyra krijon Njeriun, cka eleminon lidhjen e ZOTIT me Njeriun e per rrjedhoje nuk shpjegon dot ne menyre teologjike diferencimin kohor te monoteizmave kudo ne Bote (fantazia dhe justifikimi jane gjera te tjera).

Ky postulat, ne vazhdim, ka si rrjedhoje shkallen e diferencuar  te zhvillimit social nder popuj dhe raca, por qe te gjithe kane nje vecori: organizohen si bashkesi njerezore ne nje rend social qe eshte pranuar te quhet rendi i komunes primitive, jetegjatesia e te cilit eshte e ndryshme ne popuj te ndryshem pa qene asnjehere e barabarte. Megjithese jane bere shume hulumtime ane e kend globit nuk eshte gjetur asnje popullate e cila te ishte e organizuar nga pikepamja sociale dhe te mos kishte besimin fetar si pjese perberese e jetes primitive. Dmth organizimi social dhe idete fetare kushtezojne njera-tjetren pa e ditur raportin kohor te tyre, por kjo nuk e perjashton mundesine e faktorit kohe ne transformimin e antropomorfeve ne njerez ne momentin qe u injektohet besimi fetar, proces i cili duhet konsideruar me permasa te panjohura jo vetem tani, por pergjithmone. Ama ne kete proces duhet te kemi dy forma organizimi biologjik, te ngjashme ne ekstrem, ku njera lidhet me besimin fetar, ndersa tjetra vazhdon jeten biologjike duke menduar per kufijte e ekzistences. Ky duhet konsideruar dhe kufiri i lejuar i lindjes se Njeriut ne Toke dhe zanafilla e jetes sociale. Ne kete pike ja vlen te analizohen idete fetare ne rrugen qe ndjekin nga e thjeshta deri tek me e komplikuara brenda rendit te mirefillte komunar dhe brenda kesaj forme fetare (kultet pagane).

Forma me e thjeshte dhe e pare e besimit fetar eshte Dashuria (Deus caritas est). Vetem ne racen njerezore ekziston qellimi i sakrifices se jetes per krijesen, dmth NENA per te realizuar detyren e riprodhimit biologjiko-shoqeror sakrifikon edhe jeten – kjo eshte forma e pare e besimit fetar ne Racen Njerzore ne Toke dhe i takon gjinise femerore, ndjenje e cila nuk ekziston jashte botes njerezore (kjo ndjenje nuk krijohet nga individi, por i imponohet atij; gjeni se kush e krijon ndjenjen e Dashurise tek raca njerezore ne Toke dhe keni gjetur shkakun me te afert te zanafilles njerezore ne Toke). Te duash nuk eshte egoizem, por te duash do te thote t’i dedikosh vetes nje qellim dhe mjetet qe realizojne kete qellim jane objekt i ndjenjave kolektive te atyre qe besojne ne kete qellim. Kjo eshte ndjenja e Dashurise, kjo eshte ndjenja me e pare e besimit fetar. Kjo eshte aresyeja perse format e para te besimeve fetare jane te lidhura me boten njerezore, bimore dhe shtazore. Por kjo do te thote se ndjenja e Dashurise eshte e lidhur me jetesen biologjiko-shoqerore dhe prej ketej nuk eshte e veshtire te arrihet ne perfundimin se njeriu dhe feja perbejne nje unitet absolut; – ngelet per te gjetur elementet e ketij uniteti perpara se te enderojme per te shpikur te kunderten e saj.

Menyrat se si interpretohen idete fetare ne historine e njerezimit eshte nje problem individual, por parimi i besimit eshte nje problem kolektiv, çka do te thote se fene nuk e krijon individi pse kupton nevojat fetare te masave (formula e F.EngelsitBruno Baueri dhe krishterimi i hershëm), por Feja i imponohet Shoqerise Njerezore per t’u krijuar si struktura me e larte e organizimit te Natures, Feja eshte ngjizja e panjohur qe i behet Natyres biologjike per te krijuar Njeriun shoqeror. Kjo eshte aresyeja perse kjo e panjohur e ka emrin ZOT! E pranon kete individi njeri nuk ka asnje rendesi, rendesi ka fakti qe kjo e panjohur nuk mund te njihet kurre. Kjo eshte aresyeja perse duhet besuar! Duhet besuar tek Dashuria e Njeriut per Njeriun, tek Dashuria e Njeriut per Bimet, tek Dashuria e Njeriut per Kafshet, tek Dashuria e Njeriut per Kozmosin, tek Dashuria e Njeriut per Natyren. Kjo eshte aresyeja perse ekuacioni i formimit sdhe zhvillimit te ideve fetare eshte si me poshte: dashuria per njeriun dashuria per bimet dashuria per kafshet dashuria per kozmosin  dhe natyren perbejne te gjithe ekuacionin lindes dhe zhvillues te kulteve pagane, si forma me e pare e besimeve fetare. Me kete dashuri universale fillon jeta fetare e Njerezimit dhe vete Njerezimi. Me kete dashuri universale fillon rendi i Komunes Primitive. Me kete dashuri universale fillon jeten Shoqeria Njerezore. Pa Fe dhe pa rend shoqeror nuk mund te kete Shoqeri Njerezore (ne kete pike ndahet jeta biologjike nga jeta shoqerore dhe kjo ndarje ka si pikefillim idene fetare). Ne kete pike fillon Historia e Njerezimit sipas asaj qe perjetojme sot. Ngelet per te percaktuar ekuacionet e zhvillimit sipas elementeve sociale qe bashkeveprojne midis tyre. Ketu qendron thelbi i shkences se Historise, thelb i cili eshte anashkaluar jo vetem nga padija, por kryesish nga konfrontimi i mendimit fetar me veprimin politik; ku ky i fundit eshte munduar per gjate gjithe kohes se ekzistences se vet te fshehe gjurmat me negative te lena pas konfrontimit qe ka pasur me idete fetare dhe institucionet e tyre, pas lindjes historike (edhe kjo lindje eshte e manipuluar ne ekstrem dhe asnjeri nuk eshte i afte te argumentoje se si lind politika jashte ideve fetare).

Ne te gjithe literaturen boterore ka mbetur e pa zbuluar autoresia e ndarjes se punes dhe ekonomistet politike e kane filluar punen e tyre nga nje e panjohur me shume permasa ku vetmitari (pasi ky eshte nje shenim i Marksit ne vepren e meposhtme)  Karl Marks ka pranuar ekzistencen e priftit perpara se ndarja e punes te merrte permasat e raportit midis punës materiale dhe shpirtërore”  dhe formimi i ideologu te perbente thelbin e ndarjes se punes (K.Marks, F.Engels, Ideologjia gjermane). A duhet konsideruar i sakte apo i pasakte ky perfundim nuk paraqet rendesi, por empirizmi marksist ne kete rast eshte perdorur ne te gjithe literaturen filozofike komuniste si nje postulat pa asnje domethenie, por ne funksion te teorise marksiste shtrohet pyetja: A nuk kemi ketu fshehjen e gjurmave te ekzistences se ideve fetare shume kohe perpara ndarjes se punes? Bashkojeni kete ide me faktin e mos zbulimit te menyres se si lindin idete fetare ne Historine e Njerezimit dhe kuptohet fare qarte perse materializmi i shek. te XIX-te ka qene nje materializem politik jashte koncepteve kohore te zhvillimit te shoqerise. Faktori KOHE eshte anashkaluar ne te gjithe teorine marksiste duke mohuar veteveten qe ne hapat me te para te aplikimit te saj (teoria marksiste mbeshtetet ne pergjithesimin ekonomik te rastit britanik edhe pse ky i fundit ka qene nje perjashtim qe nuk do te mund te perseritet me kurre). Problemi i percaktimit kohor te ndarjes se punes nuk mund te behet jashte dinamikes se ideve fetare dhe eshte kjo dinamike qe na krijon mundesine te bejme percaktime te njepasnjeshme ne ekuacionet e mevonshme qe shoqerojne zhvillimin e shoqerise njerezore jashte kushteve ekonomike, por brenda botes se relacioneve universale njeri-njeri. Bota e relacioneve ka percaktuar dinamiken e sotme te zhvillimit shoqeror dhe thelbi i saj eshte ne funksion te plote te dinamikes se ideve fetare. Ne qofte se pranojme ekuacionin e formimit te ideve fetare sipas kulteve pagane dhe formen e pare te ideve fetare te lidhur me ndjenjat kolektive ndaj njeriut, bimeve, kafsheve, kozmosit duhet pranuar se procesi i ndarjes se punes ka filluar ne kohen kur keto ndjenja u lidhen pikesepari me bimet dhe autori me i pare eshte prifti pagan (roli dhe autoresia e priftit pagan duket bindshem ne proceset e mevonshem sociale ku kemi dhe dokumentimet e punes se kryer). Ne qofte se dashuria e njeriut per njeriut con ne lindjen e priftit, dashuria e  njeriut per bimet con ne lindjen e ndarjes se punes si nje proces qe ka percaktuar te gjithe dinamiken e derisotshme te jetes ne planetin tone. Dmth idete fetare i kane paraprire te gjithe dinamikes se zhvillimit shoqeror te Njerezimit duke parapercaktuar parimin e ligjesive te ketij zhvillimi: moralin njerezor (analiza sipas KOHES na con ne kete perfundim dhe kjo nuk eshte marre parasysh asnjehere. Filozofia e vetequajtur materialiste deri me sot nuk e njeh praktikisht faktorin KOHE si percaktuesin kryesor, krahas hapesires, te zhvillimit thelbesor te Shoqerise Njerezore. Vetem me fjale KOHES i eshte dhene rol ne zhvillimin e materies – termi i fundit nuk eshte i zberthyer sakte akoma edhe sot).

I gjithe rendi shoqeror primitiv (komuna primitive e mirefillte), duke perfshire edhe zanafillen shoqerore, karakterizohet nga besimi fetar pagan dhe, per shkak te nivelit te ulet dhe fillestar te ketij zhvillimi, do te bashkeshoqeroje kete rend shoqeror edhe pas ndarjes se punes, duke u paraqitur si dielli iluzor i races njerezore ne Toke deri ne momentin qe i jep te kuptoje kesaj race se rruga e ndjekur nuk lidhej dot me ndergjegjen kolektive te vet (vetem elementi fetar njihet per ate kohe saktesisht, pasi te gjithe elementet e tjere merren me mend ne menyre abuzive duke formuar themelin e asaj qe konsiderohet si shkence primitive). Eshte koha kur ne skenen historike cfaqet dukshem nje rend i ri shoqeror, qe kerkon elemente te rinj sociale. Ne kete menyre duhet realizuar nje ndarje analitike brenda per brenda Komunes  se mirefillte Primitive ne menyre qe te diferencohet zanafilla biologjiko-shoqerore nga zhvillimi shoqeror i races njerezore ne Toke, proces i cili nuk eshte zberthyer asnjehere deri me sot (epoka midis zanafilles dhe kohes se lindjes se politeizmit ka mbetur e erret edhe pse ajo gjendet e pranishme ne nje cep te Europes deri ne shek. e XX-te ne menyre te konsoliduar dhe e bashkeshoqerueshme me elementet moderne sociale; – ne mendimin filozofik dhe ekonomiko-boteror ky rast praktik nuk eshte marre ne konsiderate asnjehere, qofte dhe teorikisht, dhe per fatin e mire apo te keq u perket shqiptareve. Ne mendimin teorik boteror eshte levruar gjithmone shkalla me e larte e zhvillimit duke u anashkaluar zanafilla e fenomeneve shoqerore dhe shkalla e ulet pa percaktuar asnjehere shkakun e fenomenit).

Ne qofte se do te behet ndonjehere analiza kohore dhe cfare elementesh sociale e kane shoqeruar shoqerine njerezore nga zanafilla deri ne momentin e ndarjes se punes, do te konstatohet se dallimi cilesor me paralelet biologjike qendron pikerisht tek besimi fetar dhe forma pagane e tij, periudhe e cila perben dhe etapen shume me te gjate kohore te perjetuar deri me sot. Fakti i menyres dhe KOHES se lindjes se politeizmit dhe mungesa e lidhjes se formave fetare midis tyre, proces i cili njihet me perafersi sakte, ne e jep argumentin me te plote se ajo periudhe e erret dhe e panjohjteshme e ka pasur ne brendesi te vet korpusin fetar te levrimit shpirteror qe ne zanafille; ne kete pike “ateistet” shqiptare kane genjyer popullin e tyre politikisht pas 1967-ses me pretendimet e veta filozofike. Ne kete menyre ekuacioni i gjendjes sociale, jo vetem i shqiptareve, pergjate rendit te pare shoqeror eshte FE + Rend shoqeror dhe forma e ideve fetare permblidhet rreth kulteve pagane duke pasur nje ecuri nga njeriu tek bimet, kafshet dhe dukurive kozmike. Rendi i pare shoqeror duhet te dallohet nga rendi skllavopronar prej ekzistenca se nje rendi te ndermjetem i cili duhet konsideruar i pranishem pas ndarjes se punes. Eshte ky rend i ndermjetem (rendi fisnor) qe eshte konsideruar si rendi komunar, qe i ka pasur idete fetare te lindura prej kohesh dhe mbi kete baze eshte percaktuar si rend komunar. Mbi kete baze te genjeshtert eshte trajtuar problemi i ekzistences se ideve fetare ku raporti marksist qenie-ndergjegje e mohon ekzistencen e ideve fetare ne fazen e egersise njerezore, pasi kemi dy forma fetare pas ndarjes se punes pa e percaktuar ne asnje rast kohen e lindjes se ideve fetare ne histori. Dmth analiza e ideve fetare ne historine e njerezimit nuk eshte bere sipas kohes se ekzistences se tyre, por sipas varesise hapsinore pergjate nje kohe jo ne perputhje me dinamiken historike te tyre. Kjo menyre analize ka cuar ne mohimin e kohes se ekzistences se tyre qe ne zanafillen e njeriut mbi c’baze filozofia bolshevike sajoi koheekzistencen e paperfillshme te ideve fetare ne histori, prej nga e muaren filozofet shqiptare te epokes komuniste duke ja servirur popullit tone si nje te vertete absolute. Ky gabim i qellimshem ka cuar ne fshehjen e veprimtarise praktike te Njerezimit pergjate rendit te komunes primitive vetem per nje aresye te thjeshte: e gjithe veprimtaria primitive e popujve ne agimet e tyre eshte bere ne perputhje te plote varesore nga idete fetare. Jane keto te fundit qe kane udhehequr kerkesat praktike te popujve sipas interpretimeve qe imponojne Kultet Pagane me te para, duke vazhduar me idete politeiste deri ne momentin qe Njeriu zbulon idene e ekzistences se ZOTIT sipas pikepamjes: i perjetshem, i panjohshem, i pafundem, absolut.

Kalimi neper te gjithe keto faza perceptimi te mireberesit te Njerezimit, pamvaresisht nga menyra e te kuptuarit, nuk mund te konsiderohet shprehje e paditurise, apo e pafuqise, se individit duke parakaluar nga njeri sistem ekonomiko-shoqeror ne tjetrin, por mbetet per te zbuluar autorin qe e detyroi Njerezimin te kaloje nga forma e barazise primitive, ku mbizoteronte padija dhe pafuqia perpara Natyres, ne formen e pabarazise sociale ku mbizoteron dija dhe fuqia ekonomike (edhe autoret e dijes dhe fuqise ekonomike kane mbetur te panjohur). Pikerisht ky autor ka mbetur i panjohur, te pakten per popullin shqiptar, edhe pse shume elemente sociale u njihej ne menyre te drejteperdrejte autori dhe permbajtja e tyre.

Duke dashur të duken origjinalë në idealizmin e tyre, këta studiues e analizojnë të gjithë kohën fetare midis kultit të natyrës dhe politeizmit si një proçes kalimtar i ndodhur në ndërgjegjet fetare të popujve nga hyjnitë theriomorfe dhe dendromorfe në atë antropomorfe. Sipas njërit prej tyre:

“Do të ishte gabim, megjithëatë të mendohej se është fjala për një shndërrim të papritur e të menjëhershëm. Është më tepër një kalim shumë i ngadalshëm dhe krejt gradual. Mjaft elementë të mbetur më vonë tregojnë, në pjesën më të madhe të rasteve, stazhin theriomorf dhe dendriomorf që ka paraprirë fetë antropomorfe. Ndonjëherë kafsha, dikur vetë zoti, bëhet shok besnik, si psh shqiponja e Zeusit, bufi i Atenës, gjarpri i Demetrës etj (A. Krappe, Hyden de mythologie et de folklore germaniques, Paris, 1928, faqe 20)” – veper e cituar tek Fjalori i Mitologjise, Tirane 1987.

Sikur ky autor të kishte pasur kurajon për të analizuar te kunderten e pretenduar, sipas teorise marksiste, kohen e lindjes së fesë në varësi të qënies shoqërore, dmth rendit shoqëror, do ta kishte kuptuar se raporti midis kohëekzistencës së kultit të natyrës dhe periudhës së shndërrimit të perëndive theriomorfe dhe dendiomorfe në perëndi antropomorfe është shumë-shumë e madhe. Kjo vjen ngaqë domosdoshmëria e lindjes së polizeizmit është më e hershme se koha kur lind rendi i ri shoqëror dhe rrjedhimisht forma e re e besimit fetar do të ketë dy fytyra, njëra prej të cilave shumë e vjetër dhe tjetra e re, duke na dhënë atë pamje që studiuesi i mësipërm e quan kalim të ngadalshëm dhe gradual. Rasti i mevonshem i kalimit te politeizmit ne monoteizem tregon per nje konflikt te ashper midis dy formave fetare prej nga rrjedh lufta e klasave. Eshte pika me e erret e analizes se rendit te pare te shoqerise njerezore, prej nga vijne gabimet e njepasnjeshme te historianeve, filozofeve dhe ekonomisteve politike. Pastaj nuk duhet harruar se panorama hapsinore që analizon ai nuk është dhe krejt ashtu. Helenët e kohërave heroike nuk duhet të jenë të vetmit autorë të kalimit të mësipërm. Në tokën e ardhur helenët gjetën vëndas (parailirët) me kult natyre të konsoliduar duke imponuar politeizmin e tyre të sapo formuar pa mundur dot ta konsolidojne tek popullata autoktone,  bashkësia e të cilëve jep periudhën e avashtë të kalimit të kultit në politeizëm, por duke formuar popullata hibride. Procesi nuk mund te konsiderohet unik brenda te njejtes hapesire.  Kështu që duhet parë në kemi të bëjmë me një rast të veçantë apo të përgjithshëm pa harruar në kanë ekzistuar relata midis popujve me shkallë zhvillimi të ndryshëm qysh në ato kohëra. Në këtë pikë qëndron boshllëku i materializmit filozofik, të cilin ai as që e ka cekur dhe pikërisht influencat e njeriut mbi njeriun dhe mënyrën e ndryshimit të tij nga kjo influencë. Me këtë hapsirë autori i është larguar problemit duke e parë të shkëputur nga rendi shoqëror dhe monoteizmi. Kalimi nga bota natyrore në atë njerëzore nuk është një kalim i ngadalshëm (ai është i barabartë me kohën e kalimit nga Komuna Primitive në shtetin klasor, por ai ndodh gjatë rendit komunar pas ndarjes së punës dhe më konkretish duhet të ketë ndodhur në shekujt e fundit të jetës së kësaj komune duke realizuar kalimin e ideve fetare nga bota shpirtërore, që kishte në themel natyrën, në atë materiale, që kishte në themel fantazinë. Ky eshte stazhi theriomorf dhe dendriomorf që ka paraprirë fetë antropomorfe, por mbetet krejt e fshehte aresyeja dhe autoresia e ketij kalimi duke e shtuar edhe me shume misticizmin rreth ideve fetare njerezore.

Ecuria e ideve fetare pergjate rendit fisnor (kultet pagane+politeizmi) eshte e barasvlefshme me permbajtjen e te gjithe elementeve sociale qe formonin kete faze kalimtare nga Komuna Primitive ne Rendin Skllavopronar deri ne ate shkalle sa ne duhet te pranojme qe permbajtja e tyre eshte e paracaktuar nga idete fetare dhe institucionet e tyre. Vjetersia e kesaj veprimtarie, shume kohe perpara zbulimit te shkrimit, e ben te pamundur evidentimin e autorit me te pare te ketyre elementeve, por ekzistenca e zhvillimit diferencues midis popujve na krijon mundesine e zbulimit te dritareve nga ku mund te shohim panoramen e procesit te lindjes fillestare te ketyre elementeve. Edhe pse autoret e marksizmit e paten pranuar unitetin e veprimeve sociale te barasvlefshem ne aspektin hapsinor per te gjithe popujt e Njerezimit, kur erdhi pune per problemin e ideve fetare ata heshten dhe e anashkaluan procesin duke krijuar nje zbrazesire te panevojshme ne mendimin filozofik materialist edhe pse korpusi i ideve fetare politeiste njihej shume mire ne te gjithe permbajtjen e vet dhe pothuajse per te gjithe popujt europiane. Vetem kete proces te kishin zberthyer ata dhe e gjithe panorama filozofike e teorise se tyre do te permbysej per gjene me te thjeshte fare: proceset fetare kishin dinamike kohore te ndryshme ne popuj te ndryshem edhe pse i takonin nje race te vetme (diferencimet sociale ekzistojne edhe brenda nje race per shkaqe natyrore duke mos pasur asnje lidhje me boten e relacioneve, prej ketej rrjedh pabarazia e zhvillimit social te tyre rregullimi i se ciles kerkon tjeter teori nga ato ta paraparat deri me sot; – kjo nuk eshte marre parasysh nga autoret e ekonomise politike, por mbi nje baze te shtrember filozofike eshte ngritur teoria e racizmit politik).

Por me politeizmin vihet re nje fenomen, qe nuk mund te anashkalohet me lehtesi: format e organizmit parapolitik te rendit fisnor (epoka parahelene dhe paralatine) apo atij politik te qytet-shteteve (Athina dhe Sparta) dhe shteteve (Roma konsullore) jane ne perputhje te plote me organizimin e botes se perendive politeiste. Analiza kohore e procesit tregon se perendite politeiste jane me te hershme se menyra e organizimit parapolitik dhe politik te aplikuara nder dy popujt me te zhvilluar te Europes: heleneve dhe romakeve. A nuk del prej ketij fakti se idete fetare u kane paraprire ideve te mevonshme parapolitike dhe politike? Ne kete rast, cili eshte raporti kohor dhe hapsinor midis ideve fetare dhe qenies shoqerore? Ne kete pike problemi eshte analizuar historikisht me paragjykim dhe shqiptaret kete paragjykim e ngriten ne nje sistem politik duke shpikur shtetin ateist. Per kete qellim u anashkalua e gjithe puna 400 vjecare e Kishes Katolike Europiane ne favor te Kombit Shqiptar. Analiza historike e FAKTEVE nuk mund te behet pa nje qellim perfitues, pasi, ne fund te fundit, njeriu quhet te nxjerre mesimin e aresyes perse subjekti me i vjeter e ka parakaluar subjektin me te ri, perse idete e vjetra vazhdojne te lulezojne duke i parakaluar idete  reja (bile me thjeshte: idete e vjetra kane percaktuar permbajtjen e ideve te reja; qe do te thote se, te pakten, prej 2000 vjetesh shoqeria e civilizuar udhehiqet prej produktit te ideve fetare monoteiste). Atehere mbetet te percaktohet qe edhe menyra e kalimit te ideve fetare pagane kane te njejten forme kalime drejt ideve fetare politeiste duke mbajtur ne brendesi te vet fshehtesine e aresyes perse ka ndodhur kjo tipikisht keshtu. Kjo e fshehte nuk mund te zbulohet dot ne kete faze te zhvillimit te shoqerise per gjene me te thjeshte fare: nuk kishte ardhurn koha e monoteizmit fetar; dmth Shoqeria Njerezore nuk e kishte gjetur akoma Diellin e vet iluzor, i cili do te komandonte jetes shpirterore te saj (“ateistet” nuk e marrin parasysh ne asnje rast kete proces dhe kete domosdoshmeri te Njeriut; – per ta bota shpirterore e Njeriut nuk ekziston edhe pse ajo eshte promotori praktik i te gjithe asaj qe ndodh sot ne Toke).

Idete fetare politeiste edhe pse nuk kane vazhdimesi te gjate ne kohe, kane luajtur rolin me revolucionar ne Historine reale te Njerezimit. Ne saje te ketyre ideve Helada skllavopronare u be promotori teorik i lindjes se Kultures primare ne racen e bardhe. Raportet e ideve politike me idete fetare pergjate rendit skllavopronar jane fshehur me shume kujdes nga historiografia komuniste ketu ne Shqiperi dhe ne plan te pare kane dale idete juridike te Likurgut, Solonit ne Heladen e lashte dhe Ligjet e Dymbedhjete Tabelave (Tryezave) ne Romen pas mitologjike (shek V Pa. Kri.) prej nga rrjedh Roma Konsullore. Me qellim u anashkalua (e gjej kete fakt ne punimin e Roland Gjinit: Historia e Romes se Lashte, Tirane 2015, f.26-28, Todi Dhama, Historia e Kohes se Vjeter (Roma), dispensa e III, Tirane 1981, f.9-11, prej nga e ka burimin libri i pare), ndoshta per shkak te karakterit mitologjik, ndoshta per te fshehur thelbin e asaj qe ka ndodhur ne Historine e Njerezimit per efekt te propagandes komuniste, personazhi historik Servius Tulius (575–535 Pa. Kri.) organizatori dhe konsoliduesi i institucioneve fetare ne Romen Legjendare (sipas Karl Grimberg, Historia Boterore dhe Qyteterimi, vell. 2, Tirane 2003, f. 252), domethenia e te cilit eshte shume percaktues per kete teme (behet fjale gjithmone per idete fetare politeiste) dhe qe e ndryshon teresisht historine teorike te Njerezimit. Eshte koha kur teresia e ideve fetare politeiste behet promotori i zhvillimit specifik te rendit te ri skllavopronar, pasi lidhja e ideve fetare me idete juridike gjen zbatimin praktik ne drejtimin e Shoqerise Njerezore.

Jo vetem kaq, por idete fetare politeiste behen promotori thelbesor i lindjes se muzikes, artit pamor, letersise dhe shkalleve me te para te civilizimit boteror, te pakten ne Europe. Ne kete pike ne dallojme nje diferencim te theksuar ne shkallet e zhvillimit te racave, pasi ate qe prifterinjte politeiste realizuan ne popujt e Races se Bardhe, ne popujt e Races se Kuqe e realizuar prifterinjte pagane. Ky diferencim NATYROR ne zhvillimin e Shoqerise Njerezore e kerkon medoemos nje interpretim metodik krejt tjeter per tjeter nga ekzistuesi dhe jane idete fetare ato qe cojne ne kete zbulim, i cili nuk eshte marre parasysh nga materialistet e shek. te XIX-te. Por ky diferencim social midis shkalleve te zhvillimit nder-racor con ne konstatimin se ndergjegjja nuk rridhte ne menyre te drejteperdrejte nga qenia shoqerore, sipak kuptimit qe ne i japin kesaj qenie; -minus ky per materialistet e shek. te XIX-te

Raporti i ideve politike dhe atyre fetare pergjate rendit skllavopronar jane shkaku i llojit specifik te vete rendit, cka do te thote se pergjate atij rendi institucioni politik sundonte mbi institucionin politeist dhe idete fetare politeiste ishin ne sherbim te politikes skllavopronare. Kjo duhet konsideruar pika me kryesore perse politeizmi e pati jeten kaq te shkurter ne raport me dy format fetare kufizuese. Kjo duhet te jete edhe aresyeja perse politeizmi fetar u mohua nga monoteizmi dhe cfare perfaqesonte forma e re fetare ne raport me te. Por ne kete pike ka nje problem arbitrar, i cili eshte pergjithesuar pa te drejte nga materialistet e shek. te XIX-te. Sipas tyre (ne kete rast kane marre per baze rolin e institucioneve fetare politeiste duke i pergjithesuar edhe per monoteizmin e krishtere) ekziston ne menyre postulative ideja se:

“Mendimet e klasës sunduese janë në çdo epokë mendime sunduese. Kjo do të thotë se klasa që është forca sunduese materiale e shoqërisë është në të njëjtën kohë dhe forcë sunduese shpirtërore e sajë (nënvizimet e autorëve)”. (K.Marks-F.Engels, Ideologjia gjermane, f. 46)

Ky pretendim do te ishte i vlefshem ne qofte se raportet kohore te formimit te institucioneve fetare monoteiste kundrejte mbreterive mesjetare europiane do te ishin ne favor te ketyre te fundit, por FAKTI tregon se keto mbreteri jane produkt i vete Kishes keshtu qe i bie te pranohet qe mendimet sunduese te ideve fetare monoteiste te jene ne te njejten kohe dhe mendimet sunduese mbi politiken, te pakten deri ne kohen qe Kisha Katolike lind laicizmin. Eshte ky akt i fundit qe vendos pikat mbi i dhe jo raporti midis forces materiale dhe forces mendore.

Ne menyre te permbledhur ekuacioni i formimit te ideve fetare i paraprin te gjithe ideve te prodhuar nga Raca Njerezore ne Toke dhe asnjeri nuk e di se cfare produkti mund te linde jashte ideve fetare (me e pakta krimi politik dhe ai individual). Kjo duket ne krahasimin e formimit te dy ekuacioneve baze te zhvillimit te Races Njerezore ne Toke: 1-ekuacionit te formimit te ideve fetare dhe, 2-ekuacionit te menyres se organizimit shoqeror:

Zanafilla  Kultet Pagane Politeizem Monoteizem

    ZanafillaRendi komunarRendi fisnorRendi skllavopronarRendi feudalRendi kapitalit

Vellimi tri permasor i Ideve Fetare, kundrejt pese te rendeve shoqerore, dhe mos perputhja kohore e tyre tregojne vetem nje gje: Idete Fetare udheheqin jeten sociale ne Toke vetem per nje aresye: Faktori KOHE tregon se Ato kane lindur jo vetem te parat, por ato kane ndare Boten Njerezore nga Bota Biologjike; dhe kjo e permbys te gjithe karakterin materialist te asaj filozofie duke na dhene te kuptojme se materializmi i pretenduar i shek. te XIX ka qene i papergjegjshem kundrejt Historise se perjetuar nga Njerezimi.

Rendesia praktike e ideve fetare nuk duhet te qendroje tek vete ato, por tek institucionet qe i drejtojne, sidomos kjo ka vlera per institucionet monoteiste, pasi marredheniet e ndersjellta kohore midis tyre dhe institucioneve te tjera, deri me ato te politikes, percaktojne thelbin e ndryshimin nder-racor te Njerezimit (ky eshte thelbi materialist i analizes se ideve fetare ne Historine e Njerezimit). Institucioni fetar duhet konsideruar si vepra e pare sociale e Njerezimit (nuk eshte Feja produkt i Njeriut, por institucioni i saj) dhe mbi kete baze duhet konstatuar roli historik i tyre, dmth cfare kane realizuar Institucionet Fetare ne dobi te Njerezimit; te gjithe te tjerat jane perralla pa asnje vlere konkrete, jane mashtrime te politikes shkollore.

Te flasesh per rolin e institucioneve fetare pagane jashte metodikes krahasuese eshte pak e veshtire te arrish ne perfundime te sakta, pasi shkaqet e zanafilles te shume veprimtarive objektive dhe subjektive sociale u jane adresuar autoreve anonime, kryesisht subjektive. Ketu qendron papergjegjshmeria historike e materialisteve te shek. te XIX-te, pasi kane anashkaluar autoret direkt te te gjithe qelizave sociale qe ndertojne Shoqerine e sotme Njerezore. Keshtu per shembell F.Engelsi ne librin e tij “Origjina e familjes, e prones private dhe e shtetit” kur vjen puna per te percaktuar shkakun e ndarjes se punes ja adreson procesin deshires se njeriut per te rritur mireqenien dhe anashkalon autorin praktik te drejteperdrejte qe ka realizuar kete ndarje. E njejta situate paraqitet kur vjen puna per te percaktuar autoresine e lindjes se prones fisnore, pas ndarjes se punes, kur procesi ka nje autor konkret te shtrire ne te gjithe Rruzullin Tokesor pa pasur asnje perjashtim, pamvaresisht nga koha kur eshte konstatuar dhe vepruar. Te pakten ndarja e punes dhe lindja e prones fisnore e kane autorin e drejteperdrejte te procesit dhe fshehja e saj ka cuar ne perfundime krejtesisht te pasakta me veprime teper negative ne historine praktike te Njerezimit. Keto procese ne brendesi te popullates shqipfolese ndeshen ne nje kunderti historike: nga njera ane kemi prone fisnore, nga ana tjeter kemi pronen e Kishes; – e para nuk eshte e dokumentuar e dyta po; te pares nuk i dihet historia, kur te dytes i dihet sakte. Atehere cila eshte zgjidhja e problemit?

Cdo gje fillon me Institucionet Fetare ne paganizmin e larget komunar, te cilat udheheqin komunen primitive. Ne kete konteks udheheqes vihen re disa menyre jetese: jeta ne pyll, jeta ne shpella, jeta ne banesa te hapta duke formuar qendra te tilla, ku ne te gjitha rastet objekti fetar eshte me kryesori rreth te cilit ndermblidhet qendra e banuar. Ne kete pike fillon historia reale e Njerezimit e ndryshme nga bota biologjike tjeter, pasi nga ky moment fillon stacionimi krijues i Njeriut i udhehequr pikesepari nga Mendimi Fetar. “Te pretendosh se nuk i kupton keto argumenta nuk eshte aresye per Ateizem. Sepse, perderisa kjo bindje ka qene zoterimi i perhershem i gjithe gjindjes njerezore, kushdo qe ka dashur ta permbyse ate ka qene i detyruar jo vetem te paraqese nje shpjegim te shendoshe per hedhjen poshte te te gjithe argumentave qe provojne ekzistencen e Zotit, por edhe te paraqese argumente me bindese per pikepamjen e tij. Ne te njetjen kohe, perderisa deri me sot eshte besuar se shpetimi i gjindjes njerezore varet nga kjo bindje, ai do te jete i detyruar te vertetoje gjithashtu se ateizmi do te ishte me i mire per gjindjen njerezore se sa mbajtja e nje adhurimi te palekundshem ndaj Zotit. Meqenese kjo nuk mund te behet, ne duhet t’i neveritim me gjithe shpirt dhe te ndeshkojme ashper mungesen e besimit te te gjithe atyre qe bejne cdo lloj perpjekje per te shembur kete bindje” (Samuel Pufendorf, Detyra e njeriut dhe e qytetarit sipas ligjit natyror, Dita 2000 2007, f. 66-67). Keshtu eshte shkruar 350 vjet me pare ne gjurmet e historise se shkuar per te percaktuar detyrimin e Njeriut ne funksion te se kaluares themeluese te Races Njerezore ne Toke, e cila ka si pergjegjes percaktues Institucionin e Fese me te pare te Njerezimit ne gjurmet e zbulimit te EKZISTENCES se KRIJUESIT. E keqja e sotme qendron ne mosdijen me dashje te autoreve me te pare te jetes civile qe jetojme sot duke i permendur si fakt, por duke i perjashtuar si argument (te pakten ne Shqiperi, ne librat shkollore te fakultetit te Historise ne vitet e diktatures, eshte studiuar sipas kesaj praktike; – kam parasysh librin e Todi Dhama-s: Historia e Kohes se Vjeter, dispenca I-II-III, Tirane 1981). E kunderta e kesaj duket teper qarte me institucionet fetare politeiste ne Heladen e Lashte, prej nga Europa Primitive mori fillesat e jetes se zhvilluar duke i kopjuar pike per pike dhe duke i paraqitur si krijesen e vet, mbi cbaze formoi termin pseudohistorik: rilindja europiane, per te fshehur gjurmat e prejardhjes kulturore nga Kisha Katolike Romane.

Roli i Institucioneve Fetare ne Historine e Njerezimit duket mirefilli me institucionet politeiste ne banoret e Greqise se Lashte, kryesisht ne Sparte dhe Athine. Keto institucione jane pergjegjese per lindjen e mendimit filozofik-letrar-shkencor-juridik-artistik helen ku emrat e meposhtem nuk duhen ndare nga Kisha politeiste e kohes. Permend disa me rradhe nga te 250 emrat qe njihen sipas Le Petit Robert 2, i 8-ti edicion 1984:

Likurgu, shek IX Para. Kri., legjislator (Sparte)

Homeri, shek. IX Para Kri., poet

Hesiode,  shek VIII-VII Para. Kri., poet

Arkilokhos,  712-648 Para. Kri., poet

Safo,  shek VII-VI Para Kri. poeteshe

Talesi i Miletit, shek. VII-VI Para. Kri., matematicien-fizikan-astronom-filozof-gjeograf

Soloni, 640-558 Para Kri., poet-legjislator (Athine)

Anaksimandri, 610-546 Para Kri., filozofi-dijetar

Xenofane, shek. VI Para Kri., filozof

Pitagora, shek. VI Para Kri., filozof-matematicien

Herakliti, 576-480 Para Kri., filozof;

teresia e te cileve formuan korpusin kulturor te kohes, qe shqiptaret i njohin si emra pa e ditur se ishin produkti me i shenuar i Kishes Politeiste Helene.

Por kryevepra e Kishes Politeiste Helene ishte shpikja e shkrimit dhe formimi i shkollave te para filozofike. Problemi i shkrimit dhe shkollave nuk eshte kaq i thjeshte sa paraqitet ne literaturen historike (ne kete rast kam parasysh librin e Zenun Rexhepi-Kabashi: Origjina e shkronjave dhe numrave, Prishtine 2014, te paraqitur ne nje artikull me autor Esat Kamberi me titull: Origjina e shkrimeve te lashta, botuar ne gazeten “RRENJET”, Viti 13, n.3, f. 10, ku pranohet se “Shkronjat, alfabetet (dhe alfavita greke), qe perdoren tani, jane kryesisht rezultat i persosjes dhe pershtatjes se tyre nder popullata e gjuhe te ndryshme dhe ne hapesira te ndryshme te botes sone”, pa i shkuar ndermend se kjo eshte absolutisht e pamundur po te kishin pasur parasysh autorin e drejteperdrejte te shkrimit: priftin politeist. Ky i fundit nuk eshte relatuar asnjehere me paralelet e veta fetare duke e bere te pamundur huazimin dhe zhvillimin e shkrimit nga nje pike. Ngjashmeria e fjaleve qe cfaqet midis shkrimit pellazgjik dhe atij shumer tregon per vendprejardhjen e pellazgeve dhe vonesen shoqerore ne zhvillimin social te tyre (argumentimi dhe shpjegimi i ketij fenomeni kerkon medoemos nje metodike tjeter teorike, perdorimi i se ciles verteton se pellazget jane te ardhur nga vendi i shumereve) duke hedhur poshte procesin e persosjes dhe pershtatjes se shkrimit si nje proces real (fantazia dhe perrallat jane gjera te tjera).

Mund te ngrihet hipoteza qe brezat e prifterinjve politeiste te kene vazhduar punen e prifterinjve pagane, por e gjitha kjo brenda te njejtes popullate; pasi bota e relacioneve eshte jashte botes se domosdoshmerise deri ne formimin e monoteizmit edhe ne qofte se ajo ka ekzistuar e shtyre nga veprimet e politikes skllavopronare. Por edhe sipas kesaj hipoteze, vazhdimi i punes duhet konsideruar rastesor pa asnje domethenie te drejteperdrejte, pasi edhe punen e prifterinjve pagane prifterinjte politeiste duhet ta kene kaluar neper duar. Problem analitik duhet konsideruar mungesa e besimeve politesite neper popuj te ndryshem, pasi ne kete rast pamja e zhvillimit social nuk eshte ne asnje rast sipas zhvillimit autotokton.

Krahas gjuhes problem i sotem eshte deformimi i autoresise se shkollave mbare boterore, pasi gjithmone ketyre shkollave u bashkangjitet termi laik per te krijuar distancen nga shkollat fetare (te jeni te bindur se kjo eshte loje absolutisht e politikes). Termi shkolla laike eshte absolutisht spekullues pasi politika nuk ka shpikur asnje shkolle ne asnje rast. Keto te fundit jane shpikja e dyte me e madhe ne fushen e intelektit per historine e Njerezimit dhe merita u takon fillimisht prifterinjve politeiste per popujt helen dhe latin; me vone merita u takon prifterinjve te krishtere qofshin katolike apo ortodokse. Ne kete proces politika nuk ka asnje merite, pervec shkaterrimit te tyre. Duhet vene ne dukje qe pergjate rendit skllavopronar institucionet fetare politeiste kane qene te pavaruara nga politika pa pasur asnje ndikim mbi te dhe kjo duhet konsideruar aresyeja perse forma politike skllavopronare pati ate pamje qe njeh Historia, por edhe aresyeja perse u cfaq monoteizmi per kohen dhe permbajtjen qe njohim (kete fenomen mund ta shpjegojne vetem teologet e sotem).

Duke qene fe e kohes, sot monoteizmi dhe institucionet e tyre fetare paraqesin rendesine me te madhe qofte edhe vetem prej lidhjes qe ato kane me politiken e kaluar e te tashme. Analiza e veprimtarise se Institucioneve Fetare Monoteiste nuk mund te behet mbi gjendjen e sotme, pasi ato e kane parakaluar detyren historike per cfare edhe u krijuan. Por kjo e fundit nuk thuhet asnjehere dhe popujt e Europes e kane harruar te kaluaren e tyre primitive dhe pas primitive, por dhe subjektin qe i ndihmoi per te kaluar keto pozicione te veshtira historike.

Kulmin e organizimit institucional monoteist e ka arritur Kisha Katolike me qender ne Rome fale nje lidhje politike te realizuar me shume intuite nga perandori romak Kostandin (330), per te cilin qellim dhe u krijua (tendenca internacionale e politikes se legjioneve romake u zevendesua me tendencen internacionale te Krishterimit Institucional). Te pakten kete problem materialistet e shek. te XIX-te i paten kuptuar sakte (shih F.Engels, Bruno Baueri dhe krishterimi i hershëm, F.Engels, Rreth kritikës së krishterimit të hershëm, Hyrja e F.Engelsit tek punimi i Karl Marksit: Lufta e klasave në Francë prej vitit 1848  deri në vitin 1850, F.Engelsi, Zhvillimi i socializmit nga utopia në shkencë) duke ngritur idene se internacionalizmi i rendit boteror mund te realizohet vetem me internacionalizmin e monoteizmit te Krishtere (eshte kjo aresyeja qe marksizmi nuk duhet konsideruar si filozofi e proletareve, sic eshte pretenduar ne Shqiperi, por filozofia, e dyte per nga rradha, e globalizmit social; vete Krishterimi Doktrinar eshte teoria e pare e globalizmit social ne Bote). Dhe kjo eshte pika qe e ndryshon te gjithe pikepamjen e mbrapsht te “ateisteve” shqiptare. Te gjithe veprat e mesiperme tregojne se “ateizmi marksist” ka qene nje iluzion i shkolles bolshevike dhe jo nje realitet filozofik qe duhej perkrahur. Gabimi i marksisteve te shek. te XIX-te qendron ne mungesen e analizes historike te ideve fetare, prej nga rrjedh pamundesia e Njerezimit per te mohuar idete fetare pergjate jetes se tij, pamvaresisht nga situatat politike te krijuara qe rrjedhin ne menyre te drejteperdrejte, ose te terthorte, nga vete institucionet fetare monoteiste per aresyen e tyre, duke mos pasur asnje rendesi ne funksion te tipit te tyre. Kjo duhej zbuluar jashte fushes teologjike dhe t’i servirej Njerezimit si nje postulat progresiv per te kuptuar se cfare perfaqeson FEJA ne zhvillimin e Races Njerezore ne Toke dhe cfare roli kishin luajtur institucionet e saj deri me atehere. Pikerisht kjo eshte mbajtur e fshehte dhe zbulimi i saj perben objektin e ketij studimi.

Analiza historike e institucioneve fetare monoteiste eshte me pak probleme po te merren ne teresine e tyre, por nje zberthim i formes me te larte te organizmit te tyre e thjeshton problemin pasi ky rast i permbledh te gjithe proceset e ndodhura neper bote pamvaresisht nga koha dhe vendi. Veshtiresia problemore duket fillimisht ne lidhjen e institucioneve fetare monoteiste me shtetin, ku periudha kohore midis shek. te IV dhe XIV ne Europe paraqet nje situate sociale jashtezakonisht e erret te vete shteteve te atyre koherave. Keto te fundit, duke pasur nje paraardhje nga epoka fisnore pa kaluar neper fazen skllavopronare te shtetit duke qene nen juridiksionin romak deri ne shek. e V, paraqiteshin ne konflikt social te theksuar me natyren e formes se organizimit. Pikerisht kapercimin e ketij konflikti dhe mesimin se si ndertohet shteti modern perbente detyren e asaj kohe te realizuar nga Kisha e Krishtere ne favor te popujve te Europes duke perjashtuar polin gjeografik Lindor te saj. Por pikerisht kete rast asnje teori nuk e perpunon duke shpikur teori ekonomike mbi vazhdimesine prej lashtesise deri me sot sipas disa rregullave ligjore qe te imponoka veprimtaria e pandergjegjshme e popujve (kam parasysh nje sere librash tekstesh universitare ku do te vecoja Historia e shtetit dhe e se drejtes ne Shqiperi, pjesa I dhe e II, me autore nje sere doktoresh dhe profesoresh botuar me ndihmen e fondacionit Soros me 1997 sipas te cilit liber paraardhesit e larget dhe te afert te shqiptareve na paskeshin pasur disa formacione shteterore duike filluar nga Iliret, Epirotet, Dardanet, Dalmatet dhe duke vazhduar me principatat feudale shqiptare deri me shtertin e Skenderbeut, kur ne shekullin e XX-te popullata shqiptare zoteronte te drejten zakonore te pashkruar dhe te pa krijuar nga ndonje person i vetem te cilen shqiptaret e quanin kanun, fjale kjo me prejardhje greko-bizantine). Pikerisht ne kete pike qendron roli i pazevendesueshem i Kishes, qe ben dhe dallimin racor ne Toke. Ne qofte se ne Europe Kisha e Krishtere, me vone Katolike, ka suprimuar politiken, te pakten deri ne shek. XIV kur shpiku laicizmin, te gjithe institucionet e tjera monoteiste ane e kend botes i jane nenshtruar politikes. A ka ardhur ky proces si rezultat i zhvillimit te popujve apo forces se individit nuk di te them, por rasti europian ka sherbyer per te kapercyer prapambetjen sociale qe bartnin popujt europiane pas ndarjes nga Roma Perandorake (ne fakt keta popuj kane pasur edhe nje karakteristike themelore ne zhvillimin e tyrte specifik: kishin nje shpejtesi zhvillimi me te larte se popullata latine, por krahasimi me popujt sllave tregon se kjo shpejtesi nuk ka qene e mjaftueshme per te kapercyer prapambetjen). Pikerisht kompesimin social ne zhvillimin progresiv te races se bardhe realizoi Kisha e Krishtere, me vone Katolike, cka nuk thuhet asnjehere ne forme historike, por problemi trajtohet ose me urrejtje politike, ose ne menyre statike duke e konsideruar periudhen shek. IV-VIII si nje periudhe  te erret  ku  mbizoteronte  misticizmi, pirateria, prapambetja dhe krimi duke lene pas dore faktoret reale qe percaktuan kete erresire sociale ku vetem Drita e Romes dallohej ne Europe. Cdo ngjarje e ka nje shkak dhe aresyeja perse Europa e shekujve  te  mesiperm  kishte ate pamje u dedikohet barbareve, huneve dhe konfliktit qe ato paten me Romen Perandorake (te pakten kete gjendje e gjej te analizuar ne nje liber historie mbi mesjeten europiane me autor K.A.Cekrezi, Boston 1921, f. 7-20, por edhe ne nje liber modern mbi lindjen e Europes me autor Roberto S. Lopez: Historia e Epokes Mesjetare, Tirane 2012). E thene me fjale te tjera, nuk merret per baze zhvillimi i diferencuar i popujve per efekt te kohelindjes se tyre dhe problemi trajtohet vetem sipas metodes statistikore, cka e mbulon rolin e Kishes ne ate proces historik te paragjykuar politikisht. Roli shtet-formues dhe udheheqes i Kishes duket, sidomos, ne jeten sociale te italianeve pas shek. te VII deri ne shek. XIX ku me 1861 u formua shteti i tyre. Me shume gjasa ky proces ka qene i pranishem ne te gjithe popujt europiane qe kishin perqafuar Fene e Krishtit dhe vazhdoi deri ne kohen qe u permbys nga reformacioni dhe derivatet e Krishterimit Fetar.

Per te kuptuar procesin dhe menyren se si Kisha shpiku Politiken Moderne mjafton te analizohet procesi strukturor i lindjes se laicizmit ku figura e Dante Alighierit ne Itali perben aktin e shkeputjes se laikut nga teologu (kete rol ka tentuar, pa dashje dhe pa e ditur, te luaje Migjeni ne Shqiperi, por ne sferen e monoteizmit ortodoks). Diferencimi strukturor i vepres se tij (Purgatori nga Parajsa dhe Ferri) tregon se figura e poetit-filozofit-politikanit eshte e pashmangshme ne Historine e Njerezimit (me hollesisht per kete akt kam shkruar ne studimin: Dante Alighieri, Laicizmi dhe Kisha Katolike; po Shqiptaret, publikuar ne blogun www.genchoti.com.) pamvaresisht nga emri. Procesi ne fjale tregon se laicizmi eshte vepra e Kishes Katolike dhe jo nje proces kundervenes, sic eshte trumbetuar nga shkolla bolshevike dhe ajo shqiptare.

Por roli i Kishes ne Europe eshte i lidhur me procesin e Rilindjes Italiane ku karakteri nderkontinental i Kishes i ka dhene pamjen ndereuropiane kesaj rilindje duke krijuar nje imazh ireal nga pikepamja historike. Ishte koha kur lindi mendimi shkencor modern dhe perfaqesuesit e shkollave fetare i dhane hov procesit ne fjale. Te gjithe emrat e famshem ne fushen e shkencave ekzakte apo teorike ane e mbane Europes, qe shqiptaret i kane mesuar neper shkollat e tyre pergjate periudhes 45-91, i takojne shkollave me baze fetare te cilat kane qene i vertmi burim njerezor i atij progresi.

Ndoshta per Europen ky manipulim mund te kete qene pa pasoja, por per Kombin Shqiptar shpikja e termit rilindje ka qene nje permbysje e realitetit historik te perjetuar qofte dhe vetem pergjate shekullit te XX-te. Mohimi i Kishes nuk ka qene veper teorike apo praktike e shqiptareve, keta te fundit vetem bene adoptimin politik duke treguar se konflikti midis Institucioneve Fetare dhe atyre Politike kishte rrenje shume me te thella jo vetem per natyren e ketyre te fundit, por, kryesisht, per efekt te pergatitjes individuale te pjesmarresve ne ato ngjarje. Konflikti midis Kishes dhe Politikes prej me shume se 7 shekujsh (XIII-XX) ne realitet europian eshte konflikti midis Dijes Njerezore dhe Idiotizmit Individual. Mbi bazen e ketij konflikti u pergatit gjenia e races Njerezore, prandaj dhe lufta e klasave u be promotori i shkaterrimit te se kaluares. Konflikti midis Kishes dhe Politikes eshte pjesa me e turpshme ne historine e Njerezimit, pasi ne kete pike shpaloset idiotizmi, poshtersia, krimi dhe pjesa me negative e karakterit te individit e suprimuar tek Shoqeria.

Ne qofte se do te ndertojme raportin e rolit te institucioneve fetare ne histori sipas tre permbajteve te parapara, do te dallojme se format me te mevonshme e kane pranuar rolin e luajtur ne Histori nga format paraardhese duke ecur ne gjurmet dhe rrugen e hapur nga ato. Ky fakt duhet te merret si shembull argumentues mbi rolin qe keto institucione kane luajtur jo vetem ne jeten praktike te Njerezimit, por dhe kerkimin qe Njeriu ka bere, qe nga dita e lindjes se tij, per zbulimin e Diellit te vet shpirteror, proces i cili eshte me vendimtari ne zhvillimin e Njerezimit.

E keqja e kesaj pune ka qene moszbulimi e faktorit tipik ne formimin e bashkesise njerezore. Materialistet e shek. te XIX-te, me gjithe pretendimet e shpallura, lane pas dore pikerisht kete fakt e per rrjedhoje Njerezimi nuk e ka ditur kurre se zanafilla e vet eshte e lidhur pikerisht me besimet fetare nen petkun e paganizmit. Nuk behet fjale per menyren se si lindin idete fetare, por problemi eshte shume-shume me i thelle, pasi fjala behet per shkakun qe percaktoi zanafillen njerezore. Pikerisht kjo i eshte fshehur Njerezimit dhe pikerisht ne kete pike materialistet e shek. te XIX nuk qene te afte te thone fjalen e tyre; une pretendoj se kjo duhet konsideruar e qellimshme cka perben papergjegjshmeri per ate per te cilen ke pretenduar se punon. Ne kete menyre analiza e deritanishme na jep dore te percaktojme idete fetare te nivelit pagan si shkaktaret e formimit te bashkesise se pare njerezore te nje gjaku. Besimi pagan ka qene ai qe ka lidhur familjet e nje gjaku dhe krijimi i bashkesive familjare ne fazen me te pare te zanafilles njerezore. Ky proces do te perseritet dhe do te zhvillohej nga te gjithe format e tjera fetare sa me e madhe te behej gjinia njerezore dhe sa me i larte te ishte zhvillimi i njeriut kolektiv. Pra objekti i insitucioneve fetare pagane nuk ka qene shpirti i njeriut, por jeta e perditshme e tij me te mirat dhe te keqijat qe te impononte natyrore e asaj kohe. Rendesi merr fakti qe Zanafilla Njerezore eshte e lidhur me paganizmin fetar dhe kjo nuk eshte pare asnjehere me sy kritik, por eshte anashkaluar vetem per nje aresye: te mos konstatohej lidhja progresive e formave fetare me zhvillimin e shoqerise, pasi ky duet duhet te ishte objekti i materializmit filozofik dhe jo ekzistenca e ZOTIT, Bibles apo Fese, sic pretendojne bolsheviket dhe shkolla e tyre antimaterialiste.

Ne qofte se do te flasim per jeten e civilizuar te Njerezimit sipas asaj qe perjetojme sot, gjithshka fillon me besimet fetare politeiste. Por analiza e bashkeshoqerimit te jetes se civilizuar qe i ka bere besimeve fetare nder popuj dhe raca te ndryshme tregon se procesi nuk eshte i lidhur domosdoshmerisht me elemente te njejte. Ne qofte se per Racen e Bardhe jeta e civilizuar u lidh me besimin politeist, ne Racen e Kuqe (inkasit, acteket, majat) kjo lidhje u krye qe ne fazen pagane pa pasur nevoje per politeizmin e ardhshem, ne qofte se do ta pranojme si hipoteze. Kjo na con ne konstatimin qe zhvillimi i shoqerise nuk mund te behet mbi ligje te unifikuara jashte kohes dhe hapesires. Keshtu qe perbashkimi i jetes sociale me format fetare duhet te ndjeke nje rruge tjeter metodike, si e vetmja menyre per te percaktuar permasat e rolit te ideve dhe institucioneve fetare ne Historine e Njerezimit. Megjitheate ne popujt europiane rolin civilizues te popullatave e pat marre persiper besimi fetar politeist, ku ne dy pika (Athine dhe Rome) pati zhvillimin e vet me te larte dhe gjurmelenes ne historine e Njerezimit. Dmth me besimin fetar politeist raca njerezore ne Europen Barbare krijoi civilizimin dhe bashkejetesen ne nivel popullor pa pasur asnje ndikim vendimtar ne permasen e tyre nga bota helenike dhe ajo romake edhe pse u relastuan midis tyre, cka do te thote se politeizmi nuk i kishte gjasat te unifikohej si fe, qofte dhe vetem kontinentale (ne te vertete politika romake i fitoi permasat e nje politike kontinentale per mbi gjashte-shtate shekuj, por besimi fetar politeist ne asnje rast nuk e arriti kete permase). Kjo eshte aresyeja qe emrat e feve politeiste nuk jane te njejta as ne dy popuj, qofshin prane e prane.

Me monoteizmin fetar Njerezimi zgjeroi boten e vet ne maksimum dhe per here te pare krijohet mundesia e aplikimit te feve boterore (te pakten krishterimi dhe islamizmi i kane keto permasa). Por raporti i institucioneve fetare me institucionet politike neper faza te ndryshme kohore krijon mundesine te kuptojme se ku qendron ndryshimi i veprimtarise sociale te racave, pasi per here te pare krijohet civilizimi boteror dhe kultura politike internacionale. Rruge zhvillimi i politikave boterore nuk ka qene i njejte pikerisht ne lidhjen qe ato kane pasur me institucionet fetare. Ne kete rast ka vlere perfundimi: nuk eshte Institucioni Fetar qe perdor Politiken, por eshte Politika qe shfrytezon Institucionin Fetar per interesat e veta jetesore. Akoma nuk eshte kuptuar se Politika eshte veper e Kishes, te pakten per popujt europiane dhe jo e kunderta. Kjo do te thote se vete ateizmi eshte produkt i Politikes, i cili, ne kete rast, ngrihet kundra krijuesit te vet historik.

Ne kompleksin e tyre historik, qofte Idete Fetare, qofte Institucionet e tyre, kane luajtur rolin vendimtar ne zhvillimin e Races Njerezore ne Toke dhe ne kete pike duhen kerkuar anet ligjore te problemeve historike.

Se fundmi kemi ardhur ne rasti shqiptar ne kompleks, meqenese shqiptaret e sotem: – njerez te kultures, shkences, politikes, punes i meshojne shume ideve fetare dhe jo rralle bejne kopetentin pa e ditur ne asnje rast dhe ne asnje kohe se Feja ka tjeter dinamike nga ajo qe kane mesuar neper shkolla dhe muhabete kafenesh (vendi real ku kulturohen ata). Sidomos roli i Ideve dhe Institucioneve Fetare ne bashkejetesen e Kombit Shqiptar eshte me i dukshem ne raport me te gjithe popujt europiane. Cfare idesh fetare kane perqafuar shqiptaret dhe paraardhesirt e afert e te larget te tyre? Si jane zberthyer idete fetare te shqiptareve dhe paraardhesve te tyre? A e dine shqiptaret e sotem se i tere besimi fetar i banoreve autoktone te gadishullit ka ekzistuar vetem sipas formes se pare dhe ky fakt eshte me i rendesishmi per te percaktuar gjenezen e tyre? Shqiptaret duke mos pase kaluar fazen e politeizmit kane shume mangesira ne jeten e tyre sociale dhe cdo gje shoqerore e kane te huazuar ose te imponuar politikisht. Sipas metodikave ekzistuese, qe marrin per baze aktin statistikor, kjo do te thote se shqiptaret nuk kane kurrfare historie. Kurse po te marrim per baze thelbin e aktit historik: ndryshimin e njeriut prej njeriut, rezulton qe shqiptaret te kene historine me komplekse nder popujt europiane dhe kjo e ka nje aresye: eshte i vetmi popull europian qe ka perqafuar monoteizmin e krishtere jo vetem qe ne etapat me te para te tij, por e ka kryer kete veprim duke u nisur nga faza e mirefillte pagane dhe duke e bashkeshoqeruar me ngritjen e Kryqit pa e njohur skllaverine ne menyre te vetekrijuar. Historia e perjetuar nga shqiptaret nuk mund te analizohet kurrsesi jashte Ideve Fetare pasi institucionet e tyre jane ato qe u kane krijuar shqiptareve dhe paraardhesve te afert te tyre te gjitha qelizat sociale qe ata po i perdorin sot ne menyre abuzive; e kunderta e saj con ne humbjen e gjurmave autoktone te tyre dhe ne ndryshimin e permbajtjes se Historise. Tentativa per t’i ndare shqiptaret nga arberit, epirotet, iliret eshte ne te njejten kohe tentative per te ndryshuar rrjedhen historike te besimeve fetare ne Gadishullin Ballkanik, por dhe menyren historiko-teorike se si eshte zhvilluar Historia ne keto ane pergjate 5000 vjeteve te fundit (kjo eshte vepra tipike e Politikes ne keto tre shekujt e fundit ne fushen e Historise teorike).

Per here te pare vendasit autoktone njihen nga Historia e shkruar te lidhur me besimin pagan te Kultit te Gjarprit kur pellazget erdhen nga Azia Qendrore dhe Perendimore (koha nuk paraqet asnje rendesi per te ardhurit, por ajo paraqitet e tille per vendasit pasi raportet kohore te zhvillimit te ketyre te fundit tregon kohen zanafillore te Races se Bardhe dhe menyren se si ka lindur dhe zhvilluar ne kontinent, por dhe kohen dhe zhvillimin e banoreve autoktone ne Gadishullin e sotem Ballkanik) dhe formuan krahinen e tyre buze Danubit: Dardanine e Troades (e gjej kete ne harten – Iliricum – MDCXL qe shoqeron botimin italisht te priftit italian P. Fulvio Cordignano S. I. mbi Shqiperine: L’Albania, vol. I, Roma MCMXXXIII-XI, prej nga e kane burimin dardanet e Trojes sipas Homerit (keta dardane nuk kane asnje lidhje me dardanet e Kosoves Shqiptare; – me hollesisht shih artikullin Dardanet e Ilirise apo Trojes, publikuar ne blogun genchoti.com dhe albanovaonline.info. Kur me 2007 u botua shqip kjo veper perkthyesja, redaktorja apo botuesi nuk e di sakte, e hoqi kete harte, bashke me dy te tjera, dhe rreth 32 faqe dokumenta duke e cunguar kete veper dhe duke shtuar nje fraze mbi mos pasjen frike nga historia e perjetuar per te poshteruar banoret e atyre aneve qe lidheshin me kete liber. Kjo me pat detyruar ne ate kohe t’i kundervihem me artikujt: Si e ndryshojne historine, posacerisht, Ardian Klosi e te tjeret!, pjesa e dyte, dhe Nje interpretim i tre hartave te vjetra publikuar ne blogun www.genchoti.com dhe albanovaonline.info). Jane keta dardane qe i japin vendasve, per here te pare, emrin Ilir duke bashkejetuar per mijera e mijera vjet prane e prane pa mundur te ndikojne ne menyre mohuese edhe pse kishin shkalle tmersisht te larte diferencuese ne zhvillim. Eshte kjo bashkejetese qe tregon se diferenca e vetme qe dallohet midisi popujve qe jetojne prane e prane eshte niveli i besimeve fetare ku vendasit autoktone besonin ne Kultin e Gjarprit dhe te ardhurit ne Kultin e Diellit drejt politeizmit, por pa e saktesuar kete te fundit sakte (e gjitha kjo e trasheguar deri ne kohen kur shpiket shkrimi nga pellazget). Bashkejetesa prej mijeravjetesh e ilireve me pellazget ka pasur nje ndikim te dyanshem ku iliret perfituan gjuhen e artikulluar (shume fjale pellazgjike jane te imprenjuar ne fjalorin shqip te trasheguar nga ilirishtja, edhe pse kjo e fundit nuk njihet, – te pakten keshtu ka deklaruar Androkli Kostallari shume me perpara se te nderronte jete), ndersa pellazget fituan ne koheekzistencen e deshiruar duke formuar nje sere popujsh me pamje dualiste ku i vetmi dallim i tyre eshte besimi fetar, mbi cbaze mund te bejme dhe dallimin cilesor te tyre. Dmth popujt e lashte ballkanike qe kane si besimi fetar politeizmim rrjedhin ne menyre te drejteperdrejte nga pellazget e ardhur (maqedonasit, thraket, helenet, dardanet e Troades), ndersa popujt e lashte ballkanike qe kane si besim fetar kultet pagane rrjedhin ne menyre te drejteperdrejte nga banoret autoktone (iliret, dardanet e Ilirise, epirotet). Se cfare pasoje do te kete kjo vjetersi eshte e lidhur me te sotmen ku zhdukja dhe prapambetja e tyre bie ne sy teper dukshem.

Lind pyetja: A mund të përdoren idete fetare në përcaktimin e gjenezes të një populli? Në qoftë se jo, cilat janë arësyet, dhe e kundërta: mbi ç’baza analitike duhet bërë kjo? Cfare perfitimi kemi prej kesaj zgjidhje? Ne te vertete problemi fetar eshte problemi kyc i gadishullit, pasi me ane te ideve fetare ndahet popullata autoktone nga ajo e ardhur; behet percaktim i rigoroz i popullatave te sotme me prejardhje prej popullates autoktone apo prej te ardhurve; kush eshte popullate autoktone dhe kush popullate e ardhur. Por duhet vene ne dukje qe problemi fetar nuk eshte zberthyer sakte qofte nga studiuesit shqiptare, qofte nga studiuesit e tjere ballkanike. Per ta thene si me ndryshe keta studiues e kane ngaterruar punen shume keq deri ne ate shkalle sa kane fshehur popullaten autoktone te gadishullit, por qe ka sherbyer per te fshehur dhe prapambetjen e tyre ne raport me popujt e tjere europiane. Ne qofte se kjo e dyte eshte bere pa dashje, e para eshte bere me nje qellim te mbrapsht politik prej nga rrjedh edhe fshehja e dyte. Antishqiptaizmi i tyre politik e ka detyruar Europen t’u vere nofken popuj ballkanike pa i shkuar ndermend ne asnje rast se faji per kete eshte grykesia imperialiste ne kurriz te popullates autoktone i popujve te ardhur ne gadishull.

Nga ana tjeter studiuesit (pamvaresisht se te cfare shkolle apo niveli ishin dhe ku jetonin) e problemeve shqiptare dhe paraardhesve te tyre kane qene teper skolastike dhe te politizuar ne ekstrem prej me shume se 200 vjetesh duke i ndryshuar emertimet e popullatave dhe vendqendrimet e atyre qe kane jetuar ne Gadishullin Ballkanik, sidomos marredheniet e ndersjellta te tyre (kjo eshte pike me e erret, por dhe me kryesorja e gjendjes se sotme te popujve ballkanike). Edhe ne vepren e Fulvio Cordignano-s dallohet kjo fshehje e shtritshmerise se banoreve autoktone, ku shtritshmeria e tyre ne jug te gadishullit, atje ku sot jane greket, mungon (shqiptaret e sotem kujtojne se fjala behet per boten arvanitase e integruar ne shoqerine e sotme greke, duke harruar se fjala behet per kohen e ardhjes se pellazgeve te cilet mbas mijeravjetesh, pasi kishin tentuar per t’u shtrire drejt qendres se Europes duke deshtuar (ketu rane ne kontakt me etrusket dhe u zmbrapsen prej tyre), u shtrine drejt jugut te gadishullit ilirik dhe pasi larguan banoret autoktone nga Peloponezi drejt jugut te Shqiperise se sotme (keta jane epirotet e fund-skllavopronarise helene) i krijuan mundesine botes helene te shperthente ne lavdine e vet historike. E per rrjedhoje historia teorike e Gadishullit Ballkanik nuk eshte ajo qe pretendohet sot. Te pakten analizat e problemeve fetare e nxjerrin ne pah shume qarte kete dukuri me permasa reale dhe nenkuptuese. Analiza e pikepamjeve teorike dhe botekuptimore e tyre e pare me sy kritik na tregon se e cfare permase ka qene arsimimi formal i Popullit Shqiptar pergjate 70 vjeteve te perjetuar. Por problemet fetare ne territorin ku banojne popullatat shqipfolese kerkojne medoemos analizen kritike per dy aresye: se pari te lidhura me permbajtjen e ideve fetare ne brendesi te tyre pergjate 2500 vjeteve te fundit, se dyti te lidhura me menyren se si i kane zberthyer studiuesit e ndryshem keto ide pergjate dy shekujve te fundit. Kjo vlen sidomos per formen e pare fetare te cfaqur ne gadishull, te cilen Europa e njeh teorikisht (perjashtim bejne basket ne Gadishullin Iberik).

Pikëpamjet për këtë problem përgjithësisht janë të ndryshme dhe të ndara në dy grupe: njeri pretendon se Idete Fetare jane vetem produkte shpirterore, ndersa tjetri pretendon se Idete Fetare jane thelbi i Races Njerezore ne Toke (pikepamjet sharlatane te ateisteve nuk perfshihen ne asnje nga keto grupe).

Për formën e parë të besimit fetar (Kulti i Natyrës) janë çfaqur këto hipoteza (dy): së pari: “sipas mendimit të atlantologëve, admirimi i Diellit si perëndi kryesore ka qënë një nga tiparet themelore të kulturës atlante. Ky kult u kaloi të gjithë popujve që ranë nën ndikimin e atlantëve” (E. Andrejeva, Në kërkim të botës së humbur (Atlantida), f. 96-97). Teza në fjalë mund të ketë vlerë për sa kohë që ndikimi është prezent, por një ndërprerje e tij nuk duhet të na çojë në të njëjtin konkluzion. Imponimi i ideve fetare duhet të jetë i lidhur me një kusht absolut që mund të zbulohet me anë të shpejtësisë së zhvillimit. Kjo gjë as që është marrë për bazë nga ndonjë historian; të paktën këtu në Shqipëri masa e zhvillimit të forcave prodhuese nuk ka ndikuar aspak në proçesin e imponimit të jashtëm në këtë zhvillim (proçes historik i pa analizuar). Gjithmonë është marrë për bazë gjëndja hapsinore e këtij imponimi dhe asnjë herë ajo vëndase edhe kur kjo e fundit është ndodhur e vetme, dmth jashtë ndikimit.

Për rastin konkret hipotetikët atlantë mund të kenë ndikuar mbi vëndasit, mbi të cilët ata shtrinë sundimin e tyre, por si zor që ata të kenë krijuar kete paganizem dhe te kete pergatitur situaten sociale per kalimin e kultit të diellit nga vetja e tyre tek këta të fundit nëqoftë se niveli i zhvillimit nuk do të ishte në shkallën e tyre më të perafert me imponuesit. Në këtë rast relacionet universale kanë ndihmuar në përshpejtimin e zhvillimit, por shpejtësitë e zhvillimit kanë qënë paraprakisht shumë të përafërta dhe për këtë kjo tezë as që mund të shërbejë në zbulimin e autoktonisë së një populli, sepse ajo fsheh në vetvete kohëlindjen, e cila në të vërtetë është shkaku për formimin e masës së këtyre relacioneve.

Së dyti (për të njëjtën hapësirë ideore): përsa i përket adhurimit të Diellit dhe të perëndive të tjera, që personifikojnë forcat e natyrës (Fjalë të një historiani pa emër; po aty, f. 79-80), kjo nuk mund të shërbejë si provë e ndikimit të kulturës atlante, pasi kjo është karakteristikë e të gjithë popujve të kohëve të lashta. Bile, per te qene te sakte, Kulti i Diellit tek banoret autoktone te gadishullit eshte cfaqur shume me vone se koha e zhdukjes se atlanteve hipotekore e per rrjedhoje kjo teze eshte e pavlefshme ne te gjithe permasen e saj hipotekore. Pastaj autorja nuk ka pasur si ta dije qe te gjithe format fetare nuk huazohen nga popujt pervec monoteizmit. Ne kete rast vetem faktori i kohezgjatjes se Kultit te Diellit perben dallimin midis popullatave bartese te tij (me e sakte do te ishte po te shiheshin te gjitha format pjesmarrese ne kete Kult, por me sa duket autorja sovietike e ka pare problemin vetem me nje sy dhe kete gjysem te mbyllur).

Kjo pikë nxjerr në pah mangësinë e historianit të djeshëm dhe të sotëm. Të mohosh ndikimin hapsinor të një populli mbi një tjetër do të thotë, pak a shumë, të mohosh parimin e rrugëformimit të sotëm botëror (akoma nuk ka dale ndonje teori qe te shpjegoje kete ndikim qofte ne kohe e qofte ne permbajtje; ndryshimi i njeriut prej njeriut ka tjeter konfigurim ligjor nga ai i ndryshimit te njeriut prej Natyres). Por ne duke e shtrirë këtë tezë vetëm për etnogjenezën e një populli themi se universialiteti i fenomeneve të ndryshme shoqërore nuk do të kishte asnjë vlerë konkrete nëqoftë se do të merrej vetëm në planin hapsinor. Deri më sot është vepruar kështu, prandaj me këtë sens nuk e pranojmë mendimin e mësipërm; psh, mbi një popull që për tremijë vjet kalon nëpër të tre format e besimit fetar (të kuptohemi drejt jo se ka kaluar ky popull në këto tri forma, por për një zhvillim 3000 vjeçar ai krahas zhvillimit të vet material ka perqafuar dhe perdorur  këto tri forma fetare), është ndjekur e njëjta metodë zbërthimi historik edhe si për atë popull që për po aq vjet mbart mbi vehte vetëm njërën formë të besimit (Kulti i Natyrës). E dukshmja është bërë e padukshme vetëm në sajë të metodikës së shtrëmbër ekzistuese. Pastaj vetem me besimin fetar eshte shume e lehte per te diferencuar harten gjenetike te popujve mesdhetare.

Në qoftë se historiani do të kostatonte se në Iliri nuk ka politeizëm dhe monoteizëm vëndas, akoma më tej, ekzistojnë gjurmë (siç do t’i shohim më poshtë) të Kultit të Natyrës edhe tek shqiptarët, nuk mund të arrihet në përfundimin se këto të fundit janë të ardhur në iks shekull, por këtu duhet të ketë diçka shumë më të madhe dhe domethënëse. Dmth interpretimet statistikore e kane te nevojshme interpretimin metodik sipas disa ligjeve natyrore dhe jo sipas tekave te politikes.

Pikërisht ngaqe nuk kanë ditur të shfrytëzojnë faktorin kohë në punimet e tyre këta studiues arrijnë në konkluzionin: “Dielli është një simbol fetar që njihet nga të gjithë popujt e botës dhe kurdoherë është përfytyruar me trajta të njëanshme. Prandaj po të duam ta përdorim simbolin e diellit si lëndë, si provë e një vazhdimësie iliro-shqiptare, atëhere duhet të kërkojmë dhe të gjejmë elementë karakteristikë të këtij kulti” (Aleksandër Stipçeviç, Diskutim mbi kumtesën e M. Tirtjes, Kuvendi i I-rë i studimeve ilire, vëll II, f. 355), i cili ne realitet e ka fshehur lidhjen iliro-shqiptare duke e bere te pavlefshem. Ne fakt studiuesi i mesiperm eshte konsideruar nje ilirolog i famshem perfundimet e te cilit jane shfrytezuar nga studiuesit shqiptare te epokes komuniste. E thjeshta, sa për fillim, është kurdoherë e barabartë (e ngjashme) në çfaqje. Ta shohësh problemin në thelb duhet ta lidhësh me grup individët e atëhershëm, – gjë kjo absolutisht e pamundur sot e përgjithmonë. Kështu që ngelet problemi të shihet vetëm në çfaqje. Pastaj po të nisemi vetëm nga filozofia politike e kohes se autorit problemi duhej parë vetëm nga ky pozicion, meqënëse idete fetera (Kultet Pagane  janë forma e parë e besimit fetar) sipas teorise marksiste nuk kane zhvillim, nuk kane përmbajtje, nuk kane histori e për këtë nuk ka as thelb (me sa kam kuptuar Marksi ne kete rast nuk ka bere asnje specifikim mbi llojin e besimit fetar duke i futur te gjithe ne nje thes dhe duke ja mbyllur gryken). Atehere rezulton qe kjo qe shpreh autori nuk eshte as botekuptim, as devize politike e kohes dhe as shprehje e metodikes materialiste te supozuar. Por cfare eshte atehere (une e konsideroj paaftesi ne zberthimin e elementit Fe qe bashkeshoqeron zhvillimin e Races Njerezore ne Toke dhe qe duhet konsideruar me kryesori)?

Ta shohësh problemin sipas “mësimit” të këtij autori (dmth sipas hapsirës) rezulton kjo pamje analitike me perfundime krejt formale:

Ilirët kanë pasur Kultin e Diellit dhe vetëm kaq (kjo eshte e vlefshme vetem per nje fragment kohor te dhene dhe nuk ka asnje lidhje me gjenezen e parailireve); dhe po të shohim me imtësi besimin fetar në popullatën shqiptare do të shohim ekzistencën e këtij kulti në mënyrë të fshehur, por mjaft të qartë. Deri këtu kemi faktin e pastër. Në qoftë se pranojmë lidhjen iliro-shqiptare, atëhere çdo gjë është e kotë, por ne qofte se do te flasim sipas teorise marksiste, qe pretendonin te dinin dhe te flisnin studiuesit e asaj kohe te detyruar nga politika, dhe në qoftë se nuk e pranojmë këtë lidhje, atëhere, duke ditur se ndërgjegjja fetare është rezultat i qënies, për një qënie të barabartë (dhe e tillë ka qënë) në të njëjtin territor gjeografik, ndërgjegja fetare është njësoj. Këtë se luan as topi dhe përfundimisht nga ngjashmëria e kulteve të Diellit midis shqiptarëve dhe ilirëve nuk nxjerrim asnjë përfundim konkret meqënëse kufizohemi në pranimin e ngjashmërisë së organizmit shoqëror. Atehere ngelet te largojme botekuptimin marksist nga kjo teme dhe te ecim ne nje rruge tjeter.

Ndërsa po ta shohim problemin në planin kohor do të arrijmë në konkluzionin, tashmë jo të ri, se mbartësit e Kultit të Natyrës, ilirët dhe shqiptarët, kanë në thelb të zhvillimit specifik një karakteristikë të përbashkët, që ne do ta zbërthejmë më hollësisht, e cila shërben për të vërtetuar lidhjen iliro-shqiptare dhe pikërisht ato kanë shpejtësinë e zhvillimit shoqëror të barasvlefshëm dhe me sens të ngadaltë. Kjo do te thote se bartesit e kesaj shpejtesie jane e njejta popullate pamvaresisht nga emri dhe pamvaresisht se si cfaq        en ne Histori (shpejtesia e zhvillimit eshte elementi me dallues dhe absolut ne zhvillimin e cdo dukurie Natyrore, ku perfshihet edhe Njeriu; ajo nuk eshte kurre e barabarte per dy popuj te ndryshem, qofshin dhe bashkejetues prane e prane sic kane qene iliret apo epirotet me helenet, por ajo eshte e njejte per dy popullata qe nuk jane relatuare kurre te cilat rrjedhin prej te njejtit bosht biologjik sic kane qene iliret me epirotet).

Pas gjithë këtyre arrihet në përfundimin se Feja nuk i ka shërbyer historianëve në përcaktimin e gjenezës dhe etnogjenezës së popullit shqiptar, por thjeshtë për zbukurime referatesh. Nuk ka asnjë shpjegim tjetër mendimi i shprehur nga nje grup autoresh qe konsideroheshin si me pozitivet per politiken komuniste se “Një shumicë autorësh, ndoshta ata që ishin më objektivë në vlerësimet e tyre, i quajtën shqiptarët në përgjithësi moskokëçarës e të ftohet ndaj besimeve të organizuara që u përkisnin, sado formalisht ndiqeshin prej tyre. Ata vunë re edhe faktin se në popullin tonë ruheshin mite, rite e besime me burim vëndas e të trashëguara që nga kohët e lashta….Në vetëdijen popullore të asaj kohe çdo shqiptar, pa përjashtim, është ndjekës i njërit prej besimeve: muhamedanë, ortodokse, katolik, çdo rit, ceremoni, besime të burimit pagan ia vishnin njërit prej tri besimeve të përmëndura, por i quanin dhe si “zakone që na i kanë lënë të parët” pa u interesuar për faktin se i përkisnin një feje të organizuar” (Mark Tirtja, Probleme të besimeve në kulturën popullore; Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 302, 303, Tirane 1977).

Gërshetimi faktik i formës më të parë të besimit fetar me monoteizmin nuk duhet të na çojë në kërkesën për të gjetur pikat e takimit midis kultit ilir dhe atij shqiptar. Kjo është një ëndër në diell dhe asgjë tjetër, por ky gërshetim duhet të na çojë në zbulimin e shkaqeve të ekzistencës së tij dhe në pasojat karakteristike të këtij gërshetimi; njëri prej të cilëve është ftohtësia fallso ndaj besimeve të organizuara fetare (si shpjegohet kembengulja e ilireve-epiroteve-shqiptareve per te ruajtur formen e besimeve pagane per 3000 vjetet qe i njohim duke kaluar nga besimi i Kultit te Gjarprit tek besimi i Kultit te Diellit krahas monoteizmave te njohur?). E po ta shohim problemin sipas kohe-ekzistences, ne raport me popujt e tjere, arrihet ne perfundime krejt te tjera qe e permbysin historiografine e sotme teorike, pasi ne kete rast zbulojme parametrin me kryesor qe popullata autoktone bart ne raport me popujt e ardhur ne gadishull pamvaresisht nga koha.

hipokrizia ekziston sot në botë nuk e vëmë në dyshim, por që ajo të jetë e pranishme edhe në shkencë na duket me të vërtetë e çuditshme, sidomos sot kur kritika nuk të fal. Por me sa duket, pa dyshim, edhe kritika ka karakter politik të theksuar (ne Shqiperine e viteve 1945-1991 kjo kritike nuk eshte lejuar, pra nuk ka ekzistuar). Ja një rast i tillë, pikërisht për problemin tonë:

“…Hilferdingu thotë se “nuk ka popull më indiferent ndaj fesë se shqiptarët, të cilët nuk kanë frikë nga perëndia…..Një autor gjerman – shton Hilferdingu – njohës i mirë i shqiptarëve, me të drejtë ka thënë për popujt që janë nën sundimin turk se sllavi, greku, e vllahu me tepër çmojnë fenë se lirinë: Ndërsa shqiptarët lirinë e çmuan mbi çdo gjë, më shumë se fenë” (Mark Krasniqi, Gjurmë e gjurmime, f. 309).

Po të mbështetemi tek Hilferdingu, pra autori ynë nuk ka gisht në këtë spekullim racist, ne duhet të kemi dy rrjedhime sipas llojit të botëkuptimit. Çfarë ka pasur parasysh autori me këtë përcaktim jo historik: -shqiptarët janë indiferent karshi fesë? I vetmi nënkuptim është ai që ky komb antifetar nuk mund të përmblidhet dot në sferën e qytetërimit, i cili lulëzon së bashku me idiotizmin fetar primitiv. Po a është e vërtetë, si fakt shoqëror, kjo që thotë diplomati rus?

Në radhë të parë ne, dhe të gjithë, duhet ta dinë se populli shqiptar ka trashëguar nga të parët e tij, Kultin e Natyrës, si formë fetare autoktone e cila është e para, në kohë, nga të gjithë format e tjera. Gjurmët e këtij kulti ekzistojnë deri në shekullin tonë, çka do të thotë, sipas botëkuptimit të autorit, se shqiptarët janë më besnikët e fesë në botë përderisa forma më e parë e fesë vazhdon nga lashtësia deri më sot (shek XX-të). Po të analizohet vetëm sipas këndvështrimit hapsinor shqiptarët në besimin e tyre janë më të hatashmit në botë nga të gjithë popujt e racës së bardhë. Ndërsa po të analizojmë sipas raportit kohor-hapsinor ne do të shohim se relatoret ja kanë imponuar fenë shqiptarëve dhe me tu shkëputur prej tyre ata, shqiptarët, e kanë vënë fenë në plan të dytë. Kjo duhet kërkuar së pari në karakteritikat e shqiptarëve dhe sidomos në veçoritë e tij, që duke u lidhur me shpejtësinë e zhvillimit, është shkaku më domethënës përse shqiptarët janë antifetarë sipas kuptimit të dhënë më lart nga diplomati rus. Ata mund të kenë qënë antimonoteistë (politeizmin nuk e kanë njohur) dhe kjo jo e pergjithesuar, por jo antifetarë të fesë së parë. E meqënëse ajo formë e fesë ka qënë më afër njeriut se forma paraardhëse, sidomos monoteizmit, është e kuptueshme pse shqiptarët kanë ato pikëpamje për fenë. Për ta Feja dhe Natyra kanë qënë një dhe me këtë është plotësisht e kuptueshme pse ata kanë qenë, ne pamje te pare, antimonoteistë (pastaj duhet pare se kunder kujt monoteizmi, ne cfare kohe dhe ne cfare krahine ka lulezuar ky mentalitet), pra jo pse kanë qënë antifetarë, por pse kanë qënë fetarë dhe të besës për fenë që i kanë lënë të parët e tyre, ilirët. Është kjo pamja mahnitëse për studiuesit.

Në këtë mënyrë pikëpamja e diplomatit rus është krejt arbitrare dhe me qëllim keqdashës. A nuk kemi te bejme ketu me nje shtremberim banal te Historise reale te shqiptareve dhe rrjedhimet që dalin prej kesaj analize vazhdojne rrugen manipuluese te saj?

Jo vetëm në planin teorik, por edhe në atë real, dmth në gërshetimin e faktit me analizat historike ose në përputhjet e dy elementave cilësisht të ndryshëm siç është Feja dhe Rendi Shoqëror, janë bërë konkluzione të gabuara dhe penguese për vërtetimin e autoktonisë së shqiptarëve. Akoma më tej këto konkluzione i binë ndesh problemeve  themelore të filozofisë materialiste, qofte edhe te epokes komuniste: raportit midis materies dhe ndërgjegjes; varësisë së ndergjegjes shoqerore nga qënia (ne asnje rast filozofet shqiptare nuk kane qene te afte te perballen me raportin kryesor te filozofise, por e kane pranuar ate me urdher politik pa ja kuptuar permasen dhe cfare rridhte per seicilin rast). Në këtë drejtim gabimet janë të pafalshme dhe ato çojnë në shterpëzimin e problemit tonë. Është e papranueshme për autorin materialist të deklarojë se: “Në Ilirinë e Jugut romakët gjetën kulte të lashta, por edhe një rend skllavopronar” (S.Anamali, Nga ilirët tel Arbërit; Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 31), kur te gjithe elementet sociale te banoreve deri ne shek. e XX-te nuk kane asnje lidhje me shtetin klasor. Atehere per cfare rendi skllavopronar behet fjale?

Studiuesit shqiptare, qofshin juriste, qofshin filozofe, qofshin historiane ne asnje rast nuk e kane kuptuar se cfare kushtesh duhet te kete nje shoqeri per t’u integruar ne shtet. Ata per asnje rast nuk e kane kuptuar se elementi me vendimtar, dhe i pari ne kohe, per te formuar shtetin eshte Politeizmi Fetar dhe asnje popull, qe nuk e ka kete forme besimi si produkt te vet, nuk eshte i afte shoqerisht te formoje shtetin e tij si rezultat i zhvillimit social. Eshte tjeter problem se cfare ndodh kur politika imponohet rastesisht tek popujt e prapambetur, por formimi i shtetit nder ta ka tjeter permase dhe ne te gjitha rastet ka qene Kisha ajo qe i ka marre perj dore keta popuj drejt shtetit (per kete rast u shpik laicizmi; – me hollesisht per kete problem shih artikullin: Dante Alighieri, Laicizmi dhe Kisha Katolike. Po shqiptaret? Publikuar ne blogun www.genchoti.com).

Ne rastin e mesiperm studiuesit shqiptart ka ndarë qënien njerezore nga ndërgjegjja e tij duke bashkuar organizimin skllavopronar me Kultin e Natyrës, – gjë kjo e pa ndeshur gjëkundi dhe antihistorike. Këtu ka një gabim të padiskutueshëm të lidhur me një nga të dy oset: ose Kulti i Natyrës ka qënë fals, sepse ilirët kanë pasur një politeizëm, që ata nuk e kane zbuluar dot dhe, o burra, pse ndoshta e gjejne duke e shpikur ate paçka  se nuk keni lënë metër katror pa gërmuar dhe studiuar për 60 vjet; ose ilirët nuk kanë pasur shtet skllavopronar, por me nje qellim politik ngatërrohet  shteti klasik me gjysëm shtetin fisnor dhe ndikimin e popullates pellazge mbi kete gjysem shtet ilir mbi c’baze teoricienet e te Marreve te Madheshtise shqiptare kane ngritur themelet e teorise se tyre antihistorike (problemi i gjysem shtetit eshte nje jehone veshtiresisht e zbulueshme ne teorine marksiste dhe nuk eshte marre parasysh ne asnje rast problematik nga autoret edhe pse ne kete gjysem shtet lind prona fetare, prona fisnore, e drejta zakonore e pashkruar, arti shume permasor, letersia gojore, bashkangjitja e te cilave e permbys teorine marksiste ne pergjithesimin e vet filozofik).

Ne anojmë dhe vërtetojmë të dytin, sepse e para është e pamundur.

Me të vërtetë nuk është mirë aspak per lexuesin shqiptar që direkt duke u nisur nga ndërgjegja fetare të zbulojmë qënien, por duke e parapërgatitur lexuesin me të dy pjesët e para të këtij punimi (vell. II e i III i “Tjetersimi i Historise ose “Ndergjegja e Ngjarjes”“), ja lejojmë vehtes që me anë të gjëndjes së besimit fetar në Iliri dhe Shqipëri të arrijmë në konkluzionet mbi formën e organizimit shoqëror në raport, të paktën, me grekët dhe romakët. Mëvonshmëria e raportit midis shqiptarëve dhe popujve të tjerë të Europës del në pah pikërisht nga hapsira e besimit fetar në Shqipëri deri në shekullin tonë.

Të nxjerrësh panoramën hapsinore të besimit fetar në Iliri, e më vonë në Shqipëri, nuk duhet të jetë ndonjë punë e vështirë. Por të pastrosh këtë hapsirë nga “ndotjet” e paralelizmave të tjera  fetare që kanë depërtuar në këtë vënd do të thotë të përgatitësh terrenin për përcaktimin e gjenezës së popullit tonë nga pikëpamja fetare. Në këtë rast gjeneza mbetet në hije dhe ne mund të zgjidhim vetëm lidhjen midis epokave me emërtime të ndryshme statistikore (siç është psh Iliri – Epir – Arbëri – Shqipëri), por me te njejten shkalle cilesore te zhvillimit, duke qene ne kundershtim me te gjithe shkollen shqiptare komuniste dhe postkomuniste.

Baza teorike dhe praktike për nxjerrjen e kësaj hapsire do të jenë: pjesa e parë e këtij punimi (Vell. II i “Tjetersimi i Historise….”,Feja dhe intelektualët (fshehja e aktit me te pare civilizues te Races Njerezore ne Toke dhe menyra se si i zberthen Materializmi filozofik Idete Fetare)) dhe pjesa ndermjetese e pjeses se dyte me te trete (vell. IV i “Tjetersimi i Historise….”, “Poligjenezë apo monogjenezë”; dhe mbi këtë parim natyror: gjeneza dhe etnogjeneza e popullit më te vjetër të racës së bardhë  (midis thënie lidhëse universale për të gjithë specifikat e zhvillimit shoqëror me revolucionin social)). E themi këtë për të hequr çdo iluzion mbi tendencën për t’i paraqitur ilirët të ndryshëm, në aspektin fetar, nga dinamika e zhvillimit shoqëror te arberve dhe shqiptareve te mevonshem. Ndryshueshmeria midis ilireve dhe shqiptareve, nga pikepamja fetare autoktone, qendron vetem ne avancimin brenda Kultit te Natyres ku te paret kishin Kultin e Gjarprit, kurse te dytet Kultin e Diellit, pamvaresisht nga raportet kohore te seicilit element brenda Kultit te Natyres, sic do te shohim ne vazhdim.

Të dhënat e para për formën e besimit fetar, studiuesit tanë e kanë marrë nga historianët e lashtësisë. Kështu “Herodoti na tregon se që në shekullin VI pes kishte edhe një kope të shënjtë të kushtuar Diellit, që ruhej me radhë nga qytetarët më të shquar” (N. Ceka, Apolonia e Ilirisë, f. 88). Kjo e dhënë ka dy vlera: së pari tregon se në Apoloni ekziston që në kohërat e lashta gjurma e kultit të Diellit; së dyti duke ditur se kjo gjurmë, po aq e dukshme sa edhe në shekullin XV pa. Kr. në pellgun e Egjeut (për këtë kemi shfrytëzuar Odisenë e Homerit, atje ku bën fjalë për ishullin e Diellit sipas dy varianteve te perkthimit:

Kaluam Karibden, e pastaj dhe Shilen,

    e ramë në ishull t’mrekullueshëm t’Diellit ,

                           bir i të Lartit, ku tufë-tufë po endeshin

                           ballgjërat qe, delet e tij të majme.

                           Që nge deti degjohej blegërima

                           e deshëve dhe bulurima e lopëve.

                                                                                                   (Homeri, Odiseja, kënga XII, vargjet 316-320;

perkthimi i Pashko Gjecit, Tirane 1976)

Larg dy Shkembinjve te Shkỳll’ e Karibdes se tmershme lundronim

kur u afruam pas pak n’ate ishull mahnites te hyut

Diell me tufat e qeve te bukura fort, ballegjera,

dhe me kopete e dhenve te majme. Degjohej n’anijen

tone, kur ishim akoma ne det, bulurima e qeve

dhe blegerima e dhenve qe vinin perqark neper vatha.

                                                                                   (Homeri, Odiseja, kënga XII, vargjet 260-265;

perkthimi i Spiro Comoras, Tirane 1973)

ekziston në po të njëjtën kohë me politeizmin helen, arrihet në përfundimin se politeizmi helen sapo ishte çfaqur në histori dhe vetë  Kulti i Diellit, atje, ka qënë shume-shume më i hershëm se në Apolloni. Përfundimisht  kjo arrihet thjeshtë mbi bazën e relativitetit analitik duke krahasuar dy hapsira të njëjta për kohëra të ndryshme. Ndërsa po të përdorim raportin absolut, rezulton se Kulti ilir Pagan duhet të jetë më i lashtë se ai helen (bile shumë më i lashtë) dhe për këtë ja heq mundësinë politeizmit helen të jetë i huazuar nga ai ilir, i cili, në kohërat që përmënd Herodoti e deri me sot, është i paqënë. Por mbetet per te percaktuar permasen e Paganizmit Fetar dhe elementet perberes te tij, pasi rezulton qe permasa diellore e Kultit tek iliret te jete shume me e vone ne raport me helenet, te cileve u njihet si nje gjurme mitologjike dhe jo historike shume kohe perpara themelimit te Apollonise nga pellazget. Akoma edhe me tej, permasa diellore e Kultit tek iliret sapo duhet te kishte filluar dhe analiza e zgjatjes kohore te Kultit te Diellit duhet te permbylle argumentin e lidhjes iliro-shqiptare pa pasur nevoje per elemente te tjere argumentues, pasi kemi te bejme me elementin me te domosdoshem te zhvillimit te nje shoqerie pamvaresisht nga shkalla e arritjeve.

Çfaqja e politeizmit në territoret pranë Apollonisë (fiset parthine që populluan tokat ndërmjet Apollonisë dhe Dyrrahut kishin edhe një Zeus të veçantë të tyre, që në kohën e pushtimit romak cilësohet si Jupiter Parthinus N. Ceka, Apolonia e Ilirisë, f. 173) nuk duhet marrë për bazë si produkt i zhvillimit shoqëror të epiroteve (per dijeni te lexuesve Apollonia nuk eshte e Ilirise, por i Epirit. Termin Apolloni e Ilirise e gjej ne te gjitha punimet e historianeve dhe arkeologeve te epokes komuniste; ne kete rast vecoj punimin e  Prof. Dr. Aleksandra Mano: Apollonia e Ilirise, Tirane 2006. Nje nder aresyet perse historianet dhe arkeologet shqiptare kane realizuar nje mohim te nje fakti historik dhe kane pohuar nje iluzion politik eshte e lidhur me vendimet e Konferences se Ambasadoreve mbi Shqiperine Londineze per ta detyruar politiken e mevonshme shqiptare te mos kete pretendime territoriale mbi Epirin e Jugut pasi do te prekeshin interesat imperialiste te Greqise [libri me autore Edith Pierpont Stickney, “Shqioperia Jugore ose Epiri i Veriut ne Ceshtjet Europiane Nderkombetare, 1912-1923, Tirane 1998, e ploteson kete kusht dhe kete manipulim historik]. Ketu qendron i gjithe thelbi zhvillues i shkences se Historise, Arkeologjise, Etnografise, Etnologjise pergjate epokes komuniste. A nuk tregon ky rast se politika e komunisteve shqiptare, pergjaste periudhes ’43-‘91 ka qene ne unison me politiken e Britanise se Madhe?), por si ndërfutje nga jashtë për efekt të relacioneve dhe bashkejetes se te ardhurve me vendasit pa mundur dot te unifikohen ne menyre te ndersjellte. Dëshira për ta paraqitur politeizmin dhe mitologjinë si një huazim të heleneve nga Iliria është, nga pikëpamja kohoro-hapsinore, antimaterializëm në histori, por me sa kam kuptuar teoria e te Marreve te Madheshtise Shqiptare e ka burimin qe ne epoken komuniste, ne mos qofte produkti i drejteperdrejte i saj. Këtë pikëpamje janë kultivuar prej shume kohesh, por pas 1972, nga disa shkrimtarë sipas të cilëve “ky rajon (Shqipëria Veriore, GH) është i vetmi në globin tokësor që prodhon ende një materie të tillë poetike si ajo e Homerit” (I. Kadare, Një dosje për Homerin, Nëndori 8/82, f.134); por që nuk do të thotë se kemi të bëjmë me huazim në sferën e mitologjisë, përkundrazi, në sajë të shpejtësisë së vogël të zhvillimit një hapsirë e tillë mbijeton konform panoramës së sotme, pasi eshte e pamundur qe popujt me shpejtesi te vogel zhvillimi te arrijne parametrat e atyre me shpejtesi me te madhe ne te njejten kohe. Këtë gjë historiani apo folkloristi i sotëm nuk mund ta kuptojnë dot, le pastaj ta shfrytëzojnë në materialet e tyre.

Pra e përgjithshmja e besimit fetar në ato kohëra të lashta nuk ka qënë Politeizmi, por Kulti i Natyrës me qelizat e veta pjesmarrëse. Kuvendi i Parë i studimeve ilire (15-20 shtator 1972) nxorri në pah një dukuri interesante në lidhje me këtë formë të besimit fetar, sipas te cilit: “Pa pretenduar që të trajtojmë të gjitha aspektet e kësaj teme kaq interesante, ne do të përqëndrojmë vëmëndjen tonë mbi disa objekte simbolike që mund të ilustrojnë tezën e kësaj kumtese (Aleksander Stipçeviç, Simbolizmi ilir e simbolizmi shqiptar). Së pari do të përmëndim varsen prej bronxi në trajtë rrethi, me ose pa rreze për brënda. Nuk është e vështirë të na bjerë ndërmënd që këtu kemi të bëjmë me një objekt shumë të rëndomtë të kohërave prehistorike në Europë, që përfaqëson simbolin e diskut diellor. Tek ilirët amoletët e këtij lloji janë shumë të përhapura. Ato kanë trajtën e një disku të thjeshtë pa rreze, pastaj me katër rreze (që formojnë një kryq, pra një tjetër simbol diellor) dhe më shumë rreze. Ka pastaj nga ato që kanë më shumë rrathë të vendosur në mënyrë koncentrike nga qëndra në periferi. Që kjo varëse ka pasur për Ilirët me të vërtetë kuptimin e simbolit diellor dhe jo të një varëse për stoli, këtë na e vërteton – në qoftë se është e nevojshme në këtë rast për vërtetim – edhe një pasazh i Maksimit nga Tiri në vjershën “Në se u duhet ngritur trupore perëndive” ku lexojmë se peonët, banorët e Maqedonisë së sotme e përfytyronin Diellin në trajtën e një disku të vogël të ngritur në majën e një purteke” (Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 271-272). Por te jeni te sigurte qe autori i ketyre rreshtave as qe ja ka pasur haberin dinamikes teorike te Kultit te Natyres dhe raportit qe kjo forme e besimt fetar ka pasur me rendin shoqeror dhe shkallen e zhvillimit te vendasve autoktone.

Përfundimisht ne pretendojmë se Kulti i Natyrës ka qënë i vetmi besim fetar në trevat ilire duke përfshirë të katër pikat e horizontit nderballkanik. Kështu “zjarri, në pjesën perëndimore të tumave, nuk është i rastit; ai shpreh, me sa duket, diellin që perëndon për të vazhduar lëvizjen e tij në botën e nëntokës ashtu sikurse jeta e njeriut. Kjo përfaqësohet edhe nga zakoni që kishin bartësit e kulturës së Vajzës për të rrethuar tumat me rrathë gurësh, nëpërmjet të cilëve ata shprehin simbolin e diellit” (Frano Prendi, Tumat në fushën e fshatit Vajzë (Vlorë); Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp I, f. 112-113). Vetem se ky besim, tek iliret, duhet konsideruar ne fazen me te pare te Kultit te Diellit.

A i ka shkuar vallë ndërmënd autorit të këtyre rreshtave se Kulti i Natyres është i lidhur me zanafillen e rendit shoqëror dhe jo diçka e rastit e lidhur me shprehjen “me sa duket”?

Për raportin kohor-hapsinor përcaktimet me karakter hapsinor nuk kanë asnjë vlerë po nuk u shoqëruan me kohëekzistencën e gjithseicilit element të hapsirës përkatëse të një shoqërie. Studimet në drejtim të formave të besimit fetar këtu tek ne kanë munguar, e megjithëatë kemi dy të dhëna shumë interesante për këtë problem, njëra prej të cilave me karakter mitologjik, por që ndihmon në ndërtimin retrospektiv të një fakti mjaft kuptimplotë. Duke bërë fjalë për “Legjenda e Liqenit të Pogradecit” autori thekson “se mbeturinat e kultit diellor i kemi ende në shumë rrafshe të traditave popullore, si psh, në disa kremtime tradicionale të stinëve, ose në vallet rrotullore, si dhe në mjaft lodrime fëmijësh, që na kanë arritur brez pas brezi nga thellësitë e shekujve, madje një mbeturinë të këtij kulti e kemi në vetë emrin e ditës së diel” (Shkenca dhe Jeta, 4/85, f. 74). Po të jetë e vërtetë kjo që thotë ky autor, atëhere arrihet në disa konkluzione krejt të tjera për shkencën e albanologjisë dhe problemi mbi autoktoninë e shqiptarëve merr jo vetëm pamje krejt tjetër, por ai merr vlera të veçanta për të sotmen.

Së pari: prania e Kultit të Diellit sot (me shume gjasa ky Kult nder shqiptare duhet konsideruar i permbylluar perfundimisht, por ky konkluzion duhet te shoqerohet me perfundimet perkatese) tregon shpejtësinë e zhvillimit shoqëror, që në këtë rast është jashtëzakonisht e vogël, që mbartin mbi vete shqiptarët si pasardhës të ilirëve dhe epiroteve. Së dyti: prania e këtij kulti duhet të shërbejë si faktor teorik për të mohuar praninë e shtetit tek ilirët. Së treti: bota e relacioneve nuk ka ndikuar në asgjë tjetër veçse ka shpejtuar shpejtësinë e zhvillimit shoqëror jo baraz me të heleneve dhe romakëve, por ama më të madhe se ajo e kohes se pellazgëve, te cilet u dhane banoreve autoktone me vone emrin ilirë.

Në qoftë se për këtë rast kemi të bëjmë me jehona të formës së parë të besimit fetar tek shqiptarët, jehona këto të ardhura qysh nga lashtësia, rasti i dytë është me të vërtetë një zbulim udhërrëfyes i mrekullueshëm të cilin ne në një farë mënyre e kemi kostatuar në vënd. Autori i kumtesës “Elementë të kulteve ilire te shqiptarët” është i kënaqur vetëm me kostatimin e vazhdimësisë së Kulteve të Diellit nga ilirët tek shqiptarët pa nxjerrë asnjë rrjedhim të mëtejshëm. Ashtu si një Bonopart që mundi ta përjetësonte vehten në betejën e Austerlicit, ashtu dhe problemi i etnogjenezës së popullit shqiptar mund të përjetohej i zgjidhur me këtë fitore në fushën e etnografisë. Për studiuesit tanë ka qënë e pamundur bërja e kësaj dhe nuk kanë parë se rëndësi këtu nuk kanë specifikimi qelizor i elementëve pjesmarrës në këtë kult, por kryesorja mbetej dhe mbetet kohëzgjatja e tij për 2 500 – 3 000 vjet (lindja nuk dihet aspak) me gjithë këmbënguljen e tërbuar të politeizmit greko-romak dhe monoteizmit musliman dhe atij te krishtere.Vini re këtë fakt:

“Kulti i diellit te shqiptarët s’është një rast i veçuar; ai është pjesë përbërëse e një kompleksi të tërë të motologjisë shqiptare e cila është një fushë kërkimesh shumë e gjërë e shumë e pasur për kulturën shpirtërore historike të popullit tonë…Kështu Fr.Nopça që nga fillimi i këtij shekulli ka vënë re se shqiptarët i faleshin diellit sipas besimit pagan dhe se ndërrimi i majave të maleve i disa vëndeve të larta, në Shqipëri, ka të bëjë me kultin e Diellit. Sh.Gjeçovi konstaton mbeturina të forta të besimit në diellin të shprehura në të falurit e diellit e në të dhëna të tjera religjoze, duke i lidhur këto me kultin e diellit e elementë të tjerë të mitologjisë në Iliri e Trakë”  (Mark Tirtja, Elementë të kulteve ilire të shqiptarëve; Kuvendi i I i studimeve  ilire, vol II, f. 282, 283).

Ilirët, e më vonë shqiptarët, kanë pasur si formë të besimit fetar atë më të parën prej saj: Kultin e Natyrës. Nga ky fakt autori hedh idenë se ilirët dhe shqiptarët janë një vazhdimësi kohoro-hapsinore. E drejtë si konkluzion, por tepër e mangët si rrugëvërtetim. Ndërsa raportit kohor-hapsinor kaq i duhet për të vërtetuar faktin se shqiptarët mbartin një shpejtësi të vogël zhvillimi meqënëse ndërgjegjja fetare e Komunes Primitive dhe e Gjysëm shtetit komunar ka ekzistuar shume për mbi rreth 3 000 vjet e këtej, pikërisht aq sa i njohim ne ilirët. Por ketu ka “dicka” qe duhet vene ne dukje: Kulti i Natyres tek iliret eshte me i thjeshte dhe shume me i sterzgjatur ne kohe se tek komshinjte e tyre helene apo romake dhe ne parim kjo sterzgjatje eshte ne raport te drejte me raportin e shpejtesive te zhvillimit, qe, nga ana e vet, eshte ne raport te zhdrejte me kohen e lindjes perkatese (pikerisht kjo eshte ajo qe nuk njihet).

Duke e parë më hollësisht problemin, dmth me syrin e skeptikut, për ne është e papranueshme kundërshtimi i kësaj hapsire që na imponon ky autor. E themi këtë sepse, të paktën për politeizmin, ilirët duhet të kishin se s’bën një të tillë origjinal pa emërtimet e perëndive greko-romake, gjë e pa ndodhur ndonjëherë. Ndërsa përsa i përket monoteizmit, bota e relacioneve nuk e lejon lidhjen e autoktonisë me të, pasi duhet të pranojmë që monoteizmi racor është epiqëndrik në lindjen e tij në të gjithë rastet që njeh historia ne kundershtim me Politeizmin dhe Kultin e Natyres.

Studiuesit tanë e kanë vënë re se në influencat fetare, të bëra në ndërgjegjen fetare të popullsisë vëndase, gjënden gjithmonë mbeturina të hyjnive pagane, gjë që tregon për dy veprime njëra prej të cilave i përket vëndit. E themi këtë përderisa pranohet pa dyshim “se nën emrat Artemis-Diana, nën trajtën artistike greke fshihet një hyjni e vjetër vendase” (S. Anamali, Të dhëna mbi elementin ilir në qytetet antik Epidamn dhe Apolloni; Përmbledhje artikujsh arkeologjik për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. I, f. 224).

Ky maskim mund të kondsiderohet i qënë, por nënkuptimi se ato janë bërë mbi të njëjtën ide fetare është i gabuar dhe plot rreziqe për albanologjinë, sepse dihet, tashmë me siguri të plotë, se paragrekët, dmth helenet, kanë njohur politeizmin kur ilirët nuk kanë shkuar asnjëherë më larg se Kulti i Natyrës. “Studimi i elementëve vëndase me kultin e disa perëndive në qytetet Epidamn e Apolloni tregon se në ç’mënyrë popullsia ilire ruante traditat dhe besimet e saja fetare. Përhapja e kulturës greke dhe e zakoneve fetare nuk mundi të zhdukë midis popullsisë ilire jo vetëm bazën e kulturës së saj origjinale, por as zakonet e kultit fetar” (po aty, disp. II, f. 331).

Por këtu ka diçka për të zbërthyer akoma më tej. Përse kultura helene nuk u imponua në popullsinë epirote dhe përse ndikimet e saj ndjehen goxha për atë kohë dhe jo më vonë? Raporti absolut fare thjeshtë tregon se për shpejtësi të ndryshme zhvillimi (kur ato janë gati ekstreme po e pranojmë tani për tani arbitrarisht) imprenjimi është i pamundur, ndërsa ndikimi ka karakter kohor. Nga ana tjetër ai saktëson problemin e ndryshimit të shpejtësisë së zhvillimit shoqëror në favor të autoktonisë dhe ne dem te relatoreve te jashtem (kjo eshte aresyeja Natyrore perse helenet nuk kane rilindje ne formen greke).

Po kështu edhe shumë më vonë, në kohën e pushtimit romak, fitimtarët “sollën në Iliri edhe hyjnitë e panteonit të tyre, kulti i të cilave u përhap gjithashtu në provincat Ilire” (S. Anamali, Nga ilirët tek arbërit; Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll II, f. 28). Këtij fakti i përket ekzistenca e Zeusit të veçantë që në kohën e pushtimit të mësipërm cilësohej si Jupiter Parthinus (N. Ceka, Apolonia e Ilirisë, f. 173). Por këto kostatime janë shëmbuj të një shterpësie studimore. Kulti romak (politeizëm) mund dhe duhet të ketë depërtuar në Iliri, por ka qënë i pafrutshëm sa ne gjejmë akoma edhe sot (fillimi i shekullit të XX-të) gjurmë të Kultit të Natyrës në trojet tona. Atëhere a është e mjaftueshme aq sa thotë autori? Përse monoteizmi u përthith nga popullsitë e reja europianoqëndrore, perendimore dhe veriore ndërsa në Iliri, dhe më vonë në Shqipëri, ai mbeti një formë fetare tepër e ndarë nga zhvillimi shpirtëror i banorëve të saj? Depërtimi i formave të reja në një vënd gjen truall të përshtatshëm vetëm atëhere kur organizimit autokton vëndas po i vjen fundi dhe forma e re në vënd që të lindë diçka më vonë, lind e huazuar duke realizuar një përshpejtim në zhvillimin e atij vëndi, por që në të vërtetë është një ngadalësim shpejtësia zhvillimi në raport me atë të sistemit të ri. Kjo gjë as që i ka vajtur ndërmënd autorit. Dhe ky eshte rasti tipik i perqafimit te Fese se Krishtit nga ana e popujve europiane pas ringjalljes se Tij.

Edhe kur monoteizmi kristian e ka ndjerë vehten fitimtar në vëndin tonë ai nuk ka qënë kurrë i vetëm. Të paktën kjo vihet re në krahinat malore, pastërtia etnike e të cilave është për tu admiruar dhe lakmuar nga ana e studiuesve, të cilët kanë zbuluar se “Në kultin e majave të maleve si në Tomorr, Gjalicë të Lumës, Këndavicë etj, në festën e posaçme, kryheshin rite me burim pagan, gjejmë gjurmë të kristianizmit” (M. Tirtja, Probleme të besimeve në kulturën popullore; Konferenca kombëtare e studimeve etnografike, f. 306.

Nga i gjithë ky kostatim ne nxjerrim dy hapësira të ndryshme fetare dhe pikërisht: Kultin e Natyrës – produkt i zhvillimit të popullsisë autoktone, dhe Monoteizmin – produkt i relatorit imponues politik. Pra besimi fetar në Shqipëri ka në vetvete një mpleksje të fesë vëndase dhe asaj të importuar si rezultat i relacioneve universale të imponuara nga relatuesit romak, bizantin, turq, helen dhe sllav. E gjithë kjo duhet të shërbejë si vërtetim mbi autoktoninë e shqiptarëve jo sipas kuptimit relativ, por sipas atij absolut.

Duke bërë krahasimet kohore (vetëm kohore ama; metodika relativiste lejohet në këtë rast) midis botës heleno-romake dhe banorëve të Ilirisë dhe Epirit mund të arrijmë në konkluzionin që shpejtësia e zhvillimit shoqëror për ilirët dhe epirotet kap vlera mjaft të avashta, e lidhur kjo me kohëlindjen e seicilit popull. Kjo na intereson dhe nuk na pengon aspak të themi se bota e relacioneve me të sipërmit ka ndikuar në favor të përshpejtimit të kësaj shpejtësie edhe pse gjurmët e Kultit të Natyrës janë prezent deri në fillim të shekullit të XX-të (kjo sherben per te percaktuar raportet kohore te banoreve autoktone me te ardhurit ne gadishull). Nga pikëpamja teorike kjo gjë bën që në Iliri dhe Epir duhet të jetë çfaqur tendenca për ndikimin shpirtëror të kulteve pagane dhe kalimin në formën e dytë të besimit fetar (politeizëm), çka do të thotë se shoqëria ilire duhej të ndodhej brënda hopit kalimtar që ndan gjysëm shtetin komunar nga shteti skllavopronar, por tepër larg, nga ana kohore, nga kjo e fundit dhe jo në mënyrë homogjene.

Tendenca drejt politeizmit për studiuesit e epokes komuniste ka qene një dukuri e pranishme dhe kuptimplotë në drejtim të nënkuptimit. Kjo gjë, tani për tani, gjen terren në dy aspekte – njëra prej të cilave materiel (ritet e varrimit). Është vënë re se në periudhën e parë të hekurit në 25 tuma të zbukuruara skeletet nuk ruajnë drejtim të caktuar kundrejt diellit (Bep Jubani, Tipare të përbashkëta në ritin e varrimit te ilirët e trevës së Shqipërisë; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp I, f. 167). Po kështu është kostatuar se “Mënyra e varrimit në tumat e krahinës së Drinosit është më vendosje të kufomës të shtrirë pa ndonjë orientim të përcaktuar kundrejt diellit” (F. Prendi, Dh. Budina, ;Kultura ilire e luginës së Drinosit në epokën e hekurit; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp I, f. 279). Mos vallë ritet e varrimit tregojnë kohën e perëndimit të Kultit të Diellit? Në Bylisin pellazgo-helen të integruar nga romakët, varrezat kanë të njëjtën karakteristikë domethënëse si në tumat e mësipërme. Ekzistenca e mbeturinave te Kultit te Diellit tek shqiptaret e perjashton kete teze, cka ne con ne perfundimin se njerezit e varrosur ne ato tuma nuk i perkasin races autoktone ne gadishull.

Kjo tendencë duhet të jetë prezent edhe nga pikëpamja e emërtimit të perëndive, të cilat kanë karakter politeist (kjo duhet saktësuar nga ana kohore për të parë fillimin e hopit kalimtar, por edhe te popullates qe e ka perkrahur). Rastet e perëndive specifike në Iliri nuk janë të pakta; kështu psh. presupozohet ekzistenca e kultit të bujqësisë, “siç është figura e perëndisë lokale të bollëkut, kulti i të cilit ishte shumë i përhapur në Dimal, Amantia” (F. Prendi, Urbanizimi i Ilirisë së Jugut; Kuvendi i I i studimeve ilire, vëll I, f.118. Ndërsa “paraqitja e perëndisë në relievin e Rizonit mbi një kalë të harbuar me një armatim pak a shumë të plotë dhe vjersha që lexohet nën reliev që përshkruan figurën e karakterin e hyut (C.I.L.VIII,2581) me të drejtë e ka shtyrë K.Paçin të tregojë se Medauri është perëndia e luftës” (S. Anamali, Të dhëna mbi elementin ilir në qytetet antike Epidamn dhe Apolloni; Përmbledhje artikujsh arkeologjikë për historinë e lashtë të Shqipërisë, disp. II, f. 317). Po kështu në Apolloni kemi zbuluar edhe gjurmët e një kulti tjetër ilir, kultin e perëndisë së pjellorisë” (po aty, f. 328).

Të gjitha këto kostatime kërkonin një vërtetim konkret për të parë diferencimet hapsinore të kësaj dukurie. Fakti që gjurmët e Kultit të Natyrës gjënden deri në fillim të shekullit tonë të çon në ngritjen e dy hipotezave: ose populli shqiptar është vazhdim i atij ilir dhe mbart mbi vehte një shpejtësi zhvillimi tepër të avashtë për shkak të kohëlindjes së tij prehistorikë; ose ai është populli më i ri në Europe dhe për këtë ai duhet të mbartë shpejtësinë më të madhe të zhvillimit shoqëror të jetuar deri më tani. Kjo e fundit do të kërkonte si kushtëzim absolut një zhvillim të paparë të organizimit shoqëror të tyre, – gjë kjo e pa ndodhur dhe për këtë ne e konsiderojmë të paqënë. Nuk perjashtohet mundesia qe kemi te bejme ne dy popullata q           e kane bashkejetuar brenda te njetes hapesire gjografike duke mos i diferencuar dot. Kështu që ne do të mbështetemi tek e para me tendencë për të vërtetuar materialisht shkakun, pasojat dhe rrjedhimet që dalin nga ky fakt. Kjo gjë hap një telash të vogël, sepse tani do të kërkohet shpjegimi i diferencimit të formave të besimit fetar, të cilat si ndërgjegje inproduktive të rendit shoqëror, por udheheqese, tregon se kemi të bëjmë edhe me diferencim në këtë drejtim. Por duke paraparë vazhdimësinë kohore të formës së parë të ideve fetare arrihet në konkluzionin që kjo pamje është false. Është bota e relacioneve që na jep të drejtën të arrijmë në përfundimin se politeizmi ilir eshte inekzistent, por ajo qe kane zbuluar arkeologet dhe interpretojne historianet është një dukuri vetëm e asaj kohe dhe e atyre krahinave të cilat kanë qënë në lidhje relatash me botën heleno-romake (duhet pranuar dualiteti i popullsise), dmth imponim i kësaj bote në këtë drejtim; dhe me tu ndërprerë kjo lidhje çdo gjë ka shkuar atje ku ka qënë: në dinamikën e zhvillimit autokton.

Duke u mbështetur vetëm në idetë fetare, si përmbledhje, themi se Kulti i Natyrës ka qënë ndërgjegjja fetare e banorëve të trevës së sotme shqiptare, vazhdimësia e të cilave është të paktën qysh nga ilirët (per te qene te sakte ky kult nuk ka ditelindje te njohur). Këta të fundit me organizimin e tyre shoqëror nuk kanë shkuar më larg se organizimi që imponon kjo formë e besimit fetar. Pra lidhja iliro-shqiptare për ne është e padiskutueshme në planin kohor-hapsonor dhe çdo “dëshirë” për t’i ndarë shqiptarët nga ilirët në planin kohor, qoftë dhe hapsinor, është krejt e pabazuar dhe një reaksion në shkencë. Kjo formë e ideve fetare mund të shërbejë për të treguar edhe fazën kalimtare të organizimit komunar në atë skllavopronar, meqënëse deri më sot nuk është pranuar ndarja e komunës primitive nga gjysëm shteti komunar,-gjë të cilën ne e zbuluam pikërisht nga dy format e para të ideve fetare, njëra prej të cilave vazhdonte edhe në brëndësi të shtetit skllavopronar. Në këtë rast, e gjithmonë, forma klasike është absolute dhe përjashtim nuk ka.

Në qoftë se do të bënim një analizë historike të besimit fetar në trojet tona, dmth në funksion të shqiptarëve, do të dallonim në çfaqje të tre llojet e monoteizmit europian (bogumilizmin e përfshimë tek feja muslimane) dhe një formë besimi të pabesueshme për historianin, por real tek shqiptarët. Pikërisht Kulti i Natyrës ka qënë prezent në trojet shqiptare edhe në fillimet e këtij shekulli (kujtojmë fjalët e Franc Nopça-s në kritikën e fesë). Kështu që ne e kemi fare të lehtë të arrijmë në përfundimin se shqiptarët kanë dy forma besimi, njëra prej të cilave vëndase, dmth autoktone, dhe tjetra e imponuar nga bota e relacioneve dhe aspak prodhim i zhvillimit të forcave prodhuese në një shkallë të caktuar (karakteri mesianik i Gjuhes Shqipe eshte nje perralle qe nuk mund te besohet). Kjo gjë pak a shumë do të thotë se shqiptarët akoma nuk kishin kaluar qind për qind në besimin monoteist. Por kjo lind vetvetiu pyetjen: ku e muarën shqiptarët këtë Kult në shekullin e XX-të?

Ne dimë se banorët e të Dy Amerikave në kohën e Pisarros (shek. XVI) kishin si ndërgjegje fetare pikërisht këtë kult, atëhere në ç’mënyrë mund të realizojmë lidhjen dinamike të gjithseicilit popull me dinamikën e ideve fetare gjatë zhvillimit apo historisë së tij? Një gjë të kemi të qartë; relativiteti analitik nuk mund ta zgjidhë këtë rebus shumë të komplikuar për të.

Raporti absolut kohor-hapësinor e ka shumë të vështirë të arrijë në ndonjë përfundim po nuk pati, të paktën, një informacion material për një problem, por kur ai gjëndet është tepër e lehtë për për ta zgjidhur atë në favor të vërtetës absolute. Psh fakti i pranisë së kultit të diellit tek shqiptarët zbërthehet, në funksion të shpejtësisë së avashtë të zhvillimit shoqëror, në favor të të qënurit një formë fetare autokrone dhe aspak e ardhur (neve nuk dimë ndonjë invazion lëkurkuqësh në këto troje, apo anasjelltas (invazion ilirësh në Amerikë), ndërsa dimë që kemi një dyndje familjesh izraelite afërsisht rreth 528 familje, të ikura nga Spanja (Z. Shkodra, Esnafet Shqiptare, f. 28), izraelitët kanë monoteizmin si fe autoktonem, por nuk e imponuan ate tek shqiptarfet). Kërkush nuk është i aftë ta vërtetojë këtë, dmth ardhjen e kultit diellor në trojet shqiptare. Prania e tij është e lidhur vetëm me faktin e mësipërm që na imponon teoria e absolutizmit: eshte prodhuar nga banoret autoktone te gadishullit.

Pastaj prania e monoteizmit në Shqipëri është e njollosur nga ritet me burim pagan si në Tomorricë, Gjalicë të Lumës, Këndravicë etj (Konferenca kombëtare e studimeve entografike, f. 306); çka tregon përsëri atë që thamë më sipër.

Prania e Kultit të Diellit në Shqipëri na tregon jo vetëm të qënurit vëndas të shqiptarëve dhe me shpejtësinë e vogël të zhvillimit, por edhe paaftësinë e studiuesve tanë për të kostatuar faktin se ky besim duhet të ndodhet edhe tek paraardhësit e tij, arbërit. Kjo gjë me sa dimë nuk është identifikuar, por nuk na pengon të hedhim sytë më larg dhe të kostatojmë se ilirët janë bartësit e mirëfilltë të këtij kulti. Kritika që i bëmë gjenezës së popullit tonë mbi bazën e ideve fetare, na nxorri në shesh edhe faktin e mësipërm, por edhe atë që monoteizmi ne shume raste u ngrit mbi faktoret dhe faltoret pagane. Kështu që besimi fetar është plotësisht i aftë të lidhë botën ilire me atë shqiptare (për arbërit ne sot për sot heshtim duke mos e humbur besimin që gjurmët e Kultit të Diellit tek ata janë shumë më të dukshme se tek shqiptarët).

Duke pasur parasysh mënyrën dialektike të lindjes së fesë, ne arrijmë në konkluzionin se ilirët me të vërtetë janë bartësit e mirëfilltë dhe masivë të këtij kulti, por ata nuk e lindën atë. Duke e caktuar konsolidimin e kultit në komunën primitive të mirëfilltë si rezultat i pjekjes përfundimtare të forcave prodhuese komunare ne arrijmë në konkluzionin se paraardhesit e ilirëve janë ata që e prodhuan dukurinë në fjalë; e cila duke mos pasur zhvillim, histori, përmbajtje nuk do të thotë se kjo perben karakteristiken e Besimit Fetar ne universialitetin e tij historik (kjo formule eshte e afte te perputhet vetem me boten autoktone pa influencat e botes se relacioneve), nuk do te thote se është e paaftë për të lidhur katër faza të zhvillimit shoqëror te botes autoktone ne gadishull sipas ekuacionit kohor Sot – Dje – Para Krishtit – Prehistoria ku Lindja zanafillore përfshihet tek kjo e fundit e barasvlefshme me te. Kështu që banorët të cilët kanë marrë pjesë në këto katër faza janë e njëjta popullsi. Por kjo njejtësi hapësinore njerëzore mbi bazën e besimit fetar tregon se të katër fazat në fjalë e kanë marrë emërtimin hapësinor arbitrarisht, sepse në realitet tre të parat formojnë një rend shoqëror më vete ku përfshihen edhe hopet kalimtare dhe shkaku i tyre duhet kërkuar tek elementi i katërt i ekuacionit.

Në qoftë se do ta invertonim ekuacionin empirisht mund të thuhej se ne gadishull ka ekzistuar nje Kult i Natyrës qe është produkt i botës pellazgjike (pasardhësit kohore te ilirëve), por ne nje nivel krejt tjeter nga ai qe mbizoteronte ne boten autoktone, i cili u mbart nga popullata ilire dhe në sajë të relacioneve universal (greko-romak, bizantin, turk) që solli imponimin e monoteizmit, filloi të tretet në ambientin e ri fetar që solli ky monoteizëm, duke mbijetuar krahas tij si për t’i treguar botës se Kulti i Natyrës tek bota ilire eshte krejt i ndryshem nga ai i botes pellazgjike dhe është e vetmja formë e besimit fetar te ilirëve-shqiptarë dhe dukuria e vetme që lidh katër faza shoqërore me emërtime të ndryshme nga e sotmja drejt se djeshmes ku perfshihet edhe zanafilla: shqiptar – arbër – iliroepirot – popullate autoktone. Interesant eshte fakti qe ne Shqiperi vazhdojne edhe sot te ekzistojne mbeturina te Kultit te Gjarprit ne forma me te thjeshtuara ne te gjitha krahinat shqipfolese nga veriu ne jug (sipas Franc Nopca: “Pikepamje fetare, doket dhe zakonet e Malcise se Madhe”, Tirane 2012, f. 29). Dhe përfundimisht feja pagane (Kulti i Natyres) është autoktone në këto troje. Pastaj eshte e pranuar se kur pellazget erdhen ne trojet ballkanike gjeten nje popullate qe besonte ne Kultin e Gjarprit, keshtu qe per t’i dhene nje pergjigje perfundimtare ketij problemi eshte e domosdoshme te zberthehet dinamika historike e permbajtjes se Kultit te Natyres ne te gjithe segmentin e vet hapsinor prej nga do te dale se vete popujt, bartes te ketij kulti, jane te diferencuar ne planin gjenetik pasi eshte e pamundur qe vendasit autoktone dhe te ardhurit aziatike ta kishin pamjen e Kultit te Natyres ne te njejtin nivel. Diferenca reale midis Kultit te Gjarprit (vendasit autoktone) dhe Kultit te Diellit (te ardhurit) duhet te perkoje me disnivelin e dy parametrave sociale: ne permasen e zhvillimit hapsinor te rendit komunar perkates dhe ne shpejtesine e  zhvillimit shoqeror te tyre. Ne te dy keto parametra vendasit autoktone jane inferiore kundrejt te ardhurve, por qe ka ndikuar tek mases ne Historine e gadishullit duke lejuar pellazget te transformohen ne helene dhe duke penguar greket e sotem te jene rilindasit e ketyre te fundit (huazimi ne sensin hapsinor nga ana e autoktoneve dhe perfitimi ne kohe nga ana e te ardhurve historike e krijon kete pengese duke na treguar se “paradoksi i kohes” ne Shoqerine Njerezore ndryshon nga “paradoksi i kohes” ne fizike; – kjo e fundit mund te jete dhe nje interpretim i gabuar ne mendimin fizik).

Megjithëatë feja na “dhuroi” një boshllëk në këtë kuartet. Studiuesit tanë nuk kanë qënë në gjëndje të zbulonin prezencën e Kultit të Natyrës në kohën e Skendërbeut (ne ngulim këmbë që ajo duhet të ketë ekzistuar). Këtë boshllëk na e përmbush e drejta e pashkruar shqiptare që ekziston në formën e kanuneve krahinore apo Kararet e Dheut (Lurë) ku pranohet pariteti i tyre kundrejt institucioneve fetare (per kete shih ne revisten Dibra dhe Dibranet – Kanuni i Lures,1981).

Por Kuvendi i I-re i studimeve ilire (1972) ka shume mekate ne drejtim te shkences se albanologjise tradicionale qe ne i zbuluam me ane te ideve fetare, por qe ja kane bere mendjen corap shqiptareve deri ne ate mase sa kujtojne se jane te barasvlefshem me helenet ne planin hapsinor, –Eva Brinja, Antikiteti, Tirane 2005 (ne disa raste pretendohet se ja kalojne edhe heleneve e ne disa raste te tjera jane pasardhesit e tyre; me hollesisht per kete lexoni: “Interpretimi materialist i filozofise se Gjuhes Shqipe” – vell. V-te i “Tjetersimi i Historise….”- publikuar ne blogjet e parapara) duke harruar se jane jo pak, por plot 600 here me te vjeter se paraardhesit e ketyre te fundit – pellazgeve (ne qofte se pranojme se pellazget jane te ardhur 15 000 vjet me pare). Se pari, shtritshmeria e ilireve te vertete nuk i kalon dot Alpet Shqiptare ne Jug te tyre, kurse kuvendi ne fjale problemin ilir e trajtori brenda kufijve te popullates shqipfolese ku pak a shume ndodhet Kosova dhe Shqiperia, kufi me Epirin e epokes helene, duke krijuar per Epirin e popullates autoktone nje mjegull historike ne favor te tezes greke te sotem. Se dyti, koha e cfaqjes ne Histori e ilireve (te kuptohemi drejt me termin kohe cfaqje ne kete rast nuk kuptojme kohen reale, por kohen kur gjenden te shkruar) eshte me e hershme se ajo e heleneve, sepse emrin iliret e muaren nga pellazget me perpara se keta te fundit te transformoheshin ne helene (jo pse jane te ardhur perpara tyre ne gadishull – sipas Kristo Frasherit ne “Etnogjeneza e shqiptareve”, Tirane 2013, f. 37-56). Se treti, ekzistenca e popullates epirote eshte e lidhur me zhvillimin e popullates pellazge ne kapercyell drejt Helades dhe kjo popullate e ka zhvilluar aktivitetin e vet ketu ku jetojne sot shqiptaret me prejardhje nga Peloponezi, vendin e te cileve e zune plotesisht pellazget e transformuar ne helene. Se katerti, krijimi teorik i nje shteti ilir, epirot apo molos (sipas: Selim Islami: Shteti ilir, vendi dhe roli i tij ne boten mesdhetare; Kuvendi I i studimeve ilire, Vell. I, f. 85-122, Tirane 1974; W. Pajakowski: Mbreteria e Bardhylit. Nga historia politike e Ilirise ne gjysmen e pare te shek. IV p.e.sone, po aty, f 327-338; Ali Hadri: Historiografia jugosllave mbi shtetin ilir, po aty, f. 349-356; Dr. Arsim Spahiu, Shteti epirot – sh. XIII-II para e.s., Tirane 2011), ne vazhdim dhe arber apo te Skenderbeut (Kristo Frashëri: Historia e qytetërimit shqiptar, Tirane 2008; Kristo Frashëri: Identiteti kombëtar shqiptar, Tirane 2006; Kristo Frasheri: Principata e Arberise 1190-1215, Tirane 2014; Kristo Frasheri: Skenderbeu, f. 176-208, Tirane 2002; Pëllumb Xhufi: Nga Paleologët te Muzakajt, Tirane 2009; Pëllumb Xhufi: Dilemat e arbërit – Nje studim mbi Shqiperine e shek. XI-XVI, Tirane 2006; Akademia e Shkencave e Shqiperise, Instituti i Historise: Skenderbeu dhe Evropa, Tirane 2006; Aurel Plasari: Skenderbeu, nje histori politike,Tirane 2010; Prof. Dr. Petrika Thengjilli: Skenderbeu arritje, mangesi, pikepamje te ndryshme, Tirane 2012; Akademia e Shkencave e Shqiperise, Instituti i Historise: Studime per epoken e Skenderbeut, Tirane 1989 ne tre vellime; Aleks BudaShteti dhe faktoret shtetformues ne historine mesjetare shqiptare, ne Studime historike, Prishtine 2006, f. 119-135 e shume e shume te tjere qe kane shkruar per ate epoke pa argumentuar ne asnje rast elementet perberes te shtetit klasik dhe atij hipotetik), me shtritshmeri kohore te ndryshme nuk ka gjasa t’i rezistoje kritikes historike perderisa popullatat shqipfolese ne shek. e XX-te kishin gjurmet e besimeve pagane, kanune krahinore, dmth te drejte zakonore te pashkruar me prejardhje nga Kanunet e Lek Dukagjinit dhe Skenderbeut, prone fisnore, familje patriarkale qe perfaqesonin rregullin juridiko-familjar te tyre dhe gjendjen sociale ku ndodhesh kjo popullate duke na argumentuar pamundesine e zhvillimit te nje shoqerie nga shteti i dikurshem ne jo shtetin e sotem. Eshte e pamundur per nje shoqeri te kete kete forme zhvillimi: nga shteti ne jo shtet dhe pastaj prap ne shtet, apo anasjelltas, dhe kete gje ta kete bere disa here sipas ekuacionit: shoqeri autoktone → shtet ilir (Pirro, Bardhyli, Teuta, Agroni, Genti) → shoqeri autoktone me organizim fisnor → shteti arber (shek. XIII) → shoqeri autoktone me organizim fisnor → shteti i Skenderbeut → shoqeri autoktone me organizim fisnor → perfundimisht Shteti ne Shek. XX-te. Ne te kunderten ne duhet te pranojme qe Shoqeria Njerezore zhvillohet me hope dhe me sens prapaktheu pa permasa, gje qe bie ne kundershtim te hapur me bazat analitike te Materializmit Filozofik (me hollesisht per kete argument lexoni: “Interpretime materialiste ne fushen e mendimin fizik”, publikuar ne blogun www.genchoti.com).

Ai kuvend u perdor nga partia-shtet per te justifikuar veprimet e veta politike nen suazen e ideve marksiste qe nuk e pranonin revolucionin proletar te nisur nga nje faze fisnore (mbulimi i manipulimit historik te perdorur pergjate periudhes 1943-1991 ka cuar ne shtremberimin e shume veprave origjinale, sic ishte rasti i vepres se Sami Frasherit: “Shqiperia c’ka qene, c’eshte e c’do te behet”, te cilit i kam kushtuar nje studim me vete). Teorine e shtetit ne epoken para dhe gjate asaj te Gjergj Kastriotit e krijoi pikerisht ky kuvend, pasi ne Konferencen e dyte te studimeve albanologjike, Janar 1968, as qe behet fjale per ceshtje te organizimit shteteror te asaj epoke (Konferenca e dyte e studimeve albanologjike, Tirane 1969). Se pesti, u krijua gjeneza e shqiptareve te sotem e lidhur edhe me thraket jo se kjo ka ndonje hata te madhe, por kjo ide krijon premisen per te justifikuar nderfutjen e fjaleve helene ne fjalorin e ilireve, prej nga e muaren shqiptaret, pasi ne realitet helenet dhe iliret nuk jane relatuar kurre e per rrjedhoje duhet gjetur aresye tjeter perse gegerishtja ka pika te shumta takimi me helenishten kur toskerishtja nuk e ka kete dukuri. Ne te vertete fjalet e gjendura ne fjalorin e gegerishtes dhe ne ate te helenishtes kane nje paraardhje te perbashket shume te larget qe kane mundur te mbijetojne tek geget  per aresye natyrore, pasi qe te dyja lidhen me pellazgjishten, por ne pozicione te ndryshme evoluimi (e kesaj periudhe duhet te jete fjala shqipe e sotme marangoz qe ekziston edhe tek etruskishtja e trasheguar tek banoret e veriut te Italise edhe sot: marangon; – nuk e di ne eshte pellazgjisht apo etruskisht). Gegerishtja ka huazuar nga gjuha pellazge qe ne kohet me te hershme kur nuk njihej shkrimi, kur helenishtja ka karakter filacioni me pellazgjishten e per rrjedhoje ngjashmeria ka karakter historik duke na argumentuar faktin qe paraardhesja e Gjuhes Shqipe nuk ka asnje lidhje me pellazgjishten ne drejtim te gjenezes se saj (te pakten kjo eshte teza e emermadhit Prof. Eqerem Çabej, por qe e gjej edhe ne librin e Jakobo Thomopulos: Pellazgjika, Athine 1912, 1994, i cili permend termin gjuha shqipe dhe jo gjuha ilire apo epirote; – Prologu 11 Maj 1912, firmosur nga autori). Me kete teori Kuvendi i I-re i studimeve ilire konfirmoi karakterin autokton te grekeve te sotem baras me ate te shqiptareve duke barazuar prejardhjen e shqiptareve nga iliret me te grekeve nga helenet. Se fundmi, Kuvendi i I-te i studimeve ilire krijoi premisen “shkencore” per te denigruar deri ne fund punen titanike te Eterve te Nderuar te Kishes Katolike Shqiptare nder shekuj qe vertetonin se FEJA  KATOLIKE ishte ajo qe u kishte krijuar te gjitha mundesite sociale banoreve autoktone te gadishullit per te mbijetuar si europiane perballe mizorive kafsherore te sllaveve te jugut. E tere historia 12 shekullore e banoreve autoktone te gadishullit eshte perballja e ketyre dy popullatave, njera e udhehequr nga Kisha Katolike dhe tjetra e udhehequr nga instinkti shtazarak per jetese ne kurriz te tjetrit. E gjithe beteja historike midis sllaveve te jugut dhe banoreve autoktone eshte bere per territorin e Kosoves Dardane, ku pas deshtimit te vendasve dhe largimit pjeserisht te Kishes Katolike nga ato troje ju krijua mundesia serbeve te pretendonin per Kosoven. Po te mos ishte Kisha Katolike dhe relacionet me popujt e tjere europiane shqiptaret e sotem do te ishin 600 here prapa grekeve te sotem ne planin e zhvillimit social, – llogarite bejini vete.

Keshtu qe te flasesh per format e besimit fetar ne trojet shqipfolese eshte e nevojshem nje analize tjeter metodike pasi shqiptaret e sotem trashegojne nga te paret e largert dhe te afert Kultet Pagane ne te gjithe format universale te tyre dhe, njekohesisht, kane te imprenjuar prej 2000 vjetesh monoteizmin e Krishtere dhe Islamizmin Doktrinar prej 800 vjetesh. Problemi eshte te zbulohet cfare ndikimi kane pasur keto dy monoteizma mbi Popullin Shqiptar dhe cfare ka perfituar ai prej tyre. Pikerisht kjo eshte detyra e filozofit materialist dhe jo te shpike mohimin e ZOTIT dhe te Fese (ateizmin nuk e ka shpikur asnje rryme filozofike, por politika; dhe e gjitha kjo per te pervetesuar produktin intelektual dhe pasurite historike te Kishes).

Analiza e ndikimit te Institucioneve Fetare mbi Kombin Shqiptar ka permasa te medha te lidhura me jeten e perditshme te pakten ne keto 400 vjetet e fundit. Vetem se ketu eshte e nevojshme te behet njje sqarim i domosdoshem historik.

Ne qofte se per institucionin e Kishes Katolike Shqiptare mund te themi sakte fare se ndikimi i Saj mbi popullaten ku Ajo veproi permblidhet ne veprime konkrete, per institucionet e tjera fetare kjo gje mungon ne te gjithe permasen, duke perjashtuar fushen e arsimit ne Jugun e Shqiperise ne fund te shek XIX – fillim shek. XX, por qe mbulohej pas shtetit grek. Veprimet konkrete te Kishes Katolike shqiptare mbi popullaten shqipfolese jane si me poshte (renditja sipas kohes se veprimit):

-Ne marredheniet familjare ku me 1199 ne Koncilin e Tivarit u vendos qe te ndalohej martesa brenda rrethit te shtate. Por kjo nuk e pengoi shoqerine vendase te vazhdonte te jetonte brenda formes patriarkale te familjes duke i krijuar lidhjet martesore sipas udhezimeve te Kishes.

-Ne marredheniet juridike ishte Kisha (ne te vertete pranohet qe feja “me sa duket ka ndikuar per te perpunuar zakonet dhe ligjet thellesisht pagane te kanunit zanafillor” – F.Kordinjano, Shqiperia, vell.I, Tirane 2007, f. 115) ajo qe ndihmoi ne tranformimin e statuteve te qyteteve ne Kanunet e Lek Dukagjinit dhe Skenderbeut dhe prej ketej ne Kanunet e krahinave duke realizuar nje shperndarje te te drejtes zakonore te pashkruar nga vetem dy kanune klasore, ne dy klasore sipas varianteve krahinore (Puke-Mirdite) dhe gjashte (ndoshta me shume) krahinore (Diber, Lure, Lume, Bende-Tirane, Laberi, Kolonje) me ane te te cilave u pershtat jeta sociale e vendasve me te drejten juridike. Krahasoni keto kanune midis tyre dhe me Kanunin e Lek Dukagjinit e te Skenderbeut do te kuptoni thelbin e diferencimit krahinor ne popullaten shqipfolese dhe kush ka ndikuar realisht mbi ta (vetem se ne kete pike perrallat duhen lene menjeane; kam parasysh Kanunin e Laberise, Tirane 2006, me autor  Prof. Dr. Ismet Elezi ku pranohet ekzistenca e pabarazise burre-grua (neni 22) dhe ajo e barazise midis burrave (neni 21), pranohet familja patriarkale-fisnore (neni 126) dhe ekzistenca e pronave te vogla, te mesme e te medha private (neni 358), pranohet prona private mbi token (neni 362) dhe prona shteterore (neni 368), gje ta cilat nuk perputhen kerkund midis tyre dhe, nga ana tjeter, pranohet qe Kanuni i Laberise eshte variant kryesor i kanunit popullor mbareshqiptar, f. 8. Ne fakt, duke u mbeshtetur ne kete kodifikim te publikuar rezulton nje perbashkim e te drejtes zakonore autoktone shqiptare me ligjin otoman mbi tokat; kete te fundit e gjej ne vepren brilante te Av. Dr. Vasil K. Dilo: Studim mbi Cifliqet – Monografi (botuar ne fletoren “Konkordia-Omonia” Nr. 208-55, dt. 2/15 prill 1919, ne gjuhen greke, por edhe doreshkrim ne gjuhen shqipe, prone e familjes Dilo te rishkruar ne vitin 1951).

Vetem ne trojet e banuara nga shqiptaret kuptohet se kush eshte shpikesi i vertete i prones private dhe kush eshte forma paresore ne kohe e saj. Ky problem nuk ka gjetur kete zgjidhje ne teorine marksiste (F.Engels, Origjina e Familjes, Prones Private dhe e Shtetit), por eshte abuzuar me pronen e Kishes dhe ate fisnore duke i fshehur Njerezimit dinamiken reale te Prones ne historine e tij. Akti me i pare e prones eshte prona e Kishes (behet fjale per Kishes Politeiste) dhe pastaj vjen prona fisnore, si reflektim kunderveprues i te pares; e gjitha kjo perpara se te formohej organizimi shteteror dhe lindja e prones private (te dhenat mbi pronat e Kishes Katolike [behet fjale per monoteizmin] ne trojet shqipfolese jane me te hershme se pronat fisnore te tyre; te pakten ne “Statutet dhe Urdheresat e kapitullit te Kishes Katedrale te Drishtit” me 1456, Tirane 2008; Lucia Nadin “STATUTET E SHKODRES ne gjysmen e pare te shekullit XIV me shtesat deri me 1469”, Tirane 2010; “KATERUNGJILLESHI I KORCES, Kodiku i Korces nr. 93”, Athine 2012 – ne kete rast behet fjale per ndikimin e Kishes Ortodokse mbi popullaten ortodokse juglindore; – flitet mjaft qarte per keto prona dhe detyrimet qe popullatat perkatese kane ndaj Kishes).

-Ndikimin me te madhe dhe te dukshem mbi popullaten shqipfolese Kisha Katolike Shqiptare e ka realizuar ne fushen e arsimimit te tyre ku ajo kryente veprimtarine e vet (me hollesisht per kete argument kam shkruar ne artikullin: “Populli Shqiptar, kultura kombetare dhe shkolla e pare shqipe”, publikuar ne blogjet e permendura). Duke marre per baze ate qe eshte shkruar per kete problem rezulton se qe nga viti 1584 (shkolla ne Strumbell-Kosove) deri me 1925 (Kolegji Saverian ne Shkoder) Kisha Katolike Shqiptare  ka  hapur  nje  pafundesi shkollash duke qene ne perputhje me vendaplikimin e veprimtarise teologjike te saj. Ne kete pike fshihet dhe “sekreti” i zhvillimit te popullates shqipfolese ku pas vitit 1468 Kisha Katolike Shqiptare pushoi se ekzistuari ne territorin tradicional historik te veprimtarise se vet afro 1500 vjecar. Do te kalonin dhe afro 150 vjet ku cvendosja e qendres se Kishes Katolike nga Kosova (pas 1584) ne territorin e sotem te shtetit shqiptar (fillimisht ne Mirdite e pastaj ne Shkoder) eshte ne perputhje me dinamiken e shkollave ne gjuhen shqipe duke filluar nga vitit 1632 ne Vele te Mirdites, Pllane, Kurbin, Shkoder. Por ky problem ka qene ndoshta dhe pika ku eshte manipuluar dhe shtremberuar me fort se kudo historia e Kombit Shqiptar (ne kete rast kam parasysh librat: Hysni Myzyri, “Shkollat e para kombetare shqipe (1887 – korrik 1908)”, – botim i dyte 1978; Peter Bartl, “Shqiptaret”, Tirane 2007); e gjitha kjo jo pse u spostua shkolla e pare shqipe nga Kosova, Mirdita apo Kurbini drejt Korces, por pse u mohua karakteri fetar i shkollimit te Races Njerezore ne Toke ne planin zanafillor historik, ne kete rast edhe te shqiptareve.

E njejta situate paraqitet edhe ne Jugun e Shqiperise ku ne pjesen populluese te ortodoksise vepronin shkollat greke perpara se te formohej shteti shqiptar (kam parasysh librin e Mehmet Kaso-s: Arsimi në Sarandë, Delvinë e Konispol 1920-1944 , Tirane 2003) me ndikim vendimtar te Kishes Ortodokse ne ato ane. Por ne kete rast duhet thene se Kisha Ortodokse e hidhte vallen sipas interesave politike te Athines cka e detyroi qeverine e Ahmet Zogut te mbyllte te gjitha shkollat dhe shtypin privat (1925), ku me vone ne pjesen minoritare shkollat i rihapen perseri.

-Por Kisha Katolike Shqiptare ka nje produkt historik te perpunuar per qindra vjet dhe te shpalosur ne aspektin shkencor duke perfshire, sidomos, alfabetin, gje qe perben dhe kryevepren e veprimtarise se saj ne favor te ceshtjes shqiptare. Nuk eshte e veshtire te kuptohet se fjala behet per Gjuhen e sotme Shqipe ku Shoqata “Bashkimi” e udhehequr nga kleriket: Imzot Prend Doci, Imzot Jak Serreqi, Dode Koleci, Mehill Cuni, Gjergj Fishta, Nikolle Sheldia, Gjergj Koleci, Mark Shllaku, Pashk Bardhi, Ndoc Nikaj, dergoi ne Kongresin e Manastirit (1908) delegacionin e vet te perbere nga At Gjergj Fishta (ne foton e Kongresit eshte nr. 2), kryetar i Kongresit dhe i komisionit per vendosjen e alfabetit, Dom Ndre Mjeden (ne foton e Kongresit eshte nr. 4 dhe i vetmi recenzent i alfabetit te vendosur) dhe Imzot Nikolle Kacorri (ne foton e Kongresit eshte nr. 3, pergjithesisht figura e tij eshte tentuar te eleminohet nga te gjithe veprimtarite pro ceshtjes shqiptare duke filluar nga ky kongres, pjesmarrja ne qeverine e Ismail Qemal Vlores, aktivitetin fetar ne Durres) qe i dhane tonin kongresit duke vendosur alfabetin latin te Shoqates se tyre si alfabet te Gjuhes Shqipe.

Ne te vertete kjo eshte nje teme qe nuk u shpalos asnjehere me permasat reale te ndodhur. Per ta thene hapur e verteta e alfabetit te Gjuhes Shqipe ishte dhe eshte akoma nje molle e ndaluar per shqiptaret. Ata nuk duhet ta merrnin vesh kurre qe Nena e vertete e Gjuhes Shqipe ishte Kisha Katolike Shqiptare. U shpiken grupe, shoqata, klube, emra atdhetaresh fantazem, u shpiken me dhjetra alfabete anonim nga te gjithe krahet politike ne Ballkan pa treguar ne asnje rast se cfare ndikimi kishin pasur keto subjekte dhe ata individe mbi Kombin Shqiptar ne menyre konkrete. Kam parasysh librin e Universitetit te Tiranes, Instituti i Historise dhe i Gjuhesise e Letersise, Tirane 1972, nga nje grup autoresh mbi Alfabetin e Gjuhes Shqipe dhe Kongresit te Manastirit ku i ngrihen elozhe te gjitha grupeve, shoqatave, klubeve, alfabeteve te shpikura pa identitet historik dhe njerezve fantazem qe nuk e njihnin Gjuhen Shqipe dhe nuk kishin jetuar kurre mes shqiptareve duke zvogeluar rolin e Shoqates Bashkimi dhe Klerikeve Katolike qe vendosen fatin historik te Gjuhes Shqipe. Bile per te qene te plote ne kete liber ekziston dhe nje artikull me autor Zihni Haskaj me titull: Roli reaksionar i klerit ndaj problemeve te alfabetit (1897-1912) (f. 119-126). I ketij niveli eshte dhe libri i Shaban Demirajt: Gjuha Shqipe dhe historia e saj, Tirane 1988, ku flitet kryesisht per alfabetin e Stambollit, shoqerite e ndryshme “patriotike”, individet intelektuale qe na kishin punuar per gjuhen shqipe dhe alfabetin e saj, alfabetet e shpikur nder shekuj, permendet alfabeti i shoqerise “Bashkimi” 1899, i shoqerise “Agimi” 1901, alfabeti tradicional i shkrimtareve te Veriut, Kongresi i Manastirit – 1908, dy alfabetet e diskutuar ne kongres: i Stambollit dhe ky qe kemi sot (f. 266) pa e thene se alfabeti i Gjuhes Shqipe eshte pikerisht ai i Shoqerise Bashkimi i udhehequr nga Imzot Preng Doci dhe ky i fundit ishte autori i drejteperdrejte i ketij alfabeti. Kulmin e manipulimit te Alfabetit te Gjuhes Shqipe e realizoi Ibrahim D. Hoxha me librin “Neper udhen e penes shqiptare, nga historiku i ABC-se dhe i shkrimit shqip”, Tirane 1986, ku nuk flitet ne asnje rresht per kryetarin e Kongresit te Manastirit (Mit’hat Frasheri ka qene kretar nderi i atij kongresi), per kryetarin e Komisionit per vendosjen e alfabetit dhe per vete At Gjergj Fishten. Pergjithesisht te gjithe studiuesit e epokes komuniste punuan pa rreshtur per manipulimin e ketij problemi duke qene ne unison me teoricienet mbi ateizmin.

-Gjeja me e dukshme dhe e prekshme, e cila pati nje ndikim te drejteperdrejte mbi ceshtjen kombetare shqiptare, ishte krijimi i mendimit letrar shqiptar ne menyre origjinale. Ekziston nje liber ku permblidhen te gjithe shkrimtaret katolike nder shekuj, duke perfshire edhe zanafillen e mendimit letrara, sipas te cilit:

Prej vitit 1555 deri ne vitin 1700 njohim 16 vepra e 14 autore nder te cilet Buzuku, Matranga, Bardhi, Budi, Bogdani, Barleti, Tivarasi, Dhimiter Frangu, Anonimet, Gjon Muzaka etj. Prej vitit 1700 deri ne vitin 1800 kemi 15 vepra, 13 autore, e 6 doreshkrime. Permenden: P.Francesk M de Lecce OFM, Zmajevic (Kuvendi i Arberit), D. Gjon Kazazi, Jul Variboba etj. Prej vitit 1800 deri ne vitin 1900 kemi numeruar 81 vepra, 34 autore e 4 doreshkrime. Vecohen: P. Leonardo de Martino OFM, Zef Jubani (i Ndokillis), Pashko Vasa, D. Engjell Radoja, P. Pjeter Zarishti, P. Francesk Rossi da Montalto OFM, P. Jak Jungg S. J., D.Ndue Bytyci, P. Tome Marcozzi OFM, D. Pashko Junki, D. Pashko Babi e te tjere shkrimtare te rinj qe u del emri ne shekullin e XX-te. Prej vitit 1900 deri ne vitin 1912 gjejme 59 vepra e 16 autore. Vecojme: Gjergj Fishta OFM, Luigj Gurakuqi, D Ndoc Nikaj, D. Ndre Mjeda ,P. Anton M. Xanoni S.J., P. Shtjefen Gjecovi OFM, P. Pashk Bardhi, Hile Mosi, Filip Shiroka, Mati Logoreci, Gasper Merturi, P. Anton Busetti S.J., Kole Thaci etj. Prej gjithe ketij materiali shihet se para vitit 1800 gjuha e jone  nuk do te ishte shqipe po tu hiqeshin shkrimtaret katolike deri ne ate kohe, dmth: Marin Barleti, D.Gjon Buzuku 1555, D.Fran Bardhi 1635, D. Pjeter Budi 1664, Emz. Pjeter Bogdani 1685, autoret franceskaj, qe permendem deri tani duke folur per shkollat e para shqipe, Kuvendi i Arberit 1706, Kazazi 1743 si dhe autoret jashte Shqiperise, dmth De Luke Matranga 1592, Nil Katalani 1694, Nikole Filia 1736, D. Jul Variboba 1762, Teodor Cavallioti 1770 te cilet, sa bashku, i ngrehen nje monument te pavdekshem gjuhes sone. Literatura shqipe nuk kishte per te pasur kete permase, per te mos thene nuk do te kishte ekzistuar, po tu hiqeshin 460 veprat e njohura deri me tani, pa marre parasysh te perkoheshmet, dhe 136 shkrimtaret katolike, prej te cileve ishin ata qe muaren pjese ne Kongresin e Manastirit e ne Komisionin letrar te vitit 1916 (At Donat Kurtit dhe At Marin Sirdani, Mbi kontributin e elementit katolik ne Shqiperi,  botimi i dytë, 1999, f. 27-32)

A kemi ne te drejte te themi qe themeli i kultures shqiptare eshte i ndertuar nga Kleriket Katolikë shqiptare dhe jo ndryshe? (kete argument e kam trajtuar ne nje artikull me vete: “Populli shqiptar, kultura kombëtare dhe shkolla e parë shqipe” publikuar ne blogjet e mesiperme dhe ne Gazeta 55, dt. 22, 23, 24, 25 Nentor 2008).

Por Kleri Katolik Shqiptar ka dhe nje merite tjeter ne kuadrin e mendimit letrar shqiptar: ka formuar per here te pare teatrin shqiptar ne menyre amatore, skolastike e profesionale. Per kete teme para shume vitesh pata shkruar nje artikull, duke u mbeshtetur kryesisht ne dy libra “100 vjet Teatër në Shkodër 1879-1979 (kujtime)” me autor regjizorin  e këtij teatri Artistin e Popullit Andrea Skanjeti (1906-1992) botuar më 2002 dhe “Jeta kulturore e Shkodrës, mesi i shek. XIX – XX”, të botuar në “MVSIKA ALBANIKA”, vëll. II (studime dhe dokumenta) me autor muzikologun Tonin Zadeja (1926-2011), botuar më 2006, faqe 37 – 71, me titull: Si e ndryshojne historine, posacerisht, Ardian Klosi dhe te tjeret (pjesa e trete) – vazhdim i asaj që shqiptarët e sotëm nuk e dinë nga manipulimet e historisë së djeshme (kritika e historise se Teatrit Kombëtar Shqiptar) te publikuar ne blogjet www.genchoti.com dhe albanovaonline.info. Sipas ketij artikulli duke bërë një përmbledhje të të gjithë këtij aktiviteti teatror në qytetin e Shkodrës pergjate shek. XIX-XX konkludojmë se kanë qenë gjithsejt 30 grupe teatrore nga të gjitha shtresat dhe moshat duke shfaqur rreth 465 premiera me mbi 1000 aktorë të të gjithë niveleve dhe e gjitha kjo për 66 vjet (1879 – 1944). Se pari nga shtate teatro qe kishte qyteti i Shkodres tre ishin te shkollave me baze fetare: Salloni i Kolegjit Saverian ndërtuar më 1890 me 450 vënde, Salloni i Shkollës Françeskane me 300 vënde, Salloni i Shkollës Stigmatike me 250 vënde (në librin e Tonin Zadejës jepet 300 vende, f. 37). Se dyti nga 30 grupet teatrore te qytetit te Shkodres 11 prej tyre ishin te lidhura dhe varura direkt nga institucionet fetare katolike te kohes si me poshte:

1-Gjimnazi Françeskan, themeluar me 1861

2-Grupi i nxënësve të Kolegjit Saverian, themeluar me 1877

3-Grupi i rrethit Sh. Jozefit, themeluar me 1909

4-Grupi i Oratores se Zemrës së Krishtit, themeluar me 1914

5-Kongregacioni të Zojës Nunciatë, themneluar me 1922

6-Organizata Don Bosko, themeluar me 1930

7-Seminari Papnuer, themeluar me 1927

8-Shoqata “L.E.K.A.”, themeluar me 1929

9-Grupa e Shoqnis Antoniane, themeluar me 1933

10-Teatri i Shkollës Stigmatike dhe Murgeshave Servite, themeluar me 1878

11-Trupa e grupit “Scuola Cantorum” u drejtua nga famullitari i Shkodrës Dom Mikel Koliqi- 1902-1997 (kardinali i ardhshëm dhe i parë shqiptar), themeluar me 1935

Dhe tre grupe teatrore te rrjedhura prej te sipermeve, si me poshte:

1-Trupa teatrore e shoqërisë “Rozafat”, eshtë konsideruar si shoqëria më e vjetër e qytetit të Shkodrës me jetëgjatësinë më të gjatë. U themelua më 13 shkurt 1918 dhe zgjati deri më 4 tetor 1939.

2-Trupa teatrore e shoqëria “Bogdani”, themeluar me 23 nëndor 1919, por udhehiqej ne menyre organizative prej jezuiteve duke u paraqitur  e shkeputur nga influenca e praktika fetare ne baze te programit te saj.

3-Trupa e Shkollës Fillore “Skandërbeg”, konsiderohet si shkolle laike e themeluar me 1925 qe cfaqi dramen e pare te saj me 1926.

Çfarë lloj organizimi kulturor duhet konsideruar kjo dhe a mund të quhet veprimtari teatrore që të mund ta emërtojmë veprimtarinë teatrore shqiptare 138 vjeçare? Duhet të kemi parasysh qe ky qytet më 1926 kishte 22 784 banorë (sipas Shqipëria e Ilustruar, 1927, f. 375) dhe rrjedhimisht i bie që të ketë pasur një aktivitet teatror shumë-shumë herë më të madh se Tirana e viteve 1945-1990 e cila nga viti 1944 deri me 1989 ka dhëne vetëm 209 premiera (kur popullsia e saj të ketë qenë, më 1984, 206 100 banorë, sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, 1985) nga të cilat 121 me pjesë shqiptare dhe 88 të përkthyera (Josif Papagjoni,  Teatri Kombëtar, f. 85). Mbi këtë bazë a nuk mund të ngremë idenë që Teatri Kombëtar Shqiptar është themeluar më 1879 për të formuar ndërgjegjen kombëtare të popullsisë shqiptare dhe udhehiqej prej institucionit te Kishes Katolike Shqiptare?

Ne menyre te permbledhur ndikimi i Kishes Katolike Shqiptare mbi zhvillimin e popullates shqipfolese ka ardhur rigorizisht nga lart-poshte duke krijuar superstrukuren njerezore si udheheqese te Kombit Shqiptar ku ne shume raste, per te mos thene ne te gjitha, kete udheheqje e pat marr persiper vete Kisha. Mund te permend Arkipeshkvin e Shkodres me 1878 prej nga e ka burimin Lidhja Shqiptare e Prizrenit si nje lidhje fillimisht antisllave e me vone antiotomane ; Imzot Preng Docin autorin e alfabetit te Gjuhes Shqipe; Imzot Nikoll Kacorin me 1910-1912 si udheheqes i kryengritjes se Kurbinit me 1910 dhe pjesmarres ne Qeverine e Ismail Qemal Vlores; Imzot  Jak Sarreqin, se bashku me Ded Gjo’ Lulin, ne kryengritjen e Decicit me 1911; Dom Shtjefen Gjecovin si perfaqesuesin e themelimit te shkences moderne shqiptare dhe nje nder udheheqesit e Luftes se Vlores me 1920; Imzot Luigj Bumcin kryetarin e delegacionit shqiptar ne Konferencen e Paqes ne Parin me 1919-1920 se bashku me At Gjergj Fishten, Pader Anton Harapin anetarin e Regjences me 1943-1944; dhe nje seri klerikesh katolike ne fushat e letersise, gjuhesise, arsimimit, historise dhe kultures shqiptare.

Ndersa problemi i ndikimit te fese dhe institucioneve te Islamit mbi Kombin Shqiptar paraqitet i koklavitur dhe i fshehur vetem per nje aresye: Institucionet Fetare Islamike vareshin ne menyre te drejteperdrejte nga politika otomane e Sulltanit dhe e gjitha kjo (per banoret shqipfoles) nga fundi i shek. te XIV-te deri ne fundin e shek. te XIX-te me permasa jashtezakonisht determinuese ne jeten e tyre. Ky problem teorikisht trajtohet me nje sy teper siperfaqesor dhe me nje perfundim qe here na pelqen per ego individuale e here e kundershtojme pa asnje argument. Problemi shtrohet: cfare ka perfituar Kombi Shqiptar nga prania e Fese Islame edhe pse ishte ne varesi te politikes otomane? Paraprakisht duhet vene ne dukje se jeta sociale e popullates shqipfolese, pergjate viteve midis shek. XIV-fillim shek. XX-te, pergjithesisht ka qene nen juridiksionin e marredhenieve feudale otomane, por qe kane bashkejetuar me qelizat primitive qe shoqeronin dinamiken e shoqerise vendase. Dmth perfitimi, ose humbja, e Kombit Shqiptar nga periudha otomane nuk ka te beje me Fene Islame, por me politiken otomane dhe ky percaktim ka vlera historike mbi ate se cfare ka ndodhur me Kombin tone pergjate asaj periudhe. Une e kuptoj shume mire qe do te has ne kundershtime me teper inatesh jo kundrejt meje, por kundrejt te kaluates otomane. Ne kete rast nuk do te jap mendimin tim, por do te shkruaj se cfare ka ndodhur pergjate periudhes otomane ne fushen ekonomike, politike dhe ate fetare. Pretendimi im teorik eshte qe Perandoria Otomane e ka cuar Kombin Shqiptar shume me perpara se ka cuar vetveten, duke e krahasuar me dinamiken sociale autoktone. Por domethenia e ketij perparimi nuk bie ne sy ne te gjithe territorin ku banojne banoret shqipfoles, por tek ajo pjese qe ju pershtat besimit fetar q            e dispononin otomanet.

Problemi i pare i ketij ndikimi eshte problemi i prones se tokes ku jetonte popullata shqipfolese. Qe ne kohen e Bizantit Perandorak parashqiptaret kane qene te lidhur me token ne menyre pronesore sipas parimit te pronesise fisnore ne varesi te manastireve, kishave dhe familjeve feudale. Pranohet qe familjet fshatare i paguanin taksa manastireve dhe familjeve feudale edhe pse keto te fundit nuk ishin produkti social i vendasve autoktone. Te pakten qe nga koha e prinderve te Gjergj Kastriotit ekzistojne te dhena mbi kete proces. Keshtu psh pranohet qe emri Kastriot eshte i lidhur me sundimin e Kanines rreth viteve 1368 dhe pastaj spostimin e tij drejt Matit, Krujes dhe Dibres. Gjon Kastrioti trashegoi nga i ati, qe quhej Pal apo Gjergj, vetem dy fshatra te vogla afer Drinit: Sinja dhe Gardhi i Poshtem  dhe e zgjeroi principaten e tij qe nga Prizreni gjer ne Shufadajen anes Adriatikut midis Durresit dhe Shen Gjinit, me pas zaptoi Krujen – 1395 (F.S.Noli, Historia e Skenderbeut, Tirane 1962, f. 13). Po keshtu flitet edhe per Dukagjinet ku origjina e kesaj famiklje eshte e ngritur shume lart. Kronikani shqiptar Muzaka, duke u mbeshtetut ne nje gojedhane te vjeter pohon se ajo ekzistonte qe ne kohen e Trojes. Te vendosur ne France dy vellezerit do te kalonin ne Itali ne kohen e kryqezatave, njeri nga ato behet Zoti D’Este, e tjetri erdhi ne Shqioperi dhe u vendos ne fushen e Zadrimes ne jug te Shkodres. Autore te tjere e nxjerrin ate me origjine gjermane (Gegaj, At Athanas. OFM, Arberia dhe Gjergj Kastrioti Skenderbe 1405-1468, Tirane 1995, f. 29). Menyra se si mblidheshin taksat ne ate kohe ka mbetur e panjohur, vetem se sot ne dime se ato kane ekzistuar duke na argumentuar se shoqeria vendase e asaj kohe perbente nje dualitet social ku nga lart ekzistonin marredheniet feudale me te gjithe atributet sociale, kur nga poshte masa e popullit vazhdonte te jetonte ne primitivizmin e vet historik duke ju pershtatur imponimit politik. Ky dualitet social perben te fshehten e shoqerise se asaj kohe ku studiuesit shqiptare, por dhe te huaj, marrin ne konsiderate shtresen me te cilen ka pase lidhje Europa, ndersa shtresen e ulet, qe perbente shumicen dhe vazhdimin ne KOHE, nuk e kane marre per baze asnjehere edhe pse ne brendesi te saj nuk gjendeshin  ne asnje permase  gjurmat e veprimit politik nga lart-poshte.

Me ardhjen dhe imponimin politik te Perandorise Otomane (ne fund te shek. XIV – 1381) problemet sociale pjeserisht (sidomos ne jugun e popullates shqipfolese) zhvishen nga ky dualitet bizantino-vendas, ku dalin ne pah dy struktura sociale: vendasit autoktone dhe produkti imponues politiko-social otoman qe zevendeson ate bizantin (aresyetimi analitiko-historik behet vetem mbi kete produkt 500 vjecar duke u anashkaluar bota e vendasve autoktone qe vazhdonin te jetonin sipas parimit natyror qe impononte shpejtesia e zhvillimit social te tyre, por nga ana tjeter ajo nuk  konsiderohet e njejte ne rezultanten e vet nga autoret shqiptare te te njejtes shkolle). Keshtu pranohet se periudha e shek. te XV shenon ndryshime te medha ne jeten ekonomike, shoqerore, politike dhe fetare-kulturale te vendit. Kjo periudhe e renies se shpejte te forcave prodhuese dhe e permbysjes se shteteve te krishtera ne treven  ballkanike lidhet ngushte me dyndjen e ushtrive osmane, te cilat u hodhen per here te pare ne Europen juglindore (Galipoli) ne mesin e shek. XIV. Si vendosen seline e tyre ne Adrianopoje (1365) dhe pasi munden beselidhjen ushtarake te princeve feudale serbe te Maqedonise (1371), pushtuesit osmane kaluan me shpejtesi ne drejtim te Manastirit dhe filluante te trokasin me furi ne portat e Shqiperise juglindore (Zija Shkodra, Esnafet shqiptare – shek. XV-XX; Tirane 1973, f. 19). Ky autor pranon se pushtimi osman e varferoi vendin edhe nga fuqia intelektuale dhe krahet e punes (f. 21).

Por nje autor tjeter i ndryshon kendveshtrimin procesit dhe nxjerr te tjera perfundime. Kjo dallohet me lehtesi po te analizohet jeta qytetare (me imponimin europiano-otoman) ne raport me jeten fshatare ne kohen e Perandorise Otomane nga shek. XV deri ne te XX-tin qe mbart mbi vete pikerisht ndikimin e paster politik te saj.Te pakten autori i studimit Shekujt osmane ne hapesiren shqiptare (Ferit Duka) pranon se “Depertimi ne shkalle te gjere i fese islame ne radhet e popullit shqiptar gjeti shprehje pikesepari ne qytete” (Tirane 2009, f. 44). Akoma me tej autori pranon se rimekembja shoqerore dhe ekonomike e qyteteve shqiptare e ka zanafillen ne fund te shek. XV dhe fillim te shek. XVI, periudhe e cila perkon ne kohe me depertimin e fese se Islamit ne masen e gjere te popullsise qytetare. Ndersa per mjaft qendra qytetare ky proces fillimet i ka vetem ne vitet ’20-30 te shek. XVI. Autori pranon se popullata e regjistruar ne defteret osmane ishte nje popullate taksapaguese (po aty).

Por pati nga ata autore qe pranojne nje zhvillim social te popullates shqiptare (pa i percaktuar permasat) i cili pas vitit 1831 filloi te numeroje ne vend, madje te pesoje prapaktheu, ne aspektin ekonomik (Ligor Mile, Zejtaria fshatare shqiptare gjate Rilindjes Kombetare, Tirane 2001, f. 9). Eshte ky autor qe pranon ekzistencen e sistemit tatimor shteteror duke ruajtur gjurme te thella te sistemit tatimor te feudalizmit klasik. Rendesia e ketij studimi qendron ne pranimin e zanateve qe aplikoheshin ne fshatin e banoreve shqipfoles ku permenden 1-deget e ndertimit, 2-te veshmbathjes, 3-te perpunimit te metaleve, 4-te mobiljeve (orendite shtepiake), 5-te ushqimit, 6-deget artistike. Nga keto dege dy prej tyre kane zene nje vend kryesor ne prodhimin zejtar fshatar: zejet e ndertimit dhe ato te veshmbathjes (f. 30). Pergjate kesaj epoke u ndertuan rruge e ura, shumica e te cilave ruhen edhe sot ne trojet shqiptare, jane ndertuar gjate shek. XVII-XIX (f. 39).

Gjeja me kryesore ne zhvillimin e popullates shqipfolese nen drejtimin politik otoman ishte pronesia mbi token. Pranohet se drejtimi politik otoman vendosi pronesine shteterore mbi token ne shek. XV-XVI (Petrika Thengjilli, Renta feudale dhe evoluimi i saj ne vise shqiptare – XVII-XVIII, Tirane 1990, f. 15). Edhe pse ky autor pranon se pushtimi pengoi zhvillimin objektiv ekonomik te tokave shqiptare duke pasur rrjedhoje frenuese ne zhvillimin e mevonshem historik eshte i detyruar te pranoje se “Sipas studimeve te deritanishme, ndonese ne kushte te veshtira ekonomia e mallrave cau perpara. Nje varg qytetesh ne fund te shekullit XVI ishin rritur nga pikepamja numerike dhe nga shkalla e zhvillimit ekonomik” (f. 16). Nga i gjithe ky material del perfundimi se ne trojet ku banonin popullatat shqipfolese, per sa kohe qe ka qene politika otomane ne fuqi, nuk ka ekzistuar prona private mbi token e per rrjedhoje nuk mund te flitet per kete kategori prone perpara vitit 1912, gje e cila perputhet me analizen e Avokat Dr. Vasil K. Dilo ne studimin: Mbi Cifliqet dhe pronat….

Duke mos e ndare dot formalisht politiken otomane nga besimi fetar Islamik themi se ai 500 vjecar ka qene nje periudhe progresi ekonomik deri ne ate shkalle sa i vendosi shqiptaret, me 1926, si popullaten me sasine e arit me te madhen ne Europe per fryme (48 cope per individ). Kjo periudhe e mesoi popullaten shqipfolese te paguaje taksa, te zhvilloje zejtarine, te aplikoje punet bujqesore dhe blegtorale, te ndertoje rruget dhe urat dhe, mbi te gjitha, te besoje ne nje ZOT, pamvaresisht se nuk ishte ai i paraardhesve te vet arberore.

Perfundime

A jane te sakta te gjitha keto? Une e kuptoj shume mire se fjala behet per formen e botekuptimit, shkollimit, edukimit te shqiptarit te sotem i cili kujton se ka arritur majat e intelektit njerezor me arsimimin e tij 75 vjecar bolshevik, por problemi fetar nuk varet prej individit. Feja nuk eshte produkt Njerezor, por produkt Naturor dhe me kete sy duhet ta shohe materialisti perpara se te nxjerre perfundimet e tij. Natyra eshte me e forte se cdo individ apo bashkesi individesh. Vleresimi materialist i Ideve Fetare dhe Institucioneve te tyre, sipas meje, eshte respekt per Historine e Njerezimit, eshte respekt per KOHEN e kaluar te Njerezimit, eshte respekt per te gjithe rolin qe Institucionet Fetare kane luajtur ne zhvillimin e shoqerise njerezore, eshte respekt per veten tende, respekt per te afermit e tuaj.

Per te kuptuar ne beson ne ZOT nuk ka nevoje per ta deklaruar. Shiko a e don Punen, shiko a e don Prindin tend (ndero prindin tend ndac me jetu shume per mbi dhe – thone mesimet fetare), shiko a e don Femijen, Nenen e femijes-Babain e femijes, shiko a e don Mikun tend, Vendin tend dhe do ta kuptosh mirefilli ne beson ne ZOT.

Kjo forme analize nxjerr ne pah aresyet perse u shpik ateizmi ne bote (vetem per te realizuar suprimimin e politikes mbi institucionet fetare duke grabitur pasurite e Kishes) dhe perse u perdor ne Shqiperi. Qofte shpikja, qofte perdorimi, perputhen ne te gjithe permasen e permbajtjes se termit ateizem: kerkojne te justifikojne grabitjen dhe veprimin politik mbi institucionet fetare, ndersa individet kerkojne te justifikojne veprimet personale te kryera dhe rrogen e marre pergjate kohes se punes shteterore. Ne menyre ekuacionale ateizmi shqiptar eshte ne te njejten kohe antishqiptarizem. Nuk eshte e rastit qe ateizmi u perdor ne Shqiperi per te asgjesuar Kishen Katolike Shqiptare ne gjurmet e reformacionit mesjetar. Frika nga e nesermja, padituria absolute ndaj fenomeneve natyrore, injoranca kolektive, mungesa e produktit inteklektual ishin ambientet ku lindi dhe u zhvilluar ateizmi shqiptar i epokes komuniste.

Historikish ne KOHE Feja ka prodhuar Shkencen dhe Teologu ka prodhuar Filozofin (rasti shqiptar, si rasti me i ri dhe fundor  i procesit nder popujt europiane, e konfirmon ne menyre te paster kete raport, edhe pse ai mund te mos na pelqeje. Shqiptaret jane edukuar prej 75 vjetesh sipas perqasjes se fundit ne menyre antihistorike dhe ne dem te vetes se tyre. E keqja e kesaj pune eshte nderprerja historike e procesit ne vazhdimesine e kohes). Eshte absolutisht  e pamundur qe universiteti te prodhoje filozofin kur vete universiteti eshte produkti me i dukshem i Institucioneve Fetare, pamvaresisht nga lloji i fese dhe koha kur eshte cfaqur ne Histori. Rasti i kundert tregon menyren se si politika ka grabitur punen dhjetrashekullore te Institucioneve Fetare. Te gjithe filozofet dhe shkencetaret shqiptare pas 1921-shit jane thjeshte manipulatore te procesit historik te perjetuar nga shqiptaret, te pakten ne keto 400 vitet e fundit (pas vitit 1945 ky veprim u ngrit ne shkalle siperore).

Kjo do te thote se problemi fetar ne Shqiperi  nuk qendron ne pranimin  e  ZOTIT apo te formes se ideve fetare monoteiste (ketu qendron poshtersia dhe pafytyresia e te gjithe atyre qe trumbetojne supremacine e Islamizmit mbi Krishterimin, apo anasjelltas; kjo behet vetem per nje qellim: te provokojne nje luften nderfetare); problemi fetar ne Shqiperi qendron ne pranimin e akteve historike te perjetuara dhe autoresine e tyre. Me fjale te tjera sot problemi fetar ne Shqiperi shtrohet: a do ta pranojme Historine e Popullit Shqiptar dhe Historine e Shqiperise sipas asaj qe ka ndodhur me emra dhe subjekte konkrete apo sipas asaj qe ka shpikur Politika e pas 1945-ses?  Ky eshte problemi themelor i jetes fetare ne brendesi te Kombit Shqiptar dhe jo idete fetare te marra si subjekt me vete ne raport me idete fetare boterore (ne kete pike problemet jane te ngaterruara me keq se ne Shqiperine komuniste, prej nga perfituan manipulatoret e historise se Kombit Shqiptar. Per ta thene hapur fare autoret e shkolles se rremujes fetare te para 400-500 vjetesh jane po ata te rremujes fetare ne Shqiperine e sotme te viteve ’67; per te njejtin qellim per te njejtin shkak – u nderruan vetem aktoret dhe skena nga pikepamja cilesore).

Por mohimi i Fese con ne kerkesen per te zbuluar raportin kohor midis PO-s dhe JO-s, i cili ne Shqiperi ka filluar te neperkembet pas 1991-shi (ne kete rast kam parasysh librin e Kastriot Melyshit: “Zanafilla, Ligji,  Liria”, Geer 2014). PO-ja dhe JO-ja nuk formojne nje kategori te karakterit hapsinor edhe pse jane te kundert midis tyre, por ato jane elemente te nje ligji dialektik te formuluar nga Fridrih Hegeli: Depertimi reciprok i te kundertave. Por analiza e tyre ne funksion te Natyres se ndryshueshme perjetesisht dhe Natyres Njerezore te perkohshme nuk eshte e njejte. Ne qofte se per rastin e pare ato jane te kunderta mes tyre dhe alternohen sipas rastit, per Shoqerine Njerezore ato kane tjeter pozicion. Kjo do te thote qe PO-ja ka lindur perpara JO-s ne funksion te perfitimit social, por ato jane te barasvlefshme ne planin ekzistencial KOHOR te lidhur me formacione fundore te organizimit te Materies, cka ben qe ato te kene pozicionin fiks qofte ne zanafille, qofte ne transformimin perfundimtar drejt nje zanafille te re. Ne planin filozofik PO-ja eshte e perjetshme, ndersa JO-ja ne funksion te kesaj ekzistence. Ne nje fare menyre PO-ja eshte ZOTI dhe JO-ja Njerezimi.

E gjithe veprimtaria sociale e Njerezimit nder mijeravjecare eshte reflektimi i drejteperdrejte i veprimtarise se Institucioneve Fetare dhe jo e kunderta. Ekziston nje raport midis shkalles se zhvillimit social te Njerezimit, ne funksion te ideve fetare, dhe distances me paraardhesit antropomorfe. Sa me afer ZOTIT qe te jete nje shoqeri, aq me larg ketyre antropomorfeve eshte. Dmth masa e lidhjes se ideve fetare me shoqerine eshte ne raport te zhdrejte me distancen nga paraardhesit biologjike. Eshte pika ku zbulojme lidhjen e ZOTIT me Natyren dhe kete te fundit me Njeriun. A nuk don te thote kjo formule se Njeriu nuk mund ta krijoje dot ZOTIN sado deshire te kete, sado i pafuqishem para forcave te Natyres te jete, sado injorant te jete, sado frikacak te jete. Atehere cfare hyn ketu ateizmi politik si forme filozofie ne boten e sotme?

Idete Fetare jane projekti natyror i jetes sociale ne Toke, distanca me keto ide tregon dhe masen e shkeputjes cilesore te Botes Njerezore nga Bota Biologjike. Kjo do te thote se Kombi Shqiptar ka nje problem me vetveten te lidhur me Besimin Fetar jo ne llojin e besimit, por ne unitetin e tij. Ne qofte se ne popujt europiane uniteti i tyre eshte realizuar me ane te Fese, Kombit Shqiptar ky rast i ka humbur perfundimisht me 1945. Kjo humbje nuk ka te beje me llojin e monoteizmave qe ka perqafuar shqiptari, por me produktin historik te institucioneve fetare nder shekuj. Triumfi historik i vepres se Kishes Katolike Shqiptare pergjate 500 vjeteve te fundit u zerua me 1945 dhe cdo gje duhet filluar nga e para. Permbysja qe Kongresi i Drejteshkrimit te Gjuhes Shqipe (1972) i beri Kongresit te Manastirit (1908) eshte aspekti formal i te kundertes qe duhet te aplikoje Kombi  Shqiptar ne te ardhmen. Ate qe institucionet fetare europiane bene per popujt e tyre (shek. XIII-XIX), shqiptaret duhet ta bejne ne vazhdim qe nga fillimi, vetem se kete duhet ta bejne me nje instrument te ndryshem nga Europa. Pikerisht rasti i humbur me 1945 e kerkon kete instrument te ri. A do ta gjejne valle shqiptaret kete te re nuk e di, pasi ne te kunderten do te zhduken nga Historia brenda ketij shekulli te ri njesoj si kusherinjte e larget te Maqedonise se Aleksandrit te Madh dhe Thrakise se lashte.

Ky artikull eshte marre ne menyre te perpunuar nga studimi “Tjetersimi i Historise ose “ndergjegja e ngjarjes””, vell. II, Pjesa e pare: “Feja dhe intelektualet” (kritika e ateizmit komunist shqiptar, bashkangjitur me palacolleqet e “filozofeve” dhe manipulimet e historianeve) dhe vell. IV, Poligjenezë apo Monogjenezë; dhe mbi këtë parim natyror: gjeneza dhe etnogjeneza e popullit më te vjetër të racës së bardhë  (midis thënie lidhëse universale për të gjithë specifikat e zhvillimit shoqëror me revolucionin social) – këtë libër shqiptarët bëjnë mirë të mos ta lexojnë, dmth: libër për jo shqiptarët, pasi ky liber eshte ne kundershtim me teorine e te Marreve te Madheshtise Shqiptare, teori qe ka pushtuar mendjet e shqiptareve te paformuar.

               Nentor 2016 – Shkurt 2017

49-Çfarë fsheh “Masakra e Tivarit” ?!

Top of Form

                 


“Kur Njeriu  braktis Zotin, Zoti nuk e braktis Njeriun.

Por kur Njeriu  braktis Njerëzimin, atehere Zoti e braktis Njeriun.
(Një nëntekst nga filozofia e NËNË Tereza e Kalkutës)

 

Ky postulat nuk eshte profeci, as parashikim social, as shprehje e moralit njerëzor, por, mbi te gjitha, ai eshte nje ligj natyror në shoqërin njerëzore qe sherben per te argumentuar perse ne historine e njerezimit jane zhdukur popuj dhe kombe, perse ne historine e njerezimit ka popuj qe vegjetojne dhe nuk japin asnje produkt social qe t’i sherbeje njeriut, e megjithëatë ato ekzistojnë (fjalën e kemi për Popullin Shqiptar). Ky postulat eshte i aftë te argumentojë gjithëshka qe nuk di njeriu jo vetëm atëhere, shume larg, por dhe shume afër, sot, e fshehur dhe e maskuar në maksimum deri në mohim. Ky postulat është i aftë te argumentojë përse ne shqiptarët jemi armiq të vetvetes dhe kush vepron mbi ne. Të paktën “Masakra e Tivarit” eshte e afte te na përmbushë nje permase te konsiderueshme te argumentit mbi këtë postulat.

Në qoftë se ka ndonjë ngjarje kriminale antinjerëzore që fsheh një krim gjigant antikombëtar shqiptar ajo gjëndet në territorin e shqiptarëve të sotëm dhe quhet “Masakra e Tivarit”. Ajo fsheh tre momente të rëndësishme propagandistike në historinë e popullit shqiptar përgjatë mesit të shekullit të XX-të, të cilat u krijuan për të fshehur një krim sa antinjerëzor aq dhe antishqiptar, që shërbejnë për të argumentuar mënyrën se si është gënjyer populli shqiptar për 45 vjet rrjesht pa pushim:

1-Menyrën se si u çlirua (një term propagandistik enverist ireal) Shqipëria dhe Kosova nga nazifashizmi në nëndor 1944 dhe si u pushtua nga enverizmi dhe titizmi komunist. Ketu ka rendesi data e sakte historike e largimit te nazisteve nga territori i Shqiperise dhe i Kosovës, dhe jo datat politike, qofte 28 Nendori e qofte 29 Nendori edhe pse e gjitha kjo nuk ka asnjë rëndësi konkrete, përveç faktit të krijimit të një historie të lavdishme ireale, kur në realitet është historia më antishqiptare në historinë 3000 vjeçare të popullit shqiptar dhe paraardhësit të tij.

2-Përse shkuan dy divizionet komuniste (korparmata e I-rë) në territorin e Jugosllavisë politike, ose në territorin shqiptar te Kosoves, përgjatë vitit 1944-1945. Ketu ka rendesi koha dhe vëndi i futjes ne territorin e Jugosllavise shteterore te dy divizioneve enveriste si dhe koha e vëndi i daljes prej saj duke qenë në fakt një akt pushtimi politik dhe një akt antishqiptar për gjënë më të thjeshtë fare: ishte hera e parë në historinë 3000 vjeçare që tokën shqiptare të Kosovës e shkelte këmba e një formacioni ushtarak shqiptar në rolin e pushtuesit vrasës.

3-Çfarë ndodhi me popullatën kosovare që ju besua divizioneve enveriste përgjatë vitit 1945 dhe përse u fut në territorin shtetëror shqiptar. Ishte hera e parë në historinë 3000 vjeçare të popullatës shqiptare të Kosovës që Ata bëheshin robër të vëllezërve të tyre gjenetikë edhe pse nuk ishin përplasur kurrë më parë. Kjo ka lidhje vetem me krimin makaber te ndodhur ne territorin e Shqiperise shteterore kundra popullatës shqiptare të Kosovës dhe aspak me Tivarin. Pikerisht kjo e fundit perben ate qe nuk dine sot shqiptaret e mijevjecarit te ri edhe pse ne nje fare menyre e kemi thene dikur (per kete shih artikujt: “Edhe nje here kur eshte çliruar Shqiperia”, botuar ne gazeten “Koha Jonë” dt. 03 Nendor 2005, por dhe internet: albanovaonline.com, logoreci.com, www.hotig.info; dhe “Arroganca e Ledi Shamkut dhe “pafajesia” dinake e Beqir Metës” publikuar në internet po aty).

Të tre këto ngjarje u shumëzuan me zero (prandaj dhe propaganda enveriste i tjetërsoi kohën dhe përmbajtjen këtyre ngjarjeve) dhe në plan të parë doli një minimasakër e realizuar në Tivar dikush thotë në dhjetor 1944, dikush në mars 1945, dikush në prill 1945, dikush në dhjetor të 1945 e dikush në janar të 1946. Dikush thotë se i vranë nazistët përgjatë tërheqjes, dikush thotë se i vranë çetnikët, dikush thotë se i vrau politika serbomalazeze e Titos, dikush thotë se i vrau politika e Enver Hoxhës e dikush thotë se i vrau Ramiz Alia me një urdhër. Dikush thotë se u vranë 300, dikush 430 vetë, dikush 500 vete, dikush 1.200 vetë, dikush 1.670 vete, dikush 1.700 vetë, dikush 3.000 vete, dikush 3.760 vetë e dikush thotë 5.000 vete (të gjitha këto autorë, politikanë, shifra, siç do t’i shohim në vazhdim, janë pjesë e pretendimeve të dokumentave, interpretimeve dhe deklaratave të ndryshme të bëra nga politikanët e kohës e të më vonshëm, nga historianë e studiues, që tregon se asnjeri nuk thotë të vërtetën, ose kjo e vërtetë është e pavërtetuar saktë), kur, nga ana tjetër, ata që e konsideronin vehten pa faj heshtën edhe pse u takonte formalisht të çirreshin për të drejtat e shqiptarëve të Kosovës të nëpërkëmbura nga një politikë e tërë ndërkombëtare e ndërkontinentale përgjatë shekullit të XX-të. Asnjë krahinë në botë, për sa kohë që ekziston raca njerëzore në Tokë, nuk ka pasur mbi vete veprim politik nga banorët autoktonë, pamvarësisht se nuk jetonin atje, për ta shkatërruar atë sa Kosova e shqiptarëve. Asnjë krahinë në botë nuk është çliruar prej forcave ushtarake jo vëndase nga pushtuesit shumë shekullorë dhe t’i jetë dhuruar banorëve autoktonë si Kosova e shqiptarëve. Asnjë krahinë në botë nuk ka qenë e pastabilizuar politikisht sa Kosova e shqiptarëve duke qenë në mes të tyre dhe asnjë krahinë në botë nuk është masakruar sa Kosova e shqiptarëve nga sivëllezërit e vet biologjikë. Gazetarët shqiptarë, nga të dy anët e kufirit shtetëror, me një zell hipokrit filluan ta kujtojnë, ta stërhollojnë, ta zbukurojnë, ta shtrëmbërojnë, ta tjetërsojnë, ta poshtërojnë (emisioni shqiptar në tv. “Koha”, – Fokus – , mbi  këtë temë ishte një poshtërim publik që ju bë viktimave të “Masakrës së Tivarit”), por asnjeri nuk thotë se sa djem nëna kosovarësh u vranë ne territorin për të cilin kishin luftuar gjithë jetën baballarët e gjyshërit e atyre që u masakruan për të lehtësuar pushtimin serb të Kosovës Martire dhe pushtimin komunist të Nënës Shqipëri. A nuk tregon kjo nivelin kulturor dhe profesional të gazetarisë së sotme shqiptare? Në atë emision televiziv shqiptar, me drejtues R. Papën, tre “studiues”, “kompetentë” në fushën e historisë, treguan se si mund të mashtrohet një popull i tërë, si mund të poshtërohet një popull i tërë dhe se si mund të fshihet e vërteta historike. Ata nuk nuk donin ta pranonin dhe kërkuan ta fshihnin se “Krimi nuk ka atdhe. Kriminelët shqiptarë të çdo lloji, përpara se të jenë armiq arketipalë të njerëzimit, janë armiqtë numër një të kombit shqiptar. Ky do të ishte i vetmi arsyetim dhe e vetmja qasje e çështjes” (Ismail Kadare, Mbi Krimin në Ballkan, f. 77, Tiranë 2011)

Betonimi qe shqiptarët e Kosovës dhe Malsorët e Veriut të Shqipërisë i kishin bërë kufirit me Serbine për 150 vjet me kockat dhe gjakun e tyre ishte përbuzur nga bashkëkombasit e Jugut të Epirit, të cilët për të siguruar pushtetin politik, nën emrin e komunizmit, u bënë bashkëfajtorë me armiqtë biologjikë e shoqërorë të kombit shqiptar (a nuk tregon kjo karakterin antishqiptar të tyre?). Krimi është shumë përmësor jo vetëm për gjakun e 12.000 djem të moshave 15-25 vjeç, por dhe për politikën propaganduese që u përdor për ta fshehur dhe tjetërsuar atë nën emrin: “Masakra e Tivarit”. Le ta themi që në fillim se nga pikepamja shqiptare “Masakra e Tivarit” është një bllof i krijuar për të mbuluar krimin e përbindëshëm enverist të realizuar përgjatë fundit të vitit 1945 në territorin shtetëror të shqiptarëve ku u masakruan 12.000 djem nënash kosovare për t’i siguruar pushtetin politik komunizmit jugosllav në Kosovë pas vitit 1945. Ndersa nga pikepamja e historiografise kosovare “Masakra e Tivarit” ishte nje krim antinjerezor ku u vrane rreth 3.700 (ndoshta 1.670, ndoshta 430) djem nenash kosovare. Eshte pika ku duhet akuzuar pushteti enverist ne emer te çështjes shqiptare dhe mashtrimit shumëpërmasor të realizuar në dëm të popullatës shqiptare të Kosovës Martire, por dhe pika se kush ishin projektuesit e masakrave antishqiptare në Ballkanin e viteve 1944-1948

Si ka ndodhur ngjarja dhe përse nuk thuhet e vërteta në dritë të diellit kur dëshimtarët e asaj kollone fatkeqe kanë jetuar dhe vazhdojnë të jetojnë edhe sot deri në vitin 2011, duke ja transmetuar brezave krimin antishqiptar?

Burimet e argumentimit jane katër grupesh:

a) historiografia shqiptare e Shqipërisë dhe e Kosoves, si dhe deklaratat politike te udheheqesve jugosllave qe shoqerojne studimet e autoreve shqiptare (arkivat e institucioneve jugosllave dhe kujtimet e Titos dhe bashkepunetoreve te tij).

b) deklaratat politike te udheheqesve dhe studiuesve shqiptare enveriste e post komuniste te mijevjecarit te ri.

c) studiues të pavarur me qëllimin e mirë për të përcaktuar përmasën e krimit, kohën dhe vëndin kanë publikuar në internet idetë e tyre në artikullin “Masakra e Tivarit”.

e) deshmitaret e kollones me djemte shqiptare te Kosoves dhe banoret e qytetit te Shkodres, banoret e Qafës së Malit mbi Fushë Arrëz, banorët e fshatit Gomsiqe e Vau i Dejes dhe banorët e Murriqanit (në këto vënde, Qafë Mali dhe Murriqan, pretendohen se ndodhen dy vëndvarrezat masive të një krimi të përafërt, ndërsa midis tyre, nga pikëpamja gjeografike, një vëndvarrim i panjohur akoma).

Por qe te katër grupet nuk tentojne ta perbashkojne teresine e ngjarjeve, në të ashtëquajturën “Masakra e Tivarit”,me momentet historike te viteve 1944-1945 ne Shqiperi ku do te dilte fare hapur bllofi i perdorur dhe krimi antishqiptar i ndodhur. Fakti qe kerkush ne Shqiperi nuk ka tentuar ta zbardhe kete ngjarje perpara vitit 1991 nuk duhet t’i lere pa faj pushtetaret shqiptare të epokës enveriste dhe informacioni fillimisht ka ardhur nga pertej kufirit shtetëror shqiptar. Çfare fsheh ne realitet “Masakra e Tivarit” dhe perse u perdor ajo?

Fakti qe regjimi enverist nuk e përmëndi ndonjëherë “Masakrën e Tivarit” (të paktën në 40 veprat e para të Enver Hoxhës nuk ekziston, sipas “Tregues per veprat e Shokut Enver Hoxha”, vepra 1-40), kur pretendohet qe pala shqiptare nuk ka gisht, duhet të tregojë shumë thjeshtë se përgjegjësia kryesore duhet të jetë e shqiptarëve komunistë, aq më tepër kur pas 1948 Enver Hoxha pat pretenduar se ishte armik për vdekje i titizmit (edhe në librin e tij “Titistët” nuk bëhet fjalë për “Masakrën e Tivarit”). Por në veprën e 33 (f. 259-260) jepet një përmbledhje e krimeve të serbomalazezëve mbi popullatën shqiptare të Kosovës dhe Maqedonisë ku përmënden 1 200 të pushkatuar në Tivar dhe 2 000 të mbytur me gaz helmues. Këtë informacion e gjen edhe tek Historia e luftës antifashiste nacional-çlirimtare të popullit shqiptar, vëll. 4, f. 912, botuar më 1989. Tivari përmëndet vetëm një herë nga Ramiz Alia si emertim në librin e tij të fundit “Jeta ime” (kur flet për vrasjen e Miladin Popoviçit në librin e Dr. Hakif Bajramit “Tragjedia e Tivarit”) libër i cili doli në vitin 2010 (f. 139). Por më përpara “Masakra e Tivarit” në propagandën shqiptare u bë zyrtarisht publike (une e kam lexuar për herë të parë më 1992 kur doli libri i Shaban Braha-s “Gjenocidi serbomadh dhe Qëndresa shqiptare”, f. 451-456) në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar (vëll. 2) të botuar më 2008, si një botim i ri, ku është emërtim më vete. Mënyra e publikimit përbën dyshimin e parë se gjërat nuk duhet të jenë krejt ashtu dhe ata (Lefter Nasi) që kanë shkruar për “Masakrën e Tivarit” nuk kane marrë për bazë dëshmitarët e zonave nga kaluan kollonat (numri shumës është një hipotezë, pasi në realitet ka kaluar vetëm një kollonë) me shqiptarët e Kosovës (të dhënat numerike, menyra e organizimit, koha dhe përfundimi i rrugës së asaj kollone janë kontradiktore në të gjitha studimet e bëra për këtë temë) çka më ka çuar në përfundimin se në atë ngjarje duhet të jenë përfshirë forca të tjera nga ato të propaganduarat dhe e vërteta duhet të jetë krejt tjetër për tjetër. Por ekziston diku i fshehur një informacion i rremë, çka duhet të shërbejë si argument se gjithëshka e thënë më vonë është thjeshtë një mashtrim propagandistik me qëllime politike, mbi masakrat e shqiptarëve e publikuar më 1946 ku pranohet se çetnikët e Mihailoviçit masakruan më shumë se 2.000 gra, fëmijë, pleq nga elementi shqiptar (gazeta Bashkimi, e enjte, dt. 18 korrik 1946,).

Epoka komuniste e diktaturës në Shqipëri u mbyll me dy libra mbi Kosovën, të botuar nga Akademia e Shkencave të RPS të Shqipërisë, njëri më 1989 me titull “Ç’thonë dhe ç’kërkojnë kosovarët” në tre vëllime (përmbledhje artikujsh) ku do të veçoja dy artikujt e Doktor Ibrahim Rugovës: “Serbët vijnë përsëri si hakmarrës” (vëll. 1 f. 23-27) dhe “Nuk jemi opozitë, ne jemi armiq” (Vëll. 1, f. 359-361); dhe, tjetri më 1990 me titullin provokativ “E vërteta mbi Kosovën dhe Shqiptarët në Jugosllavi” përmbajtja e të cilit vetëm këtë të vërtetë nuk mund të thoshte dot. Kështu Profesor Sofokli Lazri në artikullin: “Apologjia e dhunës në Kosovë” flet për mijëra të vrarë nga djelmnia kosovare më 1945 nga ana e politikës jugosllave (f. 7), por nuk e përmënd në asnjë rresht “Masakrën e Tivarit” a thua se ajo nuk kishte asnjë lidhje me krimin antishqiptar të realizuar në atë kohë në Kosovën Martire. Po kështu në atë libër Lefter Nasi duke folur për veçori dhe rezultate të LANÇL në Kosovë jo vetëm që nuk përmënd kërkund “Masakrën e Tivarit” dhe krimet e politikës jugosllave ndaj popullatës shqiptare të Kosovës, por ka guximin të flasë për 53.000 luftëtarë shqiptarë të Kosovës të organizuar në formacione luftarake ku 35.000 prej tyre u dërguan në frontin e Sremit (f. 368-369) pa na treguar rrugën dhe mënyrën e dërgimit të tyre në destinacionin e mësipërm kur një propagandë e tërë 66 vjeçare e lidhte këtë operacion ushtarak me Shqipërinë duke akuzuar popullatën shqiptaroveriore për indiferentizëm, a thua se nuk ekzistonte në atë kohë në malet e Malësisë së Madhe Heroi legjendar dhe mbrojtësi i vetëm i trojeve shqiptare vigani Preng Cali.

Ndërsa një studim mbi historinë e Kosëvës, në kuadrin e marrëdhënieve midis serbëve dhe shqiptarëve, pranon një krim antishqiptar në Tivar pas luftës së Parë Botërore ku u asfiksuan 1670 shqiptarë pa përcaktuar datën e saktë (Miranda Vickers, Midis Serbëve dhe Shqiptarëve, f. 180, Tiranë 2004, ku mund të jetë dhe defekt përkthimi).

Menyra e zbulimit të asaj ngjarje të tmershme ka ndjekur këtë rrugë:

a – Fillimisht u studiua materiali i propaganduar për “Masakrën e Tivarit” ku përfshihen:

1 – Shaban Braha, Gjenocidi serbomadh dhe qëndresa shqiptare (1844-1990),   botuar më 1992 në Tiranë.

2 – Azem Ajdini, Masakra e Tivarit (Serbo-Malazeze), botuar më 1998 në Tiranë

3 – Dr. Muhamet Pirraku, Tivari 1945, Kalvari i Kosovës, botuar më 2005 në Prishtinë.

4 – Fjalori Enciklopedik Shqiptar, vëll. 2, botuar më 2008 në Tiranë

b – Pastaj u studiua sfondi historik i “Masakres se Tivarit” për periudhën gusht 1944 -dhjetor 1945 në Jugosllavi dhe Shqipëri ku përfshihen:

1 – Xhelal Gjeçovi, Marrëdhëniet shqiptaro – jugosllave në vitet e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare (nëntor 1941 – nëntor 1944), botuar në Tiranë më 1986.

2 – Josip Broz Tito, Rrëfime autobiografike, vëll. i parë, me përkthim të Vehap Shita-s, botuar në Prishtinë pa vit botimi, por pas 1980.

3 – Milovan Gjillas, Si e njoha Josif Broz Titon, me përkthim të Nikolla Sudar, botuar në Tiranë më 2006.

4 – Ramiz Alia, Jeta ime (kujtime), botuar në Tiranë më 2010.

5 – Une Ramiz Alia deshmoj per historine (intervista), botuar ne Prishtinë me 1992 dhe në Tiranë më 1993.

6 – Ramiz Alia, Enveri ynë, botuar në Tiranë më 1988.

7 – Petrit Palushi, Masakër komuniste në Buzëmadhe, botuar në Tiranë më 1996

8 – Dr. Lutfi Çejku, Luma nëpër sfidat e historisë, botuar në Prizren më 1997

9 – Luan Dode, Kosova në qëndrimet e Enver Hoxhës (diskutim me akademikun Rexhep Qosja), Botimet Medaur 2006.

10 – Dr. Muhamet Shatri, Kosova në luftën e dytë botërore (1941-1945), botimet Toena 1997.

Por dhe një sëri studimesh mbi historinë e Serbisë, Kosovës dhe Shqipërisë përgjatë periudhës 1939-1948, sidomos të periudhës 1943-1945, ku krijohet dhe themeli i krimit antishqiptar të realizuar përgjatë atyre viteve nga ana e komunistëve të Enver Hoxhës

c – Duke parë pasaktësitë që shoqëronin punimet e mësipërme ju drejtova studiuesve të pavarur që i kishin shprehur mendimet e tyre në internet në site të ndryshme (në artikullin “Masakra e Tivarit”) ku veçova:

1 – punimet e Sheradin Berishes mbi krijimin e formacioneve partizane ne Kosove ne vitet 1943-1944; Vendosja e administrimit ushtarak dhe ripushtimi i Kosoves; Mobilizimi i dhunshem i shqiptareve ne mars 1945; Masakra e Tivarit

2 – Prof. Dr. Muhamet Pirraku: Deshmite e komandanteve sllave

3 – Xhafer Leci: Masakra e Tivarit dhe tradhetia e Enver Hoxhes

4 – Leterkembimi i Alise, si i dorezoi kosovaret tek UDB-ja; Misioni i divizioneve shqiptare per te mobilizuar kosovaret; radiograme te Enver Hoxhes dhe deshmi te Shefqet Peçit, Arif Haskos pergatitur nga Kreshnik Mersinllari, të cilët mundohen të përcaktojnë autorët e drejtëpërdrejtë të krimit antishqiptar në Tivar, por dhe idetë e një sërë personazhesh në fushën politike ku diku i afroheshin “Masakrës së Tivarit” e diku e anashkalonin duke më krijuar nënkuptime të fshehta.

e – Duke qenë i pakënaqur me materialet bashkangjitur rimora udhëtimin nga Morina deri në Murriqan duke përshkruar të gjithë rrugën që kishte bërë kollona fatkeqe e shqiptarëve të Kosovës më 1945 ku mora informacion nga pleqte e fshatrave, sidomos në Qafë të Malit (Fushë Arrëz) dhe Murriqan, ku pretendohej se ndodheshin dy varrezat masive me nga rreth 4000 trupa njerëzish. Mora informacion nga banorët e Ferizajt, Prishtinës, Prizrenit, Zhurit ku ndodheshin dëshmitarët e udhëtimit fatkeq të kollonës së shqiptarëve të Kosovës të cilët ose ishin arratisur nga ajo kollone në Fushë Arrëz duke qenë dëshmitarë okularë të masakrimit të grupit te parë të kollonës në Qafë të Malit ose pretendonin të ishin pjestarë të kollonave që kaluan nëpër Shqipëri drejt bregdetit të Adriatikut jugosllav. Mora infomacion nga dëshmitarët e zonave nga kishte kaluar kollona fatkeqe me shqiptarët nga Kosova në territorin shtetëror shqiptar ku përsëri informacioni ishte kontradiktor, jo i plotë dhe shpesh herë i pasaktë, duke filluar nga Morini i Kukësit,  Shën Mëri, Qafë Mali, Fushë Arrëz, Pukë, Luf, Gomsiqe, Vau i Dejës, Shkodër, Ana e Malit, Murriqan.

 

a – Materiali i propaganduar mbi “Masakrën e Tivarit”

Të dhënat për këtë ngjarje çuditërisht janë mbajtur të fshehta edhe pse në popull flitej, me zë të ulët, për një masakër në territorin shqiptar të një kollone me 12.000 djem shqiptarë të Kosovës ( a ishte një thashemnajë e përhapur nga propaganda komuniste, për arësye që nuk merret vesh, apo një realitet unë akoma as sot nuk e kam përcaktuar saktë dhe kjo duhet marrë parasysh nga lexuesi, pamvarësisht se unë nenevizoj idenë se është një realitet i hidhur shqiptar). Por ngjarja ngatërrohej me asgjësimin e një numëri shqiptarësh në Tivar dhe të dy ngjarjet dikush i bashkonte në një të vetme e dikush i ndante. Interesant ishte fakti që pala shqiptare nuk e pati përmëndur asnjëherë këtë fakt, kur pala jugosllave kishte pretendimet e veta. Në një emision radiofonik rreth viteve 1985-1990 (mund të jetë dhe 1991) në Titogradin e asaj kohe, në ora 17, në emisionin e lajmeve në gjuhën shqipe, u shtrua pyetja mbi ngjarjen e atij viti të largët dhe referuesi jugosllav mohoi arritjen e ndonjë kollone me shqiptarë nga Kosova me pretendimin se kollona me shqiptaret e Kosovës ishte futur në territorin shqiptar dhe nuk kishte arritur asnjëherë në Mal të Zi (njerëzit e atij grupimi vazhdonin të jetonin në Shqipëri, ndërsa pala jugosllave nuk kishte asnjë dijeni; – ky ishte pretendimi përfundimtar i referuesit). E gjitha propaganda mbi atë ngjarje fshinte diçka krejt tjetër për tjetër dhe kjo më shtyu të vazhdoj kërkimet mbi të ashtëquajturën “Masakër e Tivarit”.

Ky zbulim kishte filluar krejt rastësisht në Qafë të Malit, mbi Fushë Arrëz, ku ndodhesha me një shërbim të gjatë studimor gjeofizik nga prilli 1991, në afërsi të Qafës së Shllakut ku ndodhej sipërfaqja gjeologjike, deri në tetor të atij viti me një ndërprerje një mujore (qershor) kur vajta në Iballë (çuditërisht kam të ruajtur ditarin teknik te atij viti). Punëtorët që muarëm si ndihmësa më treguan disa tregime të baballarëve e gjyshërve të tyre ku bëhej fjalë për një varr masiv në një vënd aty afër i cili kishte lidhje me një kollonë shqiptarësh të ardhur nga Kosova rreth vitit 1945-1946, dhe kjo e dyshimtë, pasi koha nuk mbahej mënd. Meqënëse unë isha drejtuesi teknik i punimeve, duke disponuar dhe aparaturën e nevojshme për zbulimin e varreve, e mora përsipër zbulimin vetëm se kërkova të bisedoj pikërisht me pleqtë e disa shtëpijave aty rrotull. Kane kaluar 20 vjet nga ato kohera, por mbaj mënd se një plak më tha se e dinte vëndin, por nuk kishte asgjë pasi trupat ishin larguar prej andej kur kishte ardhur Hrushovi (1959). Kjo nuk e pengonte studimin pasi aparatura “Turam” ishte e aftë të zbulonte varret dhe gropat mijëravjeçare; kështu që një ditë prej ditësh montuam aparaturën dhe realizuam matjet. Rezultoi një gropë e madhe me përmasa rreth 70 x 50 metra të aftë të mbante mbi 5000 trupa njerëzish. Detyrova punëtorët të hapnin një kanal të madh mes përmes anomalisë, 10 metra të gjatë, gjysëm metri të gjërë dhe një metër të thellë për të parë rezultatin, por nuk qe e nevojshme pasi në thellësi 30 centimetra u dalluan gjurmë të theksuara mbetjesh kockash në të gjithë gjatësinë e kanalit. Puna nuk vazhdoi më tej pasi nuk isha i aftë të nxirrja konkluzione të sakta dhe prania e atyre kockave nuk më bindi pasi ishin mbetje të vogla për trupat e njerëzve. Sot e kuptoj se kam gabuar tepër rëndë, ajo mund të ishte varreza e parë masive e shqiptarëve të kollonës kosovare me drejtim kinsé Tivarin e famshëm. Fakti që atje të nesërmen u derdhën përfaqësuesit e policisë dhe pushtetit ekzekutiv të Fushë Arrëzit (ishte viti 1991) duhet të tregojë se atje fshihet një gjë që nuk duhet ta dijë kërkush, përveç pushtetarëve komunistë të vjetër, por dhe këta duhet ta harrojnë me çdo çmim. Do të kthehesha pas tetëmbëdhjetë vitesh dhe në atë vënd ishte ndërtuar impianti i ujit “Lajthiza”. A ishte bërë me qëllim, apo ngaqë në atë vënd ndodheshin vetëm dy-tre kasolle nuk e di, por më mbeti peng në zemër për mos zbulimin e një hipoteze që edhe mund të kishte qenë e vërtetë. Është kjo arësyeja përse vazhdova studimin e problemit dhe udhëtimin përsëritës të kollonës me shqiptarët e Kosovës të vitit 1945. Por më përpara kërkova informacionin e nevojshëm për këtë problem dhe më habiti jashtë mase heshtja absolute e Enver Hoxhës për këtë ngjarje a thua se ajo nuk kishte ndodhur (në të vërtetë ajo ekzistonte shumë e fshehtë dhe duhet të kishe informacion të plotë që të mund ta zbuloje; – për këtë do të flasim në vazhdim). E njëjta situatë kishte ndodhur edhe me një letër të panjohur të Enver Hoxhës mbi Kosovën të gjëndur në Arkivat Ruse (përgatitur nga Ymer Minxhozi) edhe pse diktatori pranon masakrimin në masë të shqiptarëve të Kosovës nga ana e serbo-mëdhenjve (Tiranë 2002, f. 13). Përse duhej të sillej kështu diktatori shqiptar kur ai e kishte shpallur botërisht antititizmin e tij politik? A nuk kishte këtu diçka për të dyshuar? Kjo qe shtytësja e dyte për të vazhduar punën për zbardhjen e fatit të viktimave shqiptare nga Kosova Martire. E thëna më shkoqur për të zbuluar fajtorët direkt të masakrës së shqiptarëve të Kosovës më 1945 të futur në Morinë me destinacion kinsé Tivarin: kriminelët serbomalazes apo kriminelët enveristë shqiptarë? Cila ishte permasa e gjithseicilit ne kete krim? Per sqarim te lexuesit une nuk kerkova gjurmet e “Masakres se Tivarit”, pasi isha i bindur se ajo ishte veper e serbeve, armiqve tane biologjike mbi njemije e katërqindvjeçare te cilet e realizuan per te futur ne grindje shqiptaret e Jugosllavise midis tyre (shqiptarët e Tivarit me shqiptarët e Kosovës, sidomos të Drenicës, folesë legjendare të shqiptarisë); une kerkova gjurmet e nje krimi te padeklaruar, por qe fshihej pas “Masakres se Tivarit”, ku pergjegjesia binte, sipas kujtimeve te banoreve vendas, vetem mbi komunistet e Enver Hoxhes.

Do të shkruajnë më vonë:

1 – Shaban Braha, Gjenocidi serbomadh dhe qëndresa shqiptare (1844-1990),   botuar më 1992 në Tiranë, f. 450 – 456.

– “Udheheqja strategjike” serbojugosllave, vononte po nuk harronte qe pas operacioneve te tera shfarosese ne Kosove e vise dhe pas tri njesive qe dergoi ne Vojvodine per ne “frontin e Sremit”, te organizonte edhe nje grupim forcash shqiptare te moshes me aktive per te “krahemarre gjate bregdetit Adriatik, ndjekjen e forcave naziste nga Jugosllavia. Per kete qellim, u mobilizuan dy grupime shqiptaresh: njeri nga Rrafshi i Kosoves, duke perfshire edhe treven e Vardarit deri ne Medvegje e Bujanoc, ndersa tjetra ne Rrafshin e Dukagjinit. Perqendrimi i tyre u be ne dy rajone grupimesh: te Suharekes dhe te Prizrenit (Kazermave)….Nje grupim me i vogel, i treti, e perbenin bijte e rretheve te Prizrenit, Dragashit e Rahovecit…..Brigada e 27-te e divizionit 46 serb, e cila dha prova dhune dhe zjarri qysh ne janar 1945 ne terrorizimin e Kosoves, u be e “denje” qe t’i besohej misioni i terrorizimit edhe i kesaj force te re partizane te Kosoves. Per aresyet e pengesave malore dhe te stines se dimrit, kjo force “nen verejtje” nuk mund te kalonte drejteperdrejte nga Kosova per ne Mal te Zi, ne Adriatik, prandaj do te kalonte nepermjet Shqiperise Demokratike ne linjen: Prizren –Kukes – Shkoder – Tivar. Nuk u dha ndonjehere shifra e sakte e tri grupimeve kosovare. Thuhej se arrinin deri ne 17.000 veta. Marshimi nisi nga Prizreni me 15 mars 1945. Çdo grupim kishte nje grupkolone treshe. Sipas kujtimeve ishin gjithsejt 9 kolona. Ishte fundi i muajit mars kur nisi marshimi i tyre…..Nje gje ishte e sigurte: askush ne Shqiperine Veriore nuk mund t’i krijonte pengesa e jo me ta rrezikonte “marshimin e Kosoves per ne lufte” dhe se askush, brigaden malazeze nuk do ta pengonte e rrezikonte perderisa ishte e “shoqeruar me nje force shqiptare te Kosoves”…..Udhetohej me dite e me nete dhe ne menyre te pavarur e te paraprire nga asnje njesi shqiptare te qarqeve perkatese te Kukesit dhe te Shkodres….. Vetem pas kater dite marshimi me 19 mars 1945 arriten te pergjysmuar ne Tivar…….. Ne fund te marsit dhe ne ditet e para te prillit mori nje marshim tjeter per ne Tivar dhe viktimat qene te pakta…… Ne radiogramin pasues te 7 prillit, komanda e qarkut (behet fjale per Shodren, GH) theksonte se sipas konstatimeve te mevonshme ngjarja ishte provokuar nga ana e jugosllaveve dhe shtonte: “Perpara nje jave, me se 7000 kosovare kishin kaluar per ne Mal te Zi te ndare ne tre grupe marshimi. Grupi i dyte me mbi 3000 vete, sapo arriti ne breg te detit prane Tivarit u rrethua nga jugosllavet. Prej tij u larguan elementet sllav ndersa mbi shqiptaret u hap zjarr….”

Sipasi ketij materiali behet fjale per tre kollona shqiptaresh te Kosoves me nga tre grupe seicili, ku vetem grupi i dyte i kollones se dyte ka lene shenja kalimi ne Shkoder dhe mbi kete kollone eshte ngritur versioni i “Masakres se Tivarit” ku jane asgjesuar rreth 3000 vete ne breg te detit prane Tivarit. Anashkalohet pergjysmimi i kollones se pare prej 17.000 vetesh dhe nuk permendet fare kollona e trete. Te pakten ne kete material te parafrazuar kjo del qarte.

2 – Azem Ajdini, Masakra e Tivarit (Serbo – Malazeze), botuar më 1998 në Tiranë, f.26 – 52 (njeriu qe pretendon se ka qene pjesmarres ne kollonen qe u masakrua ne Tivar).

Kapitulli mbi kete teme ka nje nenkapitull me pyetjen: Perse u masakruan 3760 partizane shqiptare te grupit te dyte, ne mars 1945, ne Tivar te Malit te Zi.

“Gjithashtu na komunikuan se: a) Ne grupin tone jane 4580 luftetare. b)Per shkak te rruges se gjate, dhe se kolona jone do te levizte me kembe neper territorin e Shqiperise…..(autori nuk e thote, por duhet te kete qene data 26 mars dita e nisjes drejt Shqiperise, GH)…ne diten e pare te marshimit te kolones prej 4500 luftetaresh, rreth ores 20 mberritem ne Kukes…Drejt Pukes udhetuam te raskapitur dhe mberritem rreth ores 17 (duhet te kete qene data 28 mars; dmth rruga Kukes – Puke eshte pershkruar brenda dy dite, GH)…Nga Puka, drejt Veriut, udhetuam ne te njejtat kushte dhe ne oren 20 arritem prane “Ures se Zogut”, ne nje kanion te thelle (duhet te behet fjale per uren e Gomsiqes dhe daten 28 ne darke, GH)… Ne Shkoder mberritem rreth ores 16, te dates 30 mars, te vitit 1945…..Drejt Ulqinit u nisem pas mesit te nates. Aty nga ora 3 (date 31 mars, GH) u gjendem  para nje sasie eksplozivi….Ne Tivar arritem rreth ores 13. Ne qytet pame nje mobilizim te madh te ushtrise e te popullit me arme ne duar, ata na shihnin me urrejtje e perbuzje….Ky ishte sinjali i fillimit te masakres dhe nga te gjithe anet degjuam krisma. Na qellonin nga cdo skute, oborr shtepi, shkemb, dritare, cati me zjarr te panderprere dhe me arme te ndryshme  si: pushke, automatike, mitraloza, mortaja 45 mm e pistoleta. Keshtu, brenda nje ore, nuk mbeti ne kembe asnje nga grumbulli i njerezve, prej gati 3000 vetesh…Ne masaker nuk moren pjese vetem ushtaret, por mendoj edhe te gjithe qytetaret e Tivarit: burra, gra, personeli i sherbimit shendetesor, pjestaret e institucioneve te administrates lokale te qytetit, pra mbi ne kane qelluar te gjithe qytetaret qe me qellim ose jo, ate dite gjendeshin aty….Nje oficier, me listen emerore ne dore, komunikoi se nga Kosova ishin nisur 4580 luftetare, pra gjate rruges dhe ne masakren e Tivarit jane vrare dhe zhdukur 3760 shqiptare…….Per numrin e viktimave kishte versione te ndryshme dhe shifrat me te permendura ishin 4500 deri ne 6000, ndersa per grupin e pare, mbasi ne ishim grupi i dyte, varionte nga 1000 deri 1500 te vrare….”

Sipas ketij materiali behet fjale per kollonen e dyte te ndare ne tre grupime ku kasaphana e Tivarit mbeshtetet ne grupin e dyte te kesaj kollone.

3 – Dr. Muhamet Pirraku, Tivari 1945, Kalvari i Kosovës, botuar më 2005 në Prishtinë.

Ndoshta eshte libri me i plote mbi “Masakren e Tivarit”, sipas idesë që të masakruarit kanë kaluar nëpër Shqipëri,te mbeshtetur edhe ne dokumenta serbe ku pranohet procesi i dergimit per ne Mal te Zi te shume shqiptareve te Kosoves te organizuar neper struktura ushtarake te cilat jo rralle tentojne te fshehin masakrat mbi keta shqiptare nga ana e forcave serbe. Panorama e ketij procesi, sipas studimit te autorit paraqitet si me poshte:

– Me 24 mars 1945 Shtabi i divizionit te 46-te e informonte SHOK-un se “sot, ne oren 7, u dergua per ne Shkoder Grupi i pare i shqiptareve te mobilizuar”, gjithsej 2600 veta, nen percjelljen e “30 udheheqesve nga njesite dalmatine” dhe te nje batalioni te Brigades 27-te te Serbise, dhe se “transportimi ka filluar me rregulla te medha ne grupe deri ne 100 njerez”. Pas dergimit te tri eshalloneve deri me 27 mars 1945, Shtabi i Divizionit te 46-te e informonte SHOK-un per “dergimin per ne Shkoder te shqiptareve te mobilizuar”. Pasi pershkruhej raporti i 24 marsit per dergimin e “2600 shqiptareve”, vihej ne pah se Transporti i Dyte eshte deguar me 26 mars, ne oren 6. “Ne kete trasport jane derguar 2400 shqiptare nen percjelljen e Shtabit dhe te njesise prane Shtabit si dhe prej nje batalioni te Brigades se 27-te”. Nderkaq, Transporti i Trete eshte derguar me 27 mars, ne oren 6. “Ne kete parti jane derguar 2700 shqiptare, kurse jane percjelle prej dy baralioneve te brigades se 27-te” te Serbise (f. 17-18).

– me burime arkivore, del se nga Eshalloni i Dyte i marsit 1945 prej nisjes nga Prizreni deri ne Shkoder u likujduan 30 vete, nga Shkodra perfundimisht me Plojen e Tivarit me 1 dhe 2 prill 1945 u likujduan 1560 vete, kurse ne Biograd ne More, ne radhen e Armates IV te AJ-se, arriten vetem 726 shqiptare (afer Raguzes u vrane rreth 40 vete, ne Split vdiqen dhe mbeten disa vete dhe ne Trogir u nxorren nga deti 29 veta). Rezulton se nga 2400 veta te Eshalonit te Dyte deri ne Shtabin e Divizionit XV te Armates IV te AJ-se, jeten e humben 1670 veta. Ky numer i deshmuar me fakte burimore dhe analiza te fakteve korrespondon fuqimisht dhe me te dhenat aproksimative te Profesor Ymer Berishes (1690), me 22 tetor 1945, dhe te kapitenit Bajram Gola (1700), me 31 maj 1990 (f. 45)

“Ne kohen prej 19-24 prill jane percjelle per Shkoder tri grupe rekrutesh shqiptare te mobilizuar ne territorin e Divizionit dhe qe arriten ne Prizren, te derguar nga anet e tjera. Grupi i pare prej 1520 rekrutesh u nis nga Prizreni me 19 prill (….), Grupi i dyte prej 2626 rekrutesh u nis nga Prizreni me 20 prill (….) dhe Grupi i trete prej 1130 rekrutesh u derguan me 24 prill 1945”, qe do te thote gjithsejt 5276 shqiptare “rishtazi te mobilizuar” (f. 69)

– Nga te dhenat burimore te proveniences ushtarake, te perdorura per kete studim, del se ne tri eshalonet e marsit 1945 nga Kosova per plotesimin e Armates IV te Jugosllavise jane nisur 7700 – 8000 shqiptare, kurse ne eshalonet e prillit 1945 edhe 5270 – 5323 shqiptare. Do te thote, Shtabi Operativ i Armates se Jugosllavise per Kosmet me destinim zyrtar, legal – per “clirimin” e Istres, per okupimin e Triestes dhe per clirimin e Sllovenise dhe te Kroacise nisi nga Kosova 12970 – 13323 “rekrute” te mobilizuar dhunshem (f. 73).

– nuk kemi te dhena te sigurta per te deshmuar fajesine apo pafajesine e Enver Hoxhes lidhur me masakren e Tivarit, por nje gje eshte e sigurte se efektivat e disa brigadave te UNC te Shqiperise ishin pjese e “rreth 40 mije luftetareve” qe moren pjese ne vendosjen e pushtetit ushtarak jugosllav ne Kosove, me 8 shkurt 1945, dhe per mobilizimin e dhunshem te meshkujve shqiptare te moshes 16-60 vjecare, kinse per nevojat e luftes per clirimin e Jugosllavise (f. 79-80).

Sipas ketij materiali behet fjale per dy kollona rekrutesh shqiptare te Kosoves te ndare ne tre grupe gjithseicili, ku grupi i dyte i kollones se pare eshte i lidhur me “Masakren e Tivarit”. Nuk permendet kollona e pare me 17000 rekrute shqiptare te Kosoves, po te marrim parasysh librin e Shaban Brahas.

4 – Fjalori Enciklopedik Shqiptar, vëll. 2, botuar më 2008 në Tiranë nën logon: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, f, 1646 – 1648.

Për herë të parë shkruhet në një enciklopedi shqiptare mbi këtë masakër ku jepet sfondi historik, dinamika e lëvizjes, numri i njerëzve pjesmarrës, koha, rrugëkalimi, dhe mënyra e masakrimit të shqiptarëve të një pjese të asaj kollone. Është artikull më vete me këtë përmbajtje të përmbledhur:

MASAKRA E TIVARIT (1945). Asgjësimi fizik i të rinjve shqiptarë nga Kosova në afërsi të qytetit të Tivarit më 1 prill 1945. Një nga masakrat më të mëdha të kryera në fund të Luftës II Botërore (shih). Viktimat ishin Shqiptarë të moshave nga 18 – 45 vjeç….Të rinjtë e mobilizuar në Kosovë marshuan në drejtim të portit të Tivarit, në këmbë dhe të ndarë në kolona. Rruga që ata përshkruan filloi nga pikat e mobilizimit e deri në Prizren, që ishte dhe vëndi i grumbullimit dhe vijoi në drejtim të Kukësit, Pukës, Shkodrës dhe Tivarit. Ata i ndanë në tri kolona me rreth 2500 vetë seicila. Për shoqërimin e tyre u ngarkuan repartet e Divizionit të 46 serb. Më 24 mars, nga Prizreni u nis kolona e parë me 2394 veta, e cila arriti në Tivar në fund të muajit, ku iu dorëzua reparteve të Divizionit të IX jugosllav. Kolona e dytë me 2382 vetë u nis nga Prizreni më 26 mars dhe në Tivar iu dorëzua reparteve të Brigadës X malazeze. Më 27 mars u nis kolona e tretë me 2700 vetë dhe për shoqërimin e saj u ngarkuan repartet më të mëdha të Brigadës XXVII të Divizionit të 46 serb…..Jehonë të hidhur bënë vrasjet e ushtarëve shqiptarë të kryera në urën e Bunës, pasi kishin dalë nga qyteti dhe përpara se kolonat të drejtoheshin nga Ana e malit. Në situatë jashtëzakonisht të vështirë u ndodh kolona e të rinjve kosovarë me rreth 2300 vetë, që arriti në Tivar më 1 prill. Për numrin e të rinjve shqiptarë të masakruar në Tivar më 1 prill 1945 janë dhënë shifra të ndryshme. Sipas autoriteteve jugosllave numri i të vrarëve ishte 300 vetë, por studiues që e kanë trajtuar atë ngjarje, theksojnë se atje u masakruan rreth 1670 të rinj shqiptarë”. (Lefter Nasi)

Por fakti që në këtë enciklopedi nuk bëhet fjalë për masakrën e Buzëmadhes që realizoi Shefqet Peci  me brigaden e V-të S te UNÇSH në fillim të vjeshtës së 1944-ës duhet të tregojë se ngjarjet jane të paragjykuara në planin kohor dhe duhet të fshehin diçka tjetër për tjetër. Por ato duhet të shërbejnë për të treguar aresyet pse pikërisht brigadë e V-të udhëhoqi divizionet shqiptare drejt Jugosllavisë (mos vallë për karakterin antishqiptar dhe kriminal të saj me provat që kishte dhënë ne asgjesimin e çetave te nacionalisteve ne Jugun e Shqiperise dhe masakrat ne Veriun e Shqiperise, -masakrat ne fshatrat: Sine, Fushë Aliaj, Mustafe, Zall Dardhë, Kala e Dodes, Gostil, Qafë të Kolesianit, Lusën, Buzemadhe? Lexuesi duhet të dijë se nga viti 1944 deri në vitin 1952 janë vrarë në luftë kundra bandave komuniste 2200 dëshmorë (e gjej këtë shifër të publikuar në librin e Nikollë Mëlyshit: “Ngjarje historike” të ndime, të pame e të jetueme), masakruar, pushkatuar pa gjyq me qindra-mijëra shqiptarë nga ana e pushtetit komunist, shifra e saktë e së cilës nuk do të gjëndet kurrë.

Pastaj Fjalori Enciklopedik Shqiptar e ka pare problemin krejt te izoluar duke krijuar pershtypjes se kemi te bejme vetëm me nje kolone te ndare ne tri grupime, ku mbi grupimin e dyte u realizua “Masakra e Tivarit”. Anashkalohet e gjithe dinamika e rekrutimit te dhunshem te shqiptareve te Kosoves duke krijuar pershtypjes se kemi te bejme me nje ngjarje krejt te rastit.

Nga i gjithë materiali propagandistik mbi “Masakrën e Tivarit” rezultojnë këto përfundime konkluzive (dmth kjo masakër mbështetet në:):

1 – Dërgimi i forcave partizane shqiptare, konkretisht Korparmata e I-rë e UNÇSH për mobilizimin e djemve shqiptarë të Kosovës në ushtrinë jugosllave.

2 – Mobilizimi i rinisë kosovare në organizime ushtarake të paarmatosur.

3 – Lufta e forcave shqiptare kundra çetave të nacionalistëve kosovarë (të emërtuara si forca të reaksionit)

4 – Largimi i forcave ushtarake shqiptare nga Kosova nën alibinë e ndjekjes së forcave gjermane.

5 – Futja e forcave kosovare nën mbikqyrjen e forcave serbo-malazeze në territorin shqiptar ku u realizua masakrimi dhe transportimi në këmbë i tyre në Tivar të Malit të Zi.

6 – Kthimi i forcave shqiptare në Kosovë dhe Shqipëri pas “Masakrës së Tivarit” pa na e dhënë rrugën se nga kishin kaluar forcat partizane shqiptare. Në këtë pikë qëndron një ndër të fshehtat e veprimtarisë së bandave partizane të Enver Hoxhës nga Kosova drejt Shqipërisë dhe pika kryesore që e përjashton kalimin e një grupi shqiptarësh të Kosovës nëpër Shqipëri dhe masakrimin e tyre në Tivar; kjo pikë krijon dyshimin më të parë që “Masakra e Tivarit” nuk ka lidhje me kollonën e shqiptarëve të Kosovës të kaluar në territorin e Shqipërisë rreth vitit 1945.

 

bSfondi historik i “Masakres së Tivarit” (tetor 1944 – dhjetor 1945)

Aresyeja e percaktimit te sfondit historik te Masakres se Tivarit eshte e lidhur me thelbin e problemit dhe gabimet qe hasem tek te gjithe autoret e parapare dhe mosperputhjen e permasave te krimit. A eshte e qellimshme kjo gje, apo ky ka qene niveli i informacionit te studiuesve eshte nje problem qe mund te percaktohet ne fund te te gjithe punimit pasi ajo qe u ngulit ne koken time qe ne fillim ishte ekzistenca e nje krimi krejt te paditur me permasa shume me te medha se “Masakra e Tivarit” dhe kjo duhej zbuluar pamvaresisht nga pasoja. Autoret e mesiperm pikerisht kete nuk kishin zbuluar, kur bashkesia e tyre pikerisht kete sygjeronte: ekzistencen e nje krimi të ndryshëm dhe pertej atij te Tivarit.

Marrja ne konsiderate e librave te meposhtem perjashtonte pikerisht mundesine e fshehjes se ngjarjes se panjohur, pasi sfondi historik diskreditonte edhe autoret e meposhtem ne drejtim te pretendimeve te gjithseicilit.

1Xhelal Gjeçovi, Marrëdhëniet shqiptaro – jugosllave në vitet e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare (nëntor 1941 – nëntor 1944), botuar në Tiranë më 1986.

Libri eshte shkruar ne vitet e diktatures dhe rrjedhimisht ka qene ne pershtatje me propaganden e politikes enveriste. Eshte afer mendsh qe nuk mund te presesh sinqeritetin e studiuesit, por detyrimin politik per t’i paraqitur ngjarjet sipas interesave propagandistike te Enver Hoxhes edhe pse ai kishte nje vit qe kishte nderruar jete. Sipas autorit tone kemi kete situate marredheniesh midis komunisteve shqiptare te Enver Hoxhes dhe atyre jugosllave te Titos:

– Kerkesa per dergimin e dy brigadave te ushtrise Nacionalclirimtare te Shqiperise u be nga udheheqja jugosllave ne qershor te vitit 1944, nepermjet Komandes se Korparmates II te ushtrise Nacionalclirimtare qe vepronte ne Mal te Zi dhe te Shtabit te Kosmetit. Ajo u perserit gjithashtu ne korrik e ne gusht te po atij viti. Duke bere kete kerkese, udheheqja jugosllave ishte e bindur se njesite partizane serbe e malazeze nuk mund te vepronin ne Kosove, pasi populli aty ishte i revoltuar se tepermi nga shfaqjet shoviniste dhe nga sjelljet perbuzese te kuadrove dhe reparteve partizane jugosllave, si dhe nga lenia e lire e bandave cetnike te Mihajlovicit per te ushtruar terror e masakra ndaj tij……Komiteti Qendror i PKSh dhe Shtabi i Pergjithshem i Ushtrise Nacionalclirimtare, pasi studioi kerkesen e udheheqjes jugosllave, vendosi qe te dergonin menjehere ne Kosove dy brigada te ushtrise Nacionalclirimtare te Shqiperise duke qene te bindur se kjo do te ndikonte fuqishem ne forcimin dhe masivizimin e Levizjes Nacionalclirimtare, ne rritjen e frymes luftarake e te mobilizimit te vellezerve kosovare ne lufte dhe kjo do t’u jepte mundesi atyre qe te perligjnin me se miri kerkesen per te gezuar te drejten e vetevendosjes pas perfundimit te saj. Ne perputhje me vendimin e marre, me 12 shtator 1944, Komandanti i Pergjithshemi Ushtrise Nacionalclirimtare te Shqiperise, shoku Enver Hoxha, i dha urdher Shtabit te Korparmates I qe te pergatiste e te niste menjehere dy brigadat ne Kosove. Ne te njejten kohe, ne nje radiogram drejtuar Shtabit te Korparmates, Komandanti i pergjithshem udhezonte qe ne “Kosove sjellja duhet te jete shembellore, disiplina e forte. Te behet mobilizimi i kosovareve ne radhet e ushtrise pa diference (nenvizimi imi, GH). Te formohen njesite nen komanden tone ose te jugosllaveve”. Ne zbatim te urdherit u caktua qe te kalonin ne Kosove Brigada e 3-te Sulmuese dhe brigada e 5-te sulmuese, dy nga brigadat me te vjetra e me me pervoje. Per drejtimin e veprimeve luftarake te tyre u krijua, me urdher te Komandes se Pergjithshme, nje shtab i perbashket operativ me komandant shokun Shefqet Peci dhe perfaqesues te Korparmates shokun Manush Myftiu……ne territorin e Kosoves hyri e para brigada e 5-te S., naten e 4-5 tetorit 1944….Kalimi i Brigades se 5-te S. ne Kosove u krye nga Shistaveci dhe Novosela ne drejtim te Dragashit…. (f.216 – 219)

– Sipas kerkeses se Shtabit te Kosmetit, Komanda e Divizionit V Sulmues te Ushtrise Nacionalclirimtare te Shqiperise caktoi Brigaden e 3-te S. dhe Brigaden e 5-te s. qe te kryenin veprime per spastrimin e forcave reaksionare ne Drenice, kurse Brigada e 25-te S. ne Ferizaj…. Me 2 dhjetor Brigada e 25-te S. e ushtrise sone nacionalclirimtare mori ne dorezim qytetin e Ferizajt nga Brigada e 2-te maqedonase, e cila ishte demtuar rende……pikerisht ne kohen kur Kosova po niste te merrte fryme lirisht, erdhi pa pritur urdhri nga shtabi i Titos qe forcat partizane te Shqiperise e ato kosovare te linin Kosoven e te ndiqnin armikun nazist “drejt veriut” te Kosoves, ne thellesi te Jugosllavise (f. 223 – 225).

-Në kohën që njësitë e Ushtrisë Nacionalçlirimtare te Shqipërisë zhvillonin luftime per çlirimin e popujve te Jugosllavisë nga pushtuesit hitlerianë, në Kosovë titistët kishin ndërmarrë nje terror te shfrenuar kundër popullsisë shqiptare…….në kuadrin e valës së egër antishqiptare, vetëm në Drenicë ishin masakruar 30 000 burra, gra, pleq e fëmijë. Mbi 2 000 ishin vrarë në Mitrovicë; më tepër se 1 000 në Gilan; mijëra shqiptarë që shkuan si partizanë në brigadat jugosllave për të luftuar fashistët u vranë me urdhër të Shtabit jugosllav. Qindra shqiptarë të tjerë të rekrutuar ushtarë nga jugosllavët u pushkatuan prej tyre gjatë rrugës Prizren – Tivar, 1 200 djem shqiptarë që kishin mbetur nga ky kontigjent u vranë në Tivar1 (f. 236-237).

Shënimi 1 thotë: Enver Hoxha, Vepra, vëll. 33, f. 259-260. Duke marrë në konsideratë këtë vepër të Enver Hoxhës konstatoj se i gjithë citimi i marrë nga autori i mësipërm mbi viktimat shqiptare në Jugosllavinë e asaj kohe janë marrë pikërisht nga kjo vepër e Enver Hoxhës ku nuk është e vështirë të nënkuptohet se fjala bëhet për “Masakren e Tivarit”, vetem se kjo e sfumuar ne ekstrem duke nxjerrë jashtë loje palën shqiptare për atë ngjarje. E gjitha kjo më çon në përfundimin se diktatori shqiptar është munduar me të gjitha mënyrat ta fshehë “Masakrën e Tivarit” dhe ta tjetërsojë atë në drejtim të fajit. Është kjo arësyeja përse në veprat e diktatorit nuk gjëndet asnjë informacion mbi “Masakrën e Tivarit” ku hipokrizia intelektuale nuk ka guxuar as ta përmënd e jo më ta analizojë.

Sipas ketij autori kemi keto grup ngjarjesh te koncentruara:

- Brigadat shqiptare shkuan ne Jugosllavi me kerkesen e Titos

- Brigada e 3-te dhe e 5-te u caktuan per t’u futur te parat ne Kosove

- Brigadat shqiptare ndihmuan pushtetin jugosllav ne mobilizimin ushtarak te popullates kosovare pa asnje diference

- Brigada e 5-te kaloi ne Kosove nga rruga lindore qe bashkonte shtetin shqiptar me shtetin jugosllav.

- Pas dates 2 dhjetor 1944 brigadat partizane shqiptare u caktuan te ndiqnin nazistet neper dhe pertej kufijve te Kosoves (kur pas dates 24 nëndor në Kosovë nuk ka pasur asnjë këmbë nazisti dhe pa dyshim kjo perben piken me te debatueshme ne ate qe thuhet per rolin e forcave shqiptare komuniste ne Kosove ne vitet 1944-1945 kundra okupatorit nazist).

Nuk e di a i ka shkuar ndermend ketij autori se te gjitha keto, po te pranohen keshtu, e diskretitojne ne ekstrem veprimtarine e brigadave partizane shqiptare ne Kosove pergjate luftes se Dyte Boterore deri ne ate mase sa duhet pranuar se pikerisht keto brigada pergatiten terrenin aplikativ te “Masakres se Tivarit” nga ana e serbomalazezve sipas idesë së propaganduar. Akoma me tej ai nuk thote te verteten perse “u larguan” pertej kufijve veriore te Kosoves brigadat partizane, pasi shtrohet pyetje: a eshte e vertet kjo? Pikepyetja lind pasi Kosova eshte çliruar nga nazistet me 24 nendor 1944 (te pakten kete e gjejme te studimi i Shaban Braha-s mbi genocidin serb ne Kosove, ndërsa sipas një dëshmitari të kohës, që do të shihet më poshtë, gjermanët ishin larguar nga Kosova që më 11 nëndor 1944). Keshtu qe ngelet nje dyshim i madh mbi vertetesine e pretendimeve te autorit te ketij libri mbi marredheniet shqiptaro-jugosllave pergjate periudhes 1941-1944 duke i dhene te drejte perfundimeve te Dr. Muhamet Pirrakut mbi rolin e brigadave partizane shqiptare ne Kosove.

2Josip Broz Tito, Rrëfime autobiografike, vëll. i parë, me përkthim të Vehap Shita-s, botuar në Prishtinë pa vit botimi, por pas 1980 (f. 420).

Jam i detyruar te marr ne konsiderate mendimin e Titos per problemin e bashkepunimit ushtarak ne territorin e Jugosllavise se atehershme midis forcave serbomalazeze dhe atyre komuniste shqiptare gje e cila nxjerr ne pah jo vetëm tendencën e këtij bashkëpunimi, por dhe tendencën e interpretimeve te mëvonshme. Sipas Titos:

 

- “Deshiroj te permend edhe pjesmarrjen e disa njesive te Ushtrise Nacionalclirimtare te Shqiperise ne luftimet ne territorin tone, ne bazë te marrëveshjes se përbashkët. Ato, së bashku me forcat tona, kane luftuar kunder gjermaneve, ballistëve e cetnikëve ne Maqedoninë perëndimore, në Kosovë, në Mal te Zi dhe me tutje në drejtim të Bosnjës. Pastaj, përsëri me marrëveshje, ato janë kthyer ne Shqipër 79”.

Shenimi 79 thotë: Nga artikulli: Kujtime e porosi me rastin e 30 vjetorit te ngadhënjimit mbi fashizmin, Beograd, 7 maj 1975. (Tito, Vepra ushtarake, V).

Duke marrë në konsideratë studiuesit shqiptarë dhe kosovarë për problemin e kohës së largimit të forcave gjermane nga territori kosovar dhe atij shqiptar shtrohet pyetja: a thotë të vërtetën Titua kur pretendon se forcat shqiptare luftuan kundra gjermanëve, së bashku me forcat jugosllave, pas datës 15 nëndor 1944? Eleminimi i faktorit kohë në ato ngjarje historike përbën pikën më të parë dyshuese mbi vërtetësinë e pretendimit të Titos dhe arësyen përse është tentuar të çvendoset data e largimit të forcave gjermane nga Shqipëria sa më afër fundit të vitit (për qejf Enver Hoxhës i interesonte që si datë e largimit të gjermanëve të merrej data 2 dhjetor, pasi ekziston edhe sot kjo mundësi teorikisht, por kishte shumë dëshmitarë, prandaj dhe e spostoi vetëm katër ditë duke ngatërruar datën reale me datën e hyrjes së qeverisë komuniste në Tiranë dhe datën e formimit të brigadës së XXVII-të në Shkodër).

Une nuk kam gjetur ndonje tekst marrëveshje midis palës shqiptare dhe asaj jugosllave për kalimin e forcave komuniste shqiptare në territorin e Jugosllavisë, përgjatë vitit 1944-1945, ne veprat e Enver Hoxhës. Dmth Enver Hoxha ka pasur dijeni për këto deklarata të Titos, e megjithëatë i ka anashkaluar duke i larë duart si Pilati. Atëhere a nuk lind dyshimi që “Masakra e Tivarit” fsheh një krim tjetër monstruoz ku gisht ka vetëm pala shqiptare?

Deri me tani i jemi afruar përgjegjësisë politike të kësaj masakre ku pala shqiptare ka gisht të drejtëpërdrejtë, përveç asaj jugosllave, edhe pse unë pretendoj se përtej kësaj masakre gjëndet një tjetër më e madhe ku pala shqiptare ka përgjegjësinë e vetme.

3Milovan Gjillas, Si e njoha Josif Broz Titon, me përkthim të Nikolla Sudar, botuar në Tiranë më 2006.

 

- “ Veçanërisht angazhimi më i madh personal i Titos u shfaq në ngulmimin e tij për ta shkëputur Shqiperinë nga ndikimi sovjetik dhe për t’ia bashkangjitur Jugosllavisë. Stalini dhe Qeveria Sovjetike shfrytëzuan pikërisht pretendimet e pakufizuara e hegjemoniste jugosllave ndaj Shqipërisë si preteks për fillimin e sulmit kundër Jugosllavisë dhe nënshtrimin e vendeve të Europës Lindore. Rol të madh në pretendimet e Titos ndaj Shqipërisë kanë luajtur imitimi i pretendimeve sovjetike dhe garancia e dhënë prej tyre. Por Tito u tërhoq me zgjuarsi para kundërshtimit të sovjetikëve dhe të shqiptarëve në momentin e duhur, duke mbrojtur veten dhe veprën e vet…(f. 35).

Në pamje të parë duket si diçka pa rëndësi, por Gjilas ka përmbledhur në katër fraza të gjithë veprimtarinë fitimprurëse të politikës jugosllave në dëm të popullit shqiptar, por pa mundur të fshehë forcat vektoriale historike që e favorizuan në atë proçes. Në qoftë se Tito diti të përdorë forcat komuniste shqiptare për të nënshtruar popullatën shqiptare të Kosovës duke vënë në vëndin e 1913-ës kufijtë e Shqipërisë mund të thuhet se pala shqiptare këtë e ka bërë me urdhër dhe urdhëri është dhënë nga ata që formuan partinë komuniste në marsin e 1943 ku gjithsesi pala jugosllave nuk ka gisht të drejtëpërdrejtë dhe per interesa politike te Enver Hoxhes (cilat jane keto interesa dhe perse nuk jane permendur kurre). Tito nuk ka kërkuar kurrë (është fund e krye një gënjeshtër sikur Titua ka pretenduar për bërjen e Shqipërisë republikë të shtatë të Jugosllavisë dhe sikur kundërveprimi i Enver Hoxhës e shpëtoi Shqipërinë; dokumentat që gjënden për këtë temë janë fund e krye sajesa propagandistike) për ta futur Shqipërinë në suazën jugosllave jo vetëm se kjo do të çonte në formimin e një Shqipërie të Madhe nen Jugosllavine, por sepse kjo Shqipëri e Madhe do të çonte në shkatërrimin e Jugosllavisë kur t’i donte qejfi padronëve të tij dhe të Enver Hoxhës, gjë e realizuar pas vdekjes së tyre. Aftësia e Titos qëndroi në shfrytëzimin e situatave politike në favor të Jugosllavisë dhe për këtë pat shfrytëzuar shqiptarët e Enver Hoxhës ku realizoi dy qëllime njëherësh: rimori Kosovën, duke zbatuar vendimin e Konferencës së Londrës së 1913-ës, dhe grabiti pasurinë e popullit shqiptar me anë të barazimit të lekut me dinarin. Në funksion të temës sonë, rimarja e Kosovës përbën dhe thelbin e pjesës që cituam nga Gjilasi duke na dhënë në dorë metodat e përdorura për realizimin e qëllimit politik, por dhe kujt i ka shërbyer Enver Hoxha gjatë gjithë jetës së tij.

4 Ramiz Alia, Jeta ime (kujtime), botuar në Tiranë më 2010.

 

– (bëhet fjalë për takimin e Ramiz Alisë me Enver Hoxhën gati tri javë pasi ishte boshatisur Tirana, dmth rreth datës 6 dhjetor) Ndërkohë unë e kisha marrë veten dhe po i ndiqja me shumë vëmëndje porositë e Komandantit. – Brigada e 3-të, e 5-të dhe e 25-të që përbënin Divizionin V, -vazhdoi ai -, aktualisht ndodhen në Kosovë. Pas çlirimit të saj, ju do të vazhdoni luftën më tej, në ato drejtime që do t’ju caktohen në bashkëpunim me Komandën e Ushtrisë NÇL jugosllave (f. 116).

E citova këtë pjesë të autorit për t’i treguar lexuesit se ai nuk thotë të vërtetën dhe kjo nuk është çështje kujtese. Me kete Ramiz Alia ndihmon kriminelet komuniste te Enver Hoxhes per te fshehur nje ngjarje ku ai nuk ka qene prezent. Të thuash se me 6 dhjetor Enver Hoxha na paska porositur komisarin e divizionit të V-të që pas çlirimit të Kosovës divizionet shqiptare do të vazhdonin luftën përtej Kosovës, kur vetë Kosova kishte afro dy javë që ishte çliruar, do të thotë një tendencë fshehje ngjarjesh dhe tjetërsim situatash historike të ndodhura në ato anë dhe në ato kohëra. E njëjta gjë thuhet edhe në historikun e brigadës së VI kur pranohet se pasi kaluan kufijtë shtetërorë partizanët shqiptarë çliruan Kosovën, Malin e Zi, Bosnjën dhe arritën afër Sarajevës (“Grusht çelik Brigad’ e gjashtë, f. 339, Tiranë, 1973)

 

- Partizanët e Ushtrisë nacionalçlirimtare Shqiptare luftuan gati gjashtë muaj përtej kufijve tanë shtetërorë. Brigada e 3-të dhe ajo e 5-të kishin kaluar në Kosovë që në muajin tetor të vitit 1944 dhe, në bashkëpunim me forcat partizane kosovare, kishin marrë pjesë në luftimet për çlirimin e Prizrenit e të Gjakovës, të Ferizajt e të Drenicës. Më pas, forcat e Divizionit V, së bashku me partizanët kosovarë e njësi të Ushtrisë NÇL jugosllave, luftuan për çlirimin e krejt Kosovës. Duhet thënë se, deri në atë kohë, Lufta antifashiste në Kosovë ishte e pakët. E kam fjalën nga ana e shqiptarëve. Kishte disa grupe militantësh komunistë që tërhiqnin pas vetes disa luftëtarë simpatizantë, por jo masa të mëdha popullore (f. 117).

Fsheh lëvizjen e Gani Bej Kryeziut, si lëvizjen e vetme antigjermane jo komuniste, por që komunistët shqiptarë e bën therorë (vepër e Shefqet Peçit), pasi Gani Bej Kryeziu ishte edhe kundër pushtetit serb, kundra të cilit kishte udhëhequr popullatën shqiptare gjithë jetën deri sa pinjollët e Enver Hoxhës i shkurtuan jetën. Ramiz Alia nuk e thotë, por popullatës shqiptare të Kosovës as që ja ka ndjerë për teorinë fashiste, por kur ata realizuan bashkimin formal të Kosovës me Shqipërinë për banorët shqiptarë të Kosovës lindi dielli i shpresave njerëzore. Dhe pikërisht këto shpresa shkelmuan partizanët e Enver Hoxhës me të shkelur tokën e Kosovës. I them këto për të treguar se shqiptarëve të Kosovës nuk u interesonte fashizmi, por çështja kombëtare për të cilin kishin luftuar gjithë jetën baballarët dhe gjyshërit e tyre, por që kriminelët e Enver Hoxhës, së bashku me komandantin e tyre, nuk e ndjenin në rrembat e gjakut të tyre të zi vëllavrasjen historike.

- Divizioni i V vazhdoi detyrën e tij luftarake deri në fund. Ai mori pjesë në çlirimin e Kosovës, të Sanxhakut, dhe të Bosnjës Jugore. Nga beteja në betejë, partizanët tanë kaluan në Prishtinë e Mitrovicë, në Novipazar e Sjenicë, në Prijepolje, në Novivarosh e më thellë, deri në Vishegrad, në dyert e Sarajevës. Ndërsa Divizioni i VI, i cili u nis nga Shkodra në fillim të dhjetorit të vitit 1944, kaloi në ndjekje të gjermanëve nëpër Mal të Zi, për të dalë pastaj në Rudo, në Bosnjën jugore. / . Në luftimet që u zhvilluan përtej kufijve, nga dy divizionet tona ranë dëshmorë mbi 600 partizanë. Ata me gjakun e tyre, shprehën antifashizmin e vendosur të popullit shqiptar. / . Divizionet tona vazhduan luftën deri në mbarimin e saj, në Maj të vitit 1945. Duke filluar nga ajo kohë, nisi kthimi i divizioneve tona në Shqipëri. Mund të thuhet se atëhere mbaroi edhe Lufta NÇL e popullit shqiptar, e cila përfundoi me fitoren e popullit mbi fashistët pushtues italo-gjermanë (f. 118). (por këtu duhet pasur parasysh pretendimi i Ramiz Alisë për fillimin e kohës së kthimit të divizioneve shqiptare në Shqipëri, ku sipas tij kjo kohë ka filluar në maj 1945, GH)

Përsëri autori fsheh dy gjëra vendimtare të veprimtarisë së ushtrisë shqiptare në Kosovë: a) rolin qe luajtën forcat ushtarake shqiptare në mobilizimin e popullit të Kosovës, por që u shfrytëzua nga serbo-malazezët për të realizuar “Masakrën e Tivarit” (sipas Enver Hoxhës numri i djemve dhe vajzave kosovare që mbushën radhët e brigadave partizane shqiptare dhe kosovare ishte 53 000 dhe këta j’u larguan Kosovës në “ndjekje” të gjermanëve, “Titistët”, f. 193). b) mënyrën, kohën dhe rrugëkalimet e tërheqjes së forcave shqiptare nga territori shtetëror i Jugosllavisë pasi në këtë pikë fshihen shumë ngjarje dhe krime kundra shqiptarëve të Kosovës (përsëri sipas Enver Hoxhës, divizionet shqiptare u përdorën nga titistët për të ndjekur bandat e reaksionit drejt Jugut, drejt Greqisë, dhe pasi arritën në zonën e Korçës e të Prespës jugosllavët deklaruan se nuk kishin më nevojë për to duke kërkuar largimin e tyre, “Titistët”, f. 195). Të njëjtën gjë thotë edhe një libër mbi historinë e luftës antifashiste nacional-çlirimtare të popullit shqiptar (vëll. 4, f. 914) sipas të cilit: “Pasi mbërritën në kufijtë më jugorë të Maqedonisë, forcave tona iu tha se “s’ishte më nevoja” për qëndrim në Jugosllavi! Kalimi u bë në zonën e Korçës e të Prespës larg syve të popullit të Kosovës”.

Por çfarë pretendojnë një pjesë e pjesmarrësve në këtë aventurë antishqiptare? Unë i dhashë rëndësi të madhe rrugës së kthimit të bandave komuniste në territorin shtetëror të Shqipërisë pasi i gjithë proçesi i propaganduar përpara botimit të librit të Enver Hoxhës “Titistët” paraqitej krejt ndryshe dhe në kundërshtim me pretendimet e Ramiz Alisë. Në këtë pikë qëndron e fshehta reale e thelbit të “Masakrës së Tivarit”, sipas nënkuptimeve të ngjarjes së fshehtë,dhe ajo që ka ndodhur në Shqipëri në fillim të dimrit 1945-46.

Kështu në librin mbi historikun e Brigadës së V-të S, botuar më 1968 nuk flitet asgjë për Masakrën e Tivarit edhe pse kjo brigadë pas 7 marsit 1945, të gjithë forcat e saj, filluan lëvizjen drejt Mitrovicës dhe për rreth 3 muaj kaluan nëpër Ferizaj dhe u dislokuan në Kërçovë (“Rruga luftarake e Brigadës V Sulmuese”, ku përfshihen kujtime e anëtarëve të komisionit të ngarkuar për përpilimin e historisë së rrugës luftarake të Brigadës së 5-të sulmuese (Shefqet Peçi, Kadri Hazbiu, Halim Ramohito, Lufter Hoxha, Bejto Isufi), f. 241-244). Ndërsa për problemin e kthimit në Shqipëri këta autorë pretendojnë se ngjarja ka ndodhur në dhjetor të 1945 duke ndjekur rrugën Strugë-Qafë Thanë-Librazhd, brigada erdhi ngë Kërçova në Elbasan dhe u vendos në kazermat e Krastës (f. 247).

Ndërsa për rrugën e kthimit të brigadës së VI jepet rruga nga Shën Naumi, nëpër Tushemisht drejt Pogradecit (Ibrahim D. Hoxha, Kështu luftuam ne, f. 77, Tiranë 1995). Kurse në historikun e brigadës së gjashtë rruga e kthimit jepet diçka më ndryshe pasi pranohet se pas Shën Naumit brigada kaloi kufirin jugosllavo-shqiptar dhe u drejtua për në Korçë, pa u futur fare në Pogradec (“Grusht çelik brigad’ e gjashtë, f. 431). Por të dy këto librat e fundit pranojnë se brigada e gjashtë paska ardhur në Tiranë më 10 korrik 1945 ku paska ndënjur disa ditë dhe pastaj qënka rikthyer në Ohër (Ibrahim D. Hoxha…f. 75, “Grusht çelik…f. 428-429) duke na treguar se qëndrimi në Maqedoni i forcave partizane shqiptare ose është i paqënë, ose duhet të fshehë veprime të paditura.

E njëjta situatë paraqitet edhe në historikun e Brigadës së Shtatë Sulmuese me autor Hysni Dajën, të botuar pas 1992-shit ku merret vesh që përgjatë periudhës 6 mars -11 qershor 1945 forcat e kësaj brigade qëndruan në Kosovë (f. 178 – 187). Pas kësaj periudhe brigada e shtatë vendoset në territorin maqedonas dhe më 6 dhjetor 1945 niset për Shqipëri ku duke kaluar Drinin brënda ditës del në Streblevë dhe të nesërmen zbret në veri të Librazhdit dhe mbërrin në Elbasan (f. 189-190).

Këtë informacion e gjetëm edhe në Maqedoni ku dy shtetas me kombësi shqiptare, Destan Capa dhe Lutfi Capa (djem xhaxhallarësh) pretendonin se kanë luftuar në rradhët e brigadave të III-të (i pari) dhe të V-të (i dyti) dhe janë futur në territorin shqiptar nga Maqedonia në sektorin e Gjuricës (midis Shupenzës dhe Maqellarës) prej nga kaluan në Klenjë dhe Streblevë duke ju shmangur Matit (informacioni u dha nga nipi i tyre Garip Capa, më 23 qershor 2011 në Dibër të Madhe, pasi pretenduesit e informacionit nuk jetonin më).

Po kështu ndodh edhe me Brigadën e 22-të komisari i së cilës jep këtë informacion: “Lëvizja e forcave të brigadës u bë me rregull e disiplinë. Ato kaluan fshatin Ordelen dhe pas shumë orë rrugë arritën në Strugë….Kufirin shtetëror brigada para një viti e kishte kaluar në Hanin e Hotit, kurse tani në kthim, ajo vinte nga Qafa e Thanës. Pas një marshimi të gjatë, brigada mbërriti në Elbasan më 7 dhjetor 1945” (Nimet Ymeri, “Nga Peza në Vishegrad (Një histori e shkurtër e Brigadës së 22-të), f. 151, 152).

Në një broshurë mbi veprimtarinë e Divizionit të 5-të Sulmues (botuar më 1984) shkruhet se më 9 dhjetor 1945 efektivat e Divizionit të 5-të Sulmues të UNÇSH-së, pasi kryen me nder detyrat e ngarkuara nga PKSH-ja dhe Shoku Enver Hoxha për çlirimin e Kosovës dhe popujve të Jugosllavisë, u kthyen në Shqipëri dhe u vendosën në Elbasan dhe më vonë në Gjirokastër (f. 18).

Por ka edhe një pretendim tjetër sipas të cilit “Armata e pestë jugosllave urdhnon divizionin e 6-të shqiptarë qi me datën 9 Kallnuer 1946 të kthente në Shqipni dhe mbasi i dorëzohen ushtarët kosovarë të mobilizuem dhe kafshët Armatës pestë. Divizioni niset me brigadën e pest për në Elbasan dhe brigada e gjasht në Korçë dhe e shtat në Pogradec” (Nikoll Melyshi, “Ngjarje historike” të ndime, të pame e të jetueme, f. 340).

Kontradiksioni midis pretendimit të Enver Hoxhës e Ramiz Alisë dhe të pjesmarrësve në tradhëtinë kosovare për problemit e mënyrës së kthimit në Shqipëri të bandave komuniste në vitin 1945 përbëjnë dyshimin më të madh për ekzistencën e një krimi antishqiptar dhe antinjerëzor në territorin shqiptar ku përgjegjësia është vetëm e palës komuniste shqiptare.

E sa për mbarimin e luftës, me kthimin e formacioneve ushtarake shqiptare nga Kosova, përfundoi dhe faza e parë e tradhëtisë së madhe kundra popullit shqiptar për të cilin kishin luftuar gjithë jetën komunistët e Enver Hoxhës deri më 1992-shin.

Por një udhëtim i posaçëm drejt Maqedonisë në verën e vitit 2011 e përmbysi të gjithë botën e pretenduar historike dhe kjo ështe arësyeja përse kujtesa e Enver Hoxhës nuk përputhej me kujtesën e pjesmarrësve partizanë në kasaphanën e Kosovës: Brigadat komuniste shqiptare nuk kishin qënë asnjëherë në Maqedoninë Jugore (në Kërçovë, Strugë e Ohër) dhe gjithëshka kishte qenë vetëm një gënjeshtër. Enver Hoxha kishte përdorur lojën e vjetër të mbulimit të gënjeshtrës së vet me gënjeshtrat e të tjerëve (analogjikisht ishte e barabartë me mashtrimin e përdorur me fotografinë ku ai flet nga ballkoni i Bashkisë së Shkodrës në mars 1937 duke e publikuar si të 15 shtatorit 1936 me anë të së cilës fshehu një aspekt të jetës së vet politike). Dhe e gjitha kjo për të mbuluar rrugën e kthimit nga Kosova drejt Shqipërisë, rrjedhimisht edhe veprimtarinë kriminale të bandave komuniste gjatë kësaj rruge brënda territorit shtetëror shqiptar.

Teoria e rrugëkthimit të brigadave partizane shqiptare përgjatë Maqedonisë Jugore është shpikur vetëm për një qëllim:Të anashkalohej bashkëveprimi i tyre me kollonën e shqiptarëve të Kosovës dhe kasaphana e kryer mbi ta. Por mbetët për të zbuluar se kush kishte qenë ajo bandë “trimash” që kishte shoqëruar kollonën e 12.000 shqiptarëve të Kosovës në fundin e 1945-sës.

5 – Une Ramiz Alia deshmoj per historine (intervista), botuar ne Prishtinë më 1992 dhe Tirane me 1993

Të thuash më 1992 ngjarjet, sipas kujtimeve, për vitet e largëta 1944 e këtej dhe më 2010 të shkruash për jetën tënde, duke përsëritur të kaluarën, tregon se po kryen një sakrilegj për të fshehur disa të vërteta dhe për t’i paraqitur sipas interesave propagandistike pasi je bashkëfajtor. Këto vlera kanë librat e Ramiz Alisë të botuara pas 1991-shit dhe kjo duket më së mirë pikërisht në këtë libër ku jo rrallë bie në sy tjetërsimi i ngjarjeve të shprehura në librin me kujtime botuar në 2010. Unë mora në konsideratë përmbajtjen e atyre pjesëve që lidheshin me Kosovën dhe marrëdhënieve të Shqipërisë me Jugosllavinë për të ndriçuar sado pak “Masakrën e Tivarit” pasi gazetarët kosovarë e kishin anashkaluar me një qëllim të paragjykuar. Kjo nuk ka nevojë të kundërshtohet dhe ata janë përgjegjës përpara popullit të tyre për këtë manovër, pasi zbardhja e kësaj tragjedia duhet të përbënte të gjithë qëllimin e intervistët së aplikuar. Në nëntë faqe përshkruhet tërësia e atyre ngjarjeve me këtë përmbajtje:

Do të thotë që edhe anglezët janë dakort me idenë për federatë ballkanike? (pyetje e gazetarit)

– Po edhe anglezët….Por problemi shqiptar është injoruar duke menduar se Shqipëria do të futet në federatën ballkanike. E dyta po t’i zëmë besë Milovan GJILASIT, STALINI i ka thënë TITOS që ju mund ta gëlltisni Shqipërinë! Koncepti që Shqipëria të bëhet një republikë e shtatë jugosllave, do me thënë jo të bashkohet Kosova me Shqipërinë, por anasjelltas, Shqipëria me Kosovën, më duket që ka qenë një projekt i përpunuar nga ata….

Nga kush?

– Nga STALINI dhe TITO. E them këtë edhe për një arësye tjetër. pas çlirimit të Shqipërisë, në marrëdhëniet midis Shqipërisë, Jugosllavisë dhe Bashkimit Sovietik, jugosllavët jo rastësisht proklamonin se rruga për në Moskë shkon nëpër Beograd. E dyta, efektivisht, bashkëpunimi ekonomik midis Shqipërisë dhe Bashkimit Sovietik, zhvillohej më shumë nëpërmjet Jugosllavisë. Pra Bashkimi Sovietik i plotësonte disa nevoja të Shqipërisë nëpërmjet Jugosllavisë. Do të thotë ekzistonte ai mendimi i “gëlltitjes”. Megjithëatë, duhet të keni parasysh që projekti për federatën ballkanike rezultoi, si thuhet, një “fëmijë i dështuar”. Kur filluan konfliktet midis Jugosllavisë dhe Bashkimit Sovietik….. (f. 30)

 

● A ka qenë në marrëveshje me jugosllavët ardhja e dy divizioneve shqiptare në Kosovë dhe Sanxhak. Madje, te ne është krijuar bindja se kjo është bërë me atë logjikë se ja, ju çlironi vetë Kosovën dhe trojet e tjera shqiptare, pasi që ato do t’i takojnë Shqipërisë pas përfundimit të luftës…..

– Jo, jo…Ne kemi hyrë në marrëveshje me jugosllavët, por vetëm përsa i përket prezencës sonë në ato troje. Çështja ishte që të dy palët, pra jona dhe ajo jugosllave ishim kundër fashizmit dhe derisa të mos ketë kapitulluar Gjermania, kjo do të duhej luftuar pa marrë parasysh kufijtë….Prandaj, dy divizionet tona, ai i pesti dhe i gjashti vajtën për të ndjekur gjermanët…..Lidhur me pyetjen tuaj, në Kosovë ka luftuar Brigada e Pestë, diku në muajin tetor të vitit 1944. (f. 34-35)

 

● Kush ka qenë komandant i kësaj brigade?

– Shefqet Peçi. Ky ka qenë në Gjakovë dhe në Prizren. Më duket që Shefqeti ka luftuar me forcat e Gani Bej KRYEZIUT. Ne jemi takuar me Brigadën e pestë në Sanxhak, por Shefqeti atëhere ishte kthyer në Shqipëri. (f. 35)

——

– Po. Pas marrjes së urdhërit nga shtabi jugosllav, ne kontaktuam me shtabin tonë të përgjithshëm, të cilit i kërkuam që ne nuk duhet të vejmë në Kosovë, se jugosllavët duan të na përdorin neve në luftë kundër shqiptarëve. Ne kishin edhe një arësye tjetër objektive. Divizionet tona në atë kohë vuanin nga tifoja. Ne kërkuam që nëse duhet lëvizuar, atëhere kjo duhet bërë vetëm për kovaleshencë të divizioneve e assesi jo për të luftuar. Atëhere shtabi ynë i përgjithshëm u muar vesh me shtabin e jugosllavëve që forcat tona të tërhiqeshin nga Veshigradi, të shkojnë në Kosovë, por vetëm me qëllim që të shëroheshin të sëmurët. Ne u përqëndruam në Mitrovicë dhe Vuçitërnë. Më poshtë nuk kemi zbritur. Siç thashë, divizioni ynë nuk ka marrë pjesë në luftime. Por, neve na kanë ardhur shumë kosovarë, e mbaj mënd si sot, me flamur shqiptarë, duke na thënë: “Në dorën tuaj”…

 

Çka bënit me ta ju pastaj?

– Neve i merrnim dhe i futnim në rradhët tona. Me që folëm për të, ndoshta ju intereson fakti që unë kam qenë në Prishtinë po atë ditë kur është vrarë Miladin POPOVIQI….(f. 35-36)

——-

– Unë e kam të vështirë të prononcohem për Miladinin. Nuk e kam njohur. E dyta, s’kam asnjë arësye ose s’kam asnjë të dhënë dhe argument, që t’i marr në mbrojtje idetë ose mendimet e Miladinit. Une vetëm konstatoj atë që kam parë atë ditë në Prishtinë. Për sa i përket faktit që Miladini ka pranuar vendosjen e administratës ushtarake, për mua kjo nuk thotë gjë. Sepse Miladini ka qenë në krye të partisë në Kosovë dhe ai është dashur t’i nënshtrohet disiplinës partiake nga lart. Ata zaten edhe nga Shqipëria e tërhoqën pa e pyetur fare, të tilla ishin rrethanat atëhere. (f. 37)

 

Të flasim nga prespektiva e sotme: A ka mundur të bëjë më tepër PKSH-ja dhe shteti i atëhershëm shqiptar për Kosovën në këtë periudhë si po e quani ju, të “muajit të mjaltit”(’45-’48), në raportet midis Shqipërisë dhe Jugosllavisë?

– Unë dyshoj në ka mundur të bëhet më tepër. Në kuptimin që edhe atëhere, si dhe sot, ishin dy rrugë: rruga paqësore dhe rruga e luftës. Rruga e luftës atëhere ishte e pamundur. Ka disa që thonë: po ja, divizionet tona ishin në Kosovë, pse nuk mbetën aty që me armë të merrnin Kosovën! Pse nuk mbetën? Nuk mbetëm, sepse aty s’i linte kush! Kush do t’i mbështeste atëhere, kush do të na përkrahte, po t’ia nisnim një lufte për Kosovën? Ishte, pra, po e njëjta situatë që është edhe sot. Unë e ti bisedojmë sot se si do të bëhet halli i Kosovës? Edhe sot shtrohen po ato dy variante: të zgjidhet çështja në mënyrë paqësore, duke përdorur të gjitha mundësitë, format e rezistencës paqësore, ose të zgjidhet me luftë. Kjo e dyta bie menjëherë. Kur bie sot, kështu ishte edhe atëhere. (f. 39).

A nuk gabon në këtë pikë Ramiz Alia? Ngjarjet e Kosovës pas 1998 u zhvilluan pikërisht në kundërshtim me këto ide dhe Kosova Martire u çlirua nga diktati serb pas afro 100 vjetësh pikërisht nga bombardimet e Natos-s. Përsëri në këtë pikë autori mundohet ta tjetërsojë shkakun dhe pasojën për të mos thënë të vërtetën në lidhje me marrëdhëniet e Shqipërisë me Jugosllavinë e asaj kohe.

6 – Ramiz Alia, Enveri ynë, botuar në Tiranë më 1988

Ne e muarëm në konsideratë këtë libër të Ramizit vetëm për një argument të thjeshtë. Më sipër autori pretendonte se kosovarët që vinin tek divizionet shqiptare i mernin dhe i fusnin në rradhët tona, kurse në këtë libër mbi Enverin thotë ndryshe. Sipas tij:

 

- Brënda një kohe të shkurtër, duke punuar bashkë me organizatat e kuadrot e vendit, mijëra të rinj kosovarë dolën partizanë për të vazhduar luftën kundër hitlerianëve e çetnikëve. Në brigadat e divizionit tonë erdhën e u inkuadruan mbi 2 000 djem kosovarë. Mijëra të tjerë u inkuadruan në njësitë kosovare e në ato të divizioneve të tjera të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Jugosllavisë (f. 85).

7 – Petrit Palushi, Masakër komuniste në Buzemadhe, botuar në Tiranë më 1996

Ky libër është një rrëfim që për dokument ka gjurmën e gjakut..(parathënia nga Lazër Stani: Autopsia e një krimi përbindësh)

“Është historia e llahtarshme e një krimi mbi pafajësinë e 21 vetëve. Është gjithashtu rrëfimi mbi krimin e shpallur ç’prej shtatorit të vitit 1944, por që u mbrojt dhe u fut në humnerat e heshtjes prej rregjimit komunist….Një krim që edhe pse u krye në mesin e shekullit të XX-të, sikur vjen prej legjendave të hershme dhe në përfytyrimin e njeriut rishfaqen vetvetishëm të gjitha:

 

Vëndi i masakrimit: Kroi i Bardhë

 

Dita, muaji, viti: 26 shtator 1944

 

Koha: Paradite, ora 11.30

Urdhëruesi i vdekjeve: Shefqet Peci

Numuri i të masakruarve të pafajshëm: 21

Numuri i fëmijëve të mbetur jetimë: 59” (f. 4, 5)

8 – Dr. Lutfi Çejku, Luma nëpër sfidat e historisë, botuar në Prizren më 1997

– Pjesa e dytë ka për titull: “Brigada e V mobilizon ushtarë me dhunë dhe kërkon nga populli i Lumës dorëzimin e armëve” (f. 94)

– “Delegatët, Kadri Ali Peposhi dhe Rexhep Sali Xheta, herët në mëngjes (21.09.1944) janë nisur për të shkuar në shtab të Brigadës së V, që gjëndej në Kolesjan. Aty në shtab sikurse u pritën mirë. Kanë zhvilluar bisedat dhe pasi i kanë përfunduar, delegatët kanë dalur për të shkuar në Lusën. Por Sh. Peçi, ua ka vënë pas një grup partizanësh, të cilët i zunë në Qafë të Kolesjanit. Aty i lidhën duarsh e i pushkatuan dhe mizorisht i masakruan. Ky pra, është faktori i fundit dhe mjaft i rëndësishëm për shpërthimin e luftës vëllavrasëse në Lumë” (f. 106).

– Pjesa e tretë ka për titull: “Lufta vëllavrarëse triditëshe frontale në Lumë me theks të veçantë ne fshatrat Lusën e Buzëmadhe” (f. 107).

– Në faqen 124-125 përshkruhet masakra e Buzëmadhes dhe pushkatimi i 21 patriotëve të asaj kohe.

– Në faqen 128 përshkruhet masakra e Novosejit ku u pushkatuan 4 fshatarë të pafajshëm.

– “Në këtë luftë vëllavrasëse në Lumë, partizanët e Brigadës së V të udhëhequr nga Sh. Peçi, vetëm gjatë një jave jo të plotë, vranë, pushkatuan e masakruan 39 fshatarë të pafajshëm. Luftëtarë nacionalistë e patriotë nga këto fshatra” (f. 130).

Rëndësia e sfondit historik të “Masakrës së Tivarit” qëndron në përcaktimin e veprimeve kriminale të komunistëve të Enver Hoxhës përpara se bandat partizane të pushtonin Kosovën. Kur ata masakruan popullin shqiptar në tokën e shqiptarëve, përse të mos e pranojmë se ata masakruan edhe shqiptarët në shtetin e serbomalazezve? Kur bandat e komunizmit masakruan shqiptarët me banim në Shqipëri, përse nuk duhet pranuar se ata masakruan edhe shqiptarët që banonin në shtetin e serbomalazezve në Shqipëri? Janë tre ekuacione me tre të panjohura, por duke njohur dy të panjohurat e para nuk është e vështirë të njihet edhe e panjohura e tretë që fshihet pas propagandës mbi “Masakrën e Tivarit”. Është e kuptueshme që autorët e ndryshëm nuk e kanë ditur se çfarë mendojnë ata kundrejt njeri – tjetrit, por përbashkimi i tyre të çon në një përfundim: Duhet të ekzistojë një masakër e shqiptarëve të Kosovës në tokën shqiptare “ku Drini për ditë të tëra e ka pasur ujin e kuq. Kjo e fundit ekziston si një informacion për të zbuluar varrezën e dytë dhe të tretë masive të grupit prej 12 000 djem nënash kosovare të masakruar nga banditët e Enver Hoxhës midis Qafës së Malit dhe Murriqanit. Meqënëse Drini është hasur nga kollona me shqiptarët e Kosovës gjatë rrugës Kukes – Shkodër, atëhere lumi është bërë i kuq në segmentin nga Ura e Gomsiqes deri në Vaun e Dejës pasi përpara 1965 Drini nuk bashkohej me Bunën në përmasat e sotme (atehere me Bunën bashkohej Kiri dhe një degë e Drinit të cilin banorët e Shkodrës e quanin Drizanë, por që në hartat e vjetra (hartat ruse 1:50 000 të mbështetura në hartat austriake të fillimshekullit XX-të) emërtohej Drini i Madh, dhe ura lidhëse nuk quhej ura e Bahçallëkut, por ura e Kirit; Josef Szekeli: Koleksioni fotografik – 1863) dhe rruga e kollonës me shqiptarët e Kosovës kalonte atje ku sot ndodhet skaji më jugor i liqenit të Vaut të Dejës.

9 – Luan Dode, Kosova në qëndrimet e Enver Hoxhës (diskutim me akademikun Rexhep Qosja), Botimet Medaur, 2006.

Në fakt ky libër mbështetet në libra të tjerë dhe rëndësia e tij qëndron në mënyrën se si e ka parë sfondin historik të “Masakrës së Tivarit” dhe çfarë ka dashur të nënvizojë në thelb të problemit autori, ose, e thënë më ndryshe, çfarë ka dashur të imponojë tek lexuesi autori me nënkuptimet që dalin kur e lexon këtë libër. Tentativa për të realizuar këtë imponim përbën dhe reaksionin tim kundra këtij libri dhe arësyen përse e mora në konsideratë. Sipas autorit:

“Gjëndje të rëndë gjetën formacionet e UNÇSh-së edhe pas disa muajsh, në maj të 1945-s, kur po ktheheshin nëpërmjet atyre trevave për në Shqipëri (nënvizimi i imi, GH). Edhe gjatë pranisë së tyre vazhdoi dhuna dhe terrori megjithëse, siç konstatonin, “nuk kishte çeta ta armatosura” dhe, sipas informatave të asaj kohe, “reaksioni nuk kishte qëllime ofensive, armatimi dhe morali i tij ishin të dobët”” (faqe 85). Në fakt autorit i ka mbetur pa shpjeguar mënyra e kthimit të formacioneve të UNÇSh-së nga Jugosllavia pasi veprimtaria e tyre përgjatë periudhës maj-dhjetor 1945 ka tjetër përmbajtje nga ajo tetor 1944 – prill 1945, dhë këtu qëndron pikërisht ajo që nuk ka evidentuar autori për periudhën që flet.

“Në fund të vitit 1945, kur dhuna e terrori vazhdonin, forcat e UNÇSh-së u larguan nga territori shtetëror i Jugosllavisë në zonën e Korçës e të Prespës10 (faqe 88). Shënimi 10 thotë: Shatri, M, f. 237-8 dhe fjala bëhet për librin e Dr. Muhamet Shatrit: Kosova në luftën e dytë botërore 1941-1945, të cilin do ta shohim veçmas, por që tani na shërben për të argumentuar se të dy autorët në këtë pikë janë mbështetur në deklaratat e Enver Hoxhës dhe aspak në realitetin historik pasi formacionet shqiptare nuk janë larguar nga territori shtetëror jugosllav në pikat e Prespës dhe të Korçës, por nga pika krejt të tjera dhe këtu qëndron e fshehta e antishqiptarizmit të tyre. A nuk do të thotë kjo se këto dy libra janë shkruar për tjetër qëllim nga ai i pretenduar? A nuk do të thotë se me këta autorë vazhdon shtrëmbërimi i historisë? Mos vallë është kuptuar se punimet mbi formacionet luftarake të PKSh do të çonin në zbulimin e asaj që shqiptarët bëlbëzonin për 65 vjet duke mos guxuar ta thonin të vërtetën e jetuar?

“Kjo frymë duket që në kërkesën që Titoja i ka bërë Enver Hoxhës (në qershor 1944), ku shkruan troç se “ardhja e brigadave shqiptare…kishte… me e kthye këtë terren nga bazë e reaksionit, në bazë liridashëse”. Pohon edhe se shumica e popullit të Kosovës nuk kishte besim te PKJ-ja dhe te shtabi jugosllav16 (shënimi 16 thotë: Plasari, “Politika”, Studime Historike 1-4, Tiranë 1992, f. 88, ku i referohet AQSH, Letra e Titos mban datën 26 qershor 1944, GH). Kërkesa e Titos u përsërit në korrik e në gusht 1944 nga Shtabi Kryesor i Kosovës” (faqe 90).

“Më 12 shtator komandanti i përgjithshëm, Enver Hoxha, urdhëronte komandën e Korparmatës I të niste menjëherë dy brigada në Kosovë. Detyrat kryesore të tyre do të ishte goditja e gjermanëve dhe e formacioneve kuislinge, ngritja e këshillave nacionalçlirimtare dhe mobilizimi i kosovarëve në rreshtat e ushtrisë pa diferencë20 (shënimi 20 thotë: Plasari “Politika”, Studime Historike 1-4, Tiranë 1992, f. 89 ku i referohet AQSH.Radiogram drejtuar Shtabit të Korparmatës I, 12 shtator 1944, GH)…Në udhëzimet datuar 18 shtator, që Shtabi i Korparmatës I i dërgonte Shtabit të Përbashkët të Brigadave të UNÇSh-së që niseshin për në ato treva (Brigada III dhe ajo V), thuhej se kalimi i forcave në Kosovë kishte për qëllim që, në bashkëpunim me repartet e UNÇJ-së, të merrnin pjesë në luftimet “për shpartallimin e forcave të pushtuesit e të reaksionit të çdo ngjyre”, të shkatërroheshin “planet e armikut e të reaksionit” dhe “të demaskoheshin parullat e pushtuesit e të veglave të tij”22 (shënimi 22 thotë: Nasi, Ripushtimi, f. 58 i cili i referohet: AQU, F. Korparmata I, v. 1944, kut 1, dos. 36, fl. 5. Letër dërguar në emër të Shtabit të Korparmatës nga D. Ndreu dhe H. Kapo me dt. 18 shtator 1944, GH). / Pas tri ditësh, Hysni Kapo, me cilësinë e komisarit politik të Korparmatës I dhe të anëtarit të KQ të PKSh-së, u dërgonte një udhëzim komisarëve të atyre brigadave, ku theksonte si “detyrë politike” kryesore: “të popullarizonin miqësinë e popullit shqiptar me popujt e Jugosllavisë; të theksohet mirë lufta Mihajlloviç, Deva e Mitrovica, që janë shkaktarë…të përçarjeve midis popujve të Jugosllavisë dhe të atij të Kosovës…..”23 (shënimi 23 thotë: Plasari, “Politika”, Studime Historike 1-4, Tiranë 1992, f. 89 ku i referohet AQSH. Udhëzim i H. Kapos dërguar komisarëve të Brigadës III dhe të Brigadës V, dt 20 mars 1944, GH)(faqe 91). Në fakt në këtë pjesë, të cituar, çfaqen emrat e individëve që kanë drejtuar kasaphanën antishqiptare në Kosovë dhe mënyrën se si e kanë mbuluar në popull deri në vitin 1992, të paktën. Dhe rëndësia e këtyre librave në këtë pikë qëndron.

“Nuk gjënden dokumenta të kohës, që të mund të dëshmojnë se brigadat e UNÇSh-së janë dërguar në Kosovë për të ndihmuar në çlirimin e popullit shqiptar të atyre trevave. / . Për të kundërtën dëshmojnë me dhjetra pohime të bëra gjatë viteve nga Enver Hoxha. Gjënden edhe deklarata gojore. Ish partizanja Marika Martini – Avdia25 (shënimi 25 thotë: M.Martini –Avdia, motra e Heroit Xhorxhi Martini, bashkëshorte e gjeneralit në pension Seidin Avdia, shiko shënimin që vjen, GH), pjesmarrëse në ato brigada, pyetjes se “si mund të quhej e suksesshme lufta e partizaneve të Shqipërisë kur nuk u arrit për t’u çliruar Kosova me vise”, i është përgjigjur: “Ne nuk patën ardhur për t’iu çliruar juve” 26 (shënimi 26 thotë: Osmani, Kadri, “Intervistë” dhënë Shefki Osekut, në Drita (Suedi), viti II, nr 18/1997, f. 20, GH). / Në urdhërat e porositë e Hoxhës dhe të Kapos nuk thuhet asnjë fjalë për të drejtat e shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje apo për statusin e saj pas lufte. Theksi vihet në vëllazërimin me popujt sllavë27 (shënimi 27 thotë: Plasari, “Politika”, Studime Historike 1-4, Tiranë 1992, f. 89, GH)(faqe 92).

 “Nga 35 000 luftëtarë shqiptarë që u nxuarën jashtë Kosovës e trevave të tjera shqiptare, mbi 22 000 i nisën për në Frontin Veriperëndimor të Adriatikut. Marshimi i tyre  që bëhej sipas rrugëtimit Prizren – Kukës – Shkodër – Tivar zgjaste rreth gjashtë ditë, për të vazhduar më tej nëpërmjet detit për në Dobrovnik e Rjekë. / 16 423 të rinj e burra shqiptarë nga Kosova dhe 5 594 nga Maqedonia, të ashtëqujtur ushtarë që po “dërgoheshin në front”, udhëtuan gjatë marsit e prillit të 1945-s, në gjashtë eshalone (siç quheshin) të përërë prej 1 200 deri 4 700 vetash të paarmatosur, “për të qenë më të lirshëm nga mundimet e rrugës së gjatë”. / Gjatë udhëtimit ata u keqtrajtuan, u terrorizuan, u masakruan barbarisht dhe u eleminuan në masë prej “shoqërueave” të armatosur jugosllavë.  Rekrutët shqiptarë çuditeshin se si krimet mbi ta fillonin sidomos “pas kalimit të kufirit shqiptaro-shqiptar Prizren – Kukës””3 (shënimi 3 thotë: Hajdini Azem – Xani, Masakra e Tivarit (Memoare), Prishtinë 1998, jepen faqet, GH)(faqe 103).

“Një nga metodat për eleminime masive ishin aksidentet e sajuara. U këputën teleferikët e litarët e anijeve të improvizuara: në një kanion afër Pukës, te Ura e Zogut, te Ura e Gomsiqes, apo gjatë kalimeve mbi Drin. Nuk jepej asnjë ndihmë për ata që mund t’i shpëtonin mbytjes5 (shënimi 5 thotë: Hajdini Azem – Xani, Masakra e Tivarit (Memoare, Prishtinë 1998, f..GH). Një “aksident” për eshalonin e parë ishte helmimi me mish të tharë që ndodhi në Kokës pas kalimit të Drinit. Ata rekrutë të sëmurë që nuk lëvizën dot edhe pas dhunës së rojeve, u pushkatuan në vënd dhe kufomat u hodhën në Drin6 (shënimi 6 thotë: po aty, f…GH). Në një pushim të eshalonit të tretë, në Fushë Arrëz, rreth mesnatës shpërtheu një zjarr në barakat ku ishin vendosur shqiptarët; nuk dihet sa vetë u vranë në errësirë7 (shënimi 7 thotë: po aty, f…GH). / Nuk ka munguar thjeshtë masakra masive. Më 29 mars, gjatë pushimit të eshalonit të dytë në Fushë Arrëz, pas mesnate, u masakruan në gjumë 120-140 veta të cilët u hodhën në një hendek e i mbuluan me kashtë. Ofshama e atyre që nuk kishin dhënë shpirt u dëgjua natën tjetër gjatë kalimit të eshalonit të tretë8….Vetëm sipas dokumentesh serbe, në Fushë Arrëz janë vrarë 126 shqiptarë në gjëndje agonie11 (shënimi 11 thotë: po aty, f.85, ku i referohet: Hakif Bajrami, Tragjedia e Tivarit, Prishtinë, 1993, f. 149, i cili citon të dhëna arkivale serbe: A VII B sekret nr. 53 dt 8/IV/45, mbi rrugën e Eshaloneve,GH) (faqe 103 – 104)

“Ushtarakët serbo-malazezë u turrën me shkopinj e shufra hekuri. Pas panikut, shtinë me armë zjarri ku mbetën të vrarë mbi 200 shqiptarë dhe shumë të plagosur të tjerë (bëhet fjalë për fazën e lënies së Shkodrës nga ana e shalonit të tretë, GH). Për të fshirë gjurmat e masakrës, kufomat u ngarkuan mbi disa kamionë që erdhën me shpejtësi e u nisën në drejtim të Malit të Zi. Po ashtu në kamionë të tjerë u ngarkuan të plagosurit, për të cilët nuk u dha kurrë ndonjë informacion16 (shënimi 16 thotë: po aty, f…GH). Këtë eshalon e priste edhe një grackë tjetër gjatë kalimit të Bunës. Masakra, ku mbetën disa qindra shqiptarë të vrarë, të mbytur e të plagosur, u ndërpre kur tre oficierë shqiptarë me motoçikleta që po shkonin për në Shkodër…ndërhynë….Sipas një majori serb, kishin vdekur 234 ushtarë shqiptarë dhe shumë të tjerë ishin plagosur….Po ashtu kishte qenë faji i ushtrisë shqiptare (alibia e përdorur nga serbët për të justifikuar krimin, GH) kur, nga eshaloni i pestë humbën jetën 17 rekrutë nga mbytja e një varke në afërsi të Bushatit18 (shënimi 18 thotë: po aty, f…GH)(faqe 105).

“Gjatë marshimit makabër nëpër Shqipërinë e Veriut, kriminelët serbo-malazezë likujduan më shumë se 2 100 shqiptarë25 (shënimi 25 thotë: Hajdini (Xani), f. 234-5, GH). / Në raportimet e komandës jugosllave dëshmohej se pushteti i Shqipërisë ishte treguar shumë i kujdesshëm ndaj reparteve përcjellëse jugosllave26 (shënimi 26 thotë: Shatri, M, f. 226, ku citon: Hakif Bajrami, Dokumenti NBO-a i Socijalistiçke Revolucije – Borba na Kosovu, “Vjetari”, XIII, Prishtinë 1987, f. 289, GH) (faqe 107).

“Islam Kadeshi, ish shifrant në KQ të PKSh-së dëshmon: “Në pranverën e vitit 1945, erdhi një shifër nga komisari i Divizionit të Veriut, Ramiz Alia32 (shënimi 32 thotë: Skëndi, Stavro (Ed), Albania (East-Central Europe under communists), Sekond Printing, 1958, në f. 323 ku jep “Të dhëna biografike për figurat udhëheqëse te regjimit komunst”, për Ramiz Alinë shkruan: “1939-1940: Anëtar i Rinisë Shqiptare të Liktorit (Rinia Fashiste Shqiptare). 1942: Lidhet me Rininë Komuniste Shqiptare, duke qenë akoma në shkollë; në gusht arrestohet dhe lirohet pas nëntë ditësh burg. 1943: në prill bëhet anëtar i Partisë Komuniste Shqiptare”, GH), nga Mali i Zi, ku njoftonte:”Sot herët në mëngjes, një turmë e madhe, disa mijëra shqiptarë të Kosovës, pasi u grumbulluan në mes dy kodrave, në një luginë, u pushkatuan dhe u likujduan të gjithë”….Më vonë, në rrethe të ngushta u muar vesh për këtë masakër, por popullit nuk iu dha asnjë njoftim. Unë nuk përjashtoj që Ramiz Alia, me porosi të Enver Hoxhës, ka pasur edhe misionin e organizimit të kësaj masakre33 (shënimi 33 thotë: Musta Agim dhe Mexhit Kokalari, f. 52-3; Kadeshi, Islam, Intervistë në Zëri, 16 dhjetor 1995, siç citohet nga Hajdini (Xani) në f. 233, GH)…..Në tetor, ishin Ymer Berisha – kryetar i organizatës “Besa Kombëtare” – dhe shokët e vet që i dërguan përfaqësuesit anglez, Hadsonit, në Tiranë, nga Dardania ilire, një informacion analitik (me të dhënat e asaj kohe) mbi mbytjen e masakrimin e 2390 ushtarëve shqiptarë nga Armata jugosllave në Mal të Zi, në Tivar, në Dubrovnik dhe gjatë rrugës Prizren – Shkodër36 (shënimi 36 thotë:Hajdini (Xani), f. 230 ku citon: Bozovic, Branislav dhe Branko Kavic, Surova vremena na Kosovu i Metohiju 1941-1944, Beograd 1991, f. 527, GH) (faqe 108).

Në këtë pjesë të cituar ekziston tendenca për të krijuar një sfond historik të mbështetur në biografinë e Ramiz Alisë në funksion të “Masakrës së Tivarit” për të kaluar tek përgjegjësi kryesor i saj. Kjo përbën, njëkohësisht, dhe lojën e autorit të librit për të fshehur autorët e vërtetë dhe për të krijuar alibinë mbi fajësinë e personazheve që më së paku mund të kenë përgjegjësi morale dhe indirekte. Që të citosh emrat e Hysni Kapos, Dali Ndreut, si eprorë të Ramiz Alisë, dhe të ndalosh tek ky i fundit tregon se libri është shkruar për tjetër qëllim dhe zbulimi i këtij të fundit duhet të shërbejë si argument shtesë për tezën time. Autori ka fshehur faktin qe Ramiz Alia ka qenë komisar i divizionit të V-të vetëm gjashtë mujorin e parë të vitit 1945, pasi në korrik të 1945 komisar i këtij divizioni rezulton të jetë Gafur Çuçi (Nimet Ymeri, “Nga Peza ne Vishegrad” (një histori e shkurtër e Brigadës së 22-të), f. 140). Nga kjo lojë propagandistike unë arrij në përfundimin qe akuza e ngritur mbi Ramiz Alinë, si shkaktarin e “Masakrës së Tivarit”, nuk është gjë tjetër veçse fshehje e datës së saktë të masakrës së ndodhur në Shqipëri dhe tjetërsimi i saj.

“Me mijëra kosovarë të pafajshëm janë pushkatuar në masë, ilegalisht, pa gjyq nga organet e UDB-s gjatë luftës dhe pas luftës. Në këto masakra të pashëmbëllta të popullsisë së Kosovës ka marrë pjesë edhe agjenti i Qeverisë jugosllave në gjirin e Qeverisë shqiptare, tradhëtari Koçi Xoxe, në fillim të vitit 1945, kur, me cilësinë si Ministër i Brëndëshëm i Shqipërisë, ai autorizoi oficierët e UDB-s të pushkatoheshin ilegalisht dhe pa gjyq, në tokën shqiptare, më tepër se 1 000 kosovarë të pafajshëm” (Nota e Qeverisë shqiptare drejtuar asaj jugosllave në fund të vitit 1949, e cila proteston për hedhjen poshtë nga pala jugosllave në mënyrë të njëanshme të Traktatit të Miqësisë e Ndihmës Reciproke, të lidhur midis dy vëndeve më 1946, GH)43 (shënimi 43 thotë: ZP, 23 Nëndor 1949, “Notë datë 22 Nëndor 1949 me anë të së cilës Qeveria e RPSh-së hedh poshtë në mënyrë kategorike Notën e Qeverisë Jugosllave mbi denoncimin unilateral të Traktatit të Miqësisë dhe të Ndihmës Reciproke midis dy Vëndeve”, GH) (faqe 110). Në fakt i gjithë ky pasazh, jashtë përmbajtjes formale të tij, hap një dritare të re të veprimeve të fshehta të PKSh-re të lidhura pikërisht me pretendimin tim jo vetëm ngaqë Koçi Xoxe nuk ka qenë agjent e Titos (më kollaj mund të pranohet se ka qenë agjent i rusëve), por duke ditur qënien e Enver Hoxhës njeri të anglezëve e kam më të lehtë të pranoj se ka qenë një lojë shumëfishe ku diktatori shqiptar e shplan veten nga krimi dhe vjedhja, por i jep në dorë anglezëve një argument për t’ja këputur kokën kur të donin ata. Marrëdhëniet e PKSh me Jugosllavinë me këtë sy duhen parë dhe aspak sipas kontradiktave të propaganduara.

“Milovan Gjilasi, në atë kohë një nga katër figurat kryesore të PKJ-së, do ta quante me cinizëm Rezistencën shqiptare si një “Dëshpërim i pashpresë”, sepse, siç vazhdon ai pa e fshehur, “Shqipëria ishte po ashtu në duart e komunistëve dhe repartet shqiptare luftuan në anën tonë”56 (shënimi 56 thotë: Gjilas, Wartime, f. 430, GH) (faqe 112 – 113)

Autori e ka marrë të mirëqënë, në drejtim të saktësisë, të gjithë informacionin mbi “Masakrën e Tivarit” dhe rrjedhimisht nuk ka qenë i aftë të japë përfundime të plota mbi masakrën e politikës komuniste serbo-shqiptare mbi popullatën shqiptare të Kosovës, ose nuk ka dashur ta zbulojë krimin komunist. Akoma me keq ka lënë pas dore të gjitha shifrat mbi mobilizimin e shqiptarëve të Kosovës duke lënë në heshtje se ku shkuan 13 000 luftëtarët shqiptarë të mobilizuar dhe të nxjerrë jashtë Kosovës (duke ju referuar pjesës së cituar në faqen 103). A mos vallë këtu fshihet ajo që unë kërkoj dhe që popullata shqiptare e Kosovës nuk e di akoma, por që populli shqiptar i Shqipërisë vetëm këtë mban mënd? Mos vallë këtu kemi dhe diferencën kohore midis krimit të kryer në Tivar (prill 1945) dhe atij të kryer në Shqipëri (dhjetor 1945)? Mos vallë kjo diferencë kujtese përbën të gjithë ngatërresën mbi krimin antishqiptar të kryer mbi luftëtarët shqiptarë të Kosovës në mënyrë antinjerëzore në tokën e të parëve të tyre?

Thelbi i të gjithë librit është ekzistenca e një presioni ndaj Ramiz Alisë për të fshehur të vërtetën, për ta tjetërsuar atë dhe për të mos treguar deri në vdekje se çfarë ka ndodhur në realitet me shqiptarët e Kosovës të futur në territorin politik shqiptar në fundin e vitit 1945. Në këtë rast heshtja është e barabartë me krimin, pasi Ramiz Alia duhet të dijë shumë për këtë ngjarje dhe jo për “Masakrën e Tivarit”.

10 – Dr. Muhamet Shatri, Kosova në luftën e dytë botërore (1941-1945), botimet Toena 1997.

Në kuadrin e analizës së terrorit dhe genocidit në Kosovë dhe në treva të tjera shqiptare, libri ka një kapitull më vete për masakrën e Tivarit (f. 223-240). Sipas autorit:

“Për rrugën që ndoqën të mobilizuarit shqiptarë dhe sidomos për masakrën e Tivarit dëshmojnë edhe raportet e Komandës së qarkut        të Shkodrës, ku veç të tjerash, theksohet: “përpara një jave, mëse 7000 kosovarë kaluan nëpër Mal të Zi, të ndarë në tri kolona marshimi. Grupi i dytë me më se 3000 veta sapo arriti në Tivar, u rrethua nga jugosllavët. Prej tij u larguan elementët sllavë, ndërsa mbi shqiptarët u hap zjarr dhe me këtë rast u vranë 500 veta”. Në vazhdim kjo komandë e informonte ShP të UNÇ të Shqipërisë se “trajtimi që u bëhej kosovarëve të mobilizuar kishte karakter shumë serioz dhe ai kishte një ndikim të përgjithshëm negativ në të gjitha krahinat e veriut, ku qëndrimi ndaj tyre kishte bërë shumë bujë dhe përshtypje shumë të keqe dëmprurëse”9 (shënimi 9 thotë:Lefter Nasi, Tragjedia e Tivarit, “Mbrojtja”, 4, Tiranë, 1992, f. 37)….Për numurin e të masakruarve në Tivar, me 1 prill 1945 janë dhënë shifra të ndryshme. Lidhur me këtë, në raportin e Shtabit të Divizionit të 46-të të Serbisë, dërguar Shtabit Operativ të Kosovës thuhej: “550 veta janë nxjerrë nga rradhët, prej të cilëve 150 të plagosur e të tjerë të vdekur”. Edhe burimet shqiptare pohojnë se me këtë rast u vranë 500 shqiptarë. Ndërkaq, sipas përjetuesve të ngjarjes numuri i të masakruarve ishte shumë më i madh. Një burim tjetër që hedh dritë për këtë masakër është raporti i Y. Berishës i datës 22 tetor 1945 për përfaqësuesin e misionit anglez në Tiranë, Hadson. Ai pohon se në Tivar ishin masakruar “për një sitë dhe një natë” gjithsej 1670 veta11” (shënimi 11 thotë: DR. Muhamet Pirraku, Ripushtimi i Kosovës…f. 132) (faqe 226-227).

“Dërgimi i të mobilizuarve shqiptarë bfa Kosova dhe trevat e tjera shqiptare për në Frontin e Adriatikut vazhdoi edhe pas masakrës së Tivarit. Kolona e tretë, me 2700 veta, u nis nga Prizreni më 27 mars 1945 dhe u shoqërua nga dy batalione të Brigadës XXVII (kjo e dhënë është me të vërtetë interesante, pasi duke u përmëndur Brigada e 27, e cila nuk ka luajtur asnjë rol në Kosovë, rezulton se është ajo që i ka marrë në dorëzim shqiptarët e Kosovës dhe i ka shoqëruar nëpër territorin e Shqipërisë, ose do të jetë ndonjë lapsus i autorit pasi mund të jetë brigada e 27 jugosllave, GH). Gjatë rrugës 47 të sëmurë u lanë në Kukës, 25 në Fushë Arrëz dhe 2 në Pukë. Më 31 mars skalioni me 2639 veta arriti në Shkodër. Më 1 prill 1945, ditën kur u krye masakra e Tivarit, pjestarët e kolonës u bastisën, kurse të nesërmen u provokua inskenimi i incidentit ku u vranë disa shqiptarë. Lidhur me këtë në një raport thuhet: “Gjatë kalimit të Bunës grupi prej 200 vetash u revoltua dhe u vërsul mbi ushtarët tanë”. Skalioni, 23 pjestarë të të cilit u likjujduan rrugës, arriti në Tivar në mbremjen e 2 prillit dhe iu dorëzuan Divizionit të 9-të dalmatin. Vetëm gjatë muajit mars të vitit 1945, nga Kosova u dërguan 7476 të rinj për të plotësuar radhët e Armatës së 4-t jugosllave15 (shënimi 15 thotë: AIHU, k. 1341, dt. 8.VI.1945, GH). Ndërkohë, në Frontin e Adriatikut u dërguan edhe dy grupe shqiptarësh të mobilizuar në trevat etnike në Maqedoninë Perëndimore. Kolona e parë u nis nga Prizreni më 20 mars, kurse e dyta më 24 mars të vitit 1945. Të dyja së bashku kishin një efektiv prej 4594 veta dhe rrugës për të Tivar u shoqëruan nga Brigada e XXVI16 (shënimi 16 thotë: Ivan Antonovski, Formiranje i razvoj….,f. 96, GH) (faqe 227-228).

“Më 13 prill, Shtabi Operativ i Kosovës urdhëroi rifillimin e dërgimit të kontingjenteve të reja të të mobilizuarve nga Kosova, të cilët do të përdoreshin përsëri për të plotësuar radhët e reparteve të Armatës së 4-t jugosllave. Në të njëjtën kohë, Shtabi Operativ i Kosovës ngarkoi komandat e qarqeve ushtarake në Mitrovicë, Pejë, Prishtinë, Ferizaj dhe Prizren për të siguruar kontigjentet e kërkuara, ndërsa për ruajtjen e të mobilizuarve deri në vëndin e dorëzimit ngarkoi forcat e Divizionit të 46-të. Kolona e parë e përbërë nga 1520 veta u nis nga Prizreni për në Tivar më 19 prill. Ajo u shoqërua nga repartet e batalionit të 1-rë të Brigadës XXVI dhe të kompanisë së zbulimit të Divizionit të 46-të serb. Në Shkodër dy vetë vdiqën nga tifoja, në këtë rast së bashku me shqiptarët e pësoi edhe një roje serbe nga repartet përcjellëse19 (shënimi 19 thotë: Lefter Nasi, Ripushtimi i Kosovës….,f. 174, GH). . /. Grupi i dytë me një efektiv prej 2626 vetash u nis me 20 prill, nën mbikqyrjen e forcave të Brigadës XXV dhe të kompanisë së zbulimit të Divizionit të 46-të serb. Duka kaluar lumin Bunë u mbytën 17 shqiptarë dhe 1 ushtar serb nga repartet përcjellëse. Këtu vdiqën edhe 2 nga tifoja, ndërsa 4 dezertuan. Me 24 prill, u nis kolona e tretë, me 1216 shqiptarë të mobilizuar, e përcjellë nga repartet e Brigadës XXVI. Kolona arriti në Shkodër me 27 prill, kurse të nesërmen iu dorëzua Armatës së 4-t jugosllave. Kështu gjatë prillit nga Kosova u dërguan në drejtim të Tivarit 5362 veta, 33 prej të cilëve mbetën rrugës, dezertuan dhe u vranë nga repartet përcjellëse20 (Shënimi 20 thotë:AIUK, k.1411, 2-1/6, GH). . /.Gjithsejt nga Kosova, në mars dhe në prill të vitit 1945, për plotësimin e Armatës së 4-t jugosllave, u dërguan 12838 të mobilizuar shqiptarë, kurse 4594 të tjerë u dërguan nga Maqedonia. Para këtyre, në fillim të vitit 1945, 14990 shqiptarë u dërguan në veri në Frontin e Sremit në pëprbërje të Brigadave VI, VII dhe VIII kosovare dhe 5000 nga Brigada VII (IV) me shqiptarë nga Maqedonia. Kështu gjatë janarit, shkurtit, marsit dhe prillit të vitit 1945 mbi 37424 të mobilizuar shqiptarë nga Kosova dhe viset etnike, u dërguan për plotësimin e reparteve jugosllave në veri dhe veriperëndim të jugosllavisë” (faqe 228-229)

 

c – Studiues të pavarur

Pas 1991-shit shumë individë në Shqipëri filluan të studiojne të kaluarën kriminale të komunizmit enverist duke zbuluar shumë anë të veprimtarisë antishqiptare të kryer nëpër krahina të Shqipërisë. Por çuditërisht për krimin e kryer mbi kollonën e shqiptarëve të Kosovës nuk po kujtohej njeri dhe me sa kam kuptuar arësyeja duhet të qëndrojë në pranimin e “Masakrës së Tivarit” si maja e piramidës të krimit serbomalazes pas të cilit fshihej pikërisht ajo që unë pretendoj të zbuloj. Të paktën në informacionin që vjen nga interneti gjërat ishin diçka më ndryshe duke e shtuar edhe më tepër misterin që fshihej pas krimit komunist të para 66 viteve.

1 – punimet e Sheradin Berishes mbi krijimin e formacioneve partizane ne Kosove ne vitet 1943-1944; Vendosja e administrimit ushtarak dhe ripushtimi i Kosoves; Mobilizimi i dhunshem i shqiptareve ne mars 1945; Masakra e Tivarit.

-Dihet mirëfilli se pas kapitullimit të Italisë fashiste(shtator 1943) Shtabi Suprem i UNÇJ-së shtoi aktivitetin e vet ushtarak, në Kosovë dhe në viset tjera shqiptare dhe deri në nëntor 1944 (por edhe më herët) në këto hapsira, u formuan njësite të shumta të “UNÇJ-së”, duke filluar nga çetat, aradhat, batalionet e deri në brigada. Këto formacione partizane edhe pse u formuan në trrollin shqiptar nuk u formuan për të mirën e shqiptarëve.

-Masakra e Tivarit

Deportimi i shqiptarëve të mobilizuar, nga kazermat e Prizrenit u bë në tri eshalone:

1. Eshaloni i parë që përbëhej nga 3. 700 veta, u nis më 24. 03. 1945 dhe pas 5-6 ditësh arriti në Tivar, ku iu dorëzua reparteve të Divizionit të IX-të jugosllav. Gjatë rrugëtimit, derisa u dorëzuan në vendin e caktuar, të mobilizuarit u keqtrajtuan në mënyrë shtazarake nga kriminelët serbo-malazezë. Të mobilizuarit shqiptar nga Tivari do të nisen për në Istri, ku fillimisht disa ditë do të ndalojnë për të pushuar në ujdhesën Çiovë afër Trogirit. Dhe ato ditë gjatë kalimit me një anije të vjetër, nga ujdhesa për në Trogirë, u mbytën rreth 65 veta, prej të cilëve 29 qenë vetëm nga Kaçaniku.

2. Eshaloni i dytë i përbërë nga 4. 700 veta, u nis dy ditë më vonë (më 26 mars) nën përcjelljen e forcave të Brigadës XXVII dhe më 30 mars në Shkodër iu dorëzua Brigadës X malazeze 6. Gjatë marshimit katër ditor në rrugën Prizren-Zhur-Kukës-Puk-Shkodër , përkundër lodhjeve e rraskapitjeve të mëdha nga rruga e gjatë, të mobilizuarit u maltretuan e u rrahën dhe në shumë vende shumë prej tyre u vranë. . . si, gjatë kohës së pushimit, gjatë kalimit të lumejve apo gjatë tentimit të ndonjërit prej tyre për ta shuar etjen, në burimet e ujit. . .

Pas këtyre peripetive nga Shkodra nën përcjelljen e malazezëve – në mesditën e 1 prillit 1945 arritën në Tivar. Atë ditë të kobshëm rrugëve të qytetit shihej një mobilizim i ushtarëve serbo-malazez, të cilët vështronin me përbuzje kolonën e gjatë të shqiptarëve. Kjo kolonë është ndaluar në qendër të qytetit (me urdhër) kinse për të pushuar dhe ndërkohë ndodhë një eksces në mes rojes dhe katër shqiptarëve, të cilët u penguan që të pinë ujë në një krua aty afër. Nga ky konflikt ushtarët e urdhëruar derdhin një breshëri plumbash në trupat e shqiptarëve, me ç’rast vriten disa prej tyre. Situata e tensionuar me qëllim (për ta filluar komplotin e përgaditur) e shtyri masën e shqiptarëve që të shtrihen për toke, ndërkohë që ajo hapsirë ishte vënë në shënjestër të pushkëve dhe mitralozëve që ishin vendosur në çdo qoshe të rrugëve, dritare dhe terracë të shtëpive e në shkëmbijtë e kodrave përreth…. Sipas burimeve arkivore rezulton se në Tivar më 1 prill 1945 u vranë e u masakruan rreth 1700 shqiptarë, ndonëse nga kujtimet e dëshmitarëve që përjetuan këtë masakër del se ky numër mund të jetë shumë më i madh.

3. Eshaloni i tretë, me 2700 veta, nga Prizreni u nis më 27 mars 1945 nën përcjelljen e Brigadës XXVII. Gjatë rrugëtimit të gjatë e të mundimshëm, për mungesa të ushqimit e të higjienës dhjetra shqiptarë u sëmunë nga tifoja dhe për pasojë disa prej tyre vdiçën. Më 1 prill gjatë kalimit të lumit Buna, u përgadit një incident me ç’rast u vranë disa prej tyre. Ndërkaq në mbrëmjen e 2 prillit ky grup arriti në Tivar dhe iu dorëzua Divizionit të IX-të dalmatin. Nga Tivari me anije u transportuan në Dubrovnik, ku u vendosën në disa objekte me destinime të ndryshme, mirëpo një grup prej 800 vetash që ishin vendosur në një depo baroti, në një mëngjes u gjetën të ngulfatur nga një lloj helmi dhe shumica prej tyre gjetën vdekjen 11.

Edhe gjatë muajit prill 1945 janë nisur tri eshalone per në këtë front.

1. Eshaloni i parë-me 1. 506 veta, nga Prizreni për në Tivar u nis më 19 prill, i shoqëruar nga repartet e batalionit të I-rë të Brigadës XXVI dhe Kompanisë së zbulimit të Divizionit të 46-t serb.

2. Eshaloni i dytë-me 2. 601 veta u nis më 20 prill nën mbikqyrjen e Brigadës XXV dhe të kompanisë së zbulimit të Divizionit 46 serb.

3. Ndërkaq, më 24 prill u nis eshaloni i tretë-me 1. 216 veta, i përcjellur nga Brigada XXVI 12. Nga këto shifra rezulton se gjatë prillit, janë mobilizuar 5. 323 shqiptarë, ndërsa pushteti serb, evidenton vetëm 4. 300 veta.

Të gjitha këto eshalone u dorëzuan në repartet e Armatës së IV-të jugosllave dhe me anije u dërguan në shumë vija të frontit në Slloveni e Kroaci, prej nga qindra shqiptarë nuk do të kthyen kurrë në shtëpitë e tyre.

Gjatë muajve mars-prill 1945, përmes rrugës Prizren-Kukës-Shkodër-Tivar (për në Frontin e Adriatikut) janë deportuar 16. 423 shqiptarë nga Kosova, kurse rreth 4. 600 të tjerë u dërguan nga viset shqiptare të Maqedonisë. Ndërkaq, në janar 1945 për në Frontin verior (të Sremit) janë mobilizuar rreth 18. 500 shqiptarë në përbërje të Brigadave të”kosmetit” dhe 5000 të tjerë nga Maqedonia. Nga këto shifra rezulton se gjatë muajve janar-prill 1945, janë mobilizuar dhunshëm rreth 44. 523 shqiptarë nga Kosova dhe viset tjera etnike, për frontet e ashtuquajtura të “Sremit” e të”Adriatikut”.

Gjatë kësaj periudhe (1943-1944) janë vrarë e masakruar në mënyra të ndryshme 47.300 shqiptarë.Kështu në:,

1.Gjilanë janë vrarë 7854 veta,

2.Prishtine 3.675 veta,

3.Drenicë 4.820 veta,

4.Mitrovicë,1.970 veta,

5.Pejë 3.540,

6.Ferizaj 1.260,

7.Podujevë 1.670,

8.Prizren 1.200,

9.Gjakove 800,

10.Rahovec 750,

11.Suharekë 420,

12.Dragash 500,

13.Preshevë 690,

14.Shkup 1.450 (vetëm në Bllacë të Shkupit u masakruan mbi 130 burra gra fëmijë e pleq!!!),

15.Kumanovë 780,

16.Tetovë 4100,

17.Gostivar 715,

18.Kërcovë 490,

19.Sangjak(Jeni Pazar) 1.410,

20.Tutin 900,ne

21.Bihor 3820,

22.Plavë e Guci 710,

23.Ulqin 515 dhe

24.Tivarë e Dalmaci 2.600 shqiptarë.

Derisa Brigadat e UNÇSH-se marshuan drejt Sanxhakut,me urdhëresën e Shtabit Operativ te Kosmetit (2.12.1944) të miratuar edhe nga Shtabi Kryesor i UNÇ të Serbisë, të gjitha brigadat e UNÇJ-së në Kosovë morën detyra konkrete për çarmatosjen… e popullatës shqiptare,në emër të gjoja ”spastrimi të terenit nga bandat kriminale shqiptare”. Kjo urdhëresë vinte si përgjigje në konfirmimet e Shtabit të Divizionit 46 të Serbisë, ku thuhet: se “shqiptarët e Drenicës e gjetiu… masovikisht po u bashkohen Brigadave të Shqipërisë dhe jo atyre të UNÇJ-së”. Ndërkohë,për t´i realizuar me lehtë synimet e saj,udhëheqja jugosllave, fillon urgjentisht organizimin e brigadave të “Kosmetit” për t´i mobilizuar për në Frontin e Sremit. Ndonëse qendra e rezistencës shqiptare në gjysmën e dytë të dhjetorit 1944 u përqëndrua në Drenicën heroike, Shtabi Operativ i „Kosmetit“ urdhëroi komandën e vendit në Skenderaj të iniconte formimin e një brigade të autorizuar për mobilizimin ushtarak me”vullnet” të mashkujve të aftë për luftë (për në front të Sremit) dhe me pas t´i bashkohet Brigades VII të „Kosmetit“, që komandohej nga Shaban Haxhia i Bytyqit.

Shtabi i Brigadës së Drenicës largimin nga Kosova në njërën anë do ta kushtëzojë me ndërprerjen e vrasjeve dhe të plaçkitjeve mbi popullsinë civile nga ana e ushtarëve jugosllavë,ndërkohë që në anën tjetër vuri lidhje me personalitetet dhe me grupet e arratisura në Dukagjin, në Shalë të Bajgorës dhe në Kosovën Lindore, me qëllim të konsolidimit të radhëve për një ballafaqim të mundshëm me pushtuesit jugoslavë. Nga mesi i janarit 1945 përfaqesuesit e Shtabit Operativ të Kosmetit: Fadil Hoxha dhe Kërsta Filipoviq ”Grofi”, i garantuan Shaban Polluzhës se do të plotësohen të gjitha kërkesat e shtruara dhe e urdhëruan ta lëshonte Drenicën dhe t´i bashkohet Brigadës VII të Kosovës, që ishte nisur për Sremë të Serbisë. Largimi i Brigadës së Shaban Palluzhës nga Drenica deri në Podujevë zgjati katër dite. Duke kaluar nëpër Artakoll, fshatra të Vushtrrisë, të Permalinës dhe të Llapit, njësive të Brigadës iu bashkuan rreth 3.500 veta, të cilët ndiheshin të rrezikuar nga ushtria jugosllave. Brigada e VII e “Kosmetit” (të cilës ishte planifikuar t´i bashkohet Brigada e Drenicës) sipas urdhërit 151/45 (pa datë) të lëshuar nga Shtabi Operativ i “Kosmetit”, ishte planifikuar që e ndarë në tri grupe (eshallone), të marshojnë 9.500 veta për në Frontin e Sremit (në dokumentat ushtarake evidentohen vetëm 7.500 të mobilizuar!!).

1.Eshaloni i parë me 3.300veta, do të niset më 21.01.1945, në krye me Qamil Brovinën;

2.Eshaloni i dytë me 3.100 veta, do të niset më 22.01.1945, në krye me Shaban Haxhin;

3.Eshaloni i tretë me 3.100veta, do të niset më 25.01.1945, në krye me Miqa Mijushkoviqin.

Këto eshallone do të udhëtojnë këmbë prej Podujevës deri në Kurshumli.

Edhe brigadat VI dhe VIII të “Kosmetit” me 9.000 shqiptarë, do të ndahen në dy eshalone sikurse më poshtë:

1.Eshaloni i parë me 4.300 veta do të niset më 20.01.1945 në krye me major Popoviqin dhe kapiten Vllado Simiqin.

2.Eshaloni i dytë me 4.700 veta do të niset më 21.01.1945 në krye me Glisho Sharanoviqin dhe Sllobodan Filipoviqin (në dokumentet ushtarake evidentohen vetëm 3.100 veta Sh.B !!). Këto eshalone, pasi do të udhëtojnë këmbë në rrugën: Gjilan-Bujanovc, nga Ristovci do të vazhdojnë rrugën me tren për në Srem.

Për këtë rrugëtim të brigadave kosovare, Shtabi i Divizionit 46 serb më 17.01.1945 do të lëshojë një dokument (urdhër) sekret, në të cilin do t´i njoftonte brigadat e veta 25, 26 dhe 27 të dislokuara në Kosovë, për udhetimin e njësive shqiptare të Brigadës VII, në rrugën Podujevë-Kurshumli… dhe u theksonte se në ato njësi konsiderohet se ka shumë dezertorë dhe kriminelë të njemendët, ndaj u urdhëruan që t´u vihej roje përgjatë rrugës (në të dy anët e Grykes së Llapit) në mënyrë që të pengojnë dezertimin e tyre.

2 – Prof. Dr. Muhamet Pirraku: Deshmite e komandanteve sllave

Çfarë kishin deklaruar drejtuesit e ushtrisë jugosllave që morën pjesë në masakër dhe si është abuzuar me numrin e viktimave dhe shpikjen e “heronjve”………………….

Urdhëresën për mobilizimin e “njerëzve”(ljudstvo) dhe dërgimin e tyre për plotësimin e njësive të Armatës IV të AJ së ( komandant Petar Drapshin) e dha Shtabi Operativ i UNÇ së dhe i AP së së Kosmetit (komandant Sava Drleviq) mbi bazë të urdhëresës së Shtabit Suprem të Armatës Jugosllave (Komandant J. B. Tito).

Për realizimin e këtij plani antishqiptar në Kosovë, deri më 20 Mars 1945, ishin stacionuar forcat e Divizioni i AJ-së 41, 46, 52, të “Grupit të brigadave” (malazezo-kosovare) dhe të Komandës Ushtarake Krahinore të Kosmetit.

Komandanti S. Drleviq u sugjeronte dhe u urdhëronte njësive që do të ngarkoheshin për t’i “transportuar njerëzit e mobilizuar”: “Gjatë transportit të njerëzve komandantët e eshalonëve të kenë kujdes që njerëzve t’ua pamundësojnë dezertimin, kurse gjatë pushimit të bëhet bllokimi i kuarteteve të banimit.

Komandantët dhe komisarët politikë të eshalonëve do të jenë personalisht përgjegjës, nëse nga pakujdesia ua mundësojnë ikjen!”

Sipas të dhënave më të sigurta nga Prizreni në këtë Eshalon u nisën, më 26 mars, “rreth 2400″, më saktë: “2382 përkatësisht 2380 shqiptarë” kurse në Shkodër arriti më 30 mars në orën 8, kurse rreth orës 11 “Eshaloni me 2370 shqiptarë i është dorëzuar Brigadës X Malazeze”.

…një pasqyrim më të plotë Masakrës së Tivarit ia bëri Zëvendëskomandanti i Divizionit të Armatës IV”- dalmatinase, majori Gjuro Çetnik, i ngarkuar me detyrën e komandantit të Shtabit të Kolonës së Armatës IV për shoqërimin nga Tivari deri në Armatën IV, në Dalmaci të “njerëzve të mobilizuar…”. Ai midis të tjerash, saktësoi:

“Rezultat i tërë kësaj është: 550 të nxjerrë nga radhët, prej të cilëve 150 të plagosur, të tjerët të vdekur dhe pak diçka që u fshehën nëpër shtëpi ose ikën. Llogaritet në rreth 430 të vrarë.

Në tërë këtë morën pjesë komandanti (Gasha Markoviq) dhe komisari i Brigadës X dhe gati të gjitha institucionet ushtarake e civile të cilat gjenden në Tivarin e Ri. Shumë prej tyre morën pjesë aktive në atë plojë pushkësh mbi njerëzit..!”

Në vijim komandanti Gj.Çetnik, i saktësoi edhe këto fakte: “Që e tërë kjo të mos bëhej edhe më drastike, ishte fakti se në momentin kur po bëhej ploja arriti një “xhip” automobil me amerikanë deri në afërsi të vendit të plojës.

Për fat, disa udhëheqës tanë u gjendën aty, i kthyen dhe i drejtuan në drejtim të Ulqinit, pa i lënë që të hetonin diçka!? U panë edhe disa civilë, të cilët e fotografuan tërë plojën, por ata më vonë humbën në këtë tollovi.

Para se të shkonim më tutje kërkohet një sqarim material për konstatimin e Majorit Gjuro Çetnik: “Në tërë këtë morën pjesë komandanti dhe komisari i Brigadës X (malaziase) dhe gati të gjitha institucionet ushtarake e civile të cilat gjenden në Tivarin e Ri. Shumë prej tyre morën pjesë aktive në atë plojë pushkësh mbi njerëzit!”.

Pjesëmarrja gjakpirëse ushtarake, e pushtetit dhe e civile malazias të Tivarit të Ri u bë në shenjë hakmarrje e gjakmarrje për humbjet katastrofale të Brigadës së Bokelit në Drenicë në janar dhe shkurt të vitit 1945, si dhe të motivuar nga propaganda serbe për hakmarrjen ndaj shqiptarëve – “…për vrasjen e Miladin Popoviqit…” më 13 Mars 1945.

 

Pasi e dimë se Masakra e Tivarit është pasqyruar, shkencërisht, ani mirë, detyrimisht duhet të shtrojmë së paku dy pyetje kruciale: E para, a ka logjikë materiale, morale dhe politike që të akuzohet për planifikues dhe zbatues të Masakrës së Tivarit një “komisar i divizioneve (shqiptare) që shkuan në Kosovë”, i cili në kohën e krimit ishte në Bosnjë, në luftë për krah forcave jugosllave aleate për çlirimin e Jugosllavisë?!?!; Presidenti Berisha është kategorik se “ka fakte”, se “ka dëshmitarë” se ka “dokumente”!? (ky autor e meriton një përgjigje për këtë pretendim: Po! Ka fakte dhe dokumenta që vërtetojnë se “Masakra e Tivarit” është një bllof që ka shërbyer për të mbuluar një krim të përbindshëm të bandave partizane të Enver Hoxhës në territorin shtetëror të Shqipërisë kundra djemve shqiptarë të Kosovës dhe nuk ka asnjë lidhje me Ramiz Alinë, i cili më së shumti duhet akuzuar për fshehje të ngjarjes, që, në këtë rast, është baras me vetë krimin. Dhe më duket se deri tani kemi plot argumenta që e mbajnë në këmbë fort dyshimin tonë dhe përligjin pretendimin e President Berishës. Realisht “Masakra e Tivarit” për këtë pretendim nuk ka asnjë lidhje, por ajo është shfrytëzuar për të mbuluar këtë krim antishqiptar. Dhe studimi i këtij autori me të vërtetë kërkon të zbardhë diçka nga “Masakra e Tivarit”, por ajo mbi gjithëshka kërkon të mbulojë masakrën mbi trupat kosovarë në territorin shqiptarë; këtë gjë ky studiues nuk e merr dot me mënd, sepse kërkon të mbështeten në letra dhe jo në ngjarje reale, GH).

 

Habitem prej nga ato “fakte”(!?), ata “dëshmitarë” në Shqipëri(!?), ato dokumente në Arkivat e Shqipërisë(?!), kur dihet se LANÇSH-ja nuk e ka pjesën e përgjegjësisë as në planifikim, as në zbatim.

 

Dhe pse të mos pyesim: Ku ishin historianët akademikë të shumtë të Tiranës që nuk i publikuan ato, të gjitha, tash e njëzet vjet që kur “krimineli” Ramiz Alia ia dorëzoi pushtetin pa luftë “demokratit” Sali Berisha. Por, këtu më duhet ta thërras në ndihmë një urti që nuk më ndahet: “Kur debatoni për ndonjë gjë mundohuni të fitoj e vërteta, e jo vetvetja!”.

 

Në burimet historiografike të zëna ngoje përmasat e Masakrës së Tivarit janë treguar më shumë për efekte propagandistike, për efekte politike kundër pushtuesit jugosllav të tokave shqiptare. Në këtë funksion edhe i kam përdor, pa hequr dorë nga përpjekja për të dëshmuar me kokëfortësi, së në Masakrën e Tivarit të 1 Prillit 1945, serbo- malazezet i masakruan 1560-1700 rekrutë, kryesisht shqiptarë.

3Xhafer Leci: Masakra e Tivarit dhe tradhetia e Enver Hoxhes

 

Për masakrën e Tivarit janë shkruar libra dhe kohëve të fundit janë shkruar shkrime nga shumë individ, por më duket ende nuk është folur mjaft për mos angazhimin tonë moral dhe njerëzor. Unë po përpiqem të ofroj diçka që mendoj se të tjerët ende nuk e kanë thënë.

 

Komunistet shqiptarë në Shqipëri dhe Kosovë heshtën për shumë masakra që i benë serbo-malazezet gjatë L2B. Asnjë masakër nuk ka guxuar të kalojë pa u dënuar, e sidomos ajo e Tivarit, e pa parë ndonjëherë në historinë njerëzore.

 

Për këtë masakër Enver Hoxha ka qenë dashtë ta padisë Jugosllavinë në gjyqet ndërkombëtare, mendoj se edhe pse është vonë ende një denoncimi i tillë është i mundur.

 

Gjenocidi i mijëra shqiptarëve të mobilizuar dhe të dërguar në armatën e Katërt të Ushtrisë Jugosllave e cila e ka pas për detyrë ta marrë Rijekën, Istrinë, Triesten dhe Korushken, të cilat edhe i ka marrë. Tivari ka qenë tabu-temë në atë kohë.

 

Fadil Hoxha me kompani heshtën nga frika, por pse heshti Enver Hoxha me kompaninë e vetë komuniste, këtë nuk mund ta kuptojë logjika e shëndosh, as sot dhe as kurrë.

 

Historiani prof.dr. Zekeria Cana në librat e tij „Ditari i Robërisë“ 1998-1999 shkruan se në masakrën e Tivarit nuk u pushkatua asnjë gjakovar, sepse ata i shpëtoj Xhavit Nimani, i cili i nxori nga rreshti që ishin duke shkuar për pushkatim.

 

Vetë kjo të bënë me dije se komunistët shqiptarë të Shqipërisë dhe Kosovës e dinin se po ndodhë kjo masakër. Ata nuk reaguan duke menduar se me këtë akt makabër po vriten vetëm forcat e djathta “reaksionare”, me qëllim që pastaj komunistët jugosllav dhe ata të Shqipërisë të marrin frymë më lehtë, etj.

 

Po të bisedonim me kroatët dhe t’u thoshim atyre se ne shqiptarët jemi të parët në demonstratat e vitit 1981 që ia dridhen Jugosllavisë themelet, ata do të na thoshin; kujtoni demonstratat tona të vitit 1971 në Zagreb, Split dhe qytete tjera kroate, dhe luftën të cilën e kemi bërë ne me serbët pa ndërpre që nga viti 1928-1945 e deri më sot..?

4 – Leterkembimi i Alise, si i dorezoi kosovaret tek UDB-ja; Misioni i divizioneve shqiptare per te mobilizuar kosovaret; radiograme te Enver Hoxhes dhe deshmi te Shefqet Pecit, Arif Haskos pergatitur nga Kreshnik Mersinllari.

 

Ish-Presidenti i fundit komunist, Ramiz Alia ka hedhur poshtë akuzat për implikimin e tij në masakrën e Tivarit, të ndodhur në mars të vitit 1945, kur UDB-ja jugosllave, sipas udhëzimeve të qeverisë së saj në Beograd, ekzekutoi mbi 5 mijë kosovarë të pafajshëm.

 

Koha kur ka ndodhur masakra i përket fundit të Luftës së Dytë Botërore, kur ushtria partizane shqiptare kishte shkuar në ndihmë të popujve të ish-Jugosllavisë për t’u çliruar nga ushtria gjermane.

 

“Tivari është në Mal të Zi dhe kur ka ndodhur ngjarja ne kemi qenë në Bosnjë. Është një ngjarje e rëndë për kosovarët dhe le të përgjigjen vetë ata ose më mirë serbët që e organizuan”, kjo ka qenë alibia e ish-diktatorit Ramiz Alia rreth dijenisë së tij për Masakrën e Tivarit, ku u ndërmor gjenocidi më famëkeq kundër shqiptarëve të Kosovës.

 

Ramiz Alia është treguar i kujdesshëm në eliminimin e dokumenteve komprometuese përgjatë 50 viteve diktaturë nga ai dhe regjimi komunist i kohës. Terri i informacioneve për periudhën mars-prill në arkivat qendrore të shtetit nuk ndihmon shumë në zbardhjen e kësaj ngjarjeje.

 

Por gjatë një interviste dhënë për gazetarët me Blerim Shalën dhe Llukman Hallili, më pas të botuar në librin e tij “Unë, Ramiz Alia Dëshmoj për Historinë” botuar në vitin 1993, Ramiz Alia konfirmon faktin se në datën 13 mars 1945 ka qenë në Prishtinë.

 

Në Arkivin e Shtetit shqiptar një tjetër dokument që implikon Ramiz Alinë në gjenocidin kundër shqiptarëve të Kosovës. Ekziston një letërkëmbim ku në datën 7, prill një javë pas Masakrës së Tivarit, ai i bën të ditur Shtabit Operativ për Kosovë e Metohi listën emërore të dorëzuar dhe të vullnetarëve kosovarë të ardhur në radhët e këtij divizioni, ku fatin e tyre e priste ekzekutimi fizik si ai i një jave më parë në Tivar.

 

Nga koka e letrës cilësohet qartë se Ramiz Alia nuk ndodhej në Bosnje me misionin e tij të caktuar ashtu sikundër është alibia e tij pas 65 vitesh nga Masakra e Tivarit. Si për çudi nga ato që pretendon Alia në dy data, 3 javë para masakrës dhe 1 javë pas saj, ai ndodhet në Kosovë e jo në Bosnjë.

 

Misioni i divizioneve shqiptare për të mobilizuar kosovarët

 

Por, a ka patur lidhje mes komunistëve serbë dhe atyre shqiptarë për Masakrën e Tivarit? Kësaj pyetjeje është munduar t’i përgjigjet edhe shkrimtari dhe publicisti Apostol Duka në librin “Dëshmi dhe udhëkryqe të historisë”, ku është edhe Masakra e Tivarit.

 

Në librin e tij jepen dëshmitë e Shefqet Peçit për ato ditë të marsit 1945, ku sipas rrëfimit të tij, duket qartë se kosovarët i kishin mobilizuar me zor, me gënjeshtra dhe po i keqtrajtonin.

 

“Gjatë rrugës së kthimit në Shqipëri u ndodha në Prizren. Ishte fundi i marsit të vitit 1945. Më thonë se, me porosi ‘nga lart’, duhej të shkoja e t’iu flisja disa rekrutëve kosovarë, të mobilizuar në ushtrinë jugosllave. T’iu flisja për bashkim-vëllazërimin, t’iu thoja se më në fund edhe çështja e Kosovës do të zgjidhej në mënyrë ‘internacionaliste’ e kështu me radhë. Mua, përherë se si më janë dukur këto porositë ‘nga lart’, kur nuk të thonë se kush i ka dhënë, kur unë i merrja urdhrat vetëm nga komanda dhe udhëheqja ime. Nuk shkoj, thashë, ata s’e kuptojnë labçen time, le të flasë më mirë Esat Ndreu, që është nga Dibra. Dhe vajti e foli Esati. Se kisha hiç hallin tek labçja, që kosovarët e kuptonin që ç’ke me të, po kisha dëgjuar se kosovarët e kishin mobilizuar me zor, me gënjeshtra dhe po i keqtrajtonin, ndaj nuk doja të bëja lojën e të tjerëve. Dhe dolli ashtu siç e menoja, ata u pushkatuan të gjithë në Tivar pas disa ditësh.”

 

Ky është rrëfimi i Shefqet Peçit, i cili edhe pse ishte bashkëpunëtor në këtë mision nuk ka nguruar të hedhë dritë mbi disa të vërteta të gatimit të Masakrës së Tivarit.

 

Divizionet V dhe VI rekrutonin shqiptarë dhe ia dërgonin UNÇJ

 

Në vjeshtën e vitit 1944, Shtabi Suprem i UNÇJ-së i drejtuar nga Josip Broz Tito, në emër të internacionalizmit, do të bëjë marrëveshje me ushtrinë e kuqe ruse, më pastaj me forcat bullgare dhe më 2 shtator 1944 edhe me SHP të UNÇ të Shqipërisë, për të zhvilluar operacione të përbashkëta ushtarake kundër forcave gjermane në Jugosllavi.

 

Por nga faktet e nxjerra deri tani, qëllimi real nuk ka qenë ndjekja e forcave gjermane. Kjo vërtetohet fare lehtë nëpërmjet letrës që Miladin Popoviçi i dërgonte komandës së përgjithshme jugosllave.

 

“Edhe pse Kosovë-Metohia janë pa pushtues, ne nuk sundojmë në gjithë terrenin. Pengesa janë bandat e armatosura që përhapin shovinizëm. Tash kemi detyrë të patjetërsueshme spastrimin e Kosovës dhe të Metohisë nga këto banda. Bandat duhen likuiduar energjikisht dhe pa mëshirë”.

 

Për t’ia arritur qëllimit të sundimit në Kosovë, Ushtrisë Nacional Çlirimtare Jugosllave do t’i duhej ndihma e Divizionit V dhe VI të UNÇSH, mision që sipas dokumenteve të zbuluara nga ne, në Arkivin Qendror të Shtetit, Ramiz Alia dhe drejtues të tjerë të Divizioneve V dhe VI e kanë kryer më së miri përgjatë qëndrimit të tyre në Kosovë, si para edhe pas Masakrës së Tivarit.

 

Në tre letërkëmbimet e gjetura në Arkivat e Shtetit, duket qartë ky veprim. Një nga këto letra është dërguar nga ish-Presidenti i fundit i regjimit komunist, Ramiz Alia, në të cilën dërgohen emrat e të rekrutuarve kosovarë (banditëve, sipas Miladin Popoviç, të cituar më lart).

 

Në letrën e datës 21 maj 1945 pas Masakrës së Tivarit, Sekretari Politik i Divizionit V, Gafur Cuci e informon për ecurinë e misionit Komandën e Përgjithshme se ata po i dorëzojnë kosovarët e dezertuar nga radhët e ushtrisë jugosllave drejt shtabit operativ të Kosmetit. Ai kërkon një mendim për këtë lëvizje.

 

Dezertimi i të mobilizuarve kosovarë nga radhët e ushtrisë jugosllave tregon edhe shqetësimin e tyre për një fund të hidhur si ai i shqiptarëve të ekzekutuar në Masakrën e Tivarit natën e 31 marsit.

 

Pyetje e gazetarit: Ku keni qenë atë ditë kur u vra Miladin Popoviçi?

 

Ramiz Alia: Po, po… Unë bashkë me Gjin Markun komandantin e divizionit të gjashtë atë ditë udhëtuam nga Mitrovica për në Prishtinë. Kishim takim me shtabin e Kosmetit, si thuhej atëherë. Ky shtab ishte pas administrimit ushtarak. Më duket se Fadil Hoxha ishte zëvendëskomandant. Ishim në një kafene kur morëm vesh se atë mëngjes kishin vrarë Miladinin. Nuk dua të hyj në detaje të çështjes, por për mendimin tim nga mënyra se si na e shpjeguan Dushan Mugasha dhe Fadili ngjarjen, vrasjen e Miladinit…

 

Pyetje e gazetarit: Ju shkuat në vend të ngjarjes, apo…?

 

Ramiz Alia: Po, po ne shkuam në vendin ku kishte ndodhur ngjarja. Ne pamë dhomën e punës së Miladinit ku rrinte, plumbat të cilët i kishin rënë, madje njëri kishte thyer dorezën e telefonit. Plumbat ishin koncentruar në një trekëndësh shumë të vogël, gjë që tregonte se vrasësi kishte qëlluar me një qetësi shumë të madhe në një kohë kur në të njëjtën ndërtesë në katin e poshtëm gjendeshin dymbëdhjetë partizanë si roje.

 

Marrë nga: “Unë, Ramiz Alia dëshmoj për historinë”

Mitrovicë 7.4.1945

 

Shtabit Operativ për Kosovë e Metohi

 

Bashkangjitur po iu dërgojmë listën emërore të dorëzuarve dhe të vullnetarëve kosovarë të ardhur në radhët e këtij divizioni.

 

Komisari Politik (Ramiz Alia), Komandanti (Rahman Parllaku)

 

Në këtë letër Ramiz Alia duket qartë se ndodhet akoma në Kosovë dhe jo në misionin e tij për të ndjekur forcat nazi-fashiste në Bosnjë, ashtu sikur ai ka ngritur në alibinë e tij për t’u shpëtuar akuzave se është bashkautor në Masakrën e Tivarit. Këto fakte rrëzojnë alibinë e Ramiz Alisë për mospraninë e tij në Kosovë gjatë gatimit të gjenocidit më të madh të shqiptarëve deri në atë kohë, e cila u krye nga forcat e Ushtrisë Nacional Çlirimtare të Jugosllavisë me mbështetjen e forcave partizane shqiptare, gjenocid i cili nuk përfundoi vetëm me ekzekutimin e pamëshirshëm të shqiptarëve në mesnatën e 31 marsit 1945 në Tivar.

 

Ushtria NÇLSH-Shtabi i BRIG III Divizioni i V

 

Shtabit të Divizionit të V Mitrovicë 10.4.1945

 

Bashkangjitur po iu paraqesim edhe një listë tjetër të vullnetarëve dhe të dorëzuemve pranë Shtabit të Batalionit të I-rë e të II-të të kësaj brigade për t’ia u shtu listave që kemi dërguar më parë.

 

Komandanti (Saliko Sulo)

 

Divizioni i V datë 21.5.194

 

Komandës së Përgjithshme

 

Partizanët e Kosmetit që janë në brigadën e ushtrisë jugosllave kanë dezertuar nga ata deri më sot janë kapur e dorëzuar nëpër repartet tona në këto ditë po ia dorëzojmë shtabit operativ të Kosmetit. Ky është mejtimi ynë, ju çmejtoni? Na lajmëroni me lidhjen e parë.

(Gafur Cuci)

 

Si u dorëzuan nga Enver Hoxha tek brigadat serbe mijëra shqiptarë të Kosovës

 

Shtabi Operativ i “Kosmetit” i urdhëruar nga Shërbimi Sekret i Ushtrisë Nacional Çlirimtare të Jugosllavisë, me qëllim të shpërbërjes së bërthamës së qëndresës shqiptare në Kosovë, gjatë muajve mars-prill, por edhe më tej të vitit 1945, mobilizon me dhunë shqiptarët për t’i dërguar në frontin e dytë të ashtuquajtur të “Adriatikut” në veriperëndim të Jugosllavisë.

 

Skenaristët e Masakrës së Tivarit, për dërgimin e mobilizuesve shqiptarë në pjesët veriperëndimore të Jugosllavisë, kishin zgjedhur rrugën Prizren – Kukës – Shkodër – Tivar – Dubrovnik – Rijekë.

 

Për këtë front mobilizuan shqiptarët nga Vushtrria, Besiana (ish-Podujeva), Prishtina, Kaçaniku, Ferizaji, Gjilani, Lipjani, Shtimja, Theranda, Burimi, Peja, Gjakova, Rahoveci, Sharri, Prizreni. Intervali i mobilizimit do të prekte edhe territorin e Shqipërisë dhe për këtë forcat e UNÇJ duhet të bashkpunonin me UNÇ shqiptare, të cilat do të lejonin kordonin e gjatë të “kosovarëve fatkeqë” nën drejtimin e udhëheqësve jugosllavë, pa u cenuar në territorin shqiptar.

 

Deri në këtë moment historia tregon se udhëheqësit shqiptarë me në krye Enver Hoxhën, nuk do të ishin drejtpërdrejtë bashkautorë në masakrën e shfarosjes së burrave të rezistencës kosovare. Por marrëveshja e bërë midis UNÇJ me ushtrinë e kuqe ruse, me forcat bullgare dhe me Shtabin e Përgjithshëm të UNÇ të Shqipërisë në 2 shtator të vitit 1944 do të faktojnë të kundërtën.

 

Çfarë synonte marrëveshja?

 

Në vjeshtën e vitit 1944, Shtabi Suprem i UNÇJ-së i drejtuar nga Josip Broz Tito, në emër të internacionalizmit, do të bëjë marrëveshje me ushtrinë e kuqe ruse, pastaj me forcat bullgare dhe më 2 shtator 1944 edhe me SHP të UNÇ të Shqipërisë, për të zhvilluar operacione të përbashkëta ushtarake kundër forcave gjermane në Jugosllavi.

 

Kjo marrëveshje, e cila kishte synimin parësor luftën kundër fashizmit, devijoi në një plan tjetër ku do të eliminoheshin të gjithë kosovarët, të cilët do t’i bënin rezistencë forcave jugosllave.

 

Luftimet më të ashpra në Kosovë brigadat sllavokomuniste, do t’i zhvillojnë gjoja “kundër Forcave të Mbrojtjes Kombëtare të Shqipërisë Etnike dhe bandave shqiptare që po mbretërojnë në Kosovë”.

 

Për të argumentuar këtë qëndrim, letra e Miladin Popoviçit, të cilën në emër të KK të PKJ-së ua dërgoi të gjithë komisarëve politikë në Kosovë, e shpjegon më së miri qëllimin e marrëveshjes së 2 shtatorit 1944. Në letër ndër të tjera, M.Popoviç shkruan:

 

“Edhe pse Kosovë-Metohia janë pa pushtues, ne nuk sundojmë në gjithë terrenin. Pengesa janë bandat e armatosura që përhapin shovinizëm. Tash kemi detyrë të patjetërsueshme spastrimin e Kosovës dhe të Metohisë nga këto banda. Bandat duhen likuiduar energjikisht dhe pa mëshirë. Tokat e atyre që nuk dorëzohen deri në afatin e caktuar do të konsiderohen të shtetit e këtë (konfiskim – vërejtja ime Sh.B) do ta bëjnë shtabet (e UNÇJ-së-vërejtja ime Sh.B). Në fshatrat që është bërë rezistencë duhen gjetur organizatorët dhe duhet dorëzuar gjyqit ushtarak, që do t’i gjykojë menjëherë e fshatarët t’i çarmatosë…”.

 

Sipas marrëveshjes, UNÇJ-UNÇSH, në fillim të tetorit 1944 në Kosovë do të futen Brigadat III dhe V të Korparmatës I të UNÇ të Shqipërisë. Marrëveshja UNÇ jugosllave-UNÇ shqiptare: Brigada e III dhe e V nga Shqipëria për spastrimin e Kosovës nga çetat që bëjnë rezistencë.

 

Këtu do të dilte fare hapur emri i më të përfolurit për pjesëmarrje në genocidin kundër shqiptarëve, Ramiz Alisë.

 

Për shumë vite me radhë Ramiz Alia e ka mohuar prezencën e tij në mobilizimin dhe ekzekutimin e mijëra shqiptarëve, të cilët u bënë pengesë e ushtrisë jugosllave në pushtimin e Kosovës. Kjo për shkak të regjimit 50-vjeçar të diktaturës më të egër në historinë komuniste botërore. Duke u mbrojtur nga komoditeti që jepte regjimi komunist në fshehjen e shumë krimeve makabre të bëra nga udhëheqësit politikë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe eleminimin e dokumenteve, Ramiz Alia nuk është prononcuar asnjëherë për çka ndodhi netët e fundit të marsit 1945.

 

Komisari politik Ramiz Alia, i dyshuari kryesor në vrasjen e mijëra shqiptarëve në librin e tij të botuar së fundmi është munduar të shtrembërojë të vërtetën, por gjithsesi në mes rreshtash ku Alia tregon për momentet e caktimit të tij në krye të Divizionit V nga komisari i Shtabit të Përgjithshëm, Enver Hoxha, shumë njerëz do të zbulojnë misionin e fshehtë që do të kishte Divizioni V dhe VI në mobilizimin dhe ekzekutimin e kryengritësve kosovarë.

 

Ndër të tjera, në librin e tij “Jeta ime”, Alia shkruan se urdhri i erdhi nga Enver Hoxha, ku i kërkoi që të kryente më së miri këtë detyrë pasi ky mision kishte një rëndësi të veçantë politike. Çfarë ka dashur të nënkuptonte Enver Hoxha me “rëndësinë e veçantë politike”? A mos vallë ky mision ishte një ndër nderet e diktatorit Hoxha në shërbimin ndaj Jugosllavisë?

 

Këto përgjigje duhet t’i japë Ramiz Alia, i cili refuzon gjithmonë të hedhë dritë në prapaskenat e miqësisë së udhëheqësve shqiptarë dhe atyre jugosllavë.

 

Një pjesë e bisedës midis Enver Hoxhës dhe Ramiz Alisë e shkruar nga ky i fundit në librin “Jeta ime”

 

Enver Hoxha: Ti je caktuar si Komisar Politik i Divizionit V, që bashkë me divizionin VI do të vazhdojnë ndjekjen e ushtrisë fashiste në territorin jugosllav.

 

Ramiz Alia: Puna si Komisar Politik më trembte për mungesë përvoje dhe për moshën e re që kisha në atë kohë.

 

Enver Hoxha: Partia ka besim tek ti se do ta kryesh më së miri këtë detyrë. Mbështetu tek shokët dhe bashkë me to, që komandat dhe shtabet të kryejnë me nder misionin e madh që u është besuar. Vendimi për dërgimin e dy divizioneve tona për të ndjekur ushtrinë gjermane edhe në Jugosllavi ka rëndësi të veçantë politike. Kështu ne ndihmojmë popujt vëllezër të Jugosllavisë për çlirimin e tyre nga fashizmi.

 

Pse u zgjodh Ramiz Alia?

 

Shumë pikëpyetje janë ngritur se përse Ramiz Alia do të ishte njeriu adapt për kryerjen e këtij misioni. Pa asnjë hamendësim, por bazuar në të vërteta historike, Ramiz Alia nuk është shqiptar në gjak. Nga pema gjenealogjike atërore konstatohet se Ramiz Alia ka atësi serbo-boshnjake. E ëma erdhi në Shkodër në fillim dekadën e dytë të shekullit të kaluar. Gjithashtu, Ramiz Alia kurrë në jetë nuk përmend origjinën e vet, të familjes, farefisit në kujtimet e shumta.

 

Pra, as ardhja dhe as hapat sistematike të Ramiz Alisë në jetë nuk janë një okazion human, por një program i cipuar i shërbimeve jugosllave të asaj kohe. Si pinjoll besnik i gatuar që në embrion me antishqiptari, agjenti serb Alia i infiltruar përmes lëvizjes komuniste, antinazifashiste u bë promotor i deshqiptarizmit të Kosovës dhe ndihmëtar i instalimit të kolonëve serbo-boshnjak.

 

Ramiz Alia mohon të ketë dijeni se ç’ka ndodhur natën e 31 marsit 1945, duke mohuar kështu edhe se ishte në dijeni që kosovarët e mobilizuar nga çetat partizane shqiptare iu dorëzoheshin atyre jugosllave, ku i priste fundi i hidhur i eliminimit fizik. Duke kërkuar në arkivën qendrore të Shqipërisë rreth ngjarjeve të vitit 1945 vihet re eliminimi i dokumenteve zyrtare që kompromentonin udhëheqësit shqiptarë të kohës përgjatë regjimit komunist.

 

Në arkivën qendrore të Shqipërisë është një terr informacioni përsa i përket periudhës shkurt-qershor të vitit 1945 për letërkëmbimet midis Shtabit të Përgjithshëm dhe dy divizioneve V dhe VI të forcave UNÇSH të dërguara në Kosovë.

 

Nga kërkimi i gjatë në këto arkiva, Gazeta “Rilindja Demokratike” ka bërë të mundur gjetjen e disa dokumenteve ku tregojnë urdhrat që vinin nga Shqipëria për në Kosovë dhe anasjelltas.

 

Menjëherë pas marrjes së detyrës si Komisar Politik i Divizionit V, i cili u çua me misionin “politik” të Enver Hoxhës, Ramiz Alia filloi të kërkonte mendime nga Shtabi i Përgjithshëm për mënyrën e kryerjes në përpikmëri të detyrave të ngarkuara në kryerjen e misionit si dhe të jepte informacione për ngjarjet e ditës gjatë qëndrimit të tij në Kosovë.

 

Në letrën drejtuar Shtabit të Përgjithshëm në datën 3 mars 1945, Alia informon udhëheqësin e UNÇSH, Enver Hoxhën se në datën 7 të po këtij muaji, ai dhe forcat e divizionit të tij do të niseshin drejt Novi Pazar-it dhe Mitrovicës. Por ai nuk shkruan se sa do të zgjasë misioni i tij në Mitrovicë.

 

Kjo mbetet e vetmja letër që ekziston në arkivat e shtetit për muajin mars të vitit 1945 nga të tjerat që janë eliminuar nga regjimi komunist për të zhdukur çdo provë që konpromenton lidhjen e Masakrës së Tivarit me udhëheqësit e Partisë Komuniste shqiptare.

 

Letra dërguar Shtabit të Përgjithshëm nga Ramiz Alia dhe Rahman Parllaku (Komandant i Divizionit V) 3 mars 1945

 

Komandës së Përgjithshme

 

Sipas urdhërit të Komandës së Përgjithshme jugosllave përcjellë me anë të korpusit të II jugosllav, forcat e divizionit tonë po lëvizin në drejtim Novi Pazar, Mitrovicë. Lëvizja do të fillojë në datën 7.3.1945 në mëngjes. Për lëvizjen e forcave tona u morëm vesh me mjekët dhe ramë dakord me qenë se nuk lëvizjen Tonë??, jemi marë vesh edhe me Divizionin VI, i cili do të vendoset në Vuçiternë e rrethe.

 

Nga divizioni i V Rahman e Ramis.

 

Për historianin Beqir Meta “kjo është një masakër që u krye dhe u projektua nga forcat jugosllave dhe përgjegjësia e krimit sigurisht mbetet tek komunistët jugosllavë, ushtria dhe organet e sigurimit të Jugosllavisë”.

 

Por sipas tij, “fatkeqësia është se qeveria shqiptare e asaj kohe ishte në dijeni të ngjarjes, pasi ata kaluan në territorin shqiptar dhe nuk bëri asnjë gjë për të penguar këtë masakër të tmerrshme”.

 

I pyetur nëse autoritetet shqiptare të kohës kanë bashkëpunuar në këtë ngjarje, Meta thotë se, informacionet historike dokumentojnë se regjimi komunist ka qenë në dijeni, dhe sipas tij, “dijenia përbën bashkëpunim, kur kalon brenda territorit tënd politik”.

 

“Ata kaluan në territorin politik të Shqipërisë, sigurisht me lejen dhe miratimin e qeverisë shqiptare dhe shkuan deri te ekzekutimi, për të cilën sërish qeveria e kohës ishte në dijeni të plotë. Ky është akti i bashkëpunimit si rezultat i nënshtrimit politik ndaj udhëheqjes komuniste jugosllave”, tha Meta.

 

Shteti shqiptar i kohës, sipas Metës, “jo vetëm që nuk është interesuar për zbardhjen e ngjarjes, por e ka mbuluar me këmbëngulje, sepse i binte një përgjegjësi e madhe”.

 

Ndërkohë, Meta informoi se ka edhe shumë fakte dhe dokumenta të tjera, ku provohet se forcat shqiptare në Jugosllavi janë angazhuar në një lloj lufte civile me shqiptarët përtej kufijve.

 

Sipas tij, “forcat partizane të Ushtrisë Nacional Çlirimtare, në etiketën e luftës kundër reaksionit, janë angazhuar, duke ‘pastruar’ terrenin që forcat serbe të bënin riokupimin dhe ripushtimin e Kosovës, në 1945″.

 

“Ka dokumenta në arkivat shqiptare dhe do të ketë në të ardhmen studime shumë serioze edhe botime për këtë çështje. Ne tani mund të themi se ka ekzistuar ky fenomen, por se çfarë konkretisht, në çfarë datash dhe vende kanë ndodhur ngjarjet, këto do të dalin dhe do të vërtetohen me dokumenta”, tha Meta.

 

Ai informoi se, në kuadrin e botimit “Historia e shqiptarëve gjatë shekullit XX-të” do të zbardhet edhe kjo çështje, duke gjetur një zgjidhje shkencore. “Ne nuk duam që këtë çështje, që është tashmë çështje shkencore, ta kthejmë në një debat politik. Kjo është e rëndësishme, sepse institucionet tona janë institucione kërkimore”, tha historiani Meta.

 

I pyetur nëse këto dokumente do të vendosen në dispozicion të komisionit hetimor për zbardhjen e Masakrës së Tivarit, Meta tha se deri tani nuk ka asnjë lloj kërkese nga komisioni hetimor parlamentar.

 

“Nëse do të ketë një kërkesë të tillë, ne do të japim informacionin e duhur dhe të kualifikuar shkencor, sigurisht në bazë të rregullave shtetërore dhe duke ruajtur natyrën dhe fizionominë kërkimore të Institutit, pa prekur lirinë akademike dhe parimet themelore në organizimin e këtyre institucioneve”, tha Meta. Drejtori i Institutit të Historisë zbardh për ATSH-në një tjetër ngjarje makabre, ku sipas tij, “qeveria shqiptare ka qenë krejtësisht bashkëpunëtore dhe autore e krimit”.

 

“Unë kam zbuluar një dokument tjetër në arkivin e Ministrisë së Jashtme, që nuk ka të bëjë me Masakrën e Tivarit. Në prill të vitit 1945, autoritetet shqiptare kanë mbledhur rreth 1 mijë kosovarë në Shqipërinë e Mesme, kryesisht në Tiranë, Durrës, Lushnje, Kavajë dhe i kanë dorëzuar ata te organet e UDB-së në Tiranë, në prill të 1945″, tha Beqir Meta.

 

Ai kujton se, ministër i Brendshëm në atë kohë ka qenë Haxhi Lleshi. Sipas Metës, “UDB-ja i ka marrë këta persona me pretendimin se do t’i çonte në Jugosllavi për t’u paraqitur para gjykatave jugosllave dhe i ka ekzekutuar në grupe brenda territorit shqiptar”.

Meta thekson se, “kjo ngjarje nuk ka të bëjë me Masakrën e Tivarit, por është një krim i rëndë që implikon drejtpërdrejtë udhëheqjen komuniste shqiptare të asaj kohe për ekzekutimin e 1 mijë viktimav (mos vallë këtu fshihet pikërisht një aspekt i pretendimit tonë, por që është fshehur me djallëzi dhe tani del në dritë për të zvogëluar përmasën e krimit antishqiptar të komunizmit enverist? GH).

5 – Intervista me disa politikanë dhe refleksionet mbi pretendimet e tyre:

Ana tjetër e medaljes: Masakra e Tivarit dhe… flet Hysni Milloshi, kryetar i PK

RAMIZ ALIA, TRADHTAR I REVOLUCIONIT, JO VRASËS I TIVARIT

Flet Kryetari i Partisë Komuniste, shoku Hysni Milloshi

Nga, Albert ZHOLI

( dërguar redaksisë së Radio Projektit 21, Danimarkë )

 

Ka mëse një muaj që në shtypin shqiptar, për cdo ditë shkruhet për Masakrën e Tivarit.

 

Për këtë masakër midis të tjerëve akuzohet dhe ish udhëheqësi i fundit komunist dhe Presidenti i parë pluralist Ramiz Alia. Për këtë masakër ka mendime të kundërta. Një mendim krejt ndryshe përcjell dhe Kryetari I Partisë Komuniste sh Hysni Milloshi. Në këtë intervistë ai jep mendimin e tij për Ramiz Alinë, Sali Berishën, Pandeli Majkon, Enver Hoxhën, Haxhi Lleshin, Titon, Vukmanoviç Tempon etj..në lidhje me këtë masakër…

 

*Zoti Hysni, Parlamenti shqiptar ka krijuar një komision hetimor për Masakrën e Tivarit? Cili është mendimi juaj?

 

(Shoku, qesh). Po, më 15 Korrik parlamenti ynë – më saktë gjysma e tij – tregoi, ashtu si edhe herë të tjera ka treguar, se mbetet konseguent në masakrimin e të vërtetave historike të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare dhe, ashtu siç u shpreh deputeti Gramoz Ruçi, “për inat të vjehrrës komuniste shkon të flejë me mullixhijtë serbë”. Po mbushen plot 20 vjet që kur Sali Berisha dhe shpura e tij, me dashje apo pa dashje, të rreshtuar nën flamurin e antikomunizmit, i kanë shërbyer flamurit serb. Presidenti Tadiç dhe parlamenti serb gjykoj se po tregohen tepër mosmirënjohës ndaj shërbimeve të dikatorit shqiptar, duke vonuar ngritjen e monumentit të tij në Beograd, ose të paktën shpalljen si fillim akademik nderi të Akademisë serbe. Vlerat e diktatorit Berisha në shërbim të Serbisë nuk janë më të pakta se ato të akademikut serb Çubriloviç.

 

*Ju zbrazni qysh në fillim kritika mbi kryeministrin Berisha, po ndërkohë edhe socialisti Majko, ish kryeministër, duke folur për këtë çështje, atakon Enver Hoxhën dhe komunistët shqiptarë në një intervistë për “Gazeta Shqiptare”. E kini lexuar atë intervistë?

 

E kam lexuar intervistën megallomane të Pandeli Majkos, i cili na paraqitet një nxënës shumë i keq i diktatorit Berisha. Mendoj se nuk mund të pritet ndonjë paraqitje tjetër më dinjitoze prej “orakullit” Majko. Ai është ushqyer me misër e kashtë artificiale në stallën e Fatos Nanos dhe, në lojën e kumarit që bënte zoti Nano, Pandi na u gdhi një ditë prej ditësh kryeministër i Shqipërisë. I ngujuar në delirin e madhështisë prej ish kryeministri, ky tashmë e sheh Botën nga lart, kërkon të na imponohet si profet e udhëheqës kombëtar. Ky Enver Hoxhën dhe Josif Broz Titon, dy udhëheqës kundërshtarë, por me peshë në histori, i sheh e i konsideron me mendjelehtësi proverbiale si të ishin, bie fjala, Erion Braçe dhe Erion Veliaj. Pandi, akoma në fazën e foshnjës, që e vënë në gjumë me përralla, na shfaqet në këtë intervistë si njeriu që paska zbuluar diplomacinë e fshehtë midis Enver Hoxhës dhe Josif Broz Titos, e cila paska “qenë rindërtuar mbi një bazë kontraktuale”. Një akuzë e re kjo ndaj Enver Hoxhës. Pandi ndoshta e ka lexuar bisedën midis Enver Hoxhës dhe ambasadorit Lik Seiti duke ngrënë akullore dhe s’ka kuptuar asgjë prej saj. Absolutisht asgjë. Këta janë udhëheqësit socialistë: foshnja të sëmurë me autizëm. Prandaj edhe në fushata elektorale diktatori Berisha s’ka nevojë të lodhet shumë me ta. Këta udhëheqës delirantë e autikë Berisha i mund me shurrë.

 

*Zoti Majko i ka konsideruar bashkëpërgjegjës komunistët shqiptarë e ata jugosllavë për Masakrën e Tivarit. Cili është mendimi juaj?

 

Po, po, prokurori dhe gjykatësi politik Majko i cilëson si bashkëpërgjegjës si komunistët shqiptarë e si ata serbë, gjë që do të thotë se të njëjtën përgjegjësi që mbante Shtabi Jugosllav i Titos mbante edhe Shtabi Shqiptar i Enver Hoxhës, sepse, sipas Majkos, “komunistët shqiptarë dhe ata jugosllavë ishin aleatë të Luftës së Dytë Botërore”. Sipas filozofisë Majko, meqënëse ne gjatë kësaj lufte ishim aleatë edhe me anglezët, Enver Hoxha dhe Çërçilli mbajnë të njëjtën përgjegjësi për masakrën e Athinës që organizoi ky i dyti në kryeqytetin helen. Ja deri ku mund të arrijë marrëzia! As shakaxhiu Majko, as diktatori Berisha nuk janë e as nuk do të jenë ndonjëherë në gjendje të gjykojnë Enver Hoxhën dhe komunistët e luftës. Enver Hoxha e kishte kokën plot me Diell Kombëtar dhe zemrën me stuhi revolucionare, ndërsa armiqtë e tij – politikanët e ditëve tona – me myk antikombëtar kokën dhe helm antikombëtar zemrën. Me oreksin për të nxirë të vërtetën, në një farë mënyre, ata i shërbejnë padashur asaj. Ka një thënie të shkrimtarit amerikan Etleri Uilliam Çening: Asgjë nuk i ndihmon fitores së të vërtetës se sa kundërshtimi i saj.

 

*Në bisedën me ambasadorin Lik Seiti mësohet se Enver Hoxha nuk e mbështeste idenë e Kosovës Republikë.

 

Po, është e vërtetë. Enver Hoxha kishte qëllime të tjera për Kosovën në atë kohë, që nuk i kupton zoti Majko, ose i kupton, po ia do puna të bëjë lojën e bretkocës që ëndërron të bëhet shqiponjë. Enveri s’ka qenë për dy Republika Shqiptare e dy shtete shqiptarë, siç nuk kanë qenë as Bajram Curri e gjenerata e tij. Ka qenë për bashkimin e saj me Shqipërinë. Kjo është e vërtetë, që, sipas Ciceronit, e mbron veten fare lehtë. Që Enveri ish për dy republika shqiptare nuk u mësua për herë të parë nga leximi i bisedës me Lik Seitin. Kjo është thënë edhe më parë nga vetë bashkëshortja e tij. Enveri është pajtuar me kërkesën “Kosova Republikë” në rrethana të tjera, të vitit 1981. Gjithësesi kjo është temë më vete dhe nuk mendoj se ka lidhje me Masakrën e Tivarit, për të cilën kërkohet të hidhet dritë duke mbjellur natë. Dy injorantë historikë si Berisha e Majko, apo një komision i urdhëruar nga diktatori, s’kanë për qëllim të ndriçojnë Masakrën e Tivarit, por të nxijnë heroizmin partizan dhe Partinë Komuniste që drejtonte luftën.

 

*Kush mund të hidhte dritë sipas jush?

 

Mbi Masakrën e Tivarit mund të hidhte dritë të plotë Fadil Hoxha, udhëheqësi numër Nji i Kosovës në atë kohë, por edhe më vonë. Por diktatori Berisha, një ngatërrestar e demagog pa kufi, e ngre këtë çështje kur edhe Fadil Hoxha ka vdekur. Është jashtë çdo dyshimi se diktatorin Berisha nuk e zë fort halli për të masakruarit në Tivar, po, si hakmarrës i paduruar që është dhe mjeshtër shashkash për të larguar vëmendjen nga problemet e ditës, kryesisht nga komisioni hetimor për zgjedhjet e 28 Qershorit, korrupsioni galopant i qeverisë së tij, si dhe borxhet kolosale ku e ka futur financën, bën një kapërcim spektakolar e hidhet krejt papritur tek Masakra e Tivarit, me synimin të vrasë shumë zogj me një gur. Kështu ky fyen edhe popullin kosovar dhe shtetin e tij.

*Përse e fyen popullin dhe shtetin e Kosovës?

Sepse i takon popullit të Kosovës të interesohet i pari për bijtë e vet. Kanë kaluar 65 vjet dhe ende po flitet me hamendje për numrin e të masakruarve. Dikush thotë se shifra varion kështu e dikush varion ashtu. Kanë qenë njerëz, kanë patur nëna e baballarë, vëllezër e motra në Kosovë. Shifra duhej të ishte e saktë, me emër, atësi, mbiemër, vendlindje, asnjë më pak e asnjë më shumë. Në shënimet e mia për këtë ngjarje është shifra diçka mbi 500 vetë, ndërsa flitet se kanë qenë 4 – 5 mijë vetë. Historiani Pëllumb Xhufi përmend shifrën 4 mijë pa iu referuar asnjë dokumenti. 65 vjet kanë qenë mjaft për të verifikuar shifrën ekzakte të atyre djemve të pajafshëm që ranë viktimë e planeve serbe në prag të fitores mbi fashizmin. Kosova ka sot një parlament. Diktatori Berisha e anashkalon atë si të jetë ndonjë parlament derdimenësh dhe injorantësh, që s’janë në gjendje të hulumtojnë në histori për të rënët e tyre, kur në të vërtetë parlamenti kosovar ka figura dinjitoze patriotësh të arsyeshëm, që për fat të keq nuk i gjen në parlamentin shqiptar. Kosova e ka një Euleks mbi kurriz, s’ka nge të mbajë edhe Berishën me bëmat e tij absurde. Nëse dëshiron të mbulohet me turp, le t’ua bëjë parlamenti i Kosovës gjyqin dy divizoneve tona që luftuan me heroizëm legjendar në tokën e saj e më gjerë, duke i falë gjakun e 600 herojve e heroinave. Kosovarët, po të kenë fakte, le të flasin edhe për Ramiz Alinë, t’ia bëjnë gjyqin në mungesë, ndërsa diktatorit Berisha s’i mbetet gjyq për t’i bërë, se ia bëri njëherë, e kishte në bankën e të akuzuarve Ramizin, ku mund ta pyeste edhe për masakrën e Tivarit.

*Kryeministri e ngarkon me përgjegjësi direkte Ramiz Alinë në Masakrën e Tivarit. Sa është, sipas jush, përgjegjësia e Ramiz Alisë?

Ramiz Alia ka përgjegjësi të tjera para historisë. Ramiz Alia është tradhtar i Revolucionit, jo vrasës në Masakrën e Tivarit. Pra s’ka përgjegjësi. As Ramizi e as shtabi partizan i divizionit të tij. Ushtria jugosllave ndodhej nën komandën dhe urdhërat e Titos e jo të Ramiz Alisë. Komisari Ramiz Alia, ashtu si rreth 10 mijë partizanë të tjerë që luftuan për qëllime kombëtare në Kosovë, e ka kryer me nder e lavdi detyrën e tij. Nëse diktatori Berisha e parlamenti i tij kanë zbuluar ndonjë dokument se 19 vjeçari Ramiz Alia komandonte më 1945 ushtrinë partizane jugosllave, atëherë Ramizi meriton të arrestohet, në të kundërtën, meriton të arrestohet diktatori Berisha për shpifje dhe abuzim kriminal me postin e kryeministrit kundër ushtrisë partizane të Enver Hoxhës, aleate me Ushtrinë e Kuqe të Stalinit, Ruzveltit dhe Çërçillit, që, si asnjë ushtri tjetër në Europë, e çliroi Atdheun me forcat e veta.

*Po nuk duhet harruar se Ramiz Alia ishte komisar i divizionit kur ndodhte Masakra e Tivarit.

Ramiz Alia ishte komisar i një divizioni shqiptar internacionalist, jo komisar i Jugosllavisë. Edhe Asim Vokshi ishte një farë komisari internacionalist në Luftën e Spanjës. Mos u dashka shpallur përgjegjës për vrasjet që bënte “Kolona e Pestë” dhe krimet e tjera të gjeneralit Franko? Ramiz Alia ishte komisar divizioni, por s’kishte të drejtë urdhëri për vrasje e për therje. Të drejtën për dhënien e urdhërave e kishte komandanti. Dhe komandant ka qenë Rrahman Parllaku. Përse diktatori Berisha nuk akuzon komandantin, po akuzon komisarin? Ramiz Alia si komisar nuk mbante as përgjegjësi partiake, sepse me punët e partisë merreshin zëvendëskomisarët. Nga ana tjetër, përse drejtohen shigjetat e Jupiterit vetëm mbi Ramiz Alinë, kur në Kosovë vepronin dy divizione shqiptare? Dhe ja katër personalitetet kryesorë që drejtonin dy divizionet tona: Gjin Marku, Njazi Islami, Rrahman Parllaku, Ramiz Alia. Në këtë katërshe më i riu si në moshë si në detyra të larta ishte Ramiz Alia. Tre të tjerët, sidomos gjeneral Gjin Marku, kishin kryer detyra të larta edhe më parë. Dhe ata, sipas logjikës, duhet të hetoheshin e gjykoheshin të parët po të kish arsye për të hetuar. Por ja që ndodh e kundërta. Shigjetohet Ramizi që të denigrohet ushtria partizane dhe Enveri si Komandant Suprem i saj. Enver Hoxha i madh nuk i çoi komandantët e komisarët të vrisnin kosovarët, po t’i ngrinin masivisht në luftë kundër gjermanëve, sepse reaksioni serb do të dëshironte që kosovarët të mos luftonin, apo të implikoheshin me gjermanët, që pastaj ta kishte shumë më të lehtë çfarosjen e tyre e spastrimin etnik. Enver Hoxha, që kishte aftësitë të shihte përtej hriozontit, kishte në vëmendje çështjen madhore të vetëvendosjes së popullit kosovar, e cila as që mund të diskutohej nëqoftëse kosovarët nuk do të luftonin kundër fashizmit sipas parimeve të Kartës së Atlantikut. Në emër të këtij qëllimi PKSH dhe Enver Hoxha nuk mbollën retorikë në erë, po e mbollën tokën kosovare shqiptare me gjakun dhe jetën e 600 dëshmorëve partizanë, që i përzierë me gjakun e shqiptarëve të Kosovës, t’u jepte të drejtën legjitime shqiptarëve të kërkonin respektimin e parimit të vetëvendosjes deri në shkëputje e të realizohej ideali i Bashkimit të Atdheut, ai ideal për të cilin qe mbledhur edhe Konferenca e Bujanit. Rrahman Parllaku, komandant divizioni ku Ramizi ishte komisar, është gjallë, po edhe deklarata e tij është e filmuar kur ka folur se çfarë i thanë Dali Ndreu e Hysni Kapo në emër të PKSH e Enver Hoxhës në fshatin Linzë për qëllimet e divizioneve tona në Kosovë. Enver Hoxha i madh nuk çoi kushërijtë e tij të komandonin dy divizionet tona në Jugosllavi, po zgjodhi kuadro me afërsi më të forta shpirtërore me krahinën e Kosovës. Në katërshen kryesore që përmenda, tre janë veriorë dhe vetëm njëri nga jugu. Komandatët ishin të dy veriorë. Rrahman Parllaku, si lumian, ishte pothuajse kosovar, sepse krahina e Lumës shtrihet edhe në Kukës, edhe në Kosovë. Siç thashë, sipas akuzave të diktatorit Berisha, duhet të besojmë që Ramiz Alia më 1945 ishte Komandanti Suprem i Jugosllavisë dhe Josip Broz Tito një adjutant i tij. E vërteta e Masakrës së Tivarit është krejt ndryshe nga ajo që paraqitet sot për qëllime politike.

*Cila është e vërteta në këndvështrimin tuaj?

E vërteta lakuriq është kjo: Në Mars të vitit 1945 kaluan nëpër Shkodër mbi 500 kosovarë me destinacion Malin e Zi, ku, sipas urdhërit do të luftonin kundër forcave gjermane. Siç shprehet edhe historiani Pëllumb Xhufi, ata nuk kaluan ilegalisht në Shqipëri. Me ta ka marrë takim Shefqet Peçi, komandant divizioni në Shkodër, i cili u ka folur për luftën kundër pushtuesve gjermanë dhe miqësinë shqiptaro – jugosllave. Pastaj kosovarët janë nisur në drejtim të Oblikës e janë hedhur në Mal të Zi. Kur janë shtruar atje të hanin bukë, komanda serbo – malazeze që shoqëronte kolonën, pasi ka zënë pozicionet e duhura, ka hapur zjarr mbi ta. Rreth dhjetë kosovarë të mbijetuar mundën të kalojnë kufirin dhe t’u dorëzoheshin forcave tona tek Ura e Bunës në Shkodër. Pranë tyre ka shkuar me urgjencë Shefqet Peçi dhe i ka marrë në pyetje. Ata kanë treguar ngjarjen e hidhur. Kush e ka njohur Shefqet Peçin e di se si i ndizeshin rrufetë në gjak në momente të tilla. Të nesërmen Shefqet Peçi ka marrë takim në Shkodër me një sekretar të KQ të Malit të Zi, i cili ishte transferuar si sekretar politik në Kosovë në vend të Miladin Popoviçit, që u vra prej Titos e Rankoviçit. Pyetjes plot revoltë për masakrën, malazezi i është përgjigjur se kosovarët u gjendën të rrethuar nga forcat e Mihailloviçit. Shefqet Peçi, bazuar në realitetin e treguar nga kosovarët e mbijetuar, e ka kundërshtuar egërsisht versionin e malazezit, është larguar prej tij pa i dhënë dorën dhe ka vënë menjëherë në dijeni Shtabin e Përgjithshëm të ushtrisë shqiptare. Më 15 Prill 1945 Shefqet Peçi është thirrur direkt nga Enver Hoxha, ku është pyetur për këtë çështje. Biseda është bërë kokë më kokë. Shefqet Peçi edhe në këtë bisedë e ka hedhur poshtë versionin e Mihailloviçit.

*Sipas jush versioni se kosovarët u vranë nga forcat e Mihailloviçit s’ka kurrëfarë baze të vërtetë?

Aspak. 500 kosovarët u vranë pabesisht nga serbo – malazezët sipas strategjisë së tyre të çfarosjes. Duhet kujtuar se kosovarët ishin të shoqëruar nga oficerë serbë dhe malazezë. Atëherë si mund të besohet që plumbat e Mihailloviçit binin si me magji mbi kosovarët e jo edhe mbi serbët? Duhet kujtuar se pas 45 vjetësh vetë serbët e mohuan versionin e parë të vrasjes së kosovarëve nga Mihailloviçi dhe deklaruan në vitin 1989 se këta kosovarë kishin organizuar një kryengrtitje kundër shtetit jugosllav. I revoltuar nga kjo propagandë e poshtër serbe, Shefqet Peçi, që e kish jetuar ngjarjen, më 4 Nëntor 1989 i drejtohet shtetit shqiptar me një deklaratë për të vërtetën e Masakrës së Tivarit. Duhet kujtuar se Shefqet Peçi, edhe në muajt Tetor – Nëntor 1944, kur luftonte në Gjakovë e Prizren, njoftonte me shkrim komandantin e komisarin e koorpormatës së Parë nga e cila varej, përkatësiht Dali Ndreun dhe Hysni Kapon, se në “ushtrinë jugosllave mungon një vijë politike për vëllazërimin e popujve”, se serbët e malazezët sillen keq me kosovarët muhamedanë, që arrestohen e burgosen pa asnjë shkak dhe se “po të mos merren masa të prera në mënyrë bolshevike, punët do të shkojnë keq e më keq”. Duhet kujtuar se ky Shefqet Peçi, që thosh të vërtetën për keqtrajtimin e kosovarëve në përgjithësi dhe Masakrën e Tivarit në veçanti, arrestohet më 1995 me urdhër të Sali Berishës dhe vdes në grevë urie. Ju mund të thoni se Shefqet Peçi u arrestua për problemin e Buzëmadhes së Kukësit. Po Haxhi Lleshi, që arrestohet në të njëjtën kohë, për çfarë u prangos? Për të nuk u shtrua problemi i ndonjë Buzëmadheje gjatë luftës. Dihet se gjatë luftës, për shkak të konflikteve që Haxhi Lleshi kishte me Vukmanoviç Tempon, shtabi jugosllav me Titon në krye kërkonte eleminimin e tij. Atë që nuk e bënë dot serbët me Titon më 1944 – 45 e bëri Sali Berisha më 1995. Kësisoj Tirana nxinte e Beogradi qeshte. Edhe tani parlamenti e Berishës nuk bën gjë tjetër veçse nxin Tiranën e lyen më bojë të bardhë Beogradin. Duke shpallur të implikuar në Masakrën e Tivarit shqiptarin Ramiz Alia parlamenti shqiptar u lan duart e përgjakura serbëve. Ky është një krim i madh. Ramiz Alia, në emër të shoqërisë që ka patur me Heroin e Madh Manush Alimani, në emër të 600 herojve e heroinave që ranë heroikisht nga radhët e divizioneve shqiptare në Jugosllavi, duke qenë se jetën e ka jetuar dhe s’ka çfarë humbet më, ka rastin të rizgjojë rininë partizane e ta hedhë në gjyq parlamentin shqiptar, për t’i treguar Botës e brezave që vinë përse Hauzdingët e sotëm shqiptarë kanë mobilizuar tërë forcat dhe energjitë e tyre të Ferrit për të dhunuar e ngulur bajonetën në zemër lavdisë së Ushtrisë Partizane Shqiptare siç bënte gjermani Hauzding në një qeli të Shkodrës kur pas 27 ditë torturash i çante zemrën me bajonetë Manush Alimanit. Kjo është masakër që duhet denoncuar energjikisht, edhe nga populli, sa nuk është tepër vonë. Kur hesht populli, tirani i vret të shkuarën dhe të ardhmen, me ëndrrën që t’i përdorë njerëzit si përdornin baronët e plantacioneve skllevërit zezakë.

*Parlamenti ka ngritur një komision hetimor. Hetimi është diçka e drejtë.

E drejta e hetimit kundër një shqiptari në këtë rast vë në dyshim padrejëtsinë makabre serbe, prandaj ky do të hyjë në histori si një komision kriminal. Nga ana tjetër, komisioni i ngritur nuk mund të konsiderohet komision parlamentar përderisa anëtarët e tij i përkasin vetëm një partie, e cila s’ka marrë shumicën e votave të 28 Qershorit 2009. Një parti e vetme në pluralizëm, që ka ardhur në pushtet falë një koalicioni me mercenarë shumëpartiakë, nuk e ka të drejtën të marrë vendime e të bëjë hetime në emër të popullit. Sot Kosova ka parlamentin e vet. Nëqoftëse ky parlament me Jakup Krasniqin në krye do të ngrinte një komision hetimor për Masakrën e Tivarit e gjatë hetimit ky të zbulonte se përgjegjësia s’ka qenë plotësisht e serbëve, po edhe e partizanëve shqiptarë, atëherë parlamenti shqiptar duhej të preukopohej e të hetonte në ka apo s’ka të drejtë pala kosovare. Komisioni i ngritur, që padrejtësisht quhet parlamentar, nuk pasqyron të drejtën hetimore, po të padrejtën diktatoriale. Shtrohet pyetja: a do të ngrihej ky komision nëqoftëse Ramiz Alia nuk do të mbështeste grevën 19 ditore të socialistëve, që, për hir të realitetit, ishte e drejtë e madhështore, ku të dyqind grevistët u mbështetën nga qindra mijëra shqiptarë, por që mjerisht e hëngri për darkë “Krokodili” i Strasburgut? Jo, nuk do të ngrihej. Në inat e sipër, produkt i një shpirti hakmarrës dhe i një demoni diktatorial, Saliu nxehet, papritur i vjen në kujtesë se ka ndodhur një masakër në Tivar dhe akuzon me gjuhën e xhelatëve serbë të Rankoviçit Ramiz Alinë. Atë Ramiz Ali që e kishte ngritur në qiell me gjuhën e Enver Hoxhës në një miting më 12 Dhjetor 1990: “Mirënjohja jonë e madhe, padyshim shkon së pari tek presidenti, shoku Ramiz Alia, i cili me një mençuri të madhe, po me atë guxim që udhëhoqi njësitë e mëdha të ushtrisë sonë në betejat çlirimtare, udhëhoqi vendin tonë në betejat e reja për demokratizimin e Shqipërisë”. Me këto fjalë gjëmonte komunisti Berisha më 12 Dhjetor 1990. Duhet kujtuar, se kur e ka fjalën për njësi të mëdha partizane, ai kishte parasysh Kosovën, sepse brenda territorit shtetëror Ramiz Alia nuk pati udhëhequr njësi të mëdha. Për herë të parë në krye të njësive të mëdha ai u vu me urdhër të Enver Hoxhës në Dhjetor të vitit 1944. Komandanti suprem e emëron komisar politik të Divizionit të Pestë Sulmues që do të vepronte në Jugosllavi tok me Divizionin e Gjashtë. Në këtë periudhë, po sipas Sali Berishës, komisari Ramiz Alia nuk paska udhëhequr me lavdi formacione të mëdha partizane në Kosovë, por paska përgjakur duart me Masakrën e Tivarit!!!

*Ju këmbëngulni se Ramiz Alia s’ka asnjë përgjegjësi për masakrën e Tivarit, në të njëjtën kohë ju e cilësoni Ramiz Alinë tradhtar të Revolucionit. A nuk po bëni afërsisht të njëjtën gjë që bën Berisha lidhur me Ramiz Alinë?

Unë dhe Sali Berisha nuk po bëjmë të njëjtën gjë. Së pari, kur Sali Berisha e shpallte Ramiz Alinë Hero të revolucionit demokratik, unë, si shumë të tjerë, e shpallja Ramiz Alinë tradhtar të Revolucionit popullor. Vlerësimet tona lidhur me këtë figurë historike ishin krejt të kundërta. Për Sali Berishën Ramizi ishte Hero, sepse vendosi pluralizmin politik, që do ta çonte vendin nga diktatura e proletariatit në diktaturën e Sali Berishës. Për mua ishte tradhtar pikërisht se bëri një gjë të tillë. Kur turmat e popullit kërkonin dorëheqjen e tij si president, kur ushtria kërkonte gjithashtu dorëheqjen e tij si komandant i përgjithshëm, Ramiz Alia himnizohej nga Sali Berisha, Sabri Godo dhe kundërrevolucionarë të tjerë, sepse e dinin se pa kalin e Ramiz Alisë nuk e hidhnin dot lumin. Pa rolin vendimtar të Ramiz Alisë Shqipëria nuk do të mund të kalonte kurrë në duart mizore të Berishës, të Fatos Nanos apo të Edi Ramës. Nëse e ashtuquajtura “demokraci” e vendosur më 1990 ishte një fitore e madhe, siç edhe quhet, atëherë arkitekti i saj, Ramiz Alia, meriton një monument në të gjithë qytetet e Shqipërisë dhe në qendër. Mirëpo të gjitha forcat e ashtuquajtura demokratike, që unë i quaj, ashtu siç janë, kundërrevolucionare, e prenë në besë Ramizin, e lanë babanë e pluralizmit politik mes katër udhëve, bile Saliu, që e himnizoi më shumë, e futi në burg. Dhe ashtu si Bonaparti që e vuri vetë mbi krye kurorën e perandorit, Saliu ia hoqi me dhunë Ramiz Alisë kurorën e prijësit të betejave të demokratizimit të Shqipërisë, që vetë ia kish dhënë, dhe e vuri mbi kokën e tij. Tani Saliu po i heq Ramiz Alisë edhe kurorën e udhëheqësit të formacioneve të mëdha partizane që vetë ia reklamoi më 12 Dhjetor 1990 dhe kërkon ta vendosë mbi kokën e tij, prandaj dhe ka marrë rolin e prokurorit dhe gjykatësit politik të luftës partizane. Unë, në emër të së vërtetës, jam i detyruar të mbroj solemnisht të vërtetën, duke deklaruar se Ramiz Alia s’ka kurrëfarë përgjegjësie për Masakrën e Tivarit.

*Po Enver Hoxha dhe Fadil Hoxha a mbajnë përgjegjësi për Masakrën e Tivarit?

E përsëris: Jugosllavët dolën në atë kohë me versionin se masakra u krye nga forcat e Mihailloviçit (por autori nuk e di se ketë pretendim të jugosllavëve pala shqiptare e ka përkrahur dhe propaganduar, shih gazetën Bashkimi, 1946, GH). Megjithatë Enver Hoxha e ka dënuar. Së dyti, Enver Hoxha nuk bënte pjesë në Shtabin jugosllav që të mbante përgjegjësi. Së treti, momentalisht mund të mblidheshin të dhëna rreth të vërtetës, por jo të hapeshin gjyqe të mëdha kur drejtimi kryesor i luftës ishte mbi fashizmin. Së katërti, si Enver Hoxha, si Fadil Hoxha, edhe pas fitores së 9 Majit, edhe pse padyshim e kanë përjetuar me dhimbje e dyshime të mëdha masakrën e Tivarit, s’kishin ç’të bënin, sepse nga njëra anë jugosllavët ia faturuan masakrën Mihailloviçit, nga ana tjetër mobilizuan tërë potencialin e dinakërisë e të pabesisë për t’i eleminuar të dy si udhëheqës. Sipas dëshmive të Milovan Gjilasit, pothuajse njeriu numër dy në Jugosllavi, Enver Hoxha ishte e vetmja pengesë për realizimin e qëllimeve strategjike jugosllave. Enveri thuajse kish mbetur vetëm në udhëheqjen e tij. Ai rrethohej nga shokë të pabesë. Koçi Xoxe ishte një titist sadist dhe marshalli Tito vepronte që ky të zëvendësonte Enverin. Nako Spiru gjithashtu fillimisht e kishte shitur Enverin tek Tito. Buharinisti i njohur Sejfulla Malëshova synonte nga ana e tij rrëzimin e Enverit për të dalë të paktën pas një viti vetë në krye të Partisë dhe i thoshte Petro Markos: “Mos fol një vit, prit edhe një vit”. Europa nga ana e saj komplotonte nëpërmjet grekut Caldaris dhe jugosllavit Moshe Pijade në Paris të copëtohej Shqipëria. Anglo – amerikanët për interesat e tyre vepronin më vete për rrëzimin e regjimit të Enver Hoxhës me dhunë. Bandat ishin maleve. Në OKB nuk pranoheshim. Uria e bukës na kërcënonte. Stalini, që fillimisht njihte vetëm Titon, prandaj udha e Shqipërisë për në Moskë kalonte nga Beogradi, kish nisur të dyshonte, dhe nga njëra anë provokonte në Moskë Milovan Gjilasin: “Përse nuk e gllabëroni Shqipërinë”, që ky të mund të përgjigjej: “Atë duam të bëjmë, shoku Stalin”, nga ana tjetër këshillonte Enver Hoxhën të mos i pranonte divizionet e Titos në Shqipëri dhe informonte Gjergj Dimitrovin se jugosllavët kishin synimin e gabuar ta bënin pjesë të tyre Shqipërinë. Në këtë amulli politike të llahtarëshme, kur hallet e një populli të vogël e fukara si ky i yni ngriheshin gjer në Mars e Jupiter, nuk mund të ish prioritet numër një e vërteta rreth një masakre, sado e dhimbshme, kur e gjithë Shqipëria kërcënohej nga një masakër e përbindëshme për ta zhdukur nga harta e Europës. Të mos ish Enveri me rezistencën e tij hyjnore, me zgjuarsinë dhe largpamësinë profetike përtej horizontit, po dhe me mjeshtërinë e dinakërisë në duel me kundërshtarët dinakë, do kishim marrë fund. Duhet pranuar se Enver Hoxha ishte një lojtar i madh. Në minutat më kritike të amullisë e të ndeshjes, në kthesën e fundit, kur kundërshtari përgatitej të pushtonte qiellin me krahë për fitoren, Enveri e detyronte të bënte autogol dhe dilte vetë i fituar. Enver Hoxha dhe Tito bashkëpunuan gjatë luftës nisur nga qëllime krejt të kundërta. Tito ta bënte Shqipërinë republikë të shtatë, Enveri të bashkonte Kosovën dhe tokat e tjera shqiptare në Jugosllavi me Atdheun. Bashkimi nuk u arrit në rrethanat e tradhtisë titiste që dihen. Enver Hoxha dhe Titua mbetën kundërshtarë të përjetshëm, jo vetëm për divergjenca ideologjike në prizmin marksist – leninist, po mbi të gjitha për çështjen kombëtare. Deklarata e një zagari socialist serb si Pandeli Majko se paska ekzistuar një diplomaci e fshehtë mes Enverit dhe Titos, “megjithëse në librat e historisë dhe në librat e kujtimeve ata janë përpjekur të na thonë se kanë qenë kundështarë dhe armiq”, duhet konsideruar deklarata e një kalamani flokëthinjur dhe nuk meriton gjë tjetër veç fjalëve: Mbete kalama o Pandi! Sa për Fadil Hoxhën mund të them se gjatë luftës ka qenë një komunist i vendosur, trim i madh, që e ka dashur bashkimin e Kosovës me Shqipërinë. Ai s’ka përgjegjësi direkte për masakrën e Tivarit, jo vetëm se nuk bënte pjesë në shtatmadhorinë jugosllave, po sepse serbët edhe Fadil Hoxhës i kishin përgatitur gijotinën. Ai mundi të mbijetojë falë autoritetit që kishte në popull dhe, me sa duket, pas një kohe pati edhe mbështetjen e Titos. Ka të ngjarë që Tito dhe Fadil Hoxha të kenë respektuar njëri – tjetrin. Gjithësesi Fadil Hoxha s’ka qenë kurrë antishqiptar. Fadili, ashtu siç e thotë Enver Hoxha në bisedën me Lik Seitin, ishte një nacionalist shqiptar. Po fjalën e fundit mund ta thonë vetëm kosovarët objektivë.

*Si do ta komentonit përfundimisht komisionin hetimor parlamentar, në shërbim të historisë mbarë kombëtare apo në shërbim të një partie të vetme si PD?

Aspak në shërbim të historisë mbarë kombëtare. As të Partisë Demokratike, e cila me këtë komision vetëm humbet, duke na kujtuar se ka mbetur ajo që ka qenë: Kobure e ndryshkur në duart e një diktatori. Komisioni në fjalë u shërben serbëve. Komisioni hetimor për masakrën e Tivarit tregoi edhe një herë që diktatori shqiptar Sali Berisha ka hyrë në gjak me popullin dhe historinë e kombit të vet. Ai është verior dhe e di çdomethënë të hysh në gjak me një shtëpi, por me sa duket nuk e kupton se çdo të thotë të hysh në gjak me një popull të tërë duke u tallur me luftën dhe gjakun e tij të derdhur për liri e pavarësi. Ky komision nuk i sjell ndonjë shërbim të vërtetë historisë, se tashmë ajo dihet, po, siç thashë, i sjell një shërbim politikës aktuale serbe. Komisoni u krijua mu në prag të orëve kur Gjykata Ndërkombëtare pritej të jepte vlerësimin e vet mbi Pavarësinë e Kosovës. Pikërisht në këto momente parlamenti shqiptar i kumton Botës se nuk kanë vrarë vetëm serbët, por edhe shqiptarët. Po të kish me të vërtetë shpirt kombëtar, ky parlament do të ish dashur të krijojnte ndonjë komision për të hetuar përse kur në Kosovë më 2 Korrik 1990 nënshkruhej deklarata e Kaçanikut, në Shqipëri ndodhnin ngjarjet e ambasadave? Ose, përse PD e PS nuk e mbështetën qysh në krismat e para Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, po pritën sa të flsite Amerika? Ose, pse kor plasi kjo lufët PD-ja bënte thirrje që kjo ushtri të çlironte Shqipërinë nga socialistët e Nanos e jo Kosovën nga xhelatët e Millosheviçit? Ose, pse kur plasi lufta në Kosovë, kosovarët e shkretë blinin armë me lek, kur ato ndodheshin në malet e Shqipërisë, e cila kishte armë për të furnizuar shtatë shtete, jo më një Kosovë të vogël? Aq më tepër kur një pjesë e këtij armatimi kolosal, për hir të realitetit, ishte planifikuar për Kosovën? Ose, pse kur serbët e Milosheviçit organizuan në Kosovë masakrat miliona herë më të llahtarëshme se ajo e Tivarit, Serbia furnizohej me naftë nga Shqipëria? Ose, a ka ekzistuar një plan makabër për të futur ne sherr krahinat e Shqipërisë dhe kush janë autorët që nxisnin këtë urrejtje? Ose, pse e nga cilët individë u planizua masakra e madhe mbi popullin e Jugut më 1997 dhe a ishte rastësi që forcat ushatarke që u komanduan kundër Jugut komandoheshin nga gjeneralë veriorë? Ose, pse nuk u hetua kurrë një deklaratë e ish Ministrit të Mbrojtjes në këtë kohë se dosjet e zeza të shkatërrimit të ushtrisë më 1997 nuk do të hapen kurrë? Kush i mban edhe sot e kësaj dite të mbyllura këto dosje? Ose, pse nuk krijohet një komision hetimor për vrasjen dhe fshehjen e trupit të masakruar të kosovarit Remzi Hoxha prej SHIK-ut shqiptar në kohën kur qeverinë e kish Partia Demokratike dhe SHIK-u ndodhej nën komandën supreme të diktatorit Berisha që ishte President i vendit? Ose, pse është arrestuar në Shqipëri komandanti legjendar Adem Jashari kur diktatori Berisha ishte president? Ose, pse nuk organaizohet komision hetimor për enigmat rreth serbit Fazlliç, që është shtrirë si Oktapod në Shqipëri, aq sa arriti të marrë pjesë deri në mbledhjet e këshillit të sigurisë kombëtare? Ose, pse s’ka komision hetimor për 350 kilometra katrore det që ju falën Greqisë me marrëveshje nga qeveria e diktatorit Berisha, që u hodh poshtë nga Gjykata Kushtetuese? Ose, përse qeveritë shqiptare, të djathta e të majta, që nga viti 1992 e këtej i kanë lyer duart me gjak dhe a duhet të përgjigjen për krime kundër njerëzimit, duke marrë parasysh se vetem në 15 vjet janë vrarë e vetëvrarë, mbytyr në det apo humbur, si dhe vdekur në aksidente rreth 50 mijë shqiptarë? Ose, pse vazhdon çdo ditë, masakra e përgjakur, pse vriten çdo ditë 2- 3 të rinj, pse ka krim në familje, pse mbytet toka jonë çdo ditë në gjak e në lot, deri kur do të vazhdojë kjo tragjedi? Si e pse ka ndodhur në Shqipëri jo vetëm masakrimi i njerëzve, po dhe i pyjeve e vreshtave, ekonomisë kombëtare e të tjera e të tjera? Ose, kush e ka fajin që, siç është deklaruar në shtyp, në çdo katër familje ka një psikopat? Kush po e stimulon këtë masakër psikologjike? Kush po i kthen psikopatë shqiptarët?

*Kush po i kthen sipas jush?

Të hetojë një komision parlamentar pa deputetë psikopatë njëherë, pastaj të përgjigjem unë. Tomas Xheferson, president i Amerikës 210 vjet më parë, pati thënë se përdorimi i një pjese të popullit për të mbajtur nën fre pjesën tjetër, është një mënyrë veprimi e vjetër e despotëve. S’kemi jetuar 20 vjet pluralziëm, po 20 vjet despotizëm, ku politika, pa asnjë themel moral, ka përdorur një pjesë të popullit kundër tjetrës në interes të një grupi despotësh, dje proletarë e sot miliarderë. Në këtë klimë despotizmi më shumë se gjysma e popullit e ka parë despotizmin blu si të keqen më të madhe dhe despotizmin rozë si të keqen më të vogël. Po kjo e “keqja më e vogël” tani është rritur, është bërë 19 vjeçe, që ka rënë në dashuri me Djallin e djathtë dhe nga ky shtrat bashkëshortor lindin e rriten vetëm djaj të djathtë. Në këtë klimë të virusuar me murtajë, njëriu i gjorë, që ka humbur besim e shpresë, bie në depresion e psikopati.

*Është deklaruar se komisioni hetimor i sapokrijuar do të marrë në pyetje Ramiz Alinë. A ka të drejtë ta marrë dhe si parashikoni të mbrohet Ramiz Alia?

Ramiz Alinë ka të drejtën ta marrë në intervistë Rudina Xhunga nëse Ramizi pranon, por jo komisioni aktual parlamentar, i cili edhe pse përbëhet prej deputetësh, nuk mund ta ketë të drejtën pasi ata janë të një partie të vetme. Pra është një komision thjeshtë partiak. Ramiz Alia është një mbështetës i themelimit të PD, por nuk di të jetë anëtar i PD, që të përgjigjet para saj siç përgjigjej kur ishte anëtar i Partisë së Punës. Edhe mua, që kam pakënaqësitë e mia ndaj tij si tradhtar i Revolucionit, mund të më teket nesër të krijoj ndonjë komision të PKSH për ta marrë në pyetje, po ai me të drejtë do të na thoshte: Kush jeni ju që më thërrisni në pyetje, unë s’jam anëtar i PKSH? Së fundi, unë nuk mund të parashikoj si do të mbrohet Ramiz Alia para një komisioni partiak, para të cilit, sipas mendimit tim nuk duhet të paraqitet fare, sepse nuk i plotëson kushtet e të qenit një komision hetimor parlamentar.

*Po sikur komisioni të plotësonte kushtet?

Komisionit që do t’i plotësonte kushtet për të qenë komision legjitim, sipas mendimit tim, Ramiz Alia duhet t’i vinte një kusht: komisioni të mblidhte në Pallatin e Kongreseve gjithë veteranët e luftës të kombit shqiptar dhe pasardhësit e tyre nga Shqipëria, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia. Të sigurohej gjithashtu në këtë tubim edhe prezenca e presiedentit serb Tadiç, i cili të përfaqësonte Titon dhe Rankoviçin, si dhe ajo e presidentit të Malit të Zi, ku ka ndodhur ngjarja. Si të realizohej ky kusht, Ramiz Alia mund të shkonte e t’u përgjigjej pyetjeve, duke patur sigurisht edhe kërkesën tjetër themelore legjitime që konkluzionet të mos i bënte komisioni, por veteranët e luftës mbledhur nga i gjithë kombi. Për çështje të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare Ramiz Alinë mund të gjykojnë me të drejtën e tyre morale vetëm veteranët e asaj lufte dhe kurrësesi, bie fjala, diktatori Berisha, presidenti Topi, socialisti Ruçi, zogisti Spahia, socialdemokrati Gjinushi, bile as më i madhi i të mëdhejve në Shqipëri, Ballkan, Europë e më gjerë, domethënë August Pandeli Majko.

*A mendoni se komisioni në fjalë do të gjejë mbështetje nga historianët?

Kur më kanë pyetur njëherë se cili ishte ndryshimi midis Sali Berishës dhe Fatos Nanos, jam përgjigjur: Ndryshimi mes tyre është se Sali Berisha, kur ia do interesi, gomarin e gradon gjeneral dhe Fatos Nano, përkundrazi, gjeneralin e degradon në gomar. Saliu ia ka bërë hyzmetin vetes. Ka mbështetur ata që i shërbejnë dhe ka siguruar jo pak “historianë” mullaxhij që i bluajnë drithin në mullirin e antihistorisë. Me dhimbjen e thikës në zemër jam i detyruar të shprehem se kombi ynë ka vuajtur historikisht nga mercenarizmi. Kanë ecur stinësh paralel e janë ndeshur heroizmi legjendar me deheroizmin më të pështirë, besnikëria e lartë me tradhëtinë e lartë, Besa e kuqe me pabesisnë e zezë. Në Shqipërinë e pushtuar nga fashizmi nuk munguan ata shqiptarë për t’i dhënë kurorën e Skënderbeut pushtuesit Viktor Emanueli. As sot, në Shqipërinë e pastër nazifashiste, nuk do të mungojnë ata shqiptarë “historianë” për t’i dhënë kurorën e dëshiruar diktatorit Berisha. Pjatalarësit e “guzhinës Berisha”, njëherësh dhe autorë të “Historisë 12” për shkollat e mesme, janë gati. Janë gati të kalojnë në vetmohim moral si shqiptarë vetëm e vetëm për një pjatë pilaf me pak lëng miu sipër. Një shoku im i shkollës dhe i punës shkruante këto ditë në “Panorama” artikullin “E vërteta e Tivarit”, pa asnjë të vërtetë konkrete rreth ngjarjes së Tivarit dhe hidhej degë më degë që nga 8 Nëntori i vitit 1941 e këtej. Arrinte deri aty sa të thosh se kur shkuan brigadat tona në Jugosllavi, gjermanët ishin tërehqur dhe se “shqiptarët vrisnin shqiptarët”. O Tempos, o Mores! Brigada e Pestë Sulmuese, ose “brigada e famshme” siç e ka quajtur kosovari Fadil Hoxha, ka ndërmarrë vetëm mbi Gjakovë plot nëntë sulme të njëpasnjëshme, të përgjakura, sepse gjermanët e ndodhur në pozicione tepër të fortifikuara nuk tërhiqeshin. Në këto nëntë sulme mbi fortifikatat gjermane mbetën në luftimet deri trup me trup më gjermanët shumë të vrarë, midis të cilëve dhe Hyrije Çurre, motra e Heroinës legjendare Zonja Çurre vrarë gjithashtu pak muaj më parë. Shoku im i shkollës dhe i punës arrin deri aty sa të merret me thirrjen e Kominternit për luftë të përbashkët kundër fashizmit, ndërsa anashkalon jo pa qëllim të vërtetën e madhe të Kartës së Atlantikut hartuar para Kominternit nga Amerika e Ruzveltit dhe Anglia e Çërçillit, që u aprovua më pas edhe nga Bashkimi Sovjetik i Stalinit, kartë e cila kërkonte në mënyrë të prerë se çështjet nacionale do të zgjidheshin vetëm pas luftës. Shoku im i shkollës dhe i punës arrin deri aty sa të keqinterpretojë në mënyrën me antihistorike të mundëshme një frazë të shkëputur nga letra sekrete e Enver Hoxhës dërguar Stalinit më 1949, në të cilën kërkonte të hapej luftë kundër Jugosllavisë titiste, tokat shqiptare në Mal të Zi, Kosovë e Maqedoni t’i ktheheshin Shqipërisë. Të guxosh të interpretosh edhe këtë letër – manifest lufte së prapthi do të thotë të guxosh që edhe planetin tokë të mos e quash planeti tokë. Një historiane e madhe ruse, Nina Smirnova, mbrojtëse e çështjes kosovare, edhe pse s’kish ndonjë simpati për Stalinin as për Enverin, bazuar megjithatë në fakte reale historike të padiskutueshme, është shprehur: “Nuk e kuptoj se përse disa politikanë e studiues në Shqipëri e sulmojnë aq shumë Enver Hoxhën për qëndrimin e tij ndaj Kosovës. Këta qofshin profesorë a çfarëdoqofshin në Shqipëri, janë sharlatanë në shkencë dhe sahanlëpirës në praktikë. Enver Hoxha ka qenë komunist nacionalist, që për hir të Kosovës ishte gati t’i vinte flakën Jugosllavisë më gjerë. Letra e tij drejtuar Stalinit më 1949 është dëshmia më e qartë për qëndrimin e tij ndaj Kosovës. Por ka edhe materiale të tjera të pabotuara që e vërtetojnë më së miri këtë… Sot, te ne në Rusi, Enver Hoxha kritikohet kaq shumë pikërisht për nacionalizmin e tij e madje, këtu në Rusi, arrijnë deri atje sa ta cilësojnë atë si shkaktarin kryesor të prishjes së marrëdhënieve të Bashkimit Sovjetik me Jugosllavinë e kjo, kryesisht, për ambicjet e tij për Kosovën e tokat e tjera shqiptare në Jugosllavinë e asaj kohe”. Kështu, pra, të huajt realistë zbardhin monumentin e së vërtetës, ndërsa disa “historianë” servilë shqiptarë, në emër të pjatës me pilaf, rrëmbejnë kazmën për ta rrëzuar atë, duke treguar se Faik Konica nuk ka qenë i dehur kur shkruante me dhimbje se armiku më i madh i shqiptarëve janë vetë shqiptarët.

*Cili mendoni se do të jetë fundi i këtij komisioni?

Fundi i flluskës së sapunit, siç ka ndodhur edhe me 25 komisione të mëparëshme. Një gjë është e qartë: Lufta Nacionalçlirimtare dhe epoka socialiste në tërësi janë vënë nga inkuizicioni i ditëve tona në turrën e druve për t’u djegur. Për të mbuluar krimet e kapitalizmit, arsenali kolosal i propagandës reaksionare nuk pushon së gjëmuari për të ashtuquajturat “krime të komunizmit”, çdo ditë e çdo orë, që nis në orën gjashtë të mëngjesit me sirenat e gazetave, pastaj në vijim me zërat e çjerrë të Sali Berishës dhe Edi Ramës, pasuar prej ish kriminelësh e pinjollëve të tyre, me konferencat e mediumet televizive, me gjithfarë emisione lajmesh dhe inetervistash, deri në orët e vona në emisionin “De zha vy”, për të nisur prapë në orën gjashtë të ditës tjetër. Në rastin konkret, lidhur me Masakrën e Tivarit, synohet të vihen në të njëjtën peshore si komunistët e Enverit, si komunistët e Titos. Daullexhijtë e ditëve tona nuk pushojnë së lehuri së PKSH-në e krijuan jugosllavët, brigadat tona partizane i menazhuan jugosllavët. Sipas këtyre duhet të besojmë marrëzinë që edhe Shqipërinë e çliruan jugosllavët. Në tërë historinë e njerëzimit, as nga mbretërit e perandorët më të këqij, nuk është parë e dëgjuar të përbaltet lavdia e luftrave siç po ndodh në Shqipëri. Nazifashizmi i dikurshëm u mori herojve shqiptarë jetën, nazifashizmi i ditëve tona u rrëzon monumentet e u varros emrat. Por në rastin konkret, lidhur me Masakrën e Tivarit, Sali Berisha dhe reaksioni i kanë dhuruar padashur një armë Ramiz Alisë. Ramiz Alia ka dy mendje: të Zgalemit dhe të delfinit. Varet se me çfarë mendje do ta përdorë armën që i është dhënë për të kaluar në kundërakuzë e për të demaskuar fallsifikatorët e historisë. Le të shpresojmë se si një politikan profesionist i karierës, që ka lindur për koiçidencë në shtëpinë e Oso Kukës, ta përdorë armën me guximin e Oso Kukës, duke djegur politikisht, jo veten, po Knjazin diktator, Sali Berishën.

Në lidhje me këtë problem ka pasur dhe refleksione me këndvështrime të tjera, por që shërbejnë për të kuptuar se si tentohet të interpretohet “Masakra e Tivarit”. Ekziston një replikë me z. Nexhmije Hoxhën ku del në pah dhe ky problem. Sipas një gazetari anonim:

TIRANË- Debati për dëmshpërblimin ose jo të familjarëve të të ashtuquajturve kolaboracionistë, u rihap pak ditë më parë, kur Komisioni Parlamentar i Ligjeve miratoi 14 nene të rinj, duke përfshirë në listë edhe pasardhësit e nivelit të dytë.

Sipas projektligjit të ripunuar, të dënuarit nga regjimi komunist si bashkëpunëtorë të pushtuesve fashistë gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore, nuk do të trajtohen më si tradhtarë të vendit, do të nderohen dhe, madje, familjarët e tyre do të dëmshpërblehen për dënimin që morën nga regjimi komunist. Shumica e djathtë në komision, vendosi që të fusë edhe të ashtuquajturit kolaboracionistë të fashistëve para nëntorit 1944.

E majta në Kuvend e kundërshtoi draftin e ri, që ndryshonte nga ai i propozuar nga njëri prej anëtarëve demokratë të komisionit, duke akuzuar Ministrinë e Drejtësisë se ishte autorja e një nisme antiligjore dhe antikushtetuese, por shumica e djathtë e miratoi atë nen për nen.

 

Pika më e nxehtë e ndryshimeve ishte rregullimi i nenit 5, ku në listën e veprave penale politike të përfshihen edhe kolaboracionistët e fashizmit, ndryshim që është bërë shkak edhe për votën kundër të opozitës, e cila e quajti këtë një përdhosje të gjakut të të rënëve, ndërsa e djathta e akuzoi të majtën se vijon të mbetet besnike e persekutorëve të komunizmit.

Kjo gjë është kundërshtuar nga një prej të “mbijetuarve” të luftës, e veja e diktatorit Hoxha, Nexhmije Hoxha.

Ajo ka pohuar për “Shekulli”-n se asnjë nga njerëzit që ka tradhtuar atdheun, duke bashkëpunuar me pushtuesit, nuk mund të dekorohet apo shpërblehet për “meritat” e tij.

Kundër dëmshpërblimit të kolaboracionistëve është shprehur edhe republikani Sabri Godo. Si ish-partizan, ai ka kërkuar që rastet të shqyrtohen një nga një, duke ndarë kolaboracionistët nga njerëzit e thjeshtë, që janë dënuar pa gjyq.

Hoxha

“Ju e dini përgjigjen time për këtë pyetje, sepse e kam thënë shumë herë dhe nuk dua ta përsëris”,- thotë Nexhmije Hoxha, e veja e ish-udhëheqësit komunist të Shqipërisë, Enver Hoxha.

Pas ngulmimit të gazetës për të marrë një prononcim më të drejtpërdrejtë mbi ndryshimin e projektligjit, që u jep dëmshpërblim edhe ish-bashkëpunëtorëve të fashizmit, zonja Hoxha u shpreh se s’do të donte t’u shtonte asgjë qëndrimeve të mëparshme që ka mbajtur mbi këtë temë.

Në intervistën e fundit që ajo ka dhënë për median, Hoxha, mes të tjera kishte prekur edhe temën e nxehtë të ribërjes së historisë dhe të rivlerësimit të asaj pjese të popullsisë, që nuk u bashkua me lëvizjen partizane dhe që më pas u përndoq si bashkëpunëtore e fashizmit.

“Mund të rishkruhet një periudhë tjetër me një metodologji tjetër, duke e marrë çështjen në një këndvështrim tjetër dhe duke i dhënë një interpretim tjetër.

Ne, p.sh, nuk kishim si të vinim në dukje anët pozitive të Lef Nosit, i cili ka qenë folklorist, ndërkohë që ai ishte regjent në bashkëpunim me pushtuesin.

Këtë mund ta bëjë sistemi i ri, por jo që të arrihet deri aty sa Lef Nosi të dekorohet për meritat e tij dhe të pranohet që edhe mund të tradhtosh atdheun dhe të bashkëpunosh me një forcë të ithët, të egër, që dogji Shqipërinë, me gratë, me fëmijët. Kjo është e papranueshme”,- është shprehur zonja Hoxha.

marre nga, Shqiperia Info (gjithmonë sipas interneti,GH)

Reflesioni pati si autori Ramiz Lushën

 

1. Vejusha Nexhmije, përndryshe “Zonja e Zezë e Kombit”, nëperkon, edhe sot (13.03.2009) në një media kundër projekt-ligjit për ish-të përndjekurit politik, duke vjellur me frymën e Enveriadës lidhur me keqinterpretimin e kuqotrajtimin e etikimin e tyre si “Kolaboracionistë”, pavarësisht faktit se ligji i pritshëm këtë çështje e vështron objektivisht e zbaton praktikisht rast pas rasti, etj.

Mirëpo, kjo si kjo, bën mirë të flasë për vet Enverin si “Kuisling i Titos”.

Enveri, me spaleta gjeneral-leitnant i luftës partizane, një ushtar-leckë i Titos, i bylmyer e kaplyer nga sindroma sulltanore, kreu zgjedhjen e zgjidhjen tradhtare duke ia hipotekuar Jugosllavisë në mënyrë diplomatike e gjeo-politike Kosovën Dardane e treva të tjera etnike shqiptare,në Konferencën e Jaltës, (4-11 shkurt 1945), për të marrë e mbajtur privilegjet e dhjamura e të përgjakshme si “Sulltan i kuq i RPSH e RPSSH”.

2. Jo vetëm themelimin e PKSH, por edhe Luftën në vitet 1941-1945, e sinkronizoi, motivoi e montoi sipas direktivave të Titos për “…ngritjen e lëvizjes partizane në Kosovë e Metohi (KOSMET) për të zbutur ndjenjën antiserbe mes kosovarëve” Në këto 5 vite, i përdredhur ideologjikisht e vjelur politikisht nën ombrellën e oreksin e Titos, në cilësinë formale si Komandant i Përgjithshëm i UNCLSH, nuk ka asnjë vendim zyrtar publik e botërisht që i shpallë luftë “diktaturës së zezë” fashiste, përkundrazi ka me dhjetra vendime, akte e marrëveshje të aliazhuara me Titon e PKJ për instalimin e institucionalizimin në Shqipëri të “diktaturës së kuqe” të komunizmit jugosllav në vitet 1941-1948, që vazhduan me infiltrime e inspirime në mes tyre deri edhe në botën e përtejme.

3. Me udhër të Titos i çoi mbi 20 mijë forca partizane të inkuadruara në Divizionin V-S, VI-S e formacione të tjera në Kosovën Dardane, etj. duke nisur nga fundtetori 1944 duke e legalizuar ripushtimin jugosllav të kësaj treve etnike shqiptare.

Ndërkohë që: a) Kosova ishte e cliruar para Shqipërisë e Jugosllavisë, si Gjakova më 15 tetor 1944 e deri edhe Mitrovica më 21 nëntor 1944), b) Nga Kosova, sipas një burimi në MPJ Britanike, “trupat gjermane u tërhoqën nga 19 nëntori 1944”. c) “Përpjekjet e Ushtrisë NacionalClirimtare Jugosllave për të dërguar trupa në Kosovë ishin të dështuara” dhe, sipas dokumentave, “për shkak të dështimit të tyre të plotë në Kosovë dhe të ashpërsisë së shqiptarëve kundër serbëve shumica e partizanëve (jugosllavë) e shihnin me pesimizëm mundësinë e marrjes së Kosovës pa luftë”. d) Kosova i kishte formacionet e veta luftarake në luftë kundër forcave pushtuese serbo-malazeze-maqedonase për të mbrojtur tokën e identitetin e vet etnik, për të sanksionuar e ndërtuar ardhmërinë e vet sipas Kartës së Atlantikut të vitit 1941 e vendimeve të Konferencës së Bujanit të 2 janarit 1944…

4. Këtë luftë enveriano-titiste në Kosovë, propaganda helmuese komuniste, e keqcilësoi, jo vetëm si “nacional-clirimtare”, por edhe “internacionaliste” në “ndihmë të popujve vëllezër të Jugosllavisë” (!)

Ndërkohë që: a) Nuk ishte “nacionale”, por u kthye në një “luftë civile” në përmasa tragjike, për nga rastet e aktet, në të gjitha rajonet e Kosovës, si, p.sh. në zonën epike të Drenicës martire, në fshatrat rreth Cicavicës si në Dervar, Mihaliq, Shallc, Reznik, i pushkatuan 21 shqiptarë, mes tyre dy djemë 13 e 15 vjecarë e dy pleqë 80 vjecarë, etj., etj. b) Nuk ishte “clirimtare”, sepse e la Kosovën të okupuar ushtarakisht e në gjakderdhje dhe të aneksuar padrejtësisht e forcërisht Serbisë e RSFJ. c) Nuk ishte as “internacionaliste”, sepse luftohej në toka etnike shqiptare, në një trevë që pas luftës ishte shprehur me vendim legjislativ për bashkim me Shqipërinë, etj. d) Faktikisht nuk ishte as në ndihmë të “popujve vëllezër të Jugosllavisë”, sepse formacione ushtarake serbe, malazeze e maqedonase, i pushtuan përgjakshëm trevat shqiptare, si Kosovën legjendare (8 shkurt 1945-12 qershor 1999), sepse emisari besnik i Titos e bashkëpunëtori i ngushtë i Enverit, antishqiptari Vukmanovic Tempo, jo vetëm i quajti shqiptarët “gjarpërinj”, por u ngrit edhe kundër Marrëveshjes së Mukjes, e vrau dhe vllaun e vet për një takim me “cetnikët shqiptarë…”,etj. e) Kjo “dërgatë luftarake e Enverit” ishte nën kontrollin e plotë të Titos, në bashkëpunim efektiv me forcat shoviniste sllave, në bashkërendim operativ me OZN-an (UDB) Jugosllave dhe OZN-an në Kosovë të krijuar nga Rankovici (01.09.1944), cka e dëshmojnë vërtetësisht misionarët e huaj, emisarët jugosllavë e historianët shqiptarë. f) Në trevat shqiptare si në Kosovë, etj. u kryen rekrutime me forcë të shqiptarëve në këto formacione, si dhe u kryen nga forcat partizane shqiptare vrasje, pushkatime, plagosje e deri djegje shtëpish të shqiptarëve, etj. Përkundrazi, shqiptarët vendali i mirëpritën e ruajtën si vëllëzër të gjakut e tokës së vet, cka e tregon dhe fakti se patën vetëm rreth 700 të vrarë nga plumbat e sllavëve okupatorë, ku, shumica e tyre, nga sëmundjet e vështirësitë e motit, ndërsa, shqiptarët e Ish-Jugosllavisë, gjatë kësaj lufte (1941-1948 e vecanërisht 1944-1945) numërojnë rreth 50 mijë të vrarë nga sllavët, ku një pjesë e tyre edhe nga “lufta vëllavrasëse”… si në Drenicë, Tragjedinë e Tivarit, etj. etj.

5. Enveri kishte dhënë prova e kishte dëshmi se nuk ishte nacionalist, por as internacionalist, por vetëm një “kuisling i Titos”. a) Tutorët e tij jugosllavë, emisarët e Titos, si Popovic, Mugosha, Tempo, etj. kishin relatuar se Enveri nuk kishte as vizione e as iluzione për Kosovën, as për bashkimin me Shqipërinë të trevave shqiptare në Ish-Jugosllavi, prandaj e përzgjodhën me piketim e sforco në krye të PKSH. b) Enveri dha prova besnikërie ndaj Titos edhe me sulmin ndaj Marrëveshjes së Mukjes të 1 gushtit 1943, edhe me ekzekutimet e porositura e “luftën civile” të nisur në Shqipëri me e ndaj të gjithë atyre nacionalistëve që ishin për bashkimin kombëtar shqiptar. c) Enveri nuk ka asnjë dokument zyrtar, në emër të PKSH apo si Komandant i Përgjithshëm, (1941-1945) dërguar Titos apo PKJ ose Stalinit apo Kominternit, që t’iu kërkohet liria, pavarësia apo të drejta kushtetuese e demokratike për shqiptarët në Kosovë, Malin e Zi e Maqedoni, sic i kishin popujt e republikat e tjera në Jugosllavinë Federale të para apo pas LDB. d) Enveri jo vetëm e imitoi formën e praktikat e qeverisjes jugosllave sipas modelit të Konferencës së AVNOJ-it, në Jajcë në Bosnje-Hercegovinë, më 29 nëntor 1943, por edhe në frymëzim e zbatim të tyre, e organizoi në maj 1944 Kongresin e Përmetit, në ditëlindjen e Titos ( 25 maj 1892). e) Enveri, më tepër se vasal i Titos, ishte “kuisling” i tij, sepse me dërgimin e forcave partizane në trevat shqiptare si në Kosovë, etj. kontriboi efektivisht për ripushtimin jugosllav të Kosovës më 8 shkurt 1945 dhe nuk u largua prej andej gjersa u garantua plotësisht e terësisht se ato kishin mbetur në e nën Jugosllavinë Federale të Marshallit Tito.

6. Nisur nga të gjitha këto e të tjera theksojmë se Tito e keqpërdori Luftën Antifashiste Shqiptare e Enver Hoxhën për interesat e tij politike, diplomatike e shoviniste. Kjo duket në disa aspekte: a) Duke e ngritur figurën e vet në sytë e tryezat e Koalicionit Antifashist Botëror si lider i Lëvizjes Antifashiste në Ballkan, duke e përvetësuar, privuar e privatizuar si kontribut të vetin luftën në Shqipëri, etj. b) Nëpërmjet Enverit e emisarëve të tij në Shqipëri, u përpoqë të spostonte e sfumonte ndikimin e kontributet anglo-amerikane në Shqipëri. c) Tito, nëpërmjet kanaleve (in)formale dhe me të deleguarit e Curcillit e Stalinit në Shtabin e tij, iu kishte relatuar me kohë e hap pas hapi “Të Mëdhenjëve të Kohës” e këshilltarët diplomatikë të tyre, lidhur me qëndrimet garantuese e veprimet projugosllave të Enverit e PKSH për Cështjen Shqiptare në terësi e në vecanti në Jugosllavi, lidhur me Kosovën, etj.

Prandaj, Tito, me vizionin e tij diplomatik dhe duke mirëshfrytëzuar shërbesat e shërbimet antishqiptare të vasalit-kuisling të tij, Enver Hoxhës, ndërmori disa hapa kundër Cështjes Kombëtare Shqiptare. a) Kur “Katër të Mëdhenjtë” SHBA, Mbretëria e Bashkuar, Bashkimi Sovjetik e Kina, mbajtën Konferencën e Moskës, më 19-30 nëntor 1943, thirri menjëherë në Jajcë Konferencën e AVNOJ-it (29 nëntor 1943) dhe shpalli “fshurazi” Jugosllavinë Federale, duke e lënë Kosovën si pjesë të Serbisë dhe pa ftuar asnjë shqiptar në punimet e vendimet e saj. b) Kur mori vesh se do të mblidhej një Konferencë Ndërkombëtare nga fundi i vitit 1943 (Konferenca e Teheranit) nga “Tre të Mëdhenjtë”, SHBA, Mbretëria e Bashkuar e BRSS, Tito lëshoi direktivën për të cfuqizuar me cdo kusht e me cdo cmim Marrëveshjen e Mukjes e për të nisur terror ndaj nacionalizmit shqiptar, etj. c) Kur nisën takimet Curcill-Stalin, në tetor 1944, Tito urdhëroi që formacione partizane të Shqipërisë të hyjnë në Kosovë, Maqedoni e Malin e Zi. d) Kur Konferenca e Jaltës po vazhdonte punimet në ditën e pestë të saj, Tito, në bashkëndihmë me Enverin, kreu ripushtimin jugosllav të Kosovës.

7. Ndërkohë, Enver Hoxha, i ardhur në pushtet, në Shqipërinë e çliruar më 28 nëntor 1944, me ndihmen e sipas metodave të Titos, filloi të veprojë si një “Republikë e Shtatë e Jugosllavisë”, duke mos u marrë me interesat e kërkesat e shqiptarëve të Kosovës, etj. nën Jugosllavi. a) Enveri i mbajti forcat partizane në Kosovë e rrethina të tjera shqiptare deri në maj 1945, edhe pas ripushtimit ushtarak të Kosovës nga Tito më 8 shkurt 1945, duke iu krijuar premisa, kushte e dhënë kontribute për tragjedinë e pashembulltë në histori ndaj trevave shqiptare, ku, deri më 1948, sipas të dhënave, rreth 50 shqiptarë janë vrarë në Kosovë, Maqedoni, Malin e Zi, etj. si mijëra të masakruar në zonën e Drenicës, në Mitrovicë, Gjilan, etj. etj. b) Nga viti 1944 deri më 1945, nisur nga vendimet e Konferencës së Bujanit (31 dhjetor 1943-2 janar 1944) për bashkim të Kosovës me Shqipërinë, nisur nga Ripushtimi Jugosllav i Kosovës më 8.02.1945 apo vendimeve të Kuvendit të Prizrenit, (8-10 korrik 1945) për aneksimin e Kosovës Serbisë Federale në RF të Jugosllavisë, nuk e ngriti zërin e nuk ndërmori veprime diplomatike, të paktën, që Kosova të gëzonte statusin si republikë e Jugosllavisë si republikat e tjera të Jugosllavisë artificiale dhe në kuadër të zbatimit të vendimeve të AVNOJ-it, e të mos mbetej e ankesuar ushtarakisht e administravisht nga Republika e Serbisë?! Edhe kur shkoi për vizitë në Beograd, tek Tito, më 1946, nuk e shkeli me këmbë e as nuk e pa me sy Kosovën Dardane, as Plavën e Gucinë, as Tetovën e Strugën, por as nuk foli ndonjë fjalë të pritshme për to, për të ardhmen shqiptare të tyre? c) Edhe një fakt tjetër historik: Tirana, kryeqytet i Shqipërisë dhe Prizreni, kryqendra e Qarkut të Kosovës (1944-1947) u cliruan në të njëjten ditë: më 17 nëntor 1944. Atëherë, pse nuk e shpalli këtë ditë si datë të Clirimit të Shqipërisë, pasi shumë shtete të botës ditën e clirimit të kryeqytetit të tyre e kanë edhe “Ditë të Clirimit” si Polonia, Rumania, Bullgaria, Cekosllovakia?! Pse e zgjodhi 29 nëntorin 1944, njëlloj dhe në një ditë me Jugosllavinë, kur më 1944 e shpalli e festoi si Ditë të Clirimit 28 Nëntorin?! d) Në mars-prill të vitit 1945, ishte bashkorganizator në Tragjedinë e Tivarit, ku u masakruan 3.760 shqiptarë, të cilët kaluan besëprerë nëpër territorin e Republikës Popullore të Shqipërisë(!). e) Nisi një luftë të fshehtë dhe të hapur kundër Amerikës e Mbretërisë së Bashkuar, duke krijuar në bashkëpunim me Titon “Precedentin e Kanalit të Korfuzit”, fabrikimin e grupit armiqësor të Kënetës së Maliqit, të grupit të deputëtëve, etj.. deri në largimin e misioneve diplomatike të këtyre dy vendeve mike e aleate nga Shqipëria, keqtrajtimin në koordinim me Beogradin e Moskën të cështjes shqiptare si me minat ne Korfuz, etj. në OKB, etj. f) Tregtinë shkëmbyese të Tiranës me Beogradin lidhur me marrjen si “pengje” të nacionalistave shqiptarë që iknin nga përndjekjet inkuizicioniste të rregjimit komunist bolshevik të Enverit.

Pra, e thënë shkurt e saktësisisht, teksa vejusha Nexhmije nis e flet e përflet për rishkrimin e historisë, i duhet kujtuar nga politika e vepruar nga historia, për të dhënë të plotë portretin e Enverit si “Kuisling i Titos”, si tradhtar i Çështjes Kombëtare Shqiptare, që e la Shqipërinë pa Kosovën e Kosovën pa Shqipërinë, që e la Kombin Shqiptarë të coptuar brenda Jugosllavisë Federale, Bashkimit Sovjetik të vogël, në tre republika të saj, të Serbisë, Malit të Zi e Maqedonisë. Në këtë çështje përgjegjësia historike e Enver Hoxhës është e mbetet që nuk deshti të ndërmerrte hapa për parandalimin e kësaj tragjedie kombëtare, që u hodh në veprime politiko-ushtarake kundër interesave kombëtare shqiptare, që nuk e ngriti zërin as për të drejtat e Kosovës, etj. siç i kishin republikat e tjera të kësaj federate të shpikur, që bëri ato cka donte Tito e Titizmi me të vetmin qëllim për të mbetur vetë si një “Sulltan i kuq bolshevik” në RPSH e RPSSH, që e përdori si “Sulltanat” të tij e të Nexhmijes.

Nuk është e vështirë aspak nga i gjithë ky material të dallosh se për “Masakrën e Tivarit” mund të ketë faj moral edhe pala shqiptare, por ata nuk mund të konsiderohen fajtorë direkt. Por mua më lind me shpejtësi pyetja: Përse pala kosovare nuk ka marrë në konsideratë humbjet totale të shqiptarëve të Kosovës prej 53 000 vetësh, por e ka kufizuar kërkimin vetëm tek “Masakra e Tivarit” dhe pranimi i masakrimit total prej 44 500 të shqiptarëve të Kosovës që gjithsesi nuk rrjedhin vetëm nga numuri total i të mobilizuarve për luftë? A nuk ka këtu një tendencë për të fshehur diçka që më rezulton mbi 25 % të krimit antishqiptar?

Pamvarësisht prej kësaj pyetje nga i gjithë ky material rezulton se divizionet shqiptare u dërguan në Jugosllavi për të nënshtruar karakterin kryengritës të popullatës shqiptare të Kosovës dhe aspak për të ndjekur forcat naziste. Marrëveshja midis Titos dhe Enver Hoxhës e datës 02 shtator 1944 i kishte sherbyer këtij qëllimi dhe pala shqiptare ishte fajtorja e drejtëpërdrejtë e vuajtjeve gjysëmshekullore të bashkëkombasve të vet në Kosovë. Kështu që nuk ngelej gjë tjetër veçse për të gjetur faktin e gjallë të krimit antishqiptar të komunistëve të Enver Hoxhës kundra popullatës shqiptare të Kosovës për ta përmbyllur historinë e “Masakrës së Tivarit” sipas idesë sime.

                 e Rezultati i udhëtimit Ferizaj – Morinë – Murriqan.

Duke mos qene deshmitare okular i asaj ngjarje, pasi mbeshtetesha vetem ne libra dhe thenie neper popull, qe gjithsesi nuk perbenin nje deshmi te drejteperdrejte, perjashtuar Azem Hajdinin, por mbi te cilin bie dyshimi i pasaktesise, por i shtyre nga ajo qe kisha zbuluar ne Qafe te Malit dhe fjalet qe qarkullonin neper ato zona, me lindi ideja: mos valle ajo qe kishte perjetuar Azem Hajdini nuk kishte lidhje me masakrat antishqiptare te realizuara ne territorin e Shqiperise shteterore nga ana e komunistëve të Enver Hoxhës? Ishte kjo aresyeja qe vendosa ta riperseris udhetimin Morine-Muriqan dhe te beja nje udhetim tjeter drejt Ferizajt dhe Kaçanikut per te takuar te afermit e atyre qe kishin shpetuar nga kasaphana me ane te arratise ne Fushe Arrez dhe, gjatë kalimit nëpër Kosovë, ndalova në Prishtinë, Prizren dhe fshatrat rrotull tyre duke marrë dëshmitë e mëposhtme:

Tregojnë shumë më vonë dy banorë të Ferizajt (2001)

Qerim Halil Halili i datëlindjes 1925 nga fshati Gaçkë i Ferizajt dhe Haki Brahim Halili i datëlindjes 1923 nga fshati Gaçkë i Ferizajt (djem xhaxhallarësh) kanë qenë në një kollonë të tillë dhe pretendojnë se janë arratisur në Fushë Arrëz pasi kanë qenë prezent kur janë pushkatuar rreth 4000 kosovarë në Qafë të Malit. Nisen drejt jugut të Shqipërisë dhe arrijnë në Halilaj të Fierit ku i pari, duke pasë plagosur këmbën, qëndron rreth 6 muaj ndërsa i dyti kthehet në Kosovë në një rrugë tjetër. Verifikimi në këtë fshat i nxjerr të sakta të gjitha pretendimet e dëshmitarëve Qerim dhe Haki Halili që tashmë nuk jetojnë më.

Tregon shumë më vonë një banor i fshatit Zhurë në Rrethin e Prizrenit (2011)

Bajram Seseri, i datëlindjes 1921, nga fshati Zhurë, pretendon se ka qenë në një prej kollonave me shqiptarët e Kosovës, që u futën në territorin shtetëror të Shqipërisë, sipas kësaj dinamike:

Brigada e 5 shqiptare erdhi në Zhurë dhe punoi për mobilizimin e popullatës shqiptare të fshatit kundra armikut nazist, i cili rreth datës 11 nëndor 1944 u largua nga Kosova nëpërmjet rrugës së Kukësit drejt Shkodrës. Pas kësaj date në Kosovë nuk ka pasur më gjermanë. Kjo brigadë mobilizoi rreth 90 vetë nga të cilët 40 i mori me vete dhe 50 ja u la serbëve. Me 5 prill 1945 të mobilizuarit u grumbulluan në Prizren ku qëndruan 15 ditë. Rreth datës 20 prill shaloni i tretë (autori pretendon se ka qenë pikërisht i këtij shaloni) me rreth 3000 vetë, ka hyrë në Kukës – Kolsh duke fjetur një natë. Pastaj kaluan në Shënmëri dhe prej këtej në Fushë Arrëz ku kanë konstatuar se janë pakësuar në numër. Prej këtej kanë kaluan në Gomsiqe ku kanë fjetur një natë. Pastaj kanë vazhduar udhëtimin drejt katundit Shkjez ku kanë fjetur një natë. Të nesërmen janë nisur për Shkodër ku kanë fjetur një natë në kazermat e qytetit. Janë larguar nga ky qytet me anë të një kaike dhe nëpër liqen të Shkodrës kanë kaluar në Mal të Zi duke marshuar drejt Tivarit ku kanë marrë vesh masakrën e realizuar në këtë qytet. Kanë ndënjur në Tivar 8 ditë dhe pastaj kanë kaluar në Dubrovnik ku kanë ndënjur 15 ditë. Pastaj vazhduan rrugën drejt Splitit ku ndënjën një natë. Kaluan në brëndësi të Kroacisë, në ujdhesën Rab, ku qëndruan 4 ditë. I kanë hypur në anije dhe i kanë dërguar në Cerkfanicë, prej nga ku kaluan në Rijekë ku ndënjën një javë e pastaj përfunduan në Trieste, ku arritën rreth 500 vetë.

Por ky dëshmitar pjesmarrës, i prezantuar si i tillë, bën dhe dy njoftime të tjera, njëra prej të cilave me rëndësi historike për popullin e atyre anëve, kur pretendon se forcat shqiptare partizane u futën në territorin kosovar nga rruga ku për mbi 1000 vjet hordhitë serbe kishin sulmuar vëndin e shqiptarëve (në këto anë banojnë popullata, nga të dy anët e kufirit, me lidhje gjenetike me sllavët) dhe po këta partizanë ishin larguar për në Shqipëri nga krahu i Dibrës.

E dhëna e këtij shtetasi kosovar nxjerr në pah ngjarje krejt të reja dhe të pathëna nga kërkush, që gjithsesi nuk mund të anashkalohen.

Tregon shume me vone nje banor i Pukes (2011)

Bashkepunetori i vjeter shkencor Xhemal Meci, i datelindjes 1936, ne nje bashkebisedim te realizuar me 31 maj 2011 jep disa informacione mbi nje kollone me shqiptaret e Kosoves te kaluar ne qytetin e Pukes ne vitin 1945.

Ne ate kohe Puka perbehej nga disa shtepi ku veçohej Dega e Puneve te Brendeshme. Kollona me shqiptaret e Kosoves fillimin e kishte ne Qafe te Qerretit ndersa mbarimin ne Puke. Matja e kesaj rruge rezultoi mbi 4000 metra (disa punonjes taksie pretendonin se gjatesia ishte 3 kilometra). Ne lidhje me shoqeruesit e kesaj kollone pretendohet se ata flisnin vetem shqip dhe ngre hipotezen se mund te ishin kosovare. Ne  lidhje me kohen e kalimit te kesaj kollona autori e dinte qe “Masakra e Tivarit” kishte ndodhur ne fillim te prillit 1945, por e lidhte me semundjen e tifos te rene ne Puke ne veren e 1945 ku ndodheshin edhe kosovaret e arratisur nga ajo kollone para nje muaji gje e cila nuk ishte e percaktuar sakte nga banoret. Por autori ngulte kembe qe banoret e Pukes i kishin ndihmuar kosovaret e kollones te arratiseshin nga kollona e vdekjes ku pushteti lokal dhe punonjesit e policise kishin mbyllur te dy syte perpara ngjarjeve te tilla. Emrat e Seit Hoxhes (Lajthize), Elez Hoxhes (Puke), Jah Metes (Kalosh) jane emrat e shqiptareve te zones qe kane ndihmuar ne arratisjen e kosovareve nga kollona, strehuar, mbrojtur dhe ndihmuar per te kaluar ne Kosove me ndihmen e pushtetit lokal nga rruga e Qafe Prushit.

Tregon shume me vone nje banor i Anes se Malit (2011)

Ruzhdi Poda i datelindjes 1940, kryetar u shoqates Ana e Malit, pretendon se neper Ane te Malit kane kaluar rreth 5000 kosovare rreth vitit 1943-1944, rober te gjermaneve, te cilat jane pushkatuar ne Tivar. Kete pretendim autori e ka shkruar ne nje liber: “Ana e Malit 2000 vjeçar”, botuar nga shtepia botuese Rozafa 1, me 2007, f. 133-134. I gjithë ky pretendim për mua konsiderohej krejt i pasaktë dhe autori ngatërron ngjarje dhe data të ndryshme, sidomos lidhjen e kosovarëve me gjermanët në drejtim të krimit. Por ky pretendim përputhet në një farë mënyrë me një autor tjetër shqiptar, që nuk ka lidhje me Anën e Malit, sipas të cilit: “Nga të 5.000 kosovarët e mbyllur në kalanë e Tivarit në pranverën e 1945-s gjoja për t’i dërguar në ballin e luftimeve kundër nazistëve, vetëm 830 vetë mundën t’u shpëtonin breshërive të automatikëve dhe të mitralozëve që derdhën mbi ta papritmas “partizanët” sllavo-malëzias” (Ibrahim D. Hoxha, Kështu luftuam ne, f. 74, shënimi 2).

Por disa banorë të fshatit Murriqan pretendojnë se dinë një qafë ku janë masakruar kosovarët e një kollone të ardhur nga Shkodra në vitin 1944, por që ndodhet në territorin shtetëror të Malit të Zi dhe që ata e lidhnin me “Masakrën e Tivarit”.

                Strukturëzimi i ngjarjes dhe pikëpyetjet e hulumtimit mbi këtë temë

E gjithë ngjarja mbi “Masakrën e Tivarit”, e paraparë sipas katër mënyrave të analizuara, çon në ndërtimin e ngjarjes sipas dy hapësirave me përmasa të ndryshme dhe një sërë pikëpyetjesh mbi variantin e dhënë nga historiografia kosovare dhe dëshmitarët kosovarë, që gjithsesi përputhen edhe me variantet që jep historiografia shqiptare, por që nuk pranohen në asnjë përmasë nga dëshmitarët shqiptarë të rrugës nga kanë kaluar kollonat e pretenduara. Pikërisht kjo përbën përmbysjen e ngjarjes së pretenduar dhe kërkesën për ta rindërtuar atë, të paktën, pas kufirit shtetëror shqiptar.

Fakti që numuri i kollonave është i ndryshën ndër autorë të ndryshëm, pa bërë asnjë dallim midis studiuesve shqiptarë të Kosovës dhe atyre të Shqipërisë, tregon se këtu dikush fsheh diçka që nuk është krejt ashtu dhe prej këtej gjithëshka përgjithësohet si një e vërtetë absolute. Unë jam i detyruar t’i marr në konsideratë për të ndërtuar ngjarjen e pretenduar dhe për të parë mospërputhjet midis dëshmitërave shqiptarë të Kosovës dhe atyre të Shqipërisë pasi pikërisht ndryshimi midis tyre sjell domosdoshmërisht dhe rishikimin e të gjithë krimit të ndodhur në Tivar në prill 1945 dhe çfarë krimi fshihet në Shqipëri.

Sipas të gjithë studiuesve që janë marrë me “Masakrën e Tivarit”,shqiptarët e Kosovës të organizuar në formacione luftarake të paarmatosur (kollona marshimi) janë futur në territorin shtetëror shqiptar të ndarë minimumi në tre kollona, pasi ka studiues që thonë se kanë qenë gjashtë kollona e dikush thotë se kanë qenë nëntë kollona (nuk ka rëndësi koha e kalimit të tyre dhe numuri i njerëzve në një kollonë) dhe të gjitha kanë kaluan në urën e Bunës në hyrje të qytetit të Shkodrës, atje ku ndodhet edhe sot pazari. Por banorët e Shkodrës bëjnë fjalë vetëm për një kollonë me rreth 3.500 – 4.000 vetë çka i rrëzon të gjitha pretendimet mbi këtë temë si të sakta dhe të argumentuara. Kështu që pyetja e parë që shtrohet është: sa kollona me shqiptarët e Kosovës janë futur në Shqipëri përgjatë katër mujorit të parë të vitit 1945-s, kur populli i Shkodrës dhe të gjithë banorët e fshatrave nga Kukësi deri në Murriqan thonë vetëm një (pa na e dhënë kohën e kalimit, por kujtesa e disa shkodranëve bën fjalë për dimrin e 1945-46 dhe jo pranverën e atij viti)?

Bëjnë fjalë për vetëm 3 kollona të një grupimi: Fjalori Enciklopedik Shqiptar (Lefter Nasi).

Bëjnë fjalë për 6 kollona në dy grupime: Muhamet Pirraku, Azem Hajdini, Luan Dode, Sheradin Berisha

Bëjnë fjalë për 9 kollona në tre grupime: Shaban Braha, Muhamet Shatri.

Nuk bën fjalë për asnjë kollonë Xhelal Gjeçovi

Ndërsa banorët e fshatrave, nga ka kaluar vetëm një kollonë me shqiptarët e Kosovës, duke filluar nga Kukësi deri në Murriqan, japin shifra të ndryshme për segmente të ndryshme të rrugës. Kështu deri në Qafë të Malit bëhet fjalë për rreth 12.000 vetë, kur nga Fushe Arrëzi deri tek Ura e Gomsiqes bëhet fjalë për rreth 8.000 vetë dhe nga Vau i Dejës deri në Murriqan, duke përfshirë edhe qytetin e Shkodrës, bëhet fjalë për 3.500 – 4.000 vetë, dikush thotë 5.000.

Vetëm një kollonë pranon dhe politikani Hysni Milloshi dhe, sipas këtij të fundit, edhe historiani Pëllumb Xhufi, por pa u mbështetur në dokumenta.

Krahasimi e shifrave dhe numurit të kollonave tregon se nuk është e njëjta ngjarje dhe pretendimet mbi kalimin e shumë kollonave rezulton jo i saktë dhe i sajuar.

Sipas politikanëve, studiuesve dhe gazetarëve që janë marrë me këtë temë numuri i viktimave në “Masakrën e Tivarit” më 1 prill 1945 jo vetëm që nuk është i barabartë, por diferenca është tej masës kontradiktore. Duke marrë për bazë të gjithë materialin e paraparë dhe duke mos i dhënë rëndësi pretendimeve rezulton:

1-Dokumentat jugosllave bëjnë fjalë për 300 ose 430 vetë

2-Muhamet Shatri bën fjalë, sipas dokumentave shqiptare, për 500 vetë. Po kaq pretendon dhe politikani Hysni Milloshi.

3-Enver Hoxha, Xhelal Gjeçovi, Historia e Luftës N-Ç të Popullit Shqiptar bëjnë fjalë për 1.200 vetë.

4-Fjalori Enciklopedik Shqiptar (Lefter Nasi), Muhamet Pirraku, përfaqësuesi i misionit anglez Hadson dhe Miranda Vickers, në librin e saj: “Midis serbëve dhe shqiptarëve (Një histori e Kosovës)”, f.180, thonë 1670 vetë.

5-Sheradin Berisha thotë rreth 1.700 vetë.

6-Shaban Braha thotë 3.000 vetë.

7-Azem Hajdini, me pretendimin e pjesmarrësit në kollonën e masakruar në Tivar, thotë 3760 vetë. Po kaq pretendon dhe Ramiz Lushaj.

8-Sipas Hysni Milloshit, historiani Pëllumb Xhufi pretendon për 4000 vetë pa referim dokumentash.

9-Sipas gazetarit Kreshnik Mersinallari janë 5000 shqiptarë të Kosovës të masakruar në Tivar.

Ndërsa sipas banorëve të fshatrave nga ka kaluar kollona me shqiptarët e Kosovës bëhet fjalë për 12.000 vetë të masakruar në tre varre masive, por që kërkush nuk di të thotë një gjë të saktë. Vetëm në Qafë të Malit, mbi Fushë Arrëz, melodia e krimit ndjehet më fort se kërkund dhe vetëm atje pretendohej qartë për një varr masiv prej 4.000 vetash.

Pranimi i tezës, sikur nëpër territorin shtetëror shqiptar kanë kaluar kollona me shqiptarët e Kosovës të shoqëruar nga forcat serbo-malazeze përgjatë katërmujorit të parë të vitit 1945, e shvesh politikës serbo-malazeze nga krimi antishqiptar dhe akuzon jo vetëm politikën komuniste të Enver Hoxhës, por të gjithë popullin e Veriut të Shqipërisë, të paktën përgjatë rrugës Morinë – Murriqan. Kjo tezë lulëzon prej 66 vjetësh dhe nuk është e vërtetë në asnjë përmasë. Studiuesit e të gjitha rrymave politike e shkencore janë viktimë e një propagande të fshehtë antishqiptare. Dhe me sa kuptoj ky ka qenë qëllimi i vërtetë i atyre që e kanë shpikur këtë poshtërsi. Dokumentat serbe janë një sajesë e ndyrë e njerëzve të ndyrë që kanë bërë pis një mori të madhe studiuesish shqiptarë të Kosovës dhe Shqipërisë.

Kuptohet se kemi të bëjmë me dy ngjarje të ndryshme, ku e para përgënjeshtrohet totalisht nga një popull i tërë, kur e dyta flitet nën zë e gatshme të shpërthejë. Si mund të jetë e vërteta?

Në qoftë se do të bënim një ridimensionim të ngjarjes së dytë, dmth kalimit të një kollone me shqiptarët e Kosovës prej 12.000 njerëzish, problemi vështirësohet pasi dritaret janë të mbyllura plotësisht, por lexuesi ka mundësi të depërtojë tek e panjohura duke u mbështetur tek pretendimet e tyre që kanë komanduar dhe analizuar veprimtarinë e forcave komuniste shqiptare në Kosovë. Jo vetëm se çfarë bënë, por si shkuan dhe si u kthyen do të përbëjë dhe çelësin për të depërtuar tek ajo që është fshehur për 66 vjet poshtërsisht. Kjo është e vetmja rrugë, pasi të gjithë studiuesit shqiptarë, me pretendime të fushën e historisë, heshtin për krimet e komunizmit shqiptar përgjatë periudhës 1943-1945. Unë e kuptoj shumë mirë maturinë qe i ka komanduar në këtë rast, por jam i detyruar për hir të tendencës për të zbuluar atë që fshihet pas krimit komunist antishqiptar dhe të marr në konsideratë të gjithë suportin historik hapsinor të ndodhur në Kosovë dhe Shqipëri përgjatë viteve 1939 – 1945 për të arrirë në përfundime sa më të sakta. Problemi shtrohet sipas disa pyetjeve të mëposhtme, por duke u zbërthyer na mësojnë disa gjëra të reja për historiografinë dhe popullin shqiptar, të cilat shkolla shqiptare e sotme nuk dënjon t’ja u mësojë shqiptarëve:

1-Çështë lufta nacional – çlirimtare e vitit 1939 – 1945 në Shqipëri e Kosovë? Ajo që ka ndodhur realisht me popullatën shqiptare në Kosovë, Maqedoni, Greqi dhe Shqipëri përgjatë viteve 1943-1948 tregon se lufta me emrin nacional-çlirimtare nuk ka atë përmasë që na kanë mësuar dhe propaganduar prej 45 vjetësh. Kjo e fundit është fund e krye një mashtrim historik dhe ata që e shpikën janë autorët e krimit antishqiptar të lidhur me formimin e PKSh. Lufta Nacional – Çlirimtare e Popullit Shqiptar nuk ka filluar jo vetëm me brigadat partizane, por as me komunizmin. Ajo ka filluar që me 7 prill 1939 dhe nuk ka qenë as nacionale dhe as çlirimtare; ajo ka qenë një luftë antifashiste në emër të idealeve të lirisë njerëzore. Ata që u përfshinë në atë luftë ishin nacionalistët shqiptarë nga jugu në veri me një pjesmarrëse gjithpërfshirëse të të gjithë moshave dhe shtresave shoqërore, kur komunistët i përkisnin modës politike dhe e gjithë kjo deri në gushtin e 1943-shit. Deri në mbledhjen e Mukjes komunistët e Enver Hoxhës nuk kishin hedhur asnjë plumb mbi fashizmin, por ishin përfshirë në intrigat kundra partisë komuniste të Shkodrës duke asgjësuar pothuajse të gjithë anëtarët e saj me ndihmën e dy jugosllavëve, që më vonë u trumbetuan si themeluesit e PKSh. PKSh e vërtetë ka qenë e ngritur në këmbë me kohë dhe pikërisht këtë asgjësoi Enver Hoxha nga gushti i 1941-shit deri në gusht të 1943-shit dhe e gjitha kjo përshihet në luftën antifashiste nacional – çlirimtare kur në realitet ka qenë një luftë ku ka mbretëruar tradhëtia dhe krimi antishqiptar. Herojtë e popullit shqiptar të atyre viteve në realitet janë viktimat më të para të asaj lufte, asaj tradhëtie dhe të atij krimi. Nuk e di se për çfarë lufte bëjnë fjalë historianët e komunizmit! Deri në gushtin e 1943 ata që kishin luftuar realisht kundra fashizmit ishin nacionalistët dhe vetëm ata. Pas këtij viti fillon lufta e brigadave partizane kundra çetave të nacionalizmit në Jugun e Shqipërisë që përfundoi brënda një viti. Pas dimrit të 1944-ës filloi lufta kundra çetave nacionaliste në Veriun e Shqipërisë që përfundoi brënda vitit 1946, por që pati një inerci deri më 1948-ën. Për çfarë lufte nacional-çlirimtare bën fjalë historia e komunizmit shqiptar! A e di vallë populli shqiptar që komunistët kanë marrë lavdinë e çetave nacionaliste që luftuan të vetmet përgjatë periudhës 1939-1943 nga Jugu ekstrem i Shqipërisë deri në Shqipërinë e Mesme? E njëjta situatë paraqitet edhe në Kosovë dhe për të përmbysur atë situatë u përdor “Masakra e Tivarit”, e cila fshehu dhe shkaqet që çuan në aplikimin e saj. Pikërisht lufta nacional-çlirimtare e brigadave partizane, sipas historiografisë komuniste, përbën shkakun real të “Masakrës së Tivarit” dhe në këtë drejtim Enver Hoxha dhe shokët e tij janë fajtorë madhorë. E gjitha kjo e lidhur me përgjigjen e pyetjes së sipërme sipas të cilës rezulton se lufta nacional-çlirimtare e popullit shqiptar i shpik jo për të vendosur komunizmin e Karl Marksit, por për të ndërruar klasën politike nga filogjermane e hapur në filobritanike të fshehtë.

2-Kush luftoi? Është thënë në të gjithë literaturën komuniste se luftën e bënë vetëm forcat e ushtrisë nacional-çlirimtare kundra pushtuesve nazifashistë dhe tradhëtarëve të vëndit. Por studimi i të gjitha ngjarjeve të atyre kohërave nga njerëz krejt të paanshëm tregon për të tjera përfundime ku më kryesori mund të përmblidhet: “Përfundimet e studimit tim i kundërvihen më së pari bindshëm vijës argumentative shqiptaro-komuniste. Duke provuar që Partia Komuniste e Shqipërisë as ka nisur qëndresën e parë kundërfashiste dhe as ka qenë, bashkë me Frontin Nacional Çlirimtar , e vetmja qëndresë aktive kundër pushtuesit, del që pohimet e historiografisë së tyre qëndrojnë mbi këmbë të dobta. Më tej, duke provuar që ka pasur edhe një qëndresë tjetër, jo komuniste, jashtë Frontit Nacional Çlirimtar, mëtimi i përfaqësimit të vetëm të komunistëve nuk përligjet më gjatë. Vetëpërshkrimet fodulle sesi reaksioni është shtyrë në krahët e fashistëve dhe pastaj është mundur bashkë me të, u shndërruan në bumerang, sepse jo i tërë, por pjesë të mëdha të Reaksionit dhe me këtë emër cilësoheshin të gjithë ata që nuk dëshironin të ndiqnin të bindur rrugën e vetme të drejtë të partisë komuniste, kishin bërë qëndresë ndaj pushtuesit italian dhe/ose pushtuesit gjerman. Për këtë arësye shkatërrimi i tyre ushtarak në vitet 1944/45 ishte thjeshtë edhe vetëm politikë mizore për pushtet” (Hubert Neuwirth, Qëndresë dhe bashkëpunim në Shqipëri (1939-1944), f. 140-141). Pikërisht përcaktimi i saktë i forcave reale të përmbledhura në luftën politike në territorin shqiptar në vitet 1939-1953 shërben për të përcaktuar përmasën e krimit antishqiptar të realizuar nga komunistët e Enver Hoxhës në vigjilje të diktaturës së tij gjysëm shekullore. Mënyra e shtrirjes së politikave shtypëse përkatëse dhe bashkëpunimi që ato patën me njëra-tjetrën në raport të drejtë me numurin e popullatave përkatëse tregon se komunizmi titist dhe ai enverist kishin një emërues të përbashkët kundra popullit shqiptar mbi ç’bazë dhe bashkëpunuan me njëri-tjetrin. Kjo e fundit ka mbetur e panjohur akoma nga populli shqiptar duke tentuar të mbetet përjetësisht e panjohur.

3-Si përfundoi lufta? Në fakt përgjigja e kësaj pyetje është e lidhur me përgjigjet e dy pyetjeve të mësipërme që përbashkohen në zbulimin e asaj që kanë fshehur për gjysëm shekulli si politika titiste ashtu dhe ajo shqiptare. Qëllimi real i luftës të zhvilluar në territorin jugosllav dhe atë shqiptar rastësisht janë të lidhura me luftën e Dytë Botërore. Edhe në qoftë se nuk do të ekzistonte ajo luftë, përsëri masakra mbi popullin shqiptar do të ndodhte me personazhe të tjerë dhe formë tjetër, pasi ai që e projektoi ishte komanduesi i të dy partive komuniste qëllimi i të cilit ishte shkëputja nga influenca sovietike kryesisht e Jugosllavisë ku populli shqiptar ishte i lidhur rastësisht nga vendimi i Konferencës së Ambasadorëve të 1913. Me pak fjalë, përfundimi i luftës me personazhet që njohin ne kishte vetëm një qëllim: të ndërrohej klasa politike qoftë në Jugosllavi, qoftë në Shqipëri, ku cilësia nën emrin e komunizmit ishte vetëm një justifikim për të realizuar kollonën e pestë më lëvizjen komuniste ndërkombëtare. Në funksion të Shqipërisë kjo u duk me tradhëtinë ndaj forcave politike nacionaliste antikomuniste që jetonin përtej kufijve shtetëror ku ato u sakrifikuan për të forcuar pushtetin e Enver Hoxhës në emër të komunizmit.

4-Përse shkuan divizionet komuniste në Jugosllavi, si shkuan, ç’farë bënë dhe si u kthyen? Edhe kjo përgjigje është e lidhur me përgjigjet e mësipërme, pasi pretendimi mbi ndihmën internacionaliste që PKSh pretendoi se po i jepte PKJ sot është e pavlefshme dhe ireale, akoma më tej dhe e pamundur në asnjë përmasë. Divizionet komuniste shqiptare shkuan në Jugosllavi për të realizuar nënshtrimin e popullatës shqiptare ndaj politikës jugosllave të Titos pasi “Mbarimi i përgjakshëm i Luftës së Dytë Botërore në Kosovë, qe teatri i një rezistence të vërtetë të armatosur nga ana e minoritetit shqiptar, në pranverën e vitit 1945, si dhe politika antishqiptare që u bë në Kosovë dhe në Maqedoni ndërmjet viteve 1945 dhe 1966 ka qenë e karakterizuar nga eksodi i dhjetëra e mijëra shqiptarëve dhe turqve, sidomos gjatë njëzet vjetëve që pasuan luftën” (Spastrimi etnik (dokumente historike mbi një ideologji serbe), mbledhur, përkthyer dhe komentuar nga M. Grmek, M. Gjidara dhe N. Simac, f. 234, Tiranë, 2010). Pastaj politika komuniste e Enver Hoxhës në adresë të popullatës shqiptare të Kosovës është kuptuar ndryshe nga ajo e propaganduar për 45 vjet në Shqipëri. Sipas studiuesve shqiptarë të Kosovës “Absurdi më i madh ishte se edhe shteti amë doli në krahun e shovinistave serbomalazias dhe mori aksione të drejtëpërdrejta kundër atdhetarëve drenicakë. Për të qenë turpi edhe më i madh, qeveritarët dhe komunistët e Tiranës e bënin këtë në emër të një “internacionalizmi” absurd. Harruan ata se nuk ka ideologji më të madhe se çështja e kombit dhe e atdheut” (Ilaz Bicaj, Ripushtimi i rrethimit të Istogut dhe qëndresa e tëdelasve, f.135-136, Tiranë 1996). Nuk e besoj se mund të shprehet më qartë arësyeja përse shkuan forcat komuniste shqiptare të Enver Hoxhës në Kosovë. Por kjo ishte vetëm gjysma e arësyes dhe e shprehur sipas interesave jugosllave. E parë sipas interesave të Enver Hoxhës, shumë shpejt forcat jugosllave do të ndihmonin forcat ushtarake shqiptare për të realizuar shkatërrimin e lëvizjeve nacionaliste në Veri të Shqipërisë kundra Preng Calit dhe Mark Gjonmarkajt. I gjithë ky përfundim arrihet po të studiohet veprimtaria e brigadave partizane pas majit 1945 dhe menyrës së kthimit të tyre në Shqipëri nga pikëpamja gjeografike. Fakti që dëshmitarët e atij proçesi përplasen në drejtim të saktësisë tregon se ngjarjet nuk janë krejt ashtu dhe këtu diçka fshihet jo pak e rëndësishme. Gjithëshka duhet të përfshihet në pyetjen e mëposhtme, rëndësia e së cilës është e pakrahasueshme në një masë të tillë sa zbulimi i saj do të çonte në zbulesën e madhe se çfarë përfaqëson në realitet PKSh dhe Enver Hoxha në historinë e Popullit shqiptar.

5-Cila është marrëveshja midis Titos dhe Enver Hoxhës? Përgjigja nuk është dhe fort e lehtë dhe këtu fshihet çdo gjë e paditur dhe e marrë me mënd gabim. Në këtë drejtim ne kemi dy pretendime të kundërta, por që çon në një farë mënyre në zbulimin e marrëveshjes dhe në atë që nuk kanë ditur kurrë shqiptarët e epokës komuniste. Në ndihmë na vjen studiuesi Xhelal Gjeçovi, i cili pretendon se krimineli i Mirditës Mark Gjon Markaj dhe forcat e tij mercenare kanë bashkëpunuar me komandantin e forcave çetnike të Malit të Zi nënkolonel Pavle Gjurishiçit, por ishin kuptuar nga komunistët duke e dërmuar reaksionin shqiptar e jugosllav (Marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave në vitet e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, nëndor 1941-nëndor 1944, f. 167-169). Unë nuk e di se çfarë mendon lexuesi shqiptar dhe ai kosovar për këtë pretendim historik, por kur dimë se në atë kohë në krah të komunistëva shqiptarë luftonin dhe bënin ligjin Miladin Popoviçi dhe Dushan Mugosha duhet të merret me mënd se autori e ka tjetërsuar ngjarjen jo vetëm nga padija, por dhe nga urdhëri politik i partisë të tij. Reagimi dhe kundërpërgjigjja vjen nga një pjestar i forcave partizane dhe pjesmarrës në konfliktet e tyre viteve, operativi i brigadës së 7-të, kapiteni i Klasit të parë Nikoll Mëlyshi ( e gjej këtë informacion në librin e tij: “Ngjarje Historike”….f. 340). Sipas tij ngjarjet jo vetëm që nuk kanë qenë kështu, por ato kanë mbuluar të kundërtën duke realizuar mashtrimin e madh të popullit shqiptar. Sipas tij nuk është e vërtetë që forcat nacionaliste, që historiani komunist i quan kriminale, të kenë bashkëpunuar me forcat çetnike, por ato kanë bashkëpunuar me çetat nacionaliste të Kosovës dhe të atyre të Elbasanit, Krujës, Pukës, Dukagjinit e Kelmendit. Ky bashkëpunim nuk ka qene banditesk por rezultat i vendimit të një mbledhje të organizuar nga Mark Gjonmarku në bjeshkët e Zepës më 15 shtator 1945 ku merrnin pjesë Muharrem Bajraktari, Preng Gjergj Deçi, Ali Gjoçi, Bilal Kola, Kurt Sul Kurti etj (Nikoll Mëlyshi, “Ngjarje Historike”…f. 223-224). Kur nga ana tjetër autori pranon se ishin forcat komuniste që kishin formuar një aleancë ushtarake ndërballkanike nën urdhërat e Mareshallit Tito (po aty, f. 222). Në qoftë se aleancat e çetave nacionaliste u konkretizuan brënda territorit shqiptar duke mbajtur gjallë frymën e revoltave antikomuniste deri më 1952, autori pranon se aleancat e komunizmit ballkanik ishin shumë më të gjëra ku forcat komuniste shqiptare i tejkaluan kufijtë shtetëror të Shqipërisë dhe muarën pjesë kundra forcave nacionaliste shqiptare duke i mundur këto të fundit. Kështu autori pranon se komunizmi jugosllav, bullgar, grek dhe shqiptar kishin formuar një komandë të vetme ( po aty, f. 213) dhe me 15 dhjetor 1944 forcat e Mark Gjonmarkut u ndeshën në luftime të ashpra me forcat komuniste të brigadave shqiptare dhe të atyre të ardhura nga Gjakova, Prizreni dhe Kuksi (f. 221). Ky konkretizim u duk mirëfilli kur forcat nacionaliste shqiptare dorëzoheshin në Kosovë, por pushkatoheshin nga komunistët shqiptarë, siç qe rasti i Sali Dodës (po aty). Në kompleks të gjitha këto më çojnë në përfundimin se komunistët e Enver Hoxhës krijuan aleancën ballkanike për të shkatërruar kundërshtarët e vet politikë dhe kjo përbën të gjithë thelbin e shkuarjes së divizioneve shqiptare në Kosovë në vjeshtën e 1944 deri në dhjetorin e 1945. Qëllimi ka qenë të mos lejohej bashkëpunimi i forcave nacionaliste shqiptare në Shqipëri me ato shqiptare në Kosovë dhe Maqedoni. Kundërveprimi ndaj tyre është konkretizuar me asgjësimin e të gjitha çetave nacionaliste në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni. Pikërisht për këtë punë pushtoi Shqipërinë e Veriut Enver Hoxha ku ndihma e forcave ushtarake jugosllave ka qenë vendimtare.

Enveri ndihmoi Titon për të pushtuar Kosovën dhe Tito ndihmoi Enverin për të pushtuar Malësitë e MbiShkodrës dhe të gjithë Veriun e Shqipërisë si dhe për të asgjësuar Preng Calin, Heroin e vërtetë modern të Kombit Shqiptar dhe forcat e Mark Gjonmarkajt. Atë që kishte bërë për 50 vjet Heroi i Malësisë së Madhe në favor të Popullit Shqiptar nuk e kishte bërë asnjë shqiptar që nga koha e Gjergj Kastriotit dhe, për të qenë të saktë, i gjithë populli shqiptar i marrë së bashku. Vrasje kriminale e Preng Calit është vrasja e vërtetë e Popullit Shqiptar dhe në këtë drejtim komunistët e Enver Hoxhës kanë pasur ndihmën e pakursyer të forcave ushtarake jugosllave. Është vepra historike e Heroit të Malësisë së Madhe që na tregon se asnjë këmbë shqiptare e Kosovës nuk ka kaluar nëpër Shkodër për t’u masakruar në Tivar. Ajo është një shpikje e propagandës serbe.

Marrëveshja e fshehtë midis Titos dhe Enver Hoxhës përmbledh dhe krimin e realizuar në territorin e Shqipërisë ku janë masakruar 12.000 djem shqiptarë nga Kosova në tre varreza masive (prandaj dhe u shpikën tre kollona) përgjatë rrugës Morinë – Murriqan. Unë mund të gaboj për vëndodhjen e varrit të dytë (takimi i përroit të Gomsiqes me Drinin) dhe të varrit të tretë në Murriqan, por jam i sigurtë që varreza e parë masive e shqiptarëve të Kosovës të masakruar në territorin shqiptar nga ana e bandave komuniste të Enver Hoxhës është në Qafë të Malit mbi Fushë Arrëz (Lajthizë).

Perfundime

E gjithe kjo pune me çoi ne nje zbulim sa te tmershem per racen njerezore ne Toke, aq dhe antishqiptare jo vetem per krimin e kryer, por edhe per metodat qe perdoren per t’i fshehur dhe tjetersuar ato deri ne ate masa qe te humbin gjurmet perfundimisht. Ekzistenca e një informacioni gojëdhanor tepër kontradiktor me një pjesmarje njerëzore tepër më të madhe se ajo që ndodhi në Tivar në të gjithë rrugën që kishte bërë kollona me shqiptarët nga Kosova, kur në Shkodër pranohet kalimi vetëm i një kollone me rreth 3500-4000 vetë duhet të tregojë se fjala bëhet për një ngjarje të fshehur me shumë marifet djallëzor për 66 vjet.

Në përfundim të të gjithë hulumtimit të realizuar konkludoj:

“Masakra e Tivarit”, në thelb të tij, fsheh një krim antinjerëzor dhe antishqiptar të realizuar nga bandat partizane shqiptare, për ç’qëllim ata shkuan dhe qëndruan në Kosovë e Maqedoni nga tetori 1944 deri në dhjetor 1945 duke realizuar, përveç vrasje së qindra-mijëra të tjerë, pushkatimin e rreth 12.000 djem Nënash Kosovare në territorin shqiptar, të vetmet Nëna Shqiptare që kanë lindur djem shqiptarë në luftë për SHQIPNI.

Realisht “Masakra e Tivarit” e vërtetë nuk ka lidhje në asnjë përmasë me territorin e Shqipërisë dhe është sajuar për të fshehur një krim.

Krimi që fshihet pas “Masakrës së Tivarit” duhet zbuluar pa tjetër pasi është themeli i të gjithë krimeve të ndodhura në Shqipëri pas vitit 1945 dhe pika ku fillon veprimtaria antishqiptare e komunizmit shqiptar dhe Enver Hoxhës e pasuesve të tij. Edhe në qoftë se e gjitha kjo është një sajesë, atëhere përse janë përhapur këto fjalë në popull dhe përse literatura propagandistike, për këto probleme, është e shpikur fund e krye. Ngjarjet midis hipotezës dhe rrjedhimeve që dalin nga këto pikëpyetje përputhen në mënyrë absolute. Presidenti i parë i epokës demokratike duhet T’i thërrasë kujtesës për të kujtuar se kur dhe ku u futën formacionet shqiptare në territorin e Shqipërisë pasi i kthyen nga Kosova. Kush dha urdhërin për kthimin e tyre dhe çfarë duhet të bënin gjatë kësaj rruge? Të paktën me këtë do të lajë një pjesë të fajit me heshtjen 66 vjeçare të Tij. “Ju lutem mos harroni: Regjimi komunist në Shqipëri nuk mund të shihet ose gjykohet thjeshtë si një aksident historik. Ai ka qenë një komplot anti-shqiptar dhe anti-demokratik i studjuem që nuk duhet të përsëritet” (Sami Repishti, “Evidentimi dhe dënimi i krimit komunist detyrë atdhetare”, rreth albumit fotografik të z. Fari Shaska, Gazeta Republika, dt. 22 prill 2011).

Në fakt politikanët shqiptarë i fshehin popullit shqiptar një dukuri të padukshme, por e gatëshme të shpërthejë në çdo kohë: Populli Ynë është i mbarsur me një kontradiktë serioze dhe më madhore të historisë së tij. Gjithëshka mbështet në krimin 50 vjeçar të kryer mbi Kombin Tonë në të gjithë Ballkanin pa dallim feje apo nënshtetësie duke filluar nga Kosova, vazhduar me Malin e Zi, Maqedoninë e mbaruar në Çamëri. Zberthimi i problemit mbi “Masakren e Tivarit” me çon ne perfundimin se sot, me 2011, populli shqiptar rezulton te jete i ndare me dysh jo sipas perkatesive politike apo krahinore (është qesharake dhe poshtëruese ndarja e shqiptarëve në të djathtë e të majtë, në jugorë e veriorë), por sipas lidhjeve qe ata kane me krimin antishqiptar. Nje pjese, trashegimtare te atyre qe i kane kryer ato krime, që kane perfituar prej tyre, kane luftuar gjithe jeten per t’i fshehur dhe tjetersuar ato dhe pjesa tjeter, trashegimtaret e atyre qe e kane pesuar ne kurriz e qe po luftojne me te gjithe menyrat per t’i zbardhur ato. Shoqeria e sotme shqiptare eshte e mbarsur me kontradikten qe imponon raporti i dijes se krimit me luften per te mos e lene te zbulohet mundesisht kurre dhe ky proçes ndodh që në bankat e klasës së parë. Dija dhe mos dija perbejne sot permasen kryesore te thelbit ne zhvillimin e shoqerise shqiptare dhe e gjitha kjo e lidhur vetem me krimin antishqiptar te realizuar pergjate viteve 1943 – 1948.

Konkretisht “Masakra e Tivarit”, ashtu siç interpretohet deri më tani, fsheh katër probleme kardinale për historinë e Popullit Shqiptar përgjatë shekullit të XX-të.

1-Bashkëpunimin e politikës së Enver Hoxhës me politikën antishqiptare të serbo-malazezëve për të nënshtruar popullatën shqiptare të Kosovës përgjatë periudhës 1944-1945

2-Bashkëpunimin e politikës së Enver Hoxhës me politikën antishqiptare të serbo-malazezëve për të nënshtruar popullatën shqiptare të Malësisë së Madhe dhe Mirditës, Matit, Dibrës e Kukësit përgjatë periudhës 1945 – 1948

3-Bashkëpunimin e politikës së Enver Hoxhës me politikën antishqiptare të serbo-malazezëve për të grabitur pasuritë e popullit shqiptar të Shqipërisë përgjatë periudhës 1945-1948.

4-Bashkëpunimin e politikës së Enver Hoxhës me të gjithë politikën kontinentale europiane antishqiptare për t’i ndërruar identitetin historik të formuar përgjatë shekujve XV-XX me sfond të theksuar progjerman në një popull pa identitet historik, siç jemi sot. Dhe kjo e fundit ka qenë detyra thelbësore e komunizmit enverist përgjatë viteve 1943-1992

Për të masakruar këtë pjesë të historisë së popullit shqiptar dhe për të fshehur krimin antishqiptar të politikës serbo-malazeze e komunistëve të Enver Hoxhës në ato vite është shpikur varianti i “Masakrës së Tivarit” sipas versionit që e di popullata shqiptare e Kosovës. Sot populli shqiptare “Duke dorëzuar kriminelët, ai do të ndihet më mirë. Është emancipimi i brëndëshëm. Është lehtësimi që jep nxjerrja e së keqes. Në fund të fundit, shprehja aq e vjetër dhe aq e njohur shqiptare për ikjen, për “marrjen e së keqes”, prej këndej duhet ta ketë zanafillën” (Ismail Kadare, Mbi krimin në Ballkan, f. 80, Tiranë 2011)

Por nga i gjithë ky material i paraparë shtroj pyetjen: përse historiografia shqiptare nuk i ka lidhur masakrat mbi shqiptarët e Çamërisë në Greqi më 1944-1945 (të sakta apo të pasakta masakrën mbi popullatën shqiptare të Çamërisë i gjej në faqet e gazetës Bashkimi të vitit 1946), me masakrat e shqiptarëve në Kosëvë më 1944-1948, me masakrat e shqiptarëve në Maqedoni më 1944-1948 dhe me masakrat e shqiptarëve në Mat, Mirditë, Dibër, Kukës dhe Malësi e Madhe më 1944-1948? Përse të katër këto grupe masakrash të shqiptarëve janë të lidhura me përfundimin e luftës së dytë imperialiste? Përse tre pushtete në atë kohë (Beogradi, Tirana dhe Athina) pa lidhje me njëri-tjetrin kanë konverguar në drejtim të krimit antishqiptar në një pikë? Kush qe ajo mëndje që polli luftën kundra shqiptarëve, kur ata nuk i kanë bërë keq asnjë populli në botë për sa kohë që ka lindur Dielli? Në qoftë se komunizmi lidhet me masakrat e shqiptarëve në Kosovë, Maqedoni, Mal te Zi dhe Shqipëri, masakra mbi popullatën shqiptare në Çameri nuk ka këtë suport justifikues. A e kupton lexuesi që “Masakra e Tivarit” na çon në zbulimin e armikut real të popullit shqiptar? Me te drejte me lind pyetja: a duhen lidhur se bashku masakrat mbi popullaten shqiptare ne Çameri, Shqiperi, Maqedoni, Mal te Zi dhe Kosove? Çfare i perbashkon ato? Pyetja ka vetem nje pergjigje: ne ato vite shqiptaret i mbajten besën atyre qe i kishin ndihmuar per 400 vjet per te mbijetuar dhe vazhdonin t’i mbështesnin pertej historise europiane jo si bashkepunetore te nazifashizmit, por si pjella historike te veprimit te popujve gjermanike mbi Ballkanin. Uniteti me popujt gjermane u perdor si justifikim nga ana e komunizmit per te masakruar mbi 500.000 shqiptare nga Jugu deri ne Veri, nga Lindja deri ne Perendim ku shtriheshin ata. Masakrat mbi popullaten shqiptare të Çamëri ne Greqi, masakra mbi popullaten shqiptare ne Mat, Mirdite, Dibër, Kukës, Malësi e Madhe, masakra mbi popullaten shqiptare ne Maqedoni, masakra mbi popullaten shqiptare ne Kosove pergjate luftes se Dyte imperialiste ka vetem nje aresye: Shqiptaret u masakruan sepse ishin filogjermane. Për këtë arësye u masakrua Kleri Katolik Shqiptar; për këtë arësye u masakrua Klasa Politike shqiptare e kohës Mbretërore. Për këtë arësye u masakrua Historia e Popullit Shqiptar, sepse ai ishte pjella rastësore historike e shkollës Gjermanike, por që për populli shqiptar përbënte domosdoshmerinë e vetme për të qenë popull Europian. Pikerisht kete fsheh interpretimi i deritanishem i “Masakres se Tivarit” dhe eshte kjo aresyeja perse ajo duhet ndryshuar. Ja përse serbëve u interesonte ta paraqisnin “Masakrën e Tivarit” të lidhur me tokën e Shqipeve.

Së fundi, unë dua t’i kujtoj Popullit Shqiptar se për të mësuar të vërtetën mbi luftën nacional –çlirimtare dhe PKSh të Enver Hoxhës mjafton të lexojë gazetën Bashkimi të viteve 1945-1946 dhe do të kuptojë se çdo gjë e propaganduar mbi atë luftë dhe atë parti nga viti 1946 deri më sot është vetëm një gënjeshtër dhe çdo gjë e propaganduar pas atij viti është e shpikur gërmë për gërmë, rresht për rresht e faqe për faqe. E gjitha kjo përmbledh kohën dhe vëndin e formimit të PKSh, të formacioneve ushtarake komuniste, konferences se Pezes, asaj te Labinotit, te mbledhjes se Mukjes, të datës 29 nëndor 1944 dhe shumë “vogëlima” të tjera historike të asaj periudhe, per te cilat gjera komunistet e Enver Hoxhes jane krenuar gjithe jeten.

Por populli shqiptar i Shqipërisë i ka dy borxhe të mëdha popullit shqiptar të Kosovës:

Së pari, duhet t’i kërkojë falje botërisht për veprimtarinë antikosovare të komunizmit enverist, duke përfshirë edhe krimin e pazbuluar të asgjësimit të 12.000 djelmve, ajka e rinisë kosovare në vitet 1945.

Së dyti, të ndërtojë momerialin e kujtimit të viktimave të asaj masakre në tre vendet ku duhet të gjenden tre varreza masive të trupave të shqiptarëve të Kosovës ku të vihen dhe emrat e tradhëtarëve të Kombit Shqiptar që zbatuan urdhërin e krimit antishqiptar. Jemi mësuar me titullin Hero i Popullit për të gjithë ata që nuk bënë asgjë për popullin shqiptar, por akoma nuk na kanë zënë sytë titullin Tradhëtar i Popullit për të gjithë ata që e vranë popullin shqiptar poshtërsisht dhe pa asnjë motiv përgjatë periudhës 1943 – 1948 me një urrejtje biologjike shtazarake.

 

 

Dhjetor 2010 – qershor 2011

Top of Form

Bottom of Form

 

 

 

93 – Interpretime materialiste ne fushen e Mendimit Fizik

          

                       (ose: Permbysja e asaj qe kujtojme se dime sakte)

 

Permbajtja

1-Zberthimi i termit Fizike

2-Koncepti i levizjes dhe format e saj – levizja fizike

3-Koncepti hapesire dhe format e saj – hapesira fizike

4-Koncepti i kohes dhe format e saj – koha fizike

5-Lidhja e levizjes – kohes – hapesires dhe formula baze e shpejtesise se zhvillimit  per te dy ekstremet

6-Si ndryshon levizja–koha–hapesira ne Historine e Natyres – ekuacioni konstant i  ndryshimit per te dy esktremet.

7-Perfundime                                                                      

 

Ne qofte se do te pranojme se Natyra eshte e ndertuar sipas nje Uniteti Ligjor, atehere gabimet e Shkencave Shoqerore duhen kerkuar shume larg jo vetem ne permbajtje, por dhe ne kohen kur ato jane formuluar per here te pare. Te pakten nje studim i percipte i problemeve fizike tregon se po ai gabim qe ekziston ne Shkencat Shoqerore (pamundesia e relacionit ne hapesire me perfitim te dyanshem, psh: – pellazget me iliret; – dhe pamundesia e ekzistences ne kohe, psh: – shteti tek shqiptaret) eshte prezent ne Shkencat Natyrore dhe pikerisht ketu duhet kerkuar zanafilla e Gabimit Njerezor (te pakten ky eshte problemi me manipulator ne politike, por edhe aresyeja perse Fridrih Hegel (1770-1831) e zbuloi dialektiken tri permasore ne boten Njerezore dhe jo ne Natyren jashtenjerezore; e kunderta e kesaj, e interpretuar nga Karl Marksi, e ka ulur dialektiken hegeliane tre shkalle me poshte duke e bere te pazbatueshme dhe te pa vlefshme). Nje sterhollim i problemeve filozofike mbi hapesiren dhe kohen na jep nje panorame analitike jo vetem te ndryshme nga ekzistuesja, por ajo e permbys ate ne thelbin e vet; dmth kontinumi kohor-hapsinor transformohet ne nje raport kohe-hapesire me vlere konkrete dhe absolute. Germimi ne fushen e Fizikes perben objektin e ketij artikulli duke marre per baze ate qe eshte trumbetuar prej me shume se 2500 (Platoni) – 2300 (Aristoteli) vjetesh si nje proces analitik fillestar me presupozim saktesie te perafert deri ne domosdoshmerine e vazhdimit nen emrin Shkence, kur ne realitet ka qene nje vazhdim analitik sipas imponimit qe te jep syri, si empirizem vizual qe jo rralle here eshte permbysur dhe teresisht. Prej me shume se 2500 vjetesh Njerezimi ka tentuar per t’i zgjidhur problemet, por asnjehere nuk ka tentuar per te zgjidhur pamundesine e zgjidhjes. Te pakten ne Shkencat Shoqerore kjo eshte gjeja me imediate qe duhet te marre pergjigje per te mos vazhduar me me spekullimet ne fushen e Historise dhe Politikes. P.sh. racizmi ka pretenduar se zhvillimi social eshte i lidhur me vjetersine e ekzistences; pikerisht kjo eshte e pamundur pasi eshte e varur ne menyre te drejtperdrejte nga shpejtesia e zhvillimit social dhe jo nga vjetersia kohore e ekzistences. Ky gabim e ka zanafillen tek problemet filozofike mbi fiziken dhe ne sot po tentojme t’i japin zgjidhje pikerisht pamundesise se ekzistences te fenomeneve sociale sipas gjurmeve qe le ne kujtesen historike levizja fizike. Ne vazhdim, ne Shqiperi ka lindur shkolla e gjuhesise me permasa krejtesisht antihistorike, sipas se ciles gjuha shqipe eshte nena e te gjitha gjuheve te Botes, problem ky absolutisht i pamundur duke u mbeshtetur edhe vetem ne kohen e sotme mbi gjendjen sociale te shqiptareve. Keta te fundit akoma nuk e kane marre vesh qe Gjuha Shqipe eshte gjuha me e re ne Europe dhe nuk i ka me shume se 380 vjet jete (eshte tjeter pune qe themeli i kesaj gjuhe mund te jete miliona vjecare, vecse ne kete rast ajo duhet cveshur nga ndikimi  5 000 – 10 000 (?) vjecar pellazgjik dhe te vihet dallimi midis nje gjuhe autoktone dhe nje gjuhe te imponuar; ne kete rast duhet zbuluar perse Gjuha Shqipe nuk mund t’i imponohet asnje gjuhe tjeter dhe perse Gjuha Shqipe e sotme eshte nje gjuhe e re dhe eshte e ndertuar nga bashkimi i gjuhes autoktone me gjuhet e relatoreve politike, te pakten nder keto 400 vjetet e fundit. Emermadhi Prof. Eqrem Cabej na e ka dhene kete mundesi argumentimi me punimin e tij monumetal: “Studime etimologjike ne fushe te shqipes”  ne shtate vellime, qe verteton pikerisht kete rregull qe ekziston ne fushe te shqipes, por qe ne nuk na pelqen si fakt dhe, ne vend qe te mesojme prej te vetmit gjuhetar profesionist qe ka pasur dhe ka Shqiperia, e perbuzim ate duke treguar jo vetem padituri, por mbi te gjitha poshtersi intelektuale. Shtysa per manipulimin modern te Gjuhes Shqipe pa dyshim qe e ka burimin tek politika, urrejtja e se ciles per baballaret e kesaj gjuhe nuk njeh kufij duke i dhene suport mbeshtetes pamundesise se prejardhjes se Gjuhes Shqipe nga autoktonia e sterlashte milionavjecare. Tre elementet me kryesore te Gjuhes se sotme Shqipe dhe nje nenelement konstatues teper-teper i fshehte: 1-karakteri monosilabik; 2-permbajtja e kulteve pagane ne te, qe Europa nuk i njeh ne asnje element historik; 3-Elementi njerezor qe e ka levruar ate prej 550 vjetesh, dhe qe i takon Kishes Katolike Shqiptare; 4-Perputhja e cuditshme e helenishtes me gegerishten [e gjeni kete ne punimin e ΙΑΚΩΒΟΥ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΥ – ΠΕΛΑΣΓΙΚΑ, ΗΤΟΙ ΠΕРΙ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ ΤΩΝ ΠΕΛΑΣΓΩΝ, 1912, rib. 1994] kur keta dy popuj nuk jane relatuar historikisht ne asnje rast, mundohen me te gjithe menyrat t’i fshijne nga Historia duke sajuar insinuata mbi karakterin internacional te Gjuhes Shqipe kur bartesit e saj jane popullata me e prapambetur dhe inferiore e kontinentit duke e pasur te pamundur te ndikojne mbi kedo popull europian). Cili eshte rregulli ligjor qe vepron ne kete rast dhe cfare lidhje ka ai me Fiziken? Perse i kerkojme ligjet sociale te pasardhura nga ligjet e Fizikes, duke harruar me dashje permasen e kesaj pasardhje? Si eshte bere ky kalim? Kjo eshte aresyeja perse Mendimi Fizik ka nevoje per nje riinterpretim me materialist dhe me fitimprures! Paraprakisht duhet vene ne dukje fakti qe historianet dhe interpretuesit e jetes njerezore ketu ne Toke jane kaq larg  realitetit te perjetuar nga Njerezimi, te pakten ne keto 3000 vitet e fundit, sa do te duhet nje permbysje teper e madhe ne shkencat teorike qe te mund  t’i afrohemi te vertetes te perjetuar. Te pakten nga pikepamja materialiste postulati marksist mbi varesine e ndergjegjes njerezore nga qenia shoqerore e kerkon nje riinterpretim ne momentin qe zbulojme dinamiken e lindjes se ideve fetare, te cilat lindin (forma e pare pagane) ne rendin e pare shoqeror (komuna e mirefillte primitive), por i sherbejne rendit pasardhes (rendit fisnor); vazhdojne me formen e dyte (politeizmin), i lindur ne rendin fisnor, por i sherbejne rendit skllavopronar; vazhdojne me formen e trete (monoteizmin) i lindur ne rendin skllavopronar, por i sherbejne rendit feudal; – duke argumentuar, ne kete menyre, qe ndergjegja shoqerore ka edhe ndikime te tjera, pervec qenies, qe percaktojne permasat e saj. Mos perputhja e ndergjegjes fetare me rendin, te cilit i sherbejne idete fetare, e hedh ne ere te gjithe filozofine e shek. te XIX-te te deklaruar si materialiste (gje e shpallur nga F. Engelsi ne letren drejtuar Meringut 14 korrik 1893; -shih K.Marks-F.Engels, Letra te zgjedhura, 1981, 674-680). Te pakten kjo leter eshte e afte t’i detyroje shqiptaret e epokes enveriste te rishikojne idete dhe botekuptimin e tyre shkollor pergjate viteve 1945-2016.

Gjeja me e dukshme sot ne arsimin boteror eshte: njeriu mbaron shkollen, futet ne jete, dhe nuk di akoma se ku fillon e ku mbaron njera forme e shkences nga tjetra nga pikepamja hapsinore (nuk po flas per menyrat e lindjes se ideve shkencore ne rrafshin kohor). E bukura eshte se per formen me te larte te organizimit te Lendes materiale, Njeriun individ, te gjithe e dime se fillon me lindjen dhe mbaron me vdekjen e tij, por per Njeriun Kolektiv (Shoqerine Njerezore) nuk dime se si lind e se si mbaron. Po per Fiziken, kur dhe ku lind, kur dhe ku mbaron? Kjo vlen per te gjithe objektet e Shkencave te Natyres dhe nuk di qe te kete marre pergjigje ndonjehere, qofte dhe formale. Dhe e gjitha kjo vetem per nje aresye: mendimi filozofik materialist eshte produkti me karakteristik i mendimit filozofik idealist; e ne kete kunderti dialektike vjen nje moment qe materializmi filozofik behet domosdoshmeri (ketu rastesia nuk ekziston si fenomen kalimtar), duke na fshehur kete pamundesi dhe paaftesi ne boten e njohjes; ne kete duet aplikativ subjektiv eshte e ndertuar e gjithe bota manipuluese ne shkencat sociale. Por ajo e ka nje themel paraardhes qe nuk i takon ne menyre te drejtperdrejte asaj duke krijuar mundesine e nje shtremberimi konkret ne fushen e Fizikes. Kjo eshte aresyeja perse sot problemi themelor i Fizikes (objekti i saj) eshte i shtruar per zgjidhje; dmth: kur dhe ku lind Fizika (e kam fjalen per objektin thelbesor me te cilin merret shkenca e Fizikes), si zhvillohet ai ne planin historik? Cili eshte objekti i Fizikes? I them te gjitha keto pasi Fizikes i kane injektuar procese natyrore qe jo vetem nuk i merr dot persiper, por ato as qe perputhen ndonjehere ne planin aplikativ (psh pranohet se: “Nje nga rrjedhimet e teorise speciale te relativitetit eshte shkurtimi i dukshem i nje trupi gjate levizjes relative ne lidhje me vrojtuesin” [Biografite e eurofizikaneve te shquar, pergatitur nga Pellumb Berberi, 2005, f. 34]. E gjej me te sterholluar kete fenomen ne librin e Prof. Rexhep Mejdanit: “Mbi hapesire-kohen”, f. 94, sipas te cilit “Gjatesia L e cdo objekti, ne nje sistem ne levizje, shfaqet e shkurtuar apo e kontraktuar ne drejtimin e levizjes. Madhesia e ketij kontraktimi llogaritet me ane te formulave te Lorencit….” [ky problem ndodhet i zgjidhur ne kete menyre edhe tek: L.D.Llandau,J.B.Rumer, C’eshte teoria e relativitetit, 1965, f. 77; apo tek Kenneth Krane, Fizika moderne, 2003, f. 38-39 dhe Paul A.Tipler, Kursi i Fizikes-Fizika moderne, 2001, f. 17]; dhe mbi te ndodh paradoksi i kohes [paradoksi i binjakeve], por pa percaktuar cilesine e trupit, qe ne pamje te pare eshte nje strukture kimike) dhe cili eshte ligji qe lidh dy cilesore lendore ne planin aplikativ te levizjes, gje qe nuk merret parasysh ne asnje rast (problemin e zgjatjes se kohes e gjej perseri tek libri i Prof. Rexhep Mejdanit: “Mbi hapesire-kohen”, f. 94; Kenneth Krane, Fizika moderne, 2003, f. 42-44; Paul A.Tipler, Kursi i Fizikes-Fizika moderne, 2001, f. 15, 26-28). D.m.th. perbeshkohen ne shpjegim strukturat kimike me procese mekanike dhe te dyja keto ja injektojne fizikes. Le pastaj per te kerkuar se cfare ndodh ne brendesi te struktures qe i nenshtrohet ketyre veprimeve hipotetike, apo permasat e paradoksit kohor nder cilesoret lendor (paradoksi i kohes ne Shoqerine Njerezore ndodh per rrethana hapsinore krejt te tjera me perfundime krejt te kunderta ku ne themel nuk qendron levizja, por nje parameter tjeter qe rrjedh nga levizja). Atehere: cfare permbledh mendimi Fizik nga pikepamja objektive dhe cila eshte Historia e ketij objekti? Kjo pyetje merr rendesi te posacme pasi con ne dyshimin se cfare perfaqeson Historia e Njerezimit ne planin aplikativ, pasi kemi te njejtin term per ngjarje krejt te ndryshme ne cilesi e sasi. Ne e pranojme qe historia e nje objekti material eshte ndryshimi i tij ne kohe sipas ligjeve rigorozisht te percaktuara nga nena jone Natyre, por per Shoqerine Njerezore perse nuk e pranojme, por si thelb te Historise se Njerezimit konkludojme ngjarje dhe data pa domethenie te metejshme (ne themel te historise teorike te Njerezimit sot vepron vetem statistika formale)? Paraprakisht duhet vene ne dukje qe mbi nje shekull me pare (1908) materializmi bolshevik ka kerkuar ta vere ne dukje si zgjidhje problemin themelor te Fizikes, e ne pamundesi te kesaj shpiku krizen ne Fizike (per kete shih: V.I.Lenin, Materializmi dhe empiriokriticizmi, kapitulli V: Revolucioni modern ne shkencat natyrore dhe idealizmi filozofik, f. 208-263). Ne fakt ajo kohe nuk coi ne krizen e fizikes, sic pretendohet, por ne krizen e Mendimit Filozofik, pasi per here te pare u tentua te shkeputej nje formacion natyror nga organizimi Lendor dhe kjo perbente hapin me te para ne Shkencat e Natyres nga pikepamja e saktesise te filozofise materialiste. Pikerisht analiza e atij procesi ne mendjen e Leninit perben edukimin shkollor ne fushen e mendimit fizik ketu ne Shqiperi sipas planit te filozofise boshevike. E gjithe kjo ndodhte vetem per nje fakt: nuk eshte zbuluar akoma raporti kohor midis idealizmit dhe materializmit filozofik, dhe prej nga e kane burimin keto dy forma filozofike. Ne realitet keto dy forma filozofie e kane nje detyre historike te lidhur direkt me zgjidhjen e problemit ne planin aplikativ. Ate qe idealizmi filozofik e shtron per zgjidhje, pra e evidenton, por pa mundur ta zgjidhe dot per efekt te natyres se vet, materializmi filozofik, si produkti i drejteperdrejte i idealizmit filozofik, jo vetem qe e zgjidh, por krijon premisat e vetme per progres shoqeror. Dallimi midis idealizmit dhe materializmit qendron pikerisht ne detyren qe zgjidh seicila ne planin aplikativ te zhvillimit te Shoqerise Njerezore dhe pikerisht kete dallim nuk kane marre parasysh asnjehere intelektualet e epokes komuniste ketu ne Shqiperi (ne kete pike e ka burimin dhe vete levizja laiciste ne Bote, – per kete shih artikullin: “Dante Alighieri, laicizmi dhe Kisha Katolike”, publikuar ne blogun tim).

Kur themi Fizike, a e nenkuptojme te lidhur me levizjen fizike, me hapesiren fizike dhe kohen fizike, apo jane terma pa asnje lidhje midis tyre dhe citimi i perdorur na con ne perfundimin se kemi te bejme me lodra fjalesh pa domethenie? Ku qendron uniteti midis termit, formes se levizjes, hapesires dhe kohes per rastin e Fizikes? A eshte ky nenkuptimi i lidhjes se ketyre elementeve te ekzistences, apo flasim per nje gje dhe nenkuptojme gje tjeter duke ja nenshtruar fantazise se simboleve? Nuk eshte e veshtire aspak te konstatosh se kjo metode fantastike e ka burimin tek Fizika prej nga e kane marre shkencat e mepastajme sociale. Eshte kjo aresyeja perse zberthimi i  Mendimit Fizik, sipas metodikes filozofike materialiste paraqet rendesi te posacme per avancimin e shkences drejt zgjidhjes se problemeve. Ne kerkojme perputhjen e formes se levizjes, me formen e cfaqjes, me thelbin e veprimit, por kur vjen puna ne zhvillimet sociale anashkalojme shkallen e zhvillimit social me perputhjen e rendit politik te imponuar apo autokton (cfare ndodh ne kete rast dhe cili eshte raporti midis dy rasteve?). Keshtu qe zberthimi i termit merr rendesi te vecante per shkencat sociale. Kjo eshte aresyeja qe korigjimi i vetvetes duhet te filloje nga Fizika ku shohim gabime thellesisht percaktuese ne zhvillimet e mevonshme, qofte edhe vetem ne kete fushe, por sidomos ne lidhjen e Fizikes me Mekaniken dhe Kimine. Por paraprakisht duhet rene dakort me postulatin filozofik qe pretendon se nje levizjeje te caktuar i takon nje hapesire dhe nje kohe rigorozisht te percaktuar. Levizja-Koha-Hapesira formojne nje unitet tri permasor absolut dhe te pandashem. Puna eshte te percaktohen permasat e levizjes, kohes dhe hapesires ne planin aplikativ dhe si ato ndikojne ne menyre te drejteperdrejte, apo terthore, mbi vetveten dhe tek te tjeret. Cfare i lidh dhe cfare i zgjidh keto forma ekzistence mbi njera-tjetren dhe kush i percakton permasat e tyre? Kjo e fundit perben thelbin e kerkimit filozofik ne kete fushe. Dmth ne duhet te pranojme qe levizjes fizike i korespondon hapesira fizike dhe koha fizike, por kjo, sic do ta shohim ne vazhdim, nuk eshte dhe fort e lehte pasi permbys shume shpjegime dhe perfytyrime qe Njerezimi ka mbi Natyren Fizike. Problemet jane te invertuara qe ne planin filozofik dhe fizikanet kane marre persiper nje pozicion qe nuk u takon per efekt aftesie dhe detyre historike. Kjo e fundit perben sakrilegjin ne fushen e progresit shkencor ketu ne Shqiperi dhe zbulimi i ketij defekti perben linjen gjitheperfshirese te permbysjes se materializmit bolshevin ketu tek ne.

Por pikesepari duhet vene ne dukje thelbi i krizes ne mendimin teorik fizik per te percaktuar distancen qe e ndan nga kriza hipotetike leniniste. Ne fund te fundit a eshte e vertete ekzistenca e kesaj krize dhe, ne qofte se po, midis kujt ka ndodhur perplasja teorike? Per te gjitha keto mendimi fizik ketu ne Shqiperi ka heshtur duke e konsideruar inekzistent dhe te paperfillshem. E bukura eshte se ky konflikt teorik qendron pikerisht ne gjenezen e praktikes fizike dhe kur nuk ke zgjidhur gjenezen mos prit te jete zgjidhur aktiviteti fizik ne historine e Natyres. Atehere problemi u zgjidh ne menyre arbitrare, por perseri fizikanet shqiptare heshten, pasi, pas 1991-shit, e kishin kaluar ylberin duke e ndryshuar boshtin e zhvillimit. Problemi qendron ne percaktimin e zanafilles fizike nga pikepamja kohore dhe ai ka pasur kete perqasje: Fillimisht u propozua nje pike singulariteti, sipas ekuacioneve te Fridmann-it, por qe e shembte dhe vete teorine e pergjithsme te relativitetit, atehere u pranua qe duhet hequr dore nga modelet dhe te pranohej se KOHA fillonte me big-bengun. Ne kete menyre dashur pa dashur u pranua nderhyrja hyjnore dhe fillesa ne KOHE. Pranohet se Kisha Katolike u kap tek modeli i big-bengut dhe ne vitin 1951, ne menyre zyrtare e deklaroi ate ne perputhje me Biblen (i gjej te gjitha keto ne librin e Stephen W. Hawking, Nje histori e shkurter e kohes – Nga Big Bengu tek Vrimat e Zeza, 1997, f. 46-47. Por me qene se dyshova ne perkthimin e vepres u detyrova ta gjej ne origjinal dhe gjuhe te tjera; ne kete menyre ajo gjendet: Stephen Hawking, A brief history of time – From Big Bang to Black Holes, introduction by Carl Sagan, illustrations by Ron Miller, 1988, 1990, f. 46-47; Stephen W. Hawking, Dal Big Bang ai Buchi Neri – Breve storia del tempo, 2008, f. 64-65). Por ne vazhdim autori eshte i detyruar te pranoje te pamunduren duke qendruar midis ZOTIT dhe perjetshmerise se gjithesise (termi gjithesi, ne kete rast, duhet nenkuptuar sipas asaj qe percakton astrofizika e sotme) duke dhene kete shpjegim: “Perendia duhet ta dije si ka filluar gjithesia, por ne nuk mund t’i japim asnje aresye te vecante per te menduar pse ai ka filluar ne nje menyre dhe jo ne nje menyre tjeter. Nga ana tjeter, teoria kuantike e gravitetit ka hapur nje rruge te re ku hapesire/koha duhet te mos kete asnje kufi dhe prandaj nuk duhet te kete nevoje qe te specifikohet sjellja ne nje kufi te tille. Nuk duhet te kete singularitet ku ligjet e shkences do te beheshin te pavlefshem dhe nuk duhet te kete kufi te hapesire kohes ku te kerkohet ndihma e Perendise ose e ligjeve te reja. Mund te thuhet: “Gjendja ne kufi te gjithesise eshte se ai nuk ka kufi”. Gjithesia duhet te jete krejtesisht e vetpermbajtshme dhe i pandikueshem nga asgje jashte vetvetes. Ajo nuk duhet as te krijohet as te zhdukret. Ai duhet vetem TE JETE. / Ishte ne konferencen e Vatikanit, te permendur me siper, ku une propozova per here te pare hipotezen se ndoshta koha dhe hapesira, formojne se bashku nje siperfaqe me madhesi te fundme, por pa kufi dhe pa ane. Artikulli im ishte me teper matematik, keshtu qe implikimet e tij mbi rolin e Perendise ne krijimin e gjithesise ne pergjithesi nuk qene pranuar ne ate kohe (kjo vlen edhe per mua)” (po aty, f. 136). Autori me dashje ka bere nje abstragim duke mos marre persiper zberthimin e levizjes mekanike ne procesin e zanafilles fizike dhe duke e konsideruar levizjen mekanike si epiqendren e zhvillimit te Natyres. Ne do ta shohim ne vazhdim se pikerisht ketu qendron dhe manipulimi qe perdoret rendom ne mendimin fizik. Por e keqja e kesaj pune qendron ne metodiken e perdorur ku shihet fare hapur se autori nuk e ka hallin tek e verteta absolute, por tek lidhja e kesaj te vertete me ZOTIN, e prej ketej tek lidhja me Institucionet Fetare qe jane marre me kete problem filozofik. Lidhja Fe – Shkence ka nje histori te perdorur prej mijera vjetesh nga Njerezimi , por ajo eshte grabitur ne menyre kriminale nga Politika duke i fshehur gjenezen aplikative dhe qellimin perse eshte perdorur per here te pare.

Ne fakt ketu duhet bere nje shtese te domosdoshme: zanafillen e cdo problemi madhor, qofte ne fushen  e shkencave natyrore e qofte sociale, nuk e percakton dot shkenca, ne cfare do lloj shkalle zhvillimi qe te jete, por kete e percakton Filozofia. E me qene se Filozofine e ka shpikur per here te pare institucioni i Fese, kjo mbetet pergjithmone detyre e kesaj te fundit. Por rendesia e ketij konstatimi qendron diku tjeter. Fizikanet nuk e shohin zgjidhjen tek gabimet e tyre, por mundohen ne te gjitha menyrat ta shohin te keqen dhe bllokimin e zgjidhjes se problemeve fizike ne interpretimin e mbrapsht te shkakut te lindjes se Fese, institucionit te saj dhe produktit intelektual te veprimtarise me te gjate ne historine e Njerezimit. Pikerisht kjo supremaci e KOHES, ku aplikohet Feja, nuk u ka sherbyer fizikaneve ne zgjidhjen e problemeve te tyre edhe pse ato perbejne zanafillen e kesaj qe perjetojme sot, por dhe te kunderten e plote te asaj perse jetojme si Njerez dhe cfare kemi si lidhje me Fiziken praktike. Cfare fshihet ketu? Kjo duhet te perbeje thelbin e mendimit Fizik ne shkencat natyrore.

Por Fizikes praktike i kane injektuar edhe nje vecori teorike; dhe eshte kjo vecori qe me detyroi te ulem e te shkruaj keto rreshta: sipas interpretimeve qe u behen fenomeneve fizike, sic do ta shohim, rezulton qe grimcat elementare konsiderohen me perberes te perjetshem nga pikepamja kohore duke me cuar ne perfundimin se mendimi fizik eshte “pushtuar” nga idealizmi filozofik duke mos sherbyer praktikisht per asnje zgjidhje te metejshme. Te pakten zanafilla e levizjes fizike, nga pikepamja teorike, ka pesuar kete fat dhe e gjitha kjo vetem per nje aresye te vjeter sa Njeriu ne Toke: paaftesia per te argumentuar shkencerisht mos ekzistencen e krijuesit, dmth te ZOTIT. Se cfare pune u prish fizikanteve ky rregull ligjor ne zhvillimin e Shoqerise Njerezore une nuk di ta shpjegoj, por paaftesia per t’u mbeshtetur ne faktet me te dukshme te zhvillimit te Natyres eshte shume me teper mizore dhe antinjerezore se sa te mbeshtetesh ne nje krijues, qofte dhe imagjinar, qe nuk e ka pare dhe njohur kurre. Ne rastin e pare, me ane te pseudoateizmit, genjejme Njerezimin; ndersa ne rastin e dyte, me ane te besimit, ndjekim rrugen ligjore te zhvillimit te Shoqerise Njerezore. Te vetequajturit ateiste per nje gje duhet te jene te sigurte: roli i Fese ne Historine e Njerezimit eshte i barabarte me vete Njerezimin (ne menyre absolute nuk ka asnje produkt social ne kete histori pa rolin e drejteperdrejte te ideve fetare), pune eshte te shpjegohet ky rol ne menyre shkencore materialiste, ku ky shpjegim fillon me Fiziken (kritika eshte edhe per ata persona qe predikojne ZOTIN pa treguar ne asnje rast pse ZOTI shoqeron Njerezimin dhe jo individin njeri).

Pikerisht kur analizojme kete shpjegim, shohim se Fizika kete fillese eshte e detyruar ta filloje me ZOTIN (te jeni te sigurte qe kjo rruge behet nga formimi botekuptimor dhe nuk ka asnje lidhje me filozofine materialiste) edhe pse jam i sigurte qe nuk i pelqen. Sipas nje fizikani, te deklaruat si ateist, procesi i formimit te gjithesise ka kete nuance filozofike: “Me sukseset qe kane arritur teorite shkencore ne pershkrimin e ngjarjeve, shume njerez kane formuar bindjen se Perendia e lejon gjithesine te zhvillohet sipas disa ligjeve dhe nuk nderhyn ne gjithesi qe t’i shkele keto ligje. Megjitheate, ligjet nuk na tregojne se c’pamje duhet te kete patur gjithesia ne fillim te saj – vetem Perendise i perkiste qe ta kurdiste zemrekun e ores dhe te vendoste si ta vinte ne levizje. Perderisa gjithesia ka patur nje fillim, ne mund te supozojme se ajo ka pasur nje krijues. Por ne qofte se gjithesia eshte me te vertete krejtesisht vete-permbledhese, pa kufi ose pa ane, ajo nuk duhet te kete as fillim dhe as funs: ajo thjeshte duhet te jete. Ne kete rast, a ka vend per nje krijues?” (po aty, f. 140-141). A nuk eshte ky rast nje tregues i paster mbi karakterin idealist qe ka pushtuar majat e mendimit fizik boteror? A nuk perben ky rast kerkesen per nje rishikim te bazave filozofike te Mendimit Fizik mbi nje baze me materialiste, per te mos thene mbi nje baze krejt te re, pasi ketu fillon dhe mbaron manipulimi i Historise se Njerezimit? 

1- Pra ne duhet te pranojme se me keto problem fillimisht merret Filozofia, si ndertesa e projektit teorik te Fizikes dhe krahasimi me ate qe zbulohet praktikisht tregon se sa larg realitetit eshte ky projekt teorik. Ne kete drejtim gjerat kane mbetur te shtangura qe nga koha e Aristotelit (384-322 Pa. Kri.) dhe empirizmi i tij eshte konsideruar si themeli kohor i mendimit fizik boteror. Permbysja e Aristotelit dhe anashkalimi i tij perbejne kushtin me te pare te nje progresi te kuptueshem nga ana e Njerezimit.

Kjo vihet re ne zberthimin e termit nga pikepamja gjuhesore ku nje percaktim i vitit 1954 ne Fjalor i Gjuhes Shqipe mund te konsiderohet si me i plote (hipoteze), por jo me i sakti (fakti). Ne kete fjalor shkruhet:

FIZÍK,-E 1. qe u perket trupave, qe ka te beje me lenden, me natyren: bota-e; qe ka te beje me fiziken: ligjёt – e;  trupor: fuqi -.e.

FIZIKË-A ef. Shkenca qe studion vetite e pergjithshme te trupave dhe ligjet, simbas se cilave gjendja dhe levizja e tyre ndryshohet pa u ndryshuar natyra e tyre.

Tek Fjalori Enciklopedik Shqiptar (1985) ky term eshte i zberthyer politikisht pa asnje domethenie shkencore. Ndersa tek Fjalori Enciklopedik Shqiptar (2008) termi ka kete permbajtje: FIZIKA. Shkenca qe studion levizjen me themelore e me te kahershme te materies, qe paraqitet ne trajte lendore dhe rrezatimi. Kjo levizje studiohet qe nga niveli mikroskopik (grimcat elementare) e deri ne shkalle  universi si i tere…(vazhdon duke analizuar veprimtaret ne kete fushe ne nivel boteror, shkollat shqiptare ne lidhje me kete lende dhe deri tek veprimtaria shkencore ne fushen e fizikes ne Shqiperi).

Por ne nje zberthim, sipas Enciklopedia e Pergjithshme e Oksfordit, termi ka nje percaktim krejt tjeter dhe shume me afer realitetit historik. Sipas kesaj enciklopedie termi fizike ka kete permbajtje:

fizika. Studimi i vetive dhe i nderveprimeve te lendes dhe energjise; ndryshon nga kimia sepse merret me pak me substancat e vecanta dhe me shume me lenden ne pergjithesi, megjithese ka zona ne te cilat mbulojne njera-tjetren si ne KIMINE FIZIKE. Fizika ne fillim ka qene studimi sistematik i gjithe natyres, si te gjalle ashtu edhe jo – te gjalle – : fizika tani quhet shkence, kurse me perpara quhej filozofi e natyres. Vetem ne shekujt XVII dhe XVIII ajo u kufizua, se pari, ne studimin e lendes jo te gjalle dhe pastaj, me zhvillimin me vete te kimise, ne fiziken e sotme klasike qe perfshin optiken, akustiken, mekaniken, termodinamiken dhe elektromagnetizmin. Ne shekullin XX ndihmesen me te gjithanshme e dhane TEORIA E KUANTEVE dhe RELATIVITETI, te cilat cuan ne njohjen e Gjithesise ne nivelin me te vogel (KUARKET) dhe ne nivelin me te madh (kozmologjia dhe “big bang” – u). Nder deget bashkekohore te kesaj disipline perfshihet fizika berthamore, fizika e grimcave, fizika e trupave te ngurte dhe astrofizika (pranimi pa kushte e kesaj analiza behet pak i veshtire ne lidhje me termin Gjithesi, i cili, ne kete rast, eshte i vlefshem vetem si nje organizim Natyror i fundem).

Krahasimi i zberthimit te tre fjaloreve e nxjerr fjalorin e gjuhes shqipe dhe ate enciklopedik shqiptar krejtesisht jashte fushes reale te fizikes duke mos dhene asnje zgjidhje ne drejtim te objektit qe merret fizika, qofte si shkence e qofte si realitet. Permendet rendon termi levizje, termi materie, termi kahershmeri, por pa dhene ne asnje rast nderlidhjet e ndersjellta dhe kufijte se ku fillon dhe mbaron levizja qe percakton termin FIZIKE. Ne asnje rast nuk eshte marre parasysh karakteri unifikues i Natyres dhe aresyeja perse deget e Shkences kane ligje Natyrore rigorozisht te percaktuara qe nuk mund te unifikohen dot per te gjitha deget e saj nga lart→poshte, kur e kunderta, dmth nga poshte→lart, eshte prezent. Dmth ligjet e FIZIKES sherbejne dhe duken ne Shoqerine Njerezore, kur ligjet e kesaj shoqerie nuk duken dhe nuk mund te sherbejne ne boten e FIZIKES. Ketu fillon gabimi me i pare ne Shkencat e Natyres, pasi vlera e tyre shumefishohet ne boten Kimike, Biologjike e Shoqerore.

Meqene se ky problem eshte i lidhur ne menyre te drejteperdrejte me teorine e Historise se Njerezimit e shoh te aresyeshme te ve ne pah gabimet filozofike qe shoqerojne sot shkencen e FIZIKES, prej nga rrjedhin me rradhe gabimet ne shkencat shoqerore; dmth zanafilla e gabimit te Races Njerezore ne Toke fillon me FIZIKEN, dhe prej ketej nuk eshte e veshtrire te kalohet ne gabimet e panumerta qe shoqerojne pergjithesisht te gjitha shkencat shoqerore.

Per te bere kete pune ka shume menyra (ne varesi te drejteperdrejte nga gabimet), por une zgjodha dy prej tyre:

1-Duke marre per baze mendimin fizik shqiptar dhe duke e krahasuar me mendimin filozofik materialist boteror te ketyre 200 vjeteve te fundit. Kjo rruge do te nxjerre ne dukje gabimin thelbesor te shkolles shqiptare dhe karakterin pseudomaterialist te saj, qofte edhe vetem ne fushen e FIZIKES.

2-Duke marre per baze mendimin filozofik boteror qe nga lindja deri me sot dhe duke e krahasuar me arritjet e mendimit FIZIK te shek. te XX-te. Kjo rruge do te nxjerre ne pah gabimin thelbesor te shkolles politike dhe ate qe Njerezimi e ka mesuar gabim qe ne bangat e shkolles vetem per nje aresye: te justifikoje ekzistencen e atyre qe kane gabuar dhe manipuluar Njerezimin (nuk eshte e veshtire te kuptohet qe fjala behet per Politiken e 700 vjeteve te fundit) dhe kete jane munduar t’ja adresojne Institucionit te Fese (ky eshte nje problem nderkombetar qe ekziston realisht ku dhe ndodh perplasja ne fushen e mendimit filozofik per fiziken).

Ne do t’i ndjekim te dy rruget paralel per te pare diferencen midis shkolles shqiptare dhe asaj boterore ne fushen e Fizikes. Fakti qe zberthimi enciklopedik i ketij termi ne menyre te diferencuar midis shkolles shqiptare dhe asaj boterore tregon fare qarte qe shkollat nuk jane njesoj, e faji duhet kerkuar tek ndertuesit politik te tyre.

Pranohet (sipas Fjalor Enciklopedik Shqiptar, 1, 2008) qe lenda e Fizikes filloi te studiohet per here te pare ne Shqiperi ne nivel universitar me 1946 me krijimin e Institutit Pedagogjik 2-vjeçar. Me krijimin e USHT ne Fakultetin e Shkencave Natyrore u hap edhe dega dhe katedra e Fizikes. Me formimin e deges shkencore te Fizikes (1966), me afat studimi 5-vjecar, filloi formimi i fizikanteve, qe do te merrnin persiper  kerkimin shkencor lidhur me zbatimet e saj ne fusha te ndryshme te veprimtarise shoqerore e mesimore. Permenden nje sere emrash akademikesh, profesoresh, studiuesish me kontribut ne fushat e ndryshme te Fizikes ketu ne Shqiperi, por une mora ne konsiderate, vecanerisht,  tre prej tyre, te cilet, ishin pjesmarres ne Konferencen kushtuar Albert Ajnshtajnit dhe 100 vjetorit te Teorise se Pergjishme te Relativitetit, me 2015 (organizuar nga Akademia e Shkencave te Shqiperise, ku pata fatin te jem i ftuar), dhe, me botimet qe kishin realizuar, me kane ndihmuar ne perceptimin real te asaj qe eshte mesuar ne shkollat shqiptare, prej nga eshte formuar botekuptimi i gjithe shqiptareve ne fushen e Mendimit Fizik. Permend me radhe autoret dhe veprat e tyre qe disponoj une:

Akademik Prof. Dr. Rexhep Mejdani

Mbi strukturen e materies ne fizike, 1979.

Determinizimi dhe mekanika kuantike, 1981.

Entropia, 1981.

Mbi levizjen fizike, 1985.

Hyrje ne Fiziken moderne (bashkautor me Agim Gorana), 1987.

Bazat teoriko-konceptuale te fizikes, 1997.

Te vertetat dhe te fshehtat e entropise, 2006

A eshte deterministe fizika kuantike (debat filozofiko-shkencor),  2007

Mbi hapesire-kohen, 2008

Ndikime filozofike te paradigmes ajnshtajniane, 2015.

Mbi ndertimin e Botes, 2016.

Pas mbarimit te presidences (1997-2002) botoi librat politike:

Politika, Morali dhe Shteti, 2003.

Kontratë me vetveten, 2004.

Prof. Dr. Halit Sykja

Elemente te teorise speciale te relativitetit, 1981.

Teoria e grupeve dhe zbatime te saj ne studimin e lendes (bashkautor me Kastriot Islamin), 1990.

Bazat e teorise se relativitetit, 2015.

Prof. Dr. Dritan Spahiu

Fizika e Laserave (ne bashkepunim me Jahja Kokaj), 2003.

Albert Ajnshtajni: Pikepamjet dhe mendimet e mia (pergatitur per botim ne bashkepunim me Prof. Zenun Mulaj), 2005.

Elektronika analoge, 2006.

Nga keto tituj librash nuk eshte veshtire te kuptohet qe Prof. Rexhep Mejdani  ka marre persiper mbulimin e botekuptimit shqiptar ne fushen e mendimit fizik. Ne kete rast puna eshte te analizohet dhe percaktohet distanca qe ndan botekuptimin fizik shqiptar nga materializmi filozofik ne kete fushe dhe cfare perfitimi do te kene shqiptaret nga ky proces arsimimi.

Ne te gjithe keto libra as qe eshte marre mundimi te percaktohet shkaku i lindjes se Levizjes Fizike dhe cili eshte elementi me i pare i kesaj levizje. Por studiuesit shqiptare, duke dashur te duken shkencetare, e kane dhjallosur kaq keq kete problem sa kane permbysur bazat me elementare te materializmit filozofik. Sipas tyre “Fizika studion format me te pergjithshme dhe me te thjeshta te levizjes se materies: levizjen mekanike, ate molekulare, elektromagnetike etj. dhe shnderrimet e tyre te ndersjellta” (Ilia Tili Fatos Klosi Niko Thomo, Manual i Fizikes, 1987, f. 9) pa treguar asnje rast se si levizja fizike mund te transformohet ne levizje mekanike te paster (ose anasjelltas) dhe kush mund te quhet objekt mekanik jashte hapsires fizike dhe kimike. Ne po kete pozicion gjendet edhe Prof. Rexhep Mejdani ne librin: Mbi levizjen fizike (f.5) apo ne librin: Determinizmimi dhe Mekanika Kuantike (f. 28-shenimi *). Mangesite ne kete rast tregojne distancen reale te botekuptimit shqiptar ne kete fushe nga materializmi i pretenduar.

Por ne nje artikull te mrekullueshem te kuptimit materialist dialektik te levizjes ne mekaniken fizike gjej jo vetem termin e sakte: mekanika fizike, por dhe shpjegimin me te pare te lidhjes se Mekanikes me Fiziken. Sipas autorit: “sic na meson Engelsi, levizja mekanike, si forme me e thjeshte e levizjs se materies, perfshihet ne trajte te nenshtruar ne te gjithe format e tjera me te larta te levizjes” (Aleksander Kocani, Disa aspekte te kuptimit materialist dialektik te levizjes ne mekaniken fizike, 1984, f. 6). Cfare ka te pasakte ketu Engelsi dhe cfare nuk kane kuptuar studiuesit shqiptare nga konceptet materialiste te filozofise? Gjeja me e sakte ne kete fjali eshte fakti qe levizja mekanike konsiderohet si levizja me e thjeshte ne Natyre dhe kjo forme levizje merr pjese ne te gjithe format e tjera te levizjes. Kjo eshte zgjidhja me e pare e domosdoshme e analizes ne shkencen e Fizikes, por ketu ka nje gabim (natyrisht gabimi eshte i Engelsit me kusht qe termi i perdorur, Materie, te jete perkthyer sakte tek vepra: “Dialektika e Natyres”, 1981): perdoret termi Materie si nje forme e kufizuar e organizimit te Natyres. Fizika nuk studion as Materien dhe as Natyren ne kompleksitetin e tyre te pafundem; Fizika studion nje nga format e panumerta te organizmit te Materies: Lenden, ne fazen e saj krijuese, pasi Lenda nuk eshte objekt i Fizikes, por i Kimise. Ndryshimi midis Lendes dhe Materies qendron ne koheshmerine e ekzistences; dmth Materia eshte e pafundme ne kohe dhe hapesire, kurse Lenda ka nje fillim dhe mbarim konkret ne kohe dhe hapesire. Per ta thene me sakte fare me Materien merret ZOTI, ndersa Njeriu merret me Lenden, duke qene pjese e saj dhe produkt i drejteperdrejte i zhvillimit te Lendes. Akoma me tej, duhen kuptuar disa probleme qe lidhen me kohe-hapsiren e pafundme te Materies dhe te fundme te Lendes e te Shoqerise Njerezore. Raporti midis te pafundmes dhe te fundmes perben dhe aresyen perse duhet besuar ne ZOT nga pikepamja materialiste e filozofise. Sterhollimi i ketyre problemeve perben bazen fillestare filozofike qe con ne percaktimin e kohe-hapsires se Fizikes ne planin analitik nga pikepamja teorike. Gjeja e pare qe duhet kuptuar eshte se Materia e pafundme nuk ka kufij qofte ne hapesire, qofte ne kohe, qofte ne organizim, qofte dhe ne shpejtesi. Kjo nuk eshte pune per Shkencen dhe cdo pretendim fizik mbi kete Materie eshte spekullim i paster. Por nga analiza filozofike e Materies nuk mund te kalohet tek analiza Fizike ne menyre te drejteperdrejte. E keqja eshte se historia e zhvillimit te Shkencave te Natyres realisht ka ndjekur pikerisht kete rruge, dmth pa saktesuar terminologjine dhe karakteristikat e Materies eshte kaluar tek fenomenet e Natyres si ngjarje te nenkuptuara Fizike. Ne do ta shohim ne vazhdim se pikerisht ky gabim i ka kushtuar shume Mendimit Fizik, pasi ka anashkaluar fenomene natyrore te konstatuara ne menyre te rendomte, por te tjetersuar ne menyre antimaterialiste. Nga ana tjeter ka edhe nje gabim suplementar: nuk thuhet dhe nuk pranohet qe levizja mekanike eshte e imprenjuar ne te gjitha format e mevonshme te Levizjes (Engelsi e ka perfytyruan ne kete menyre levizjen mekanike [tek Dialektika e Natyres] duke bere nje hap me perpara ne mendimin filozofik mbi Levizjen dhe kjo duhet konsideruar nje merite ne mendimin filozofik materialist jashte interesave te politikes) dhe cdo cfaqje e saj nuk eshte levizje mekanike e paster, pasi mungon sistemi autokton mekanik (ne kete rast termi sistem referimi nuk ka kuptim dhe eshte i padobishem). Koncepti pike referimi pa lidhur levizjen-hapsiren-kohen e ngjarjes nuk ka gjasa te konsiderohet i sakte. Ne kete pike fillon manipulimi i mendimit filozofik ne fushen e Fizikes.

Ne kete kuader, sipas interesit per te percaktuar permasen e termit FIZIKE, ngelet per te percaktuar saktesine e termit mbi levizjen mekanike dhe ate mbi levizjen fizike. Ne kete drejtim filozofia pseudomaterialiste ka bere nje abstragim ne parim duke thene nje gje, por duke nenkuptuar nje gje tjeter. Kjo ka cuar ne nje perbashkim te Mekanikes me Fiziken duke mos i dhene mundesi shkencave natyrore te avancojne me tej ne njohjen e natyres se Lendes, sidomos ne kufijte fundor te saj. Ne te vertete kjo eshte zbuluar ne menyre shteruese, por sistemimi filozofik i materialit le per te deshiruar ne drejtim te sistemimit dhe interpretimit specifik.

Ne nje liber pa autor (perkthim i shkurtuar nga Niko Thomo dhe Nelson Çabej, Ligjet e Fizikes, 1983) jepet perkufizimi i veprimtarise se Mekanikes. Sipas ketij libri: “Mekanika merret me levizjen e trupave dhe me forcat qe i ndryshojne keto levizje” (f. 3). Ne qofte se do te perbashkojme idene e Engelsit me kete perkufizim do te shikojme qe autoret e ligjeve te fizikes kane unifikuar Mekaniken me Fiziken dhe kete e kane bere nen personalitetin e Isak Njutonit (1642-1727), baza intelektuale e te cilit kane qene themeli fetar. Vete problemi i ndarjes se Mekanikes nga Fizika per Engelsin ka qene i pamundur dhe e gjitha kjo per efekt te botekuptimit, apo te mos kuptimit, qe ndan pafundesine e Materies nga fundi i Lendes. Ne fakt ne kete pike ka ndodhur me dashje nje mohim dhe nje loje fjalesh qe ne esence duhet te pranonin ekzistencen e ZOTIT jo si nje fakt real pamor, por si nje pamundesi absolute e argumentimit te mospranimit (F. Engelsi, Dialektika e Natyres, 1981, f. 327). Eshte pika ku ndahet Mekanike me Fiziken dhe qe Engelsi nuk ka qene i afte ta zbertheje. Duke cituar Engelsin, autori i kuptimit materialist dialektik te levizjes ne mekaniken fizike shkruan: «Mekanika, -nenvizon ai, – ne kuptimin me te gjere ose me te ngushte te fjales njeh vetem sasi, ajo ka te beje me shpejtesi dhe me masa dhe, e shumta, me vellime. Atje ku has ne cilesine e trupave, si, per shembull, ne hidrostatike dhe ne aerostatike, ajo nuk mund te beje pa marre parasysh gjendjet molekulare dhe levizjet molekulare…». Dhe me poshte vazhdon: «Levizja nuk eshte vetem nderrim vendi; ne sferat pertej mekanikes ajo eshte  edhe ndryshim cilesie»**(nenvizimet jane te miat – A.K.) (f. 8). Jam i detyruar t’i them te gjitha keto per t’i dhene te kuptuar lexuesit se fillesa praktike e termit Fizike eshte akoma e papercaktuar sakte e per rrjedhoje vazhdimesia e metejshme e shkences se Fizikes behet e pakuptimte dhe spekulative. Jo vetem ne kohen e Engelsit, por shume me perpara dhe me vone, nuk eshte dhene definicioni se ku fillon bota e mekanikes praktike dhe kush emertohet si strukture materiale ne brendesi te saj, dmth kush quhet objekt mekanik. Per rrjedhoje edhe bota e Fizikes ka mbetur jetim per efekt botekuptimi, pasi shekulli i XX-te i vuri pikat mbi i shume dukshem dhe shume sakte. Per efekt te nje gabimi shume te vjeter keto pika u mbuluan dhe karakteri materialist i Fizikes pesoi devijimin e panevojshem drejt idealizmit filozofik duke u tjetersuar ne ekstrem.

Dicka me ndryshe analizohet problemi ne shkollat jashte Shqiperise, por thelbi mbetet i njejte. Keshtu ne nje liber mbi Fiziken Moderne me autor Kenneth Krane, 2003, mekanika konsiderohet pjese e fizikes klasike (f. 3-7).

Ideja zgjidhese e ketij problemi, dmth e percaktimit kohor dhe hapsinor te objektit qe studion Fizika, eshte e dhene me kohe, por autori i saj (nuk ka rendesi rendi kohor) ka heshtur cuditerisht duke e asfiksuar problemin. E keqja e kesaj pune sot eshte papercaktushmeria e kufirit qe ndan materializmin nga idealizmi filozofik ne problemet e Shkencave te Natyres, per rastin tone te Fizikes. Eshte e pafalshme per fizikantin e shek. te XX-te te pranoje boten filozofike te meposhtme, sipas se ciles:

“Duke studiuar natyren, historine e njerezimit apo veprimtarine tone te perditshme ne analizen e kujdesshme te tyre, perpara nesh shfaqet fillimisht, ne nje tabllo te pergjithshme, nje pleksje e pafund lidhjesh dhe veprimesh reciproke, ku asgje nuk mbetet pa levizur dhe e pandryshuar, por cdo gje leviz, ndryshon, lind, zhvillohet dhe transformohet” (Rexhep Mejdani, Determinizimi dhe  Mekanika Kuantike, f. 8)

dhe te heshte per fillesen e levizjes fizike ne Natyre dhe te mbylle syte perpara idese per pandryshmerine absolute te perberesit te drites, dmth te vete drites, qe merret si nje postulat spekulativ nga Ajnshtajni. Akoma me keq ka heshtur per fenomenin e vdekjes, kur ka pranuar ate te lindjes. Shkolla shqiptare e epokes se diktutures, me pretendimin e te qenurit nje shkolla materialiste ne sensin filozofik, nuk ka qene e afte t’u imponoje shqiptareve perberesit e ekuacionit lindje-zhvillim-vdekje ne fushen e Fizikes duke mos e kaluar prakun e formalizmit shkollor ne kete drejtim.

Mbi kete baze analitike te deritanishme shtrojme pyetjet:

-Cila eshte paraardhja e objektit te Fizikes ne planin material?

-Cfare e shkakton lindjen e objektit te Fizikes?

-Cila eshte karakteristika kryesore e objektit te Fizikes?

-Cila eshte dinamika kryesore e objektit te Fizikes?

-Cila eshte pasoja e objektit te Fizikes?

-Cila eshte permasa e objektit te Fizikes?

Qe te mund t’i pergjigjes te gjithe ketyre pyetjeve pikesepari duhen percaktuar piketat analitike ne analizat filozofike te Natyres. Keto piketa kane te bejne me menyres se si e kuptojme ne Natyren si vezhgues dhe si studiues, pasi ato nuk jane te barabarta edhe si proces njohjeje edhe si proces perjetimi. Ne rastin e pare veme ne perdorim syrin, e cili jo pak here genjen, ndersa ne te dytin mendjen, e cila ne ndergjegjen e vet eshte ne rregull, e ne raport me te tjeret mashtron nga mengjesi deri nje darke. Njerezimi i sotem eshte i lidhur me pasojen e ketij akti, pasi shume fenomene natyrore, ne fushen e Fizikes, qe konsiderohen me zgjidhshmeri te sakte jane ne kundershtim flagrant me bazat filozofike te materializmit filozofik, pra jane zgjidhur gabim (psh procesi i formimit historik te elementeve kimike ka si pergjegjes boten fizike, por dinamika historike e procesit eshte akoma e panjohur ne ligjesite karakteristike. Ky proces ka ne thelb bashkeveprimin e tre formave te levizjes, mekanike-fizike-kimike, por qe ndikimi i tyre mbi procesin ne fjale nuk eshte i parasvlefshem dhe autentik). Studiuesit e sotem e konsiderojne formimin e botes kimike pothuajse te barabarte me ate fizike edhe pse karakteristikat fizike te botes kimike jane tmersisht te diferencuara ne palnin kohor dhe ate specifik hapsinor.

Puna eshte qe te gjenden elemente te perbashket ne te gjithe strukturat materiale qe njeh dhe nuk njeh Njeriu dhe mbi kete baze te ndertojme teorine e perbashkimit filozofik te tyre sipas sentences filozofike: Natyra eshte ne UNITET. Kjo do te thote qe, pamvaresisht nga cilesia qe disponojne segmentet e Materies, ato perbashkohen duke ju nenshtruar absolutisht te njejtave “formula” filozofike. Ne parim duhet te ekzistojne elemente, me baze objektive, qe jane te vlefshme per te gjitha strukturat Materiale te Natyres se pafundme kushdo qofshin ato.

Eshte pranuar qe keto elemente ekzistojne dhe jane te lidhur me format e ekzistences sipas KOHES dhe HAPESIRES duke u karakterizuar nga LEVIZJA. Atehere i bie qe te percaktohet termi dhe objekti i Fizikes duhen te percaktojme me perpara thelbin e kohes, hapesires dhe levizjes fizike. Paraprakisht dua te ve ne dukje se pikerisht keto percaktime lene per te deshiruar ne drejtim te saktesise dhe spekullimet ne fushat e Shkencave te Natyres fillojne pikerisht ketu duke na argumentuar se termi Fizike ka nevoje per saktesime te metejshme duke e cveshur fillimisht nga termi mekanike qe e shoqeron teorikisht prej afro 370 vjetesh.

2- Problemi i Levizjes nuk eshte kaq i thjeshte sa duket dhe Njerezimi ka pergjithesuar nje forme Levizjeje qe as e ka pare dhe as qe e ka argumentuar dot menyren e ekzistences se saj, edhe pse konsiderohet si forma me e pare dhe me e thjeshte se te gjithe formave e Levizjes qe njeh Njeriu (Levizja Mekanike). Akoma me tej filozofet (Platoni (427-347 Pa. Kri.) dhe Aristoteli (384-322 Pa. Kri.)) nuk e kane percaktuar sakte shkakun e filleses se Levizjes dhe mbi kete pasaktesi eshte ngritur e gjithe ndertesa e asaj qe konsiderohet se Shkenca e Njerezimit; pikerisht idete e tyre jane marre per baze ne kete drejtim. Ketu fillon gabimi i pare i fizikanteve, qofshin dhe jo shqiptare, e per rrjedhoje gabimi ka ndjekur rrugen zinxhir duke u tranferuar nga njera forme shkencore ne tjetren jo vetem pa u konstatuar, por duke thelluar gabimet e njepasnjeshme deri ne vendosjen e arbitraritetit me ane te termit konstant (konstantja eshte nje praktike natyrore qe ekziston vetem ne nje rast [rast i cili permbledh te gjithe procesin e zhvillimit te Natyres pa asnje kufizim] dhe qe perben thelbin lidhes te natyres se pafundme me natyren e fundme; Shkencat e Natyres nuk jane te afta ne asnje permase te lidhin Materien e pafundme me strukturat fundore te saj jashte kesaj konstanteje). Por Prof. Rexhep Mejdani ka meriten e dhenies se menyres te te kuptuarit aristotelian te ketij procesi. Sipas profesorit tone “Per Aristotelin, levizja shpreh ndryshimin e vendit te objektit perkates. Pra, mund te flitet per “nje objekt qe leviz me shpejt se nje tjeter”, duke krahasuar ndryshimin e lokalizimit te secilit prej tyre ne njefare intervali kohe. Po ashtu, per te, “te qenit ne qetesi” eshte gjendja natyrore e levizjes se cdo objekti. Kur nje objekt, sipas tij, eshte ne levizje, atehere duhet te ekzistoje njefare agjenti qe eshte pergjegjes per kete levizje. Kur ky agjent ndalon, levizja ndalon po ashtu. Por, ama, per Aristotelin, ekziston nje qenie e privilegjuar: Levizesi i pare. Ai eshte agjenti i pare, pergjegjes per levizjen e objekteve qe, nga ana e tyre, fusin ne levizje objekte te tjera. Levizesi i Pare duhet te jete ne Qetesi Absolute dhe te gjithe vrojtuesit duhet ta pranojne ne menyre universale kete gjendje qetesie” (Rexhep Mejdani, Mbi ndertimin e Botes, shenimi 218, f. 391). Tendenca e Aristotelit per te zbuluar shkakun e levizesit te pare eshte krejt formale, pasi, ne kete rast, duke mos kuptuar rolin e KOHES ne procesin e zhvillimit te dinamikes se Levizjes e ka futur problemin ne nje qorrsokak ku filozofia e Shkencave Natyrore ndodhet akoma edhe sot ne pozicion idealist, dmth te pazgjidhshem.

Zberthimi gjuhesor i termit levizje fillimisht nuk e ka kaluar permasen filozofike. Ne Fjalor i Gjuhes Shqipe (1954) termi ka kete shpjegim: 1.forme e ekzistences se materies, proces i panderprere i zhvillimit te botes materiale…2.veprimi i te levizurit, te luajturit nga vendi me nje drejtim te caktuar…3.veprimtari shoqerore me qellime te caktuara…Por ne Fjalor i Gjuhes se Sotme Shqipe (1980) termi ka nje zberthim pak me te gjere ku bie ne sy gabimi filozofik (kufizimi permasor i saj) mbi kete term. Sipas ketij fjalori fjala levizje ka kete permbajtje:

LEVIZJ/E, ~A f. sh. ~ E, ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve te foljeve LEVIZ, LEVIZET. Levizje e vullnetshme ( e pa vullnetshme). Levizje e shpejte (e ngadalte). Levizja e trupave. Levizje e duarve (e kembeve), Ve ne levizje.

  1. fiz. Vetia e trupave, e sendeve ose e pjeseve te tyre, te cilat gjate qenies ne kohe e ndryshojne vendndodhjen ne hapesire; gjendja e trupave ose e sendeve, qe nuk jane ne qetesi; kund. qetesi. Levizje e njetrajtshme. Levizje e lakuar (rrotulluese, rrethore). Levizje valore. Eshte ne levizje.
  2. filoz. Vetia e pergjithshme e me e rendesishme e materies, forme e qenies se saj qe shprehet ne cdo lloj ndryshimi. Levizja eshte absolute, qetesia eshte relative. Nuk ka materie pa levizje, nuk ka levizje pa materie.
  3. Ecje e njerezve a e automjeteve neper rruge. Ne mbremje ka levizje te medha ne rruget kryesore.
  4. fig. Veprim i gjalle, kalim nga nje gjendje ne nje tjeter. Ne ate drame (film) nuk ka levizje. Levizja e ngjarjeve.
  5. Veprimtari e gjere shoqerore, qe behet per qellime te rendesishme. Levizje revolucionare (demokratike, perparimtare, reaksionare). Levizje politike (ideologjike, artistike, kulturore, sportive). Levizje Nacionalclirimtare. Levizje komuniste nderkombetare. Levizja patriotike e Rilindjes Kombetare Shqiptare.

Fjalori e ka pare problemin sipas dy kendveshtrimeve: nga pikepamja gjuhesore dhe nga ajo filozofike; duke nxjerre ne pah vetem dy forma levizje: levizjen mekanike (ne fakt kjo nuk eshte levizje mekanike e paster, por “jehona” e levizjes mekanike e imprenjuar ne levizjen fizike, kimike, biologjike e shoqerore) dhe ate shoqerore. Ne qofte se ne rastin e dyte fjalori e ka lidhur formen e levizjes me formen e organizimit lendor (njeriun), ne rastin e pare nuk ka qene ne gjendje ta beje kete, dhe kjo e ka nje kuptim; njeriu nuk eshte ne gjendje te percaktoje lidhjen e formes se levizjes mekanike me objektin qe bart kete forme te organizimit lendor nga pikepamja e objektivitetit material, dmth objekt mekanik njeriu nuk njeh ne Natyre, sic njeh objekt fizik (elektronin), objekt kimik (cdo element kimik apo substance), objekt biollogjik (bimet, kafshet) apo objekt shoqeror (njeriun). Kjo eshte pikepyetja me e pare e mendimit filozofik materialist kur analizon Levizjen.

Kur flasim per Levizjen gjeja e pare eshte percaktimi i shkakut te lindjes se saj, pasi prej ketej rrjedhin me rradhe Koha, Hapesira, por dhe dicka tjeter qe merr rendesi te vecante kur analizohet thelbi i problemit ne dinamiken e zhvillimit: shpejtesia e zhvillimit. Studiuesit e sotem mundohen te gjejne permasa shtese ne kete zhvillim dhe kane anashkaluar problemin me themelor te Levizjes: permasen e shkakut. Nga vlera e kesaj permase rrjedh problemi me kryesor ne mendimin filozofik: permasa e ndryshimit. Eshte e pamundur te percaktohen sakte format e Levizjes dhe ekuacionet perkatese ne qofte se nuk percaktohet sakte permasa e shkakut te Levizjes. Pikerisht kjo eshte e pazgjidhur ne mendimin filozofik materialist te Fizikes, pamvaresisht nga pretendimet formale, pasi ne kete rast eshte e pamundur te percaktohet zanafilla e lindjes se Levizjes Fizike ne planin real, kur ana teorike dhe praktike e ketij percaktimi (jane zbuluar prej kohesh, por sistemimi i materialit teorik per kete problem le per te deshiruar).

Te pakten fizikantet shqiptare e kane anashkaluar kete problem duke deklaruar nje gje e duke nenkuptuar nje gje tjeter dhe ne kete menyre kane avancuar ne pretendimet e Mendimit Fizik pa treguar ne asnje rast se si lind Levizja Fizike dhe kush eshte pergjegjese per kete. Kjo perben pikepyetjen e dyte ne mendimin filozofik kur analizon Levizjen Fizike.

Ne te vertete problemi ka ngecur ne nje pike ku nuk mund te kete prapaktheu. Zbulimi i shkakut te fillim levizjes specifike, pamvaresisht nga lloji i kesaj te fundit, duhet te coje ne percaktimin e forcave qe pergatisin terrenin per lindjen e nje forme te Materies se pafundme. Ky kuadrat filozofik eshte i vlefshem per te gjithe specifikat e mevonshem te Lendes dhe krijon mundesine te avancojme me tej per te zbuluar menyren se si lind levizja-koha-hapesira fizike. Ne parim kjo eshte e barasvlefshme me zbulimin e formules qe zbatohet ne te gjitha rastet ku kerkohet argumentimi i unitetit te Materies se pafundme.

Ne nje fare menyre ne pranojme nje marreveshje postulative qe nuk ka nevoje per postulate shtese, por qe shpjegon dhe gabimin e mendimit filozofik helen per problemin e zbulimit te shkakut te Levizjes. Konflikti teorik midis Platonit dhe Aristotelit nuk perben fushebetejen per te zgjedhur anen e fituesit, por teresine teorike per te zgjidhur parimin natyror te lindjes shkakesore te Levizjes ne planin real. Eshte rasti qe argumenton menyren se si filozofia materialiste ndihmon ne pergjithesimin teorik drejt zgjidhjes praktike. Ne kete menyre “konflikti” ne fushen e mendimit filozofik per problemin e Levizjes ka pasur ne qender te vemendjes dualitetin e ndikimit shkakesor ne lindjen e levizjes ne nje ngjarje: boten e brendeshme apo boten e jashtme rrethuese te ngjarjes. Ne ate kohe llojet e levizjes dhe pariteti kohor i tyre nuk merrej parasysh e per rrjedhoje as qe mund te behet fjale per ligjesine e ndikimit reciprok te tyre ne planin kohor dhe hapsinor. Fitorja e idese nuk ka qene e argumentuar ne asnje permase, por u perkrah instiktivisht ndikimi i botes se brendeshme te ngjarjes mbi shkakun e fillimit te levizjes ne ate ngjarje. Sot kjo kuptohet pse ka ndodhur keshtu: ishte me e lehte ne perceptim, me e thjeshte si zgjidhje dhe kerkonte me pak pune teorike per t’u zberthyer. Ne fakt kjo gje e ngurtesoi dinamiken e zhvillimit te Shkencave Natyrore dhe nuk lejoi zgjidhjen metodike te ndikimeve te formave te levizjes mbi njera-tjetren.

Ne kete pike postulati behet i nevojshem edhe vetem prej faktit te mos njohjes ne menyre direkte dhe te paster te formes se pare te Levizjes Lendore: levizjes mekanike. Atehere postulojme:

Shkaku i fillimit te Levizjes ne nje ngjarje (ne kete rast te lindjes se Lendes, si nje forme fundore e Materies se pafundme) eshte bashkeveprimi i levizjeve te brendeshme te ngjarjes, qe me vone reduktohet ne Levizje Fizike, me levizjet ne ambientin rrethues te ngjarjes, qe duhet konsideruar Levizje Mekanike e paster (praktikisht kjo nuk vertetohet kurre). Kjo do te thote qe format e Levizjes jashte botes Lendore jane te pafundme, por qe, ne kete rast, domosdoshmerisht jo me pak se dy prej tyre, marrin pjese ne formimin e asaj qe sot konsiderohet Lende. Sot ky proces eshte pranuar te quhet Big-Bang (sipas propozimit te George Gamoe-1946, – Kenneth Krane, Fizika Moderne), por permasat dhe dinamika e tij me teper jane hamendje filozofike sa sa realitet i argumentuar shkencerisht. Dhe aresyeja perse ndodh kjo eshte e lidhur me karakterin monist te shkakut te Levizjes fillestare qe perdoret rendom sot ne Fizike (mbi kete baze A. Ajnshtajni e redukton paradoksin e kohes vetem mbi objektin qe leviz duke anashkaluar ambientin ku ndodh levizja, e per rrjedhoje nuk merret parasysh ndryshimi i kohes ne kete ambient). Akoma nuk eshte kuptuar menyra e bashkeveprimit te Levizjes Mekanike me ate Fizike ne formimin e elementeve me te pare te paralendes se sotme, qe duhet te konsiderohet e barasvlefshme me fushat. Por kjo ben te domosdoshme percaktimin kohor dhe hapsinor te seiciles levizje pergjate procesit te formimit paralendor. Kjo eshte aresyeja perse praktika fillestare e Big-Bang-ut nuk mund te perseritet as sot dhe as kurre qe nga pasmomenti i shperthimit me te pare.

Per te kuptuar raportin midis levizjes mekanike me ate fizike me planin kohor dhe hapsinor, e lidhur ngushtesisht me Big-Bang-un, duhen percaktuar me se pari parametrat filozofike te Materies se pafundme cka con ne zbulimin e aresyes perse ishulli Lendor eshte krejt i rastit per Materien e pafundme dhe perse Levizja Mekanike nuk mund te njihet nga shkenca (Njeriu) ne menyre te paster, sic njihen format e tjera te Levizjes. Aresyetimi i perdorur per shkakun e lindjes se nje forme levizjeje, ne kete rast eshte i gabuar, pasi eshte i njeanshem ne dinamiken e vet duke mos marre parasysh dinamiken historike te ngjarjes. Aresyetimi i perdorur mbeshtetet vetem ne faktoret hapsinore duke lene pas dore ato kohore, e per rrjedhoje nuk e shkeput dot levizjen fizike nga ajo mekanike. Per kete teme shkruhet:

“kategorite e shkakut dhe te pasojes, pasqyrojne apo shprehin nje lidhje te tille midis dukurive, ne te cilat nje dukuri e quajtur shkak lind, provokon, prodhon ne menyre te pashmangshme nje dukuri tjeter, qe quhet pasoje. Kjo eshte lidhja shkakesore ose kauzale (nga lat. causa-shkak)2. Por shkaqet qe ekzistojne ne natyre dhe ne shoqeri nuk jane as te njejta, as te njevlershme. Ka shkaqe te brendeshme e themelore ose te jashtme e sekondare. Si rrjedhoje, edhe pasojat e provokuara prej tyre nuk kane te njejtin karakter. Per kete aresye, ne bote, ne ndeshemi me ngjarje thelbesore te domosdoshme ose me ngjarje jothelbesore, te rastit. Te parat nuk mund te shmangen, ndersa te dytat mund te ngjasin ose jo; ato mund mund te zhvillohen, por jo patjeter, jo ne menyre ta pashmangshme” (Rexhep Mejdani, A eshte deterministe teoria kuantike, debat filozofiko-shkencor, f. 5, i njejti percaktim cfaqet edhe ne f. 8 vetem se tani e ka analizuar perfundimin brenda kuadratit kohor).

E pare ne aspektin filozofik autori ka te drejte per sa kohe qe nuk e konsideron veten fizikant, por, ne momentin qe ai futet ne fushen fizike, i gjithe ky zberthim behet i pavlefshem mbi raportin shkak-pasoje, pasi ne asnje rast nuk tregohet rrugetimi i shkakut drejt pasojes brenda per brenda sasise dhe kalimi i shkakut ne pasoje brenda kohes. Jane keto elemente qe tregojne se kategoria shkak-pasoje ne fushen e fizikes eshte krejt formale dhe perdoret vetem per spekullim per te mbuluar paaftesine ne te zberthyerit e lidhjes mekanike dhe fizike persa i perket Levizjes.

Ne qofte se do te mendonim nje sfera gjigande, permasat e se ciles si zor te percaktohen me nivelin e njohurive te sotme, ajo do te karakterizohen nga dy bashkesi forcash dhe ngjarjesh: 1-dinamiken e brendeshme, dhe 2-ambientin rrethues. Historia e ketyre ngjarjeve do te mbetet e panjohur per Njerezimin jo vetem pse i perkasin nje organizimi material te panjohur, por koha dhe hapsira e tyre jane shume-shume larg asaj qe ne perjetojme sot. Me pak fjale ato dy ngjarje i perkasin infinitit pambarimisht te vogla dhe infinitit pambarimisht te medha. Njera prej ketyre dy ngjarjeve transformohet ne idhullin tone Lendor, qe permban realisht Levizjen Fizike, kurse ambienti rrethues permban si hipoteze Levizjen Mekanike. Pra Levizja Mekanike, qe pranon shkenca, nuk duhet konsideruar si nje levizje e paster dhe e shkeputur nga format e tjera te levizjes, kur teorikisht Levizja Mekanike duhej konsideruar e shkeputur prej tyre. Dmth Levizja Mekanike duhet konsideruar si levizja themelore e ishullit tone Lendor edhe pse nuk njihet ne shkakun lindes te saj. Akoma me tej, Levizja Mekanike e paster realisht nuk ndodhet ne brendesi te asaj sfere gjigande perpara se te ndodhe Big-Bang-u, por ajo eshte e imponuar nga jashte-brenda. Karakteri dualist i shkakut te Big-Bang-ut krijon mundesine e fillimit te Levizjes Fizike. Raportet e Levizjes Mekanike me ate Fizike, ne funksion te shkak-pasojes, nuk duhen konsideruar fikse apo homogjene  dhe kjo perben bazen elementare te formimit te cilesise se re, por me perpara ne duhet te pranojme qe Levizja Mekanike eshte nje force e jashtme, e para ne kohe dhe e pavarur nga Levizja Fizike. Deri ne momentin e fillimit te Big-Bang-ut shkaku duhet kerkuar tek kjo forme levizjeje, e cila praktikisht nuk mund te zbulohet ne cilesine e saj, por ne jemi te detyruar ta pranojme si Levizje Mekanike. Ne momentin qe ne brendesi te kesaj sfere gjigande ndodh procesi i shperthimit, fillon dhe rrugetimin e vet Levizja Fizike. Ne kete moment forma e jashtme e shkakut te levizjes behet inferiore ne forme nga forma e brendeshme e levizjes ne nje ngjarje dhe eshte kjo forme, e fundit, qe percakton cilesine, por gjithmone ne bashkeveprim me formen e jashtme te levizjes, prej se ciles ajo nuk ndahet kurre. Paraqitja grafike e vetme e ketij rasti eshte nje nga te dy format e meposhtme (a dhe b) c’ka tregon jo vetem ekzistencen e shkak-pasojes ne kete proces, por dhe rotacionin e elementeve te kategorise, dmth shkaku behet pasoje e pasoja shkak; akoma edhe me tej karakterin dualist te shkakut te fillimlevizjes:

                  

a                          b

Atehere lind pyetja: per cfare lloj mekanike u hodhen bazat nga Isak Njutoni (1642-1727) me 1666 (sipas librit: Biografite e eurofizikaneve te shquar, pergatitur nga Pellumb Berberi, 2005, f. 3) kur ajo nuk njihet? Ne kete pike eshte bere nje marreveshje e heshtur nga shkenca, ku thuhet nje gje e nenkuptohet nje gje tjeter; dmth per efekt te mos njohjes se levizjes se paster mekanike eshte konsideruar e tille pjesa e levizjes mekanike te imprenjuar ne levizjen kimike (pasi syri sheh direkt vetem kete forme levizje). Kete lloj levizje ka konsideruar si mekanike Isak Njutoni kur zhvilloi teorite e tij, e kjo perben nje empirizem ne fushen e Fizikes teorike; per ta thene hapur kjo forme levizjej, ne kete forme, as qe ka lidhje me Fiziken.

Duke kapercyer kohen e zhvillimit te ngjarjeve ne brendesi te kesaj sfere gjigande, vjen nje moment dhe ndeshemi me forma te tjera levizjeje ku shkak-pasoja eshte evidente, por jo ne varesi te domosdoshmerise. Ne kete rast duhet vene ne dukje procesi i rotacionit nga poshte-lart, por jo anasjelltas, qe do te thote se format me te ulta te levizjes jane domosdoshmerisht te nevojshme per format me te larta ne fazen e formimit te ketyre te fundit, por ato nuk influencojne te tilla pas formimit te cilesise se re. Pra format me te ulta te levizjes nuk ndikojne domosdoshmerisht mbi format me te larta dhe rendesia e ketij postulati filozofik do te duket mirefilli kur te marrim ne konsiderate shpejtesine e Levizjes, madhesia e se ciles nuk ka asnje lidhje me vete levizjen. Ne kete rast behet kalimi nga mendimi filozofik ne mendimin shkencor konkret dhe kjo nuk eshte bere ne asnje problem te shtruar per zgjidhje. Ne kete pike cdo forme levizjeje lidhet me faktorin Kohe, problem te cilin e zgjidh vetem materializmi filozofik.

Nga materialistet e pretenduar te shek. te XIX-te eshte pranuar se ne Natyre kemi 5 (pese) forma levizjeje (F. Engelsi tek Dialektika e Natyres), qe teorikisht u perkasin pese formacioneve te organizimit nderlendor, por qe akoma edhe sot Njerezimi njeh vetem 4 (kater) prej tyre. Ketyre pese formave te levizjes duhet t’u takojne 5 (pese) forma te organizimit hapesinor dhe 5 (pese) formave te ekzistences ne kohe; dmth perputhje midis formes se levizjes dhe formes se organizimit lendor kemi vetem ne 4 (kater) raste. Kjo “anarshi” ne Mendimin Fizik ka fshehur menyren materialiste te shpjegimit te lindjes se Levizjes Fizike, por dhe vazhdimesine e metejshme te saj. Kjo do te thote se Njerezimi njeh 4 (kater) forma levizje ne menyre te drejteperdrejt dhe 1 (nje) forme levizje te imprenjuar ne keto kater forma. Ne qofte se do te benim analizen e ketyre kater formave te levizjes nga lart-poshte do te konstatonim ekzistencen e 5 (pese) formave te levizjes vetem ne Levizjen Shoqerore dhe me uljen poshte te analizes pakesimin e formave te levizjes me shkallen e levizjes. Kur te arrijme tek Levizja Fizike do te konstatojme qe forma mekanike mbetet jetim ne perputhjen me hapesiren dhe kohen specifike. Analiza sipas kesaj metode ka rendesi vetem ne nje fakt: konstatimin e raporteve kohore te aplikimit te formave te levizjes ne formimin e cilesive te reja te Lendes. Ne kete pike shkenca e derisotshme ka ecur me hamendje duke mos marre per baze pikerisht keto raporte kohore e per rrjedhoje nuk ka qene e afte te shpjegoje dinamiken historike te formeve te organizimit te Lendes qe njohim (fizike-kimike-biologjike e shoqerore).

Ka ekzistuar nje kohe, perpara Big-Bang-ut, ku forcat “mekanike” te jashtme kane qene superiore ne madhesi kundrejt botes se brendeshme te Big-Bang-ut, cka perben nje faze ku levizja mekanike nenkuptohet e para ne kohe dhe shkaku primar i mosshperthimit te Big-Bang-ut. Ky moment, me shifra kohor te pallogaritshme, nuk e permban ne brendesi te vet Levizjen Fizike, e cila vazhdon te vegjetoje ne brendesi te asaj sfere gjigande duke u pergatitur per lindjen e saj historike. Levizja Fizike nuk duhet nenkuptuar si nje levizje e paster, dmth e izoluar, nga Levizja Mekanike dhe objekti i saj (per fatin e mire apo te keq te Njeriut ky objekt nuk mund te njihet kurre). Kjo e fundit eshte mamia materiale e Levizjes Fizike dhe objektit te saj duke e shoqeruar pergjithmone te gjithe produktin material fizik ne Natyre, qe ne e quajme Fushe Lende. Eshte kjo aresyeja perse Levizja Mekanike dhe Levizja Fizike jane absolutisht te pandashme ne praktike, por qe teorikisht kane nje histori me vete, ku e para eshte shkaku i lindjes te se dytes. Por ne kete pike ka dicka qe bie ne sy ne nje menyre tjeter. Dueti i mesiperm Fushe Lende nuk mund te paraqitet si nje shumatore elementesh, dmth Fushe + Lende, pasi ne kete rast ato duhen konsideruar pa lidhje midis tyre, ose si dy elemente te vecante me prejardhje te perbashket. Ne te vertete dueti fushelende ka nje vecori mbi te cilin bie e gjithe pergjegjesia e Levizjes Fizike, jashte se ciles ose kemi levizjen themeluese te levizjes fizike, dmth Levizjen Mekanike, ose pasojen e saj: Levizjen Kimike. Por ne qofte se ne rastin e pare Levizja Fizike nuk ekziston, ne rastin e dyte ajo eshte e imprenjuar ne brendesi te Levizjes Kimike duke krijuar pamjen e Universit Lendor qe admirojme sot. Deri ketu kjo perben thelbin e Lendes qe ekziston ne hapesiren kozmike.

Ka nje performance teorike ne kete drejtim te lidhur me konceptin e filleses se Universit (une nuk kam gjetur ne asnje rast shpjegimin e Universit si nje strukture fundore te lidhur me Natyren e pafundme. Universi konsiderohet nje strukture gjitheperfshirese me fund ne kohe dhe hapesire). Profesori yne edhe ne kete drejtim na jep zgjidhjen sipas asaj qe ka ndodhur, sipas te cilit: “Edhe Shen Augustini ka qene kunder pohimit te Aristotelit mbi pafundesine e kohes, sepse, per te universi kishte nje fillim te caktuar kohor, ne perputhje me Shkrimet Biblike. Sipas tyre, universi krijohet nga asgjeja – ex nihilo. Per te, ka qene Zoti, qe krijoi Universin ne nje moment te dhene fillestar, se bashku me ligjet e natyres, krahas kohes dhe hapesires. E thene ndryshe, nuk ka ekzistuar “koha” perpara krijimit te universit – pohim ky shume afer interpretimit mbi kohen ne teorine e Big Bang-ut” (Rexhep Mejdani, Mbi ndertimin e Botes, shenimi 221, f. 393). Ky aresyetim i Shen Augustit (354-430) fsheh jo vetem shkakun e filleses se Levizjes Fizike, por dhe ekzistencen e Levizjes Mekanike, si nje dukuri pertej Universit tone. Eshte tjeter pune qe ne kete rast Levizja Mekanike barazohet me ZOTIN, por Shen Augusti i eshte shmangur ketij interpretimi. Por midis filozofit teolog dhe fizikantit materialist ka nje perplasje indirekte, pasi pranimi i lindjes se universit nga asgjeja e kerkon medoemos krijimin e boshllekut fizik nga pikepamja hapsinore. Profesori yne ka bere kete sqarim, pa u konfrontuar me Shen Augustin: “Vete Ajnshtajni e riformuloi pohimin e Aristotelit mbi vendin dhe lidhjen e tij me trupin material. Edhe, sipas tij, nuk mund te imagjinohet vendi (pozicioni) pa nje objekt material, dhe perderisa pranohet nje koncept i tille per hapesiren, nuk mund te flitet apo behet e pamundur te flitet per hapesire boshe, ajo e fundit rezulton pa kuptim” (po aty f. 392). Ne fakt ketu kemi te bejme me nje interpretim filozofik qe nuk merr parasysh interpretimet e mevonshem fizike duke krijuar nje kontradikte midis Ajnshtajnit te propoganduar, Ajnshtajnit te interpretuar, por me shume gjasa dhe me vete Ajnshtajnin.

Dinamika historike e Levizjes vazhdon shume me tej, duke u komplikuar edhe me shume me zgjerimin e saj ne Kimike-Biologjike e Shoqerore. Me keto forma levizje dalim jashte temes sone, por rendesia qendron vetem ne nje pike: ato nuk mund te jetojne dot pa format me te ulta, kur keto te fundit nuk ndikojne domosdoshmerisht mbi te lartat.

Por Levizja Fizike duhet te kete kufijte e saj ne teresine e Botes Fizike, ku kjo e fundit paraqitet me nje llojshmeri te konsiderueshme. Kjo gje nuk merret parasysh ne asnje rast edhe pse disponojme te dhena mbi shumellojshmerite e kesaj Bote. Llojshmeria e Botes Fizike behet evidente per te percaktuar llojet e Levizjes Fizike ne brendesi te Botes Lendore dhe ne kete pike fillon realisht ajo qe ne e konsiderojme si Fizike te fushes apo trupave. Kjo gje ben te domosdoshme perjashtimin e idese qe problemet e Fushes jane te kufizuara me shpejtesine e perhapjes se Drites. Ne kete drejtim idete e hedhura nga A. Ajnshtajni (1879-1955) kane krijuar perfytyrimin mbi boten Fizike, por dhe kufizimet analitike te saj. Te gjitha keto jane te lidhura pazgjidhshmerisht me thelbin e Levizjes Fizike, e cila tashme nuk mund te konsiderohet me unike apo nje formeshe. Ne kete pike ideja e fizikantit mbeshtetet mbi nje postulat dhe dy rrjedhimeve te tij, qe nuk mund t’i qendrojne me kohes analitike. Sipas Ajnshtajnit dhe teorive te tij:

-shpejtesia e drites eshte konstante dhe nje madhesi limit qe nuk mund te kalohet. Por Ajshtajni nuk ka dhene asnje aresye perse shpejtesia e drites duhet konsideruar konstante dhe perse ajo nuk ka histori ne KOHE. Ajshtajni nuk ka dhene asnje aresye perse shpejtesia e drites duhet konsideruar limit dhe cfare ka dashur te perfitoje prej kesaj hipoteze. Ne fund te fundit kush e ka percaktuar kete limit dhe perse? Ne do te shohim ne vazhdim se ekziston nje aresye qe e percakton shpejtesine e drites, por ajo nuk eshte marre ne konsiderate asnjehere e per kete si zor qe te perputhet me perfundimin ajnshtajnian, dhe te jeni te sigurte qe nuk eshte ZOTI.

cdo energji i reziston ndryshimit te levizjes; cdo energji sillet si lende. Ne kete pike fizikanti ka perbashkuar fillesen dhe fundin e organizimit lendor pa ju pergjigjur konstatimit me te pare kur admirojme universin: rrotullimin e trupave kozmike rreth vetvetes, pamvaresisht nga permasa. Pranimi pa oponence i ketij perfundimi ajnshtajnian con ne perfundimin tjeter qe energjia eshte e kufizuar ne transformimin e saj dhe e perjetshme ne ekzistencen e vet. Sipas fizikanteve kjo loje midis energjise fizike dhe levizjes mekanike perben perjetshmerine e asaj qe konsiderohet si materie lendore, por pa e zgjidhur raportin kohor dhe hapsinor midis levizjes mekanike dhe asaj fizike ne planin organizativ specifik, d.m.th. kush konsiderohet objekt mekanik, levizje mekanike, kohe mekanike dhe cfare ndryshimi ka me objektin fizik, levizjen fizike, kohen fizike.

graviteti i reziston levizjes fizike qe disponon drita, por ne kete drejtim ka edhe pretendime te tjera, ku sipas njerit prej tyre “Në versionin valëzor, reaksioni i dritës ndaj gravitetit nuk është shumë i qartë”(Stephen W. Hawking, Nje histori e shkurter e kohes, f. 81). Por ne kete pike problemi ka doza te qarta arbitrariteti, pasi e trajton problemin ne kendveshtrimin mekanik duke e treguar qarte qellimin per te cilin eshte krijuar. Ne kete rast, po te fusim ne perdorim karakterin dualist te shkakut te levizjes, do te shikojme se rezistenca qe graviteti i ben drites eshte me permasa dualiste ne pasojen e vet, ku Ajnshtajni ka marre ne konsiderate vetem njeren dhe pikerisht ate qe ndikon mbi objektin qe leviz duke anashkaluar ambientin qe realizon rezistencen, dmth gravitetin. Sipas kesaj pikepamje graviteti rezulton i perjetshem.

per nje barazi te shpejtesise se levizjes te nje objekti me ate te drites koha tek objekti qe leviz ndalon e per rrjedhoje kjo shpejtesi nuk mund te kalohet. Ne kete rast Ajnshtajni ka heshtur per ate se cfare ndodh me driten pergjate kohes qe ajo ekziston, edhe pse ky perfundim postulativ e paraqet driten me permasa biblike, duke u dhene perjetshmeri (sipas rrjedhimeve nga postulati i Ajnshtajnit Drita barazohet me ZOTIN).

Sipas kesaj menyre analitike struktura materiale e drites eshte e patjetersueshme cka nenkupton perjetshmerine e Levizjes Fizike ne llojin e vet. Pikerisht te gjitha keto jane te pasakta nga pikepamja botekuptimore jashte dialektikes materialiste qe ne njohim prej 200 vjetesh, por brenda nje materializmi te transformuar nga kritika ndaj politikes. Ne qofte se Levizjen Fizike do ta analizojme sipas strukturave te botes se saj do te arrijme ne perfundimin se keto struktura (elemente) kane levizjet e tyre qe nuk mund te kene karakteristika te njellojta, aq me teper te barabarta. Keshtu pranohet qe ekzistojne: 1-fushat gravitacionale; 2-fushat elektromagnetike; 3-fusha e drites; 4-fusha jonike; 5-fusha elektrike, etj, etj, por qe te gjitha e kane shpejtesine e shperhapjes ose te barabarte me ate te driters, ose me te vogel edhe pse prodhuesit e tyre nuk jane te njejte. Por ne kete drejtim gjerat jane zgjeruar tej mases duke e pranuar kete shpejtesi jo vetem konstante, por gjitheperfshirese ne jeten e Natyres. Profesori yne ka bere kete interpretim per kete problem: “Po ashtu ne TSR, shpejtesia e drites ne boshllek eshte nje konstante fizike universale me vlere c=299,792,458 m/s. Ajo eshte dhe shpejtesia maksimale, me te cilen mund te perhapet ne univers energjia, materia e informacioni. Eshte kjo shpejtesi, qe nderlidh hapesiren me kohen (sipas tranformimeve te Lorencit) dhe energjine me masen sipas formules se Ajnshtajnit E=mc2. Ne vetvete, ajo eshte shpejtesia me te cilen levizin grimcat pa mase (qetesie) apo perhapen fushat shoqeruese (p.sh., rrezatimi elektromagnetik, perfshire edhe driten) ne vakuum137. Shenimi 137 thote: “Me 1926 Hajzenbergu propozoi parimin e tij te papercaktueshmerise, qe u be me vone dhe pikenisje per nje interpretim te ri te vakuumit absolut. Sipas ketij parimi, vakuumi nuk mund te jete teresisht bosh, d.m.th. duhet te ekzistoje nje aktivitet foni, qe e ben te mundur ekzistencen e tij. Nje vit me vone, Diraku u muar me kuantifikimin e fushes elektromagnetike, me krijimin dhe asgjesimin e cifteve te grimcave  vrituale (keshtu eshte ne tekst, GH) dhe energjine zero, madje duke postuluar, per here te pare, ekzistencen e nje “vakumi aktiv”. Ishte Kazimiri (H.G.B. Casimir), qe zbuloi, me 1948, nje forca terheqese midis dy pllakave percjellese shume afer njera-tjetres, te kundert me efektin elektrik shtytes midis dy pllakave. Se fundi, shpejtesia maksimale c ne vakuum vlen dhe per shpejtesine e perhapjes se gravitetit, valeve te gravitacionit ose gravitonit (nese ekziston), te parashikuar ne teorite e fundit” (Rexhep Mejdani, Mbi ndertimin e Botes, f. 234-235).

Qe ky eshte nje lapsus ne mendimin fizik as mos e diskutoni, por perse nuk diskutohet asnjehere cfare sjell pranimi i pandryshueshmerise se perberesit te Drites dhe konstantja postulative e perhapjes se saj?

Problemi i pranimit te kufijve te levizjes ne brendesi te Botes Fizike nuk duhet konsideruar problem thjeshte botekuptimor, por, kryesisht, eksperimental dhe ne kete drejtim mendimi fizik eshte i shterpezuar ne pranimin e nje parametri fizik ne menyre abuzive. Kjo gje ka lidhje me nje parameter tjeter te Levizjes Fizike: permasa e saj, ose e thene ndryshe shpejtesia e levizjes ne brendesi te botes fizike. Defekti fillon dhe mbaron ne mosndarjen e Levizjes Fizike nga Levizja Mekanike e per rrjedhoje nenkuptimi eshte abuziv. Jo rralle kalohet nga forma fizike e paster e levizjes, ne formen mekanike dhe mbi kete baze behen krahasimet spekulative duke mos marre parasysh per asnje rast pamundesine e matjes se fushave elektromagnetike me metoda te tjera. Eshte kjo aresyeja qe duhet gjetur nje metode tjeter analitike qe e ben kete percaktim jashte fushes se eksperimentit me metodat aktuale, pasi kjo e fundit paraqitet e shterpezuar.

Rendesia kryesore qendron ne pranimin e faktit filozofiko-fizik qe: shkaku i levizjes (pa asnje dallim cilesor e sasior) ekziston per efekt te relacioneve te hapsires ne kohe pa pasur asnje mundesi per te qene i vetem dhe i lindur nga hici.

Rendesi praktike ka qe studiuesi i kesaj fushe duhet te kuptoje disa probleme filozofike paraprake perpara se te avancoje ne thellesite e njohjes fizike:

  • Karakteri shkakesor dypermasor i levizjes fizike ne te gjitha nivelet e saj. Ne fazen lindese te levizjes fizike, levizja mekanike duhet konsideruar me burim te jashtem dhe levizja qe bashkepunon me te, karakteristike e botes se brendeshme te ngjarjes, levizje fizike.
  • dinamiken e brendeshme te kuantit (kuarkut) energjitik.
  • marredheniet e kuantit (kuarkut) me ambientin rrethues.
  • perberjen e grimcave elementare nga keto kuante (kuarke).
  • merredheniet e ketyre grimcave me ambientin kuantik.
  • marredheniet e ketyre grimcave midis tyre brenda nje orbite dhe midis orbitave (rasti i elektronit).
  • marredheniet e grimcave me berthamen dhe brenda saj (rasti i protonit).
  • marredheniet e grimcave cilesore midis tyre, brenda berthames (rasti i protonit dhe neutronit). Ne kete rast duhet diferencuar elementi hidrogjen nga elementet e tjere, qofte dhe vetem me heliumin.
  • marredheniet e grimcave cilesore midis tyre, pamvaresisht nga vendndodhja e tyre (rast i elektronit me protonin apo neutronin).

Por paraprakisht duhet vene ne dukje qe raporti kuark-kuant eshte analog me raportin njeri individ-shoqeri njerezore dhe eshte kjo pika ku ekstremet perputhen ne ligjesite filozofike, d.m.th. dialektike, qe imponon Natyra.

Thellimi i analizave ne procesin fizik natyrisht qe sjell komplikacione te tjera, cka e shton numrin e sygjerimeve me karakter filozofik. Keshtu p.sh. duhet pranuar pa hezitim qe Bota Njerezore i permban ne brendesi te vet te gjitha format e levizjes, por ne bashkeveprim me njera-tjetren; cka do te thote se Njeriu shoqeror perfaqeson perbashkimin e te gjitha formave te organizmit nderlendor dhe majen e zhvillimit cilesor te Lendes. Vetem ekzistenca e levizjes mekanike ne brendesi te Njeriut na con ne perfundimin se ajo dikur (levizja mekanike) ka ekzistuar e vetme, por e lidhur me nje objekt te panjohur. Te gjitha format e tjera te levizjes, qe ekzistojne ne brendesi te Botes Njerezore, e kane objektin te njohur dhe vendimtar ne formimin e Njeriut, por jo te barabarte me ate qe eshte sot. Ne kete drejtim behet e nevojshme te futet nje parameter ne perdorim, shume i njohur, por pa konsensus vendimtar ne zhvillimin e Natyres. Ky parameter, i lidhur pazgjidhshmerisht me Levizjen, eshte ai qe percakton permasat vendimtare te Hapesires dhe Kohes jo vetem te cilesoreve, por dhe brenda sasioreve duke perbere zgjidhjen e problemit midis dy shkaqeve te fillimlevizjes. Ky parameter (Shpejtesia e Zhvillimit) eshte marre me mend me teper se sa eshte perdorur; bile ajo qe percakton kete parameter (Koha e Lindjes) nuk eshte marre ne konsiderate seriozisht asnjehere. Shkenca e sotme akoma nuk e ka lidhur jeten ne Universin tone me shpejtesine e zhvillimit fizik, por e ka nenkuptuar ate sipas postulatit te Ajnshtajnit mbi Driten.

Fizika e sotme ndodhet perpara nje dileme qe nuk thuhet me ze te larte: te pranoje Levizjen Fizike te lidhur vetem me Driten, apo ta zgjeroje ate ne bashkeveprimet e grimcave elementare dhe atyre te panjohura. Ne rastin e pare duhet pranuar Ajnshtajni me dy postulatet e tij e, ne rastin tjeter, duhet anashkaluar teoria e relativitetit dy permasor.

3- Vime tek problemi filozofik i Hapesires, pranimi i se ciles eshte me probleme botekuptimore te theksuara. Hapesira eshte nje realitet objektiv dhe eshte e krijuar ne menyre subjektive nga mendja e Njeriut ne formen qe ne e shpjegojme. Kur pranohet qe Hapesira eshte e pafundme kjo eshte po aq e barabarte me mohimin e saj, dmth Hapesira nuk ekziston (ne kete rast kam parasysh hipotezen e hedhur ne nje punim te nje studiuesi shqiptar mbi karakterin kuantik te impulsit nervor: Stef Staku: Teoria kuantike (korpuskulare) e impulsit nervor, -perpjekjet per te pranuar Driten, Shkoder 2002). E gjitha kjo sepse Hapesira nuk eshte forme strukturore, por forme ekzistence; pra nuk eshte objekt, por forma ligjore e ekzistences se objektit (ne kete rast nenkuptimi ligjor nuk ka lidhje me fantazine e njeriut). Dhe kur pranojme barazine e Universit me Lenden kemi pranuar barazine e objektit me vete formen e ekzistences, e per rrjedhoje koncepti Hapesire nuk ka me vend i shkeputur nga vete objekti. Por kjo gje e mbyll pergjithmone pranimin e cfaredo lloj objekti lendor ne drejtim te zhvillimit, cka do te thote se Hapesira eshte nje nocion i lidhur me disa terma te tjera qe i japin tjeter pamje konfigurimit te Lendes jo vetem ne aspektin filozofik, por edhe ne ate Fizik. Keshtu qe kur pranojme qe Lenda zhvillohet ne Hapesire eshte e nevojshme te gjejme parametrin qe percakton permasen ne Hapesire te nje ngjarje (prandaj ekziston Shkenca, prandaj dhe duhet zberthyer termi Fizike). Por, nga ana tjeter, pranimi i termit Hapesire nuk duhet konsideruar si nje dukuri e kufizuar ekzistence; d.m.th. Hapesira eshte karakteristika kryesore e pafundesise dhe ne kete pike duket rolin real i saj, por dhe ajo qe nuk eshte kuptuar kurre sakte nga Mendimi Fizik.

Sipas kuptimit filozofik Fjalori i Gjuhes se sotme Shqipe (1980) ka bere kete zberthim: Nje nga format kryesore, te pergjithshme e objektive te qenies se materies ne levizje, e cila shpreh karakteristikat e objekteve materiale, si gjatesine, gjeresine, lartesine, formen, ndertimin e tyre dhe largesine ndermjet tyre. Koha dhe hapesira.

Ne fakt fjalori i Gjuhes Shqipe eshte munduar te jape variantin materialist te ketij termi, kur ne realitet ka dhene materialin e filozofise “materialiste” bolshevike (shih C. И. OЖЕГОВ, СЛОВАРЬ РУССКОГО ЯЗЫКА, МОСКВА – 1968, 1973, 1982) pa mundur dot te krijoje nenkuptime te metejshme ne drejtim te zberthimit. Pastaj kjo lloj permbajtje ka me teper kuptim euklidian dhe mekanicist se sa kuptimin e nje zberthimi  filozofik sipas levizjes shumeformeshe fizike. Per rastin e nje perbashkimi me Boten Fizike ky zberthim eshte i pavlefshem.

Ndersa zberthimi sipas Enciklopedise se Pergjithshme te Oksfordit, termi merr nje kuptim me dinamik, por pa e kapercyer mentalitetin formal shkollor. Sipas saj: hapesira Shtrirja tripermasore e Universit fizik. Per qellime shkencore, ky vellim i Universit lidhet me permasen e katert te kohes, duke krijuar nje HAPESIRE-KOHE me kater permasa. Termi hapesira i takon gjithashtu cfaredo rajoni ne Univers, qe eshte i zbrazet nga lenda, si hapesira nderplanetare, hapesira nderyjore ose hapesira ndergalaktike. Megjitheate keto rajone permbajne pluhur e gaz, ndenese me dendesi shume te vogel. / Kohet e fundit matematikanet e kane paraqitur hapesiren jo si nje mbajtjes ne kuptimin e Euklidit, por si nje sfere te fundme, konceptimet tona per te cilen varen nga zgjedhja e nje gjeometrie sipas se ciles interpretohen vezhgimet tona. Kjo pikepamje ka arritur kulmin ne vepren e ALBERT AJNSHTAJNIT, i cili ka treguar se hapesire-koha ka gjeometrine e vet, te cilen ai e perfshiu ne teorine e pergjithshme te RELATIVITETIT.

E keqja e ketij zberthimi qendron ne te kuptuarit e Botes Fizike si nje bote te vetme, te izoluar, jashte cdo bashkeveprimi me ambientin rrethues dhe, hapesiren, si nje objekt-subjekt qe nenkupton mungesen e Lendes si mase. Por kjo analize e ka nje te mire: ka tentuar ta paraqese hapesiren te copetuar ne cilesine e saj subjektive. Ne kete drejtim tendenca permbyset kur i bashkangjit hapesires kohen jo si nje duet te pandashem, por si nje permase qe e ploteson ate. Sipas kesaj enciklopedie termi hapesire-kohe perfytyron nje “Model katerpermasor i Universit, ne te cilin pozicioni i cdo grimce percaktohet nga kater numra, tre prej te cileve jane koordinatat hapesinore, ndersa i katerti eshte koha. Trajektorja e nje grimce te tille, e hedhur ne nje te ashtequajtur Univers bllok, eshte vija e saj ne bote, per cdo pike e se ciles ka nje pozicion hapesire-kohe. Hapesira dhe koha lidhen ne menyre te perpikte nepermjet teorive te pergjithshme te RELATIVITETIT; ne kete kontekst modeli trajtohet si nje koontinum hapesire-kohe dhe matjet e largesive e te kohes nuk jane me absolute si ne mekaniken klasike te Njutonit, por varen prej shpejtesise se veshguesit. Per me teper prania e lendes shkakton lakesa te llojeve te ndryshme ne hapesire-kohen dhe dendesia e nje lende te tille, nese eshte shume e larte, masje mund te perfitoje nje Univers hapesire-kohe te fundme te mbylluar.

E njejta situate shpjegohet edhe ne librin e Prof. Rexhep Mejdanit mbi hapesire-kohen ku pranohen tre permasa te hapesires, plus nje permase te kohes (f. 8). Ne fakt kur flasim per tre permasa te hapesires nuk kemi te bejme me hapesiren fizike, por me ate mekanike dhe kjo eshte e gjithe esenca e gjeometrise euklidiane. Keshtu qe duke perdorur kete gjeometri, formalisht te shkeputur nga mekanika, themi nje gje dhe nenkuptojme nje gje tjeter. Me sa kam kuptuar fizika e sotme akoma nuk ka shpetuar nga ky pozicion i dyshimte per te.

Ky zberthim e vendos kohen ne varesi te hapesires dhe e nenkupton unike brenda vetvetes, por relative kur bashkeshoqerohet me hapesiren. Kjo eshte lehtesisht e kuptueshme qe kemi te bejme me nje menyre metodike analitike te Natyres qe si zor t’i rezistoje zhvillimit te eksperimentit dhe praktikes Fizike. Pastaj kjo menyre e te arsyetuarit del jashte kornizave te materializmit filozofik duke ja nenshtruar kohen hapsires dhe nxjerr ne pah syrin perpara mendjes.

Gjeja me e rendesishme ne kete analize eshte pranimi i nje Hapesire specifike ne perputhje me kohen specifike te nje ngjarje apo te nje objekti. Nga ana tjeter duhet pranuar qe nje Hapesire te caktuar i takon vetem nje ngjarje dhe vetem nje. Mund te ndodhe qe ne nje hapesire te ndodhin dy ngjarje, por ne kete rast kemi te bejme me ndryshim te kohes se tyre dhe cilesi te ndryshme ekzistence. Pra nje ngjarje ndodh vetem nje here dhe vetem ne nje vend; kjo eshte esenca e ekzistences se Hapesires, si nje dukuri e shprehjes se Lendes.

Format e Hapesires jane ne perputhje me format e Levizjes dhe ky deduksion perben nje nder ato postulate qe ndan hipotezen nga fakti. Te pakten zberthimi i unitetit te formes se Levizjes me formen e ekzistences ne Hapesire e tregon fare qarte mundesine e ekzistences se duetit hipoteze-fakt, pasi na jepert mundesia te argumentojme perputhjen e formes se Levizjes me formen e ekzistences ne Hapesire vetem per kater rastet e  njojtura: fizike-kimike-biologjike-shoqerore, mbi cbaze mund te percaktojme dhe format e ekzistences specifike ne Hapesire (fakti); ndersa per formen me te pare te ekzistences ne Hapesire (hapesiren mekanike) kemi hipotezen e ekzistences ne pamundesi per te qene te sakte dhe absolut. Ne kete pike mund te pranohet perfundimi qe Hapesira Mekanike nuk ekziston saktesisht, por kjo e ben te pamundur mohimin e Hapesires si forme te ekzistences se formave te Lendes ne vazhdimesine kohore te tyre. Por ne kete pike ka ndodhur “dicka” jo shume e favorshme per mendimin fizik: eshte pranuar ne menyre abstraguese termi objekti mekanik; e meqene se kjo perben thembren e Akilit per problemin qe po trajtojme po e jap te plote shenimin per kete rast, sipas te cilit:

“Natyrisht ketu kemi te bejme me nje abstraksion, i cili afersisht pasqyron ate qe zhvillohet ne boten reale. Ne cdo objekt mekanik zhvillohet nje seri e nderlikuar procesesh te brendshme, cilesisht nga me te ndryshmet: levizje molekulash, atomesh, grimcash “elementare” etj., qe kerkojne per pasqyrimin e gjendjes se tyre nje numer te mash parametrash. Prandaj pohimi i mesiperm (percaktimi i gjendjes se pikes materiale ne hapesire, GH)  s’eshte nje pasqyrim i plote i gjendjes se objektit mekanik. Megjitheate, derisa kufizohemi te makrotrupat, ne ligjshmerite e levizjes se tyre mekanike, proceset e brendshme jane jo thelbesore, prandaj mund te abstragojme prej tyre” (Rexhep Mejdani: Determinizmi dhe mekanika kuantike, 1980, f. 28-shenimi).

Ne te vertete ketu nuk kemi te bejme me abstragim, por me nje veprim arbitrar duke zevendesuar termin real te nje objekti fizik ose kimik me termin imagjinar te atij mekanik (termi: “objekt mekanik” eshte pa kuptim real nga pikepamja e zhvillimit materialist te Gjithesise, por ne e imagjinojme si pararendes te atij fizik dhe ne kete pike bejme abstragimin e nevojshem).

Ne kete drejtim ngjarjet e ndodhura hedhin drite mbi zevendesimin e formave hapsinore te organizimit lendor duke kaluar nga nje forme me e ulet (Mekanike) ne me te larten (Njeriun). Pranimi e kesaj menyre aresyetimi hedh drite mbi dinamiken e Hapesires Lendore brenda formes kryesore te ekzistences se saj: Hapesira Fizike dhe format e saj te transformimit. Kjo forme ekzistence e Lendes nuk shihet me sy ne menyre te drejteperdrejte dhe perben sot te fshehten me te madhe te Universit Lendor. Keshtu qe shtrohet problemi per te percaktuar formen me te pare te materies lendore. E thene me konkretisht: ne cfare faze te zhvillimit ka qene kjo materie lendore ne piken shperhyese te Big-Bangu-t? Cfare hapesire bllokon kjo meteria lendore dhe ke zevendeson pergjate shperhapjes historike? Eshte pikerisht dualiteti shkakesor i ngjarjes qe na ndihmon ne zgjidhjen e problemit, te pakten nje planin hipotetik.

Eshte absolutisht e pamundur qe materia paralendore perpara Big-Bangu-t te jete po ajo qe eshte sot, pasi ne kete rast kjo materie do te konkludoje e perjetshme. Keshtu qe na mbetet te kerkojme elemente te rinj te lidhur me pamundesine e njohjes, por brenda nje realiteti objektiv, qe vjen nje dite dhe fiton te drejten te jete tulla me e pare e Lendes, nga pikepamja hapesinore. E gjitha kjo duhet te konsiderohet brenda Hapesires Fizike, dmth vete objekti qe studion Fizika.

Duke u mbeshtetur ne postulatin filozofik dialektik mbi perputhjen e ekstremeve (forma me e pare e paralendes dhe forma e larte e zhvillimit te Lendes – Bota e Njeriut), ne parim duhet te pranojme ekzistencen e tulles me te pare te paralendes dhe menyren e organizmit te saj. Kete formulim ne fushen e Fizikes ne duhet t’ja dedikojme Albert Ajnshtajnit, sipas te cilit:

“Fizika kuantike formulon ligje qe drejtojne tufa dhe jo individume. Nuk pershkruhen me veti, por probabilitete; ajo nuk formon me ligje qe zbulojne te ardhmen e sistemeve, por ligje qe drejtojne ndryshimet e probabiliteteve gjate kohes dhe qe u perkasin bashkesive te medha individumesh” (Evolucioni i Fizike, 2005, f. 211).

Ne kete menyre eshte pranuar ekzistenca e kuarkut, si tulla me e pare e Lendes, dhe kuanti, si forma me e pare e organizmit te kesaj tulle (te pakten energjia e atomit u kuantizua dhe mbi kete baze u ndertua modeli i Bohr-it, apo valet e elektronit ju nenshtuan teorive kuantike (sipas Paul A. Tipler, Kursi i Fizikes, Fizika Moderne, 3)). Por kjo nuk i ka ndihmuar filozofet e fizikes per te arritur ne perfundimin se Big-Bang-u eshte shkaku me i pare i formimit te tyre, duke e anashkaluar te gjithe kete problem dhe duke e filluar procesin fizik te lidhur me aktet e 100 sekondave me te pare ne formimin e kombinimeve te protonit me neutronin për të prodhuar bërthamat e atomeve të deuturiumit (hidrogjen i rëndë) që përmbajnë një proton  dhe një neutron ose te pranonin se “Vetëm disa orë mbas big – bengut prodhimi i heliumit dhe elementëve të tjerë duhet të ketë ndaluar. Dhe mbas kësaj, për miliona vite që pasuan ose diçka të përafërt gjithësia duhet të ketë vazhduar të zgjerohet, pa ndodhur gjë tjetër për tu shënuar. Së fundi, me rënien e temperaturës në disa mijëra gradë, dhe kur elektronet dhe bërthamat nuk kishin më energji të mjaftueshme për të përballuar tërheqjen elektromagnitike ndërmjet tyre, ata duhet të kenë filluar të kombinohen me njëri – tjetrin për të formuar atomet. Gjithësia në tërësi duhet të ketë vazhduar zgjerimin dhe ftohjen, por në zonat që kanë qënë pak më të dëndura se mesatarja, zgjerimi duhet të jetë ngadalësuar si pasojë e tërheqjes ekstragravitacionale” (Stephen W. Hawking, Nje histori e shkurter e kohes, f. 117-119). Ne kete menyre fizika u lidh me kimine qe ne fillimet me te para hipotetike, ndersa levizja mekanike nenkuptohej e perjeshtme ne specifiken e vet. E gjitha kjo solli shterpezimin e mendimit filozofik ne fushen e Fizikes, sidomos ne percaktimin e akteve me te para te lindjes se objektit fillestar fizik.

Por profesori yne kete problem e ka pare dicka me ndryshe (duke formuar dhe oponencen ndaj ideve te Stephen W. Hawking-ut) dhe ne menyre me konkrete ne nje shenim te tij, sipas te cilit: “Sipas Big Bang-ut, ne nje porcion shume te vogel te sekondes pas shperthimit, grimcat e shumta ne numer por dhe te barabarta ne sasi me antigrimcat e tyre, te ndodhura ne nje temperature teper te larte, ndesheshin me njera-tjetren, duke formuar supen primitive (primordiale). Pra, ne ate “furre” pergatitej “gjella” prej grimcash te ndryshme (por jo patjeter grimcat me te cilat jemi familjare sot, si kuarket e elektronet). Me zgjerimin e universit dhe ftohjen e tij, njefare mekanizmi perzgjedhjeje jo vetem favorizoi krijimin e kuarkeve dhe elektroneve mbi llojet e tjera, por dhe gjeneroi me shume grimca se antigrimca. Duke i mbijetuar asgjesimit, kjo teprice grimcash filloi te organizohej, gradualisht, ne struktura me komplekse, deri sa u formuan atomet (ne te shumten te hidrogjenit) kur universi kishte nje moshe afro 300,000 vjecare. Sidoqofte, mister mbetet ende fizika, qe e ka prodhuar kete njeanshmeri (epersi) te grimcave ndaj antigrimcave” (Rexhep Mejdani, Mbi ndertimin e Botes, shenimi 261, f. 424).  

Me dy fjale problemi shtrohet sipas dy kendveshtrimeve: 1-ne cfare faze te zhvillimit Fizik ka ndodhur Big Bang-u; ose 2-ne cfare faze te zhvillimit te Big-Bang-ut ka ndodhur lindja e Hapesires Fizike. Nje rastin e pare Hapesira Fizike rezulton e perjetshme, ndersa rasti i dyte e permbys perfytyrimin e derisotshem mbi fillimjeten e objektit te Fizikes.

Te dy kendveshtrimet nuk jane te barabarta, por fizikantet apo filozofet e mendimit fizik nuk e kane te qarte kete problem ne asnje permase. Sipas te gjitha gjasave fizikantet dhe filozofet e Fizikes se sotme anojne nga kendveshtrimi i pare pasi pranojne qe: “Përderisa eksperimenti nuk e vërtetoi zbërthimin spontan të protonit, mund të llogaritet se jetëgjatësia e përafërt e një protoni duhet të jetë më e madhe se dhjetë mijë miliard miliard miliard vjet (Stephen W. Hawking, Nje histori e shkurter e kohes, faqe 75). Sipas kesaj pikepamjeje grimcat elementare te atomit jane praktikisht te perjetshme dhe vetem kombinimi i tyre percakton dinamiken e ardhshme te Lendes Fizike. Nga ana tjeter pranohet qe masat e grimcave elementare jane madhesi konstante sipas vlerave te meposhtme:

Masa e elektronit me = 5.49 x 10-4 u = 0.511 Mev V/c2 (sipas Jovan Thereska-as ne Energjia berthamore dhe perdorimet e saj, 1982, f 10, masa e elektronit eshte me =  9,1 x 10-31 kg)

Masa e protonit    mp = 1.007276 u = 938.3 Mev V/c2 (sipas Jovan Thereska-as ne Energjia berthamore dhe perdorimet e saj, 1982, f 10, masa e protonit eshte mp =  1,67 x 10-27 kg)

Masa e neutronit mn = 1.008665 u = 939.6  Mev V/c2 (per te tre keto masa sipas Kenneth Krane, Fizika Moderne);

gje qe nenkupton pandryshueshmerine e tyre historike dhe pergjate historise se tyre zhvillohet procesi i Big-Bang-ut.

Kjo menyre e te aresyetuarit mbi karakteristikat e grimcave elementare i ka cuar fizikanet teorike ne perfundimin se hapesira paraqitet qofte homogjene e qofte izotrope (Kastriot Islami, Halil Sykja – Teoria e grupeve dhe zbatime te saj ne studimin e lendes, 1990, f. 113, 114) pa mundur dot te shpjegojne cilesite e reja te organizimit te metejshem te Lendes nga pikepamja fizike. Ne kete pike prodhimet e reja fizike ne historine e Lendes jane permbyllur nje here e mire pa mundur dot te shpjegohen ne drejtim te zanafilles se tyre specifike.

Qe kemi te bejme me nje shpjegim te karakterit idealist te kulluar jashte cdo realiteti as mos e vini ne diskutim, por me habit fakti i mos lidhjes se asaj qe ndodh ne Natyre me problemet e Fizikes se sotme teorike. Psh pranohet se: ekziston spini i elektronit; elementet radioaktive kane  periudha gjysem shtanesimit, i cili eshte i ndryshme nder elementet kimike radioaktive, qofshin edhe artificiale; te gjitha strukturat lendore, dmth kimike, rrotullohen rreth vetvetes; por nuk thuhet se cila eshte lidhja e tyre me problemet fizike te kahershme. Pastaj ne qofte se do te kerkohet rradha e kohelindjes se grimcave elementare te atomit apo kush i percakton masat e protonit, elektronit, neutronit Mendimi Fizik hesht per paaftesi absolute. Te gjitha keto perbejne ate qe duhet te konsiderohet si forma te ndertimit te objektit te Fizikes ne Hapesire. Me fjale te tjera, ne duhet te ndajme fillimin e objektit te Fizikes tek grimcat elementare (elektron, proton, neutron)  apo tek prodhuesit e drites, gravitetit, fushave elektromagnetike, etj, etj. Por nje element kimik nuk ka neutron ne berthame dhe, per fat te mire apo te keq nuk di te them, eshte elementi i pare i fillimit te levizjes kimike, cka do te thote se grimcat elementare te atomit nuk kane jetuar gjithmone bashke duke pasur nje histori te diferencuar ne planin kohor. A nuk eshte kjo nje pikepyetje e madhe pa pergjigje? Te gjithe keto e gjejne nje pergjigje vetem me nje kusht: te percaktohet sakte shkaku i fillimit te levizjes Fizike ne Natyre. E po te behet kjo mbetet mjaft i lehte vazhdimi i analizes se objektit te Fizikes ne planin lindes nga pikepamja hapsinore.

Ne kete drejtim behet pengese nje postulat i A. Ajnshtajnit mbi Driten (ne te vertete shkencat ekzakte nuk duhet te kene postulate, pasi kete te drejta duhet ta kete vetem filozofia mbi cbaze ngrihen hipotezat drejt zgjidhjes; praktikisht kjo nuk ka ndodhur asnjehere). Sipas ketij postulati Drita ka nje shpejtesi konstante. Termi konstant ka dy kuptime: sipas kohes apo sipas hapesires? Ne rastrin e pare i jepet prioritet historise se Drites, ndersa ne rastin e dyte vezhguesit. Keshtu qe fare lehte behet spekullimi mbi nje FAKT te padiskutueshem.  Sipas Stephen W. Hawkingnjë foton do të vazhdojë trajektoren e tij vertikale me shpejtësi konstante (Nje histori e shkurter e kohes, f. 82) dhe kjo perben anen faktike te konstantes se Drites, pamvaresisht nga koha kur e vrojtojme nje akt te tille. Por ne qofte se do te pranojme se vezhguesit e shohin levizjen e ketij fotoni qe te gjithe ne menyre te barabarte, atehere nuk kemi te bejme me konstante historike, por me nje akt ne hapesire ku vezhguesit e shohin pranine e konstantes se levizjes. Si duhet kuptuar kjo ngjarje dhe cfare lidhje ka me Hapesiren Fizike? Ketu duhet te filloje analiza e Hapesires Fizike, por pikerisht ketu nuk ka filluar dhe kjo e ka nje aresye te lidhur me pandryshueshmerine e pranuar ne forme postulative (ja perse duhet ndryshuar ky postulat, ose: perse nuk duhet marre parasysh).

Ne qofte se do t’i konsiderojme te sakte te gjitha eksperimentet fizike ne Toke dhe vezhgimet astrofizike te Universit Kozmik, do te ndodhemi perpara nje pamje te interpretuar jo sakte, gje qe lidhet me Hapesiren Fizike. Nga nje ane pranohet Big-Bang-u, qe si ngjarje datohet me mundesi rreth 14 miliard vjet me pare (sipas Rexhep Mejdani-t, Mbi ndertimin e Botes, f. 406), dhe, nga ana tjeter, pranohet qe jeta e protonit te jete disa dhjetra mijera miliarda vjecare me e vjeter se mosha e Big-Bang-ut. Atehere ose duhet te pranojme qe protoni perfshihet ne levizjen mekanike duke mos pasur lidhje filacioni me Fiziken e mevonshme, ose duhet pranuar qe Big-Bang-u nuk paraqet aktin e lindjes se Levizjes Fizike nga pikapamja hapsinore e per rrjedhoje Hapesira Fizike eshte shume me e madhe dhe me e vjeter se ajo qe pretendohet sot.

Ky problem nuk zgjidhet me metodiken ekzistuese te vrojtimit, jo vetem per efekt te distances hapsinore tmersisht te larget, por, kryesisht, per efekt te mos zberthimit sakte te fenomenit KOHE ne zhvillimin e Natyres, fenomen i cili realizon tjetersimin ne hapesire te Natyres dhe kjo ka mbetur akoma e panjohur. Ne kete menyre jemi te detyruar qe analizen e Hapesires Fizike ta fillojme pas Big-Bang-ut, duke i konsideruar proceset fizike te lindura pas shperthimit te madh (analiza e fenomenit KOHE tregon se shkenca e Njerezimit ecen akoma me paterica dhe zberthimi i fenomeneve Fizike eshte me teper mangesira deri ne shtremberim).

Puna ka mberritur vetem ne nje pike te shpjegimit: kush i ka “mbushur” me energji grimcat elementare dhe cfare perfaqeson, ne fund te fundit, procesi i ekzistences se energjise (graviteti, drita, rrotullimi i elektronit rreth vetes, fusha manjetike, radioaktiviteti, e shume cfaqje te tjera, personifikojne kete energji  qe perben esencen e Hapesires Fizike ne te gjitha planet historike dhe ne te gjithe ate qe njeh e do te njohe Njerezimi. Bashkesia e te gjithe ketyre cfaqjeve te energjise perben bashkesine kozmike nen emrin Univers, por qe ne fakt duhet te permbledhe vetem organizimin material te Natyres qe mban emrin Lende. Dmth Fizika dhe Hapesira Fizike disponojne dhe studiojne Energjine Lendore. Vete termi energji personifikon ekzistencen ne Kohe dhe Hapesire  te Lendes; puna eshte te zbulohet se si vepron kjo energji mbi shkallet me te larta te organizimit te Lendes dhe cfare perfitimi ka Njerezimi prej ketij percaktimi.

Pa dyshim sot kuptohet qe merita e lidhjes se energjise lendore me te gjitha format e organizimit lendor i perket Ajnshtajnit me formulimin e zgjidhjes pjesore e=mc2. Ky problem per fizikantin eshte konsideruar si problemi me urgjent i kohes se fillim shek. te XX-te (Albert Ajnshtajni: Pikepamjet dhe mendimet e mia, pergatitur per botim nga Prof. Dritan Spahiu dhe Prof. Zenun Mulaj, 2005, f. 222), por, nga ana tjeter, zgjidhja u konsiderua jo shume e sakte (fjale per fjale per kete problem shkruhet: “Ekuivalenca e mases me energjine eshte pranuar te shprehet (megjithese kjo nuk eshte shume e sakte) me formulen E = m.c2, ku c eshte shpejtesia e drites, qe ka vleren rreth 186 000 milje per sekonde, ndersa E eshte energjia qe permbahet ne trupin qe ndodhet ne qetesi dhe qe ka masen m” (po aty, f. 224). Paraqitja ne menyre kontradiktore e ketij problemi nga vete formuluesi i menyres se zgjidhjes se ketij problemi nuk mund te jete pa domethenie ne mendimin fizik, qofte dhe te kohes se sotme. Kjo menyre paraqitje, pamvaresisht nga saktesia, perben themelin e percaktimit hapsinor te vete Fizikes. Por problemi eshte paraqitur pak i ngaterruar (eshte perbashkuar hapesira fizike me ate kimike duke e paraqitur trinomin  analitik mekanik-fizik-kimik te pazberthyeshem edhe pse ato perfaqesohen ne tre hapesira cilesisht te ndryshem midis tyre me kohe aplikimi tmersisht te diferencuar qe i kalon caqet e Big-Bang-ut nga kjo ane). Ku qendron pasaktesia?

Fakti qe ky problem nuk eshte pare kurre me dyshim, duke u pranuar si absolut (permend me radhe:

Rexhep Mejdani, Mbi levizjen fizike, 1985, f. 145

Rexhep Mejdani, Mbi ndertimin e Botes, 2016, f. 234

Rexhep Mejdani, Mbi strukturen e materies ne fizike, 1979, f. 36 – shenimi 1

    Rexhep Mejdani, Agim Gorana, Hyrje ne fiziken moderne, 1987, f. 164. Por autoret ne kete liber kane shkruar: “Shprehja E = mc2, sipas teorise se relativitetit, eshte nje shprehje e pergjithshme, e cila lidh, ne cfaredo kushtesh, masen e trupit dhe energjine perkatese te tij. Me fjale te tjera, cdo forme te energjise E, i korrespondon masa, e percaktuar nga relacioni:

E

m =  

c2     

Dine Merja, Udhetim ne mikrobote, 1980, f. 34

Halit Sykja, Bazat e teorise se relativitetit, 2015, f. 43-44. Profesor Sykja e trajton kete problem pak si me ndryshe. Sipas tij formula e energjise se prehjes se trupit per trupin ne fjale eshte: εo = m c2. Sipas kesaj formule “ekziston nje lidhje e ngushte ndermjet dy aneve sasiore qe karakterizojne dy atributet e materies ne levizje: mases dhe energjise, te cilap perkatesisht i pergjigjen aftesise se trupave per te pasur inerci dhe asaj te kryerjes se punes. Ndryshimi i njeres nga keto ane shoqerohet me ndryshimin e anes tjeter ne kah te kundert sipas formules:                  Δε = (Δm)c2.

Halit Sykja, Elemente te teorise speciale te relativitetit, 1981, f. 120-121. Ne vazhdim autori ka shkruar: “Duke pasur parasysh edhe formulen per masen relativiste te nje grimce, mund te shkruajme formulen e energjise se saj ne trajten:

                (21)     E = mc2

Formula (21), duke cituar fjalet e Ajnshtajnit, perben kontrubutin me te rendesishem te teorise se relativitetit. Per shume te tjere ajo eshte ndoshta nje nder formulat me magjepse te fizikes”.

Robert Thomanikaj, Teoria e relativitetit ne kohe dhe hapesire, 2007, f. 65

Kenneth Krane, Fizika moderne, 2003, f. 48; autori ka sqaruar se: “energjia ne prehje Eo percaktohet si Eo = mc2. Energjia ne prehje eshte ne fakt energjia e pergjithshme relativiste e nje grimce e matur ne nje sistem referimi ne lidhje me te cilat grimca eshte ne prehje.

Paul A.Tipler, Kursi i Fizikes-Fizika moderne, 2001, f. 32)

tregon, ne pamje te pare, ose moskuptim te teorise se Ajnshtajnit, ose tjetersim te teorise se tij. Duke qene i paafte per t’i hyre thelle ketij problemi nga ana fizike, pasi une nuk jam fizikant, e kufizova ne konstatimin e gabimit nga pikepamja e pergjithesimit filozofik.

Problemi eshte i shtruar gabim qe ne fillim prej me shume se 2400 vjetesh dhe ka vazhduar me kete format pa vene ne dukje ne asnje rast qe problemi LEVIZJE mund te perdoret vetem ne nje rast dhe vetem nje here ne funksion te levizjes mekanike, pasi per me tej ai eshte i pavlefshem. Jo vetem ne kete rast, duhet perdorur termi ZHVILLIM dhe kjo permbys te gjithe dinamiken e parapare nen okelion Fizike. Dhe kur flitet per zhvillimin e ngjarjes, termi levizje behet i pakuptimte dhe pengese ne zhvillimin e situates fizike, pasi ne kete rast nuk duhet marre per baze shpejtesia e levizjes mekanike (qe eshte pjese e levizjes fizike, kimike, biologjike dhe shoqerore), por shpejtesia e zhvillimit specifik, d.m.th., ne kete rast, shpejtesia e zhvillimit fizik (me shume gjasa ketu qendron sekreti i marrjes ne konsiderate i drites si postulat nga ana e Ajnshtajnit, por ky interpretim kerkon nje zgjerim te problemit pertej pikepamjeve te fizikantit gjerman deri ne permbysjen e tij).

Akoma me tej, merret per baze energjia e trupit ne qetesi pa percaktuar ne asnje rast qe kjo energji perbehet nga shumatorja e tre energjive konform te tre formave te levizjes qe disponon trupi pamvaresisht pse konsiderohet ne qetesi dhe formula ne fjale nuk eshte e afte t’i diferencoje dot ne planin hapsinor. Ky problem nuk mund te trajtohet ne kuadrin e procesit te levizjes mekanike, pasi lidhet hapesira me levizjen vetem ne kuadrin e zhvillimit dhe kjo perben te rene ne mendimin fizik. Pra kerkohet ta percaktohet shpejtesia e znvillimit ne brendesi te hapesires fizike dhe kjo kerkon tjeter metodike analitike nga ajo e percaktuar nga Ajnshtajni. Eshte tjeter pune qe formula ne fjale i eshte afruar tej mases zgjidhjes se problemit dhe kjo me ka detyruar ta trajtoj problemin si tjetersim te formulimit ajnshtajnian dhe jo si permbysje te pikepamjes se tij.

E gjitha kjo kuptohet ne menyren se si njeriu e vrojton ngjarjen. Per sa kohe qe njeriu e konsideron veten si vezhgues te jashtem i ngjarjes, ai do te dalloje vetem cvendosjen ne hapesire te ambientit ku zhvillohet ngjarja (kjo eshte pjesa mekanike e levizjes), por ne qofte se njeriu do ta konsideroje veten pjese te ngjarjes, dmth do te jete ne brendesi te saj, nuk ka asnje mundesi, qofte dhe teorike, qe ai te konstatoje cvendopsjen ne hapersire; ne kete rast vrojtuesi do te konstatoje procesin e zhvillimit te ngjarjes e per rrjedhoje formula E=mc2 behet e pavlefshme. Raporti levizje-zhvillim behet i pakuptimte deri ne ate mase sa arrihet ne perfundimin qe: format me te thjeshta te levizjes nuk ndikojne domosdoshmerisht mbi format me te komplikuara. Por e gjitha kjo e permbys te gjithe ate qe ne kujktojme se dime sakte per levizjen ne Fizike. Ne kete rast nuk duhet thene Materia eshte ne levizje, por Materia eshte ne proces zhvillimi dhe ndryshimi teorik eshte tejet cilesor, pasi termi zhvillim i permbledh te gjithe elementet objektive dhe subjektive qe marrin pjese ne procesin fizik te zhvillimit te Materies.

Ky rast na jep mundesi te vrojtojme te gjithe pjesmarresit ne hapesiren fizike, bashkesia e te cilave ka formuar domosdoshmerine e levizjes kimike. Me kete njeriu futet ne brendesi te te gjithe elementeve te hapesires fizike, cka perben thelbin e kesaj shkence. Atehere pyetja shtrohet: per cfare e ka pasur fjalen Ajnshtajni kur u nis e perbashkoi energjine me masen dhe katrorin e shpejtesise se drites? Pa asnje dyshim kjo perben misterin e pa zgjidhur akoma te formules se tij dhe ajo mbi te cilen spekullohet pa fund. Rishikimi i ketij problemi behet evident kur kerkojme te percaktojme permasat e Hapesires Fizike ne ishullin tone lendor. Fakti qe Ajnshtajni e ka ndare energjine nga masa, duke e bashkuar me ane te shpejtesise se levizjes te Drites con ne perfundimin se ndryshimi midis Fizikes dhe Kimise eshte i karakterit sasior. D.m.th. misteri realisht rezulton te mos jete konkret, por botekuptimor duke e kufizuar boten e Njohjes drejt thjeshtimit te vet abuziv. Nuk eshte veshtire te kuptohet qe Fizika ka kerkuar te marre persiper atributet sasiore e cilesore te Materies se pafundme deuke e thjeshtuar problemin vetem brenda botes sasiore; pikerisht kjo perben anen idealiste te fizikes se sotme moderne.

Per te kuptuar kete mister behet e nevojshme analiza e konceptit KOHE ne zhvillimin e Natyres, per te cilin asnjehere nuk eshte thene ndonje gje e vecante, por qe menyra se si eshte zberthyer deri me sot faktori KOHE ne zhvillimin e Natyres tregon se pozicioni materialist i fizikanit eshte krejt formal duke e harruar se cfare do te thote materializem.

4- Problemi i KOHES duhet konsideruar si problemi me i erret dhe me i pa zgjidhur ne mendimin Fizik (ne fakt eshte problem per te gjithe hapesiren e shkences) te te gjitha koherave jo vetem ne ate se cfare ndodh me te, por, kryesisht, cfare percakton faktori Kohe ne zhvillimin fizik te Materies (termi Materie, ne kete rast, nuk ka asnje rendesi se si konsiderohet ne planin koheekzistence). Per KOHEN, pergjithesisht, jane thene gjera krejt te kota ne te gjithe hapesiren e konsideruar si shkence. Nuk ka asnje rast ku faktori KOHE te jete konsideruar vendimtar ne percaktimin e nje ngjarje. Arritja me e madhe e rolit te KOHES eshte evidentuar ne shkencat shoqerore dhe duhet konsideruar e tille ajo qe ka ndoshur në Angli, nga fundi i shekullit XVIII-fillimi i shek. XIX, ku ka ekzistuar një financier dhe ekonomist, David Rikardo  (1772-1823), teoricien e kapitalizmit liberal (sipas Petit Robert 2-1984, f 1526), i cili botoi në Londër më 1817 librin “Parime të ekonomisë politike dhe të tatimit” ku në të thuhet se “Vlera e çdo malli përcaktohet vetëm e vetëm nga sasia e punës që nevojitet për prodhimin e tij  (fjalët e Rikardos tek “Parimet”  1817)”. Këndvështrimi kohor i këtij problemi nxjerr në pah pikërisht atë që fizikanët kanë rideduktuar në fillim të shekullit tonë: relativitetin e kohës. Koha shoqërisht e domosdoshme për prodhimin e një malli, që përcakton vlerën e mallit, është analoge me kohën specifike të një dukurie fizike, psh kohëekzistenca e një grimce, apo fotoni, kuanti, etj. Rreth njëzet vjet mbas vdekjes së D. Rikardos  (1842),  apo tridhjetë vjet  (1850, 1851),  dolën në Gjermani punimet e Rodbertusit nën titujt “Rreth njohjes së rendit tonë ekonomik” dhe “Letra me karakter shoqëror drejtuar fon Kirhcnanit” ku pretendohej se ishte zbuluar varësia e vlerës së mallit nga kohëprodhimi dhe akuzohej Marksi për “grabitës” të materialeve të librit “Rreth njohjes…. ”. Më 1847 në Bruksel dhe Paris  (në fillim të korrikut)  u botua vepra e Marksit “Mjerimi i filozofisë” përgjigje dhënë “Filozofia e Mjerimit” të Prudonit ku thuhej se zbulimi i lidhjes së vlerës së mallit me KOHEN i takon Rikardos dhe kërkujt tjetër. Që nga viti 1821 nga tezat e Rikardos nxirreshin konkluzione socialiste në formë pamfleti, karakterizimin e të cilit e bëri Engelsi në parathënien e botimit të parë gjermanisht të vëllimit të dytë të “Kapitalit” (kete problem e kam trajtuar ne kete menyre ne artikullin Filozofia e KOHES dhe 11 marsi Japonez 2011 publikuar ne genchoti.com dhe albanovaonline.info). Pastaj vjen fusha biologjike ku Çarlz Darvini ne vepren e tij “Prejardhja e Llojeve”, Tirane 1982, ku ka nje deklarate te cuditshme per kete problem ne menyre tipike, ku sipas tij roli i kohes ne seleksionimin natyror eshte i paperfillshem. Fjale per fjale ne kete veper shkruhet: “Zgjatja e kohes ne vetvete nuk ben asgje per ose kunder seleksionit natyror. E theksoj kete sepse, ne menyre te pathemelte, eshte ngulur kembe se elementit te kohes i eshte dhene nga une nje rol zoterues ne modifikimin e llojeve, sikur te gjithe format e jetes i nenshtrohen detyrimist ndryshimeve ne sajte te ndonje ligji te lindur. Zgjatja e kohes eshte e rendesishme, dhe, nga kjo pikepamje, rendesia e saj eshte e madhe, sepse ajo rrit gjasat e lindjes se ndryshimeve te dobishme dhe sepse ajo rrit gjasat e lindjes se ndryshimeve te dobishme dhe sepse ben te mundur seleksionimin, grumbullimin dhe ngulitjen e tyre. Ajo ndihmon ne rritjen e veprimit te drejteperdrejte te kushteve fizike te jetes mbi ndertimin e cdo organizmi” (f, 133)). Shkencat e tjera nuk e kane qene te afta te lidhin zhvillimin e Natyres perkatese me KOHEN, nga pikepamja e ligjeve te zhvillimit, kur nga pikepamja filozofike ne fizike eshte pranuar ekzistenca e kontinumit kohe-hapsire, por pa asnje perfitim real.

Menyre se si eshte paraqitur KOHA, si forme e ekzistences se Materies, perpara lexuesit te thjeshte nuk eshte e njejte me ate te perdorur ne librat me permbajtje shkencore (te pakten ne Shqiperi kjo eshte keshtu). Por dua te theksoj faktin se me e sakte kjo paraqitje ka qene per lexuesin e thjeshte; e sa per permbajten shkencore te perdorimit KOHA eshte analizuar krejt formalisht pa asnje domethenie. Duke marre per baze interpretimet mbi KOHEN, ne funksion te thelbit te ceshtjes nga pikepamja shkencore, kam gjetur kete material pa i dhene rendesi kohes se publikimit:

Fillimisht gjeta trajtimin filozofik te KOHES tek fjaloret e meposhtem:

Sipas Fjalori i gjuhes se sotme shqipe, 1980.

Termi kohe per filozofine ka kete permbajtje:

  1. vet. nj. filoz. Formë objektive e ekzistencës së materies dhe kusht themelor i lëvizjes së saj, që shpreh se sa zgjatin sendet, dukuritë, ngjarjet ose proceset, se si vijnë këto njëra pas tjetrës. Koha dhe hapësira. Nuk ka asgjë jashtë kohës dhe hapësirës.

Sipas Enciklopedia e Pergjithshme e Oksfordit, 2006, f. 633, 1213:

koha Koncepti i kohezgjatjes ose periudha ndermjet ngjarjeve. Koha munmd te matet ne menyre astronomike duke iu referuar ose yjeve ose Diellit……Koha universale (UT) ose ORA MESATARE E GRINUICIT. Koha civile qe perdore ne vise te ndryshme te botes ne pergjithesi, ndryshon nha UT-ja me nje numer te perpikte oresh ose gjysmeoresh. Me 1952 hyri ne perdorim nje shkalle kohore e re e quajtur Kohe e Efemerides (ET). Kjo eshte nje shkalle kohore diellore e modifikuar, qe ndreq ndryshimet ne shpejtesine e rrotullimit te Tokes. Ajo percaktohet qe t’i korespondoje kohes se njetrajtshme qe duhet ne levizjen e sistemit Diellor dhe nuk varet nga rrotullimi i Tokes. ET-ja perdoret per te parashikuar pozicionet e Diellit, Henes dhe planeteve, por mund te percaktohet vetem me veshtiresi mbasi te jene analizuar vezhgimet e ketyre trupave. Perkundrazi, UT-ne mun ta kesh ne dore menjehere, sepse ajo lidhet drejtperdrejte me kohen siderale qe perftohet prej vezhgimeve te KALIMIT te yjeve. Tani ET-ja eshte 55 sekonda perpara UT-se. Parregullsite ne shpejtesine e rrotullimit te Tokes tani mund te maten drejtperdrejt duke kronometruar vezhgimet e kalimit ne oren atomike. Shkallet kohore atomike kane qene ne perdorim qysh prej vitit 1956 dhe Koha Nderkombetare Atomike (TAI) hyri ne zbatim me 1972. Kjo eshte shkalla kohore me saktesisht e percaktuar qe kemi sot. Ajo nuk eshte shkalle kohore astronomike, sepse njesia baze, sekonda SI, percaktohet nga proceset atomike, por ne menyre te tille qe te mos ndryshoje prej sekondes se efemerides. Merret me mend se nje shkalle kohore astronomike, si ET-ja, mund te mos jete e njetrajtshme po te krahasohet me nje shkalle kohore atomike. Kjo do te nenkuptonte se ka nje ndryshim ne konstantet gravitacionale dhe, deri tani, nje ndryshim i tille nuk eshte vertetuar. Per qellime praktike, dy shkallet kohore harmonizohen dhe ET=TAI+32,18 sekonda. Zhvillimet teorike (nenvizimi im, GH) te koheve te fundit ne fizike kane sjelle nje permbysje ne menyren tone te te menduarit per kohen. Me posacerisht, ndersa gjithmone eshte kujtuar se HAPESIRA dhe KOHA ishin permasa te ndara, shkenca moderne tani i nderthur ato ne nje kontinuum katerpermasor te vetem te hapesire-kohes. Pervec kesaj, ideja se nje interval kohe ka nje zgjatje te percaktuar, te njejte per te gjithe vrojtuesit, nuk pranohet ne teorine e relativitetit; intervalet duhen percaktuar lidhur edhe me HAPESIREN me qellim qe te vendosen saktesisht ne konrinumin hapesire-kohe. Shih, gjithashtu, SHTRIRJE NE KOHE.

Shtrirja e kohes (angl. time dilation) Parimi sipas te cilit intervalet e kohes nuk jane absolute por relative ne lidhje me levizjen e vrojtuesve. Koha, ne nje sistem ne levizje, nje vrojtuesi qe qendron ne qetesi i duket se kalon me ngadale sesa koha qe sistemin e vete vrojtuesit. Per shembull, ne qofte se dy ore identike sinkronizohen dhe njera vendoset ne nje anije kozmike qe largohet prej Tokes, atehere, kur anija kozmike te rikthehet ora udhetuese do te tregoje per nje vrojtues ne Toke se ka kaluar me pak  kohe sase ora e palevizshme. Ky eshte nje efekt real dhe eshte vertetuar eksperimentalisht ne shume menyra”

Sipas Fjalori filozofik, me autor Servet Pellumbi, 2011, f. 228-229:

Perdoret termi KOHE DHE HAPESIRE, forma kryesore objektive te ekzistences se materies ne levizje. Filozofise, para se gjithash, i intereson nesa koha dhe hapesira jane reale, apo thjeshte abstraksione qe ekzistojne vetem ne ndergjegjen e njeriut. Lidhur me kete ceshtje ka pasur dhe vazhdon te kete mendime te kunderta. Filozofet idealiste nuk jane per karakterin objektiv te kohes e hapesires dhe i trajtojne ato ne varesi te ndergjegjes individuale te njeriut (Xh. Berkli, D. Hjumi, E. Mahu), apo i shohin ato si forma a priori te soditjes shqisore (E. Kanti), ose si kategori te idese absolute (G. Hegeli). Filozofet materialiste, abstragojne nga menyra se si perceptohen koha dhe hapesira duke e vene theksin te karakteri objektiv i kohes dhe i hapesires, te trajtimi i tyre si veti te pandare te materies. Sipas ketij versioni hapesira shpreh rendin e vendosjes se gjesendeve, qe kane nje shtrirje te caktuar, forme, vend, vellim e largesi te caktuar nga njeri-tjetri. Kurse koha eshte te ndodhurit e ndryshimeve dhe proceseve njeri pas tjetrit. / Veti themelore e kohes se ajo s’kthehet prapa, d.m.th. cdo proces material zhvillohet nga e kaluara ne te tashmen drejt se ardhmes. Ne kete veshtrim e kaluara mbetet e kaluar dhe nuk mund te ndryshohet, kurse e ardhmja po. Madje nobelisti belgjian me prejardhje ruse, Ilia Prigozhin, nje nga themeluesit e sinergjitikes, flet per “rizbulim te kohes”, per kohe qe ka jo nje te ardhme, por shume te ardhme. Hapesira ka tri permasa: gjeresi, gjatesi, lartesi, kurse koha vetem nje: drejtimin e saj. Vetite e kohes dhe hapesires kane karakter relativ, qe do te thote se vecorite e hapesires e te kohes varen nga vecorite e materies ne levizje, nga sistemi i perllogaritjes. Ne varesi te ketij sistemi dhe ne nje mjedis ku zoteron rastesia, ndodh tehuajezimi i determinizimit klasik, rrudhosja e kohes dhe hapesires. (shih teoria e relativitetit).

Sipas Fjalor i Filozofise, me autor Ekrem Murtezai, 2007, f. 205-206:

KOHE, A (gr. hronos; lat. tempus; gjerm. Zeit; fr. Tempus; ang. time) – menyre, kusht dhe forme e gjithmbarshme e ekzistences se materies si realitet objektiv; atribut i materies. Nuk ka kohe pa hapesire dhe materie dhe e anasjellta; koha eshte rrjedha e pa fund e ndryshimeve dhe e levizjeve, te cilat “maten”, “numerohen” dhe keshtu caktohen pjeset e kohes, ora, dita, java, epoka, etj.). Koha ecen vetem perpara, duke lene pas vetes te kaluaren dhe permes te tashmes “shkon” kah e ardhmja. Meqe eshte e pakufishme dhe e pafund, koha kurre nuk arrin ne ndonje te ardhme definitive, te ardhshme, pas se ciles “nuk ka me”. Ne planin e gjithmbarshem kufijte midis te kaluares, te tashmes dhe te ardhmes jane relative. Ekzistojne dy koncepsione themelore per raportin midis te kaluares, te tashmes dhe te ardhmes; nje, koncepsion statik, sipas te cilit objektivisht dhe realisht ekzistojne si e tashmja, ashtu edhe e kaluara dhe e ardhmja, dhe dy koncepsione dinamike, sipas te cilit realisht ekziston vetem e tashmja, kurse e kaluara dhe e ardhmja nuk ekzistojne. P.sh. Augustini mendon se ekziston vetem “e tashmja e gjerave te kaluara, e tashmja e gjerave te ardhshme dhe e tashmja e gjerave te tashme”, perkatesisht mbamendja (kujtesa) e gjerave te kaluara, vrojtimi i gjerave te tashme dhe pritja e gjerave te ardhshme. Koha si menyre e ekzistences se materies, si mase e levizjes dhe e ndryshimeve, ka karakter te pakthyeshem: e kaluara kurrsesi nuk mund te kthehet dhe serish te behet e tashme. Koha e kaluar eshte “e humbur” pergjithmone. Pervec kohes objektive, kohes ashtu sic eshte ajo pavaresisht nga njeriu, ekziston edhe koha subjektive: koha ashtu sic e perjeton njeriu me njohurite, pervojen, shpresat, hallet, nevojat, etj. te tij. A. Augustini mendon se koha eshte kryekrejt subjektive, mentale, se jashte njeriut nuk ekziston koha. Kanti eshte i mendimit se koha, sikurse hapesira, eshte element a priori i sensualitetit, perkatesisht forme e domosdoshme e te verejturit, e cila si e tille, i paraprin ekzistences se cdo gjesendi apo dukurie. M. Hajdegeri, sikurse dhe Sartri, J. Folkelti, etj. mendon se koha nuk “gjendet” as ne subjektin, as ne objektin, as brenda, as jashte. Koha, sipas Hajdegerit, eshte dicka qe i paraprin cdo subjektiviteti dhe objektiviteti.”

Sipas Fjalor i Filozofise, te serise Larousse, me autor Didie Zhylia, 1994, f. 202:

kohe, mase e kohezgjatjes. Koha (interval objektiv i matur me ore) dallohet nga durata e jetuar (Bergsoni) ose nga temporaliteti, ose ndergjegjja e kohes (Huserli). Ndersa filozofiaz antike (greke) ia kundervinte boten e divenirit botes se te vertetes ne vetvete (e pandryshueshme, jo kohore), filozofia moderne, qysh me Kantin, perpiqet te kuptoje boten, qenien, vete Zotin duke u nisur nga ndergjegjjaq njerezore kohore(“qenia duke u nisur nga koha” thote Hajdegeri ne “Qenie dhe koha”). Kjo metode e re, kritike, synon te percaktoje kufijte ose “limitet” e universit te ndergjegjes sone dhe te kuptoje, duke u nisur nga koha e jetes sone, domethenien e ndergjegjes sone reale, te gjithe te dhenat e universit (ky eshte parimi i cdo filozofie refleksive, te praktikuar nga Kanti, Fihte, Hegeli ose Hajdegeri). [Shih Dyrate].

Gjuhetaret dhe filozofet e kane percaktuar KOHEN, ne te gjitha rastet, forme objektive apo subjektive te ekzistences se materies pa asnje rol konkret dhe eshte kjo e fundit qe me ka detyruar te ulem e te shkruaj keto rreshta, pasi roli i KOHES eshte shume me konkret dhe percaktues ne zhvillimin e te pafundmes (Materia) dhe te fundmes (Lenda).

Pastaj gjeta trajtimin specifik nga fizikantet dhe filozofet e shkencave natyrore, fillimisht tek ata shqiptare si me poshte:

Prof. Rexhep Mejdani, sipas te cilit: “Koha psikologjike, apo ndijimi i kohes nga njeriu eshte subjektiv, por a eshte vete kjo kohe, qe ndijohet, subjektive? A eshte ajo, pra, nje dukuri ne varesi te mendjes? Nuk ka dyshim se gjykimi kohor mbi nje muzike te bukur eshte subjektive, sic eshte vete shijimi i saj. Por renditjet ne kohe te ngjarjeve publike, p.sh., lindja, jeta dhe vdekja e nje njeriu, nuk mund te jene te tilla. Per kete aresye, vleresimi mbizoterues eshte ai te cilit koha fizike eshte nje fenomen objektiv, i pavarur nga subjekti. Po ashtu, koha fizike eshte shume me fundamentale se koha psikologjike, edhe pse kjo e fundit na shfaqet e para ne procesin biologjik te rritjes se individit. / Nje argument tjeter eshte dhe konsistenca kohore e proceseve, qe zhvillohen ne univers, duke filluar, p.sh., nga sinteza berthamore apo zberthimet radioaktive deri ne levizjen e planeteve (natyrisht pa asnje ndikim njerezor). Me fjale te tjera, ndersa koha fizike eshte me permbajtje objektive (te pavarur nga njeriu), koha psikologjike, ne thelbin e saj, konsiderohet subjektive. / Identifikimi apo mosdallimi midis tyre ka cuar deri ne shqyrtimin subjektiv, idealist te vete kohes fizike. Ne kete lloj perfundimi eshte arritur pa te drejte duke shfrytezuar dhe faktin relativist qe koha varet nga vrojtuesi, edhe pse vrojtuesi ne vetvete nuk ka pse te identifikohet me mendjen e njeriut. Ne rolin e tij mund te jete thjeshte dhe nje ore ne rakete, qe leviz ne hapesire” (Mbi Hapesire-Kohen, 2008, f. 134-135).

Profesori yne ne asnje rast nuk ka tentuar t’i gjeje hapesires kohen e vet nga pikepamja cilesore. E vetmja tentative eshte dallimi midis kohes fizike dhe asaj psikologjike, por pa e konsideruar kete te fundit si forme kohe me karakter shoqeror. Per ta thene me hapur profesori yne nuk ka qene ne gjendje te vere dallimin midis kohes mekanike dhe asaj fizike (qe duhet konsideruar gjeja me e thjeshte), por ka shfrytezuar dallimin cilesor midis asaj qe varet nga njeriu dhe asaj qe zhvillohet pa ndijimin e njeriut (ne kete rast ka harruar se e gjithe dinamika historike e hapesires fizike as qe do t’ja dije per njeriun, kur levizjes mekanike i ka borxh jeten e vet dhe vetem per kete eshte marre ne konsiderate nga Ajnshtajni). Pranimi i KOHES, si proces relativ, ne teorite e Ajnshtajnit eshte krejt formal dhe pa asnje konkretizim domethenes. Studiuesit shqiptare vetem e kane vene ne dukje pa kuptuar asgje nga procesi ne fjale dhe cfare fsheh ne realitet KOHA ne zhvillimin e Natyres. Vete Ajnshtajni (jo vetem fizikanti, por dhe shume studiues te tjere, p.sh. Carlz Darvin tek Prejardhja e llojeve, nuk e kane konsideruar KOHEN me rol ne zhvillimet specifike te Natyres) nuk i ka dhene KOHES asnje rol ne zhvillimin e Natyres dhe vendosja si permase e katert e hapesires, pas tre permasave euklidiane, eshte nje permbysje e filozofise materialiste dhe bllokim ne mendimin filozofik te Fizikes.

Duke mos vene ne pah diferencimet e procesit te zhvillimit fizik nga levizja e thjeshte mekanike nuk eshte arritur akoma te kuptohet se termi zhvillim bashkeshoqerohet me termin heterogjenitet. Nuk ka asnje mundesi, qofte dhe teorike, qe te kemi zhvillim homogjen ne historine e Natyres, por eshte faktori KOHE ai qe e krijon kete imazh ne kete proces historik. Dhe e gjitha kjo ka ndodhur, sepse fizikantet nuk kane marre parasysh ne asnje rast termin shpejtesi te zhvillimit fizik, por jane mjaftuar vetem me shpejtesine e drites pa e kuptuar domethenien e saj (kjo ka cuar ne nenshtrimin e procesit fizik ndaj proceseve mekanike duke e paraqitur kete te fundit si platformen konvencionale te zhvillimit te Natyres). Kjo gje ka cuar ne pranimin e nje termi interesant ne kuadrin e ligjit te ruajtjes se energjise, sipas te cilit: “Eksperimentet fizike kane treguar se koha eshte homogjene – me bold, shenimi im, GH (Kastriot Islami, Halit Sykja,  Teoria e grupeve dhe zbatime te saj ne studimin e lendes, 1990, f. 113). Se cfare do te thote homogjenitet i kohes eshte pak e veshtire te merret me mend, por ecuria e saj, sipas teorive te Ajnshtajnit eshte e varur nga shpejtesia e levizjes mekanike dhe ne kete pike kemi rrjedhime te njepasnjeshme qe e fusin ne kontradikte termin homogjenitet me bartesen e saj: KOHEN. Pra ne kete drejtim studiuesit shqiptare kane kopjuar nje ide dhe e kane paraqitur si nje te vertete absolute.

Por kjo na jep ne dore nje “arme” te forte kundra fizikanteve shqiptare, pasi sherben per te treguar se pikepamjet e tyre nuk jane jo vetem origjinale, por ato kerkojne me cdo kusht t’u imponojne shqiptareve te sotem rrymen e deshiruar filozofike ne fushen e mendimit fizik. Te pakten kjo duket tek nje filozof i fushes se fizikes, i cili nga nje pozicion materialist, deri me 1991, kalon ne ate idealist, pas 91-shit, duke u ngritur ne shkallen e intelektik akademik dhe duke u dhuruar shqiptareve nje panorame filozofike mbi mendimin fizik qe jo vetem nuk u hyn ne pune per asnje problem, por u permbys cdo gje pozitive te mesuar ne menyre autodidakte. Kjo gje kuptohet me lehtesi po te krahasosh dy punimet e autorit sipas koheve perkatese, ku perfshihet edhe problemi i KOHES. Behet fjale per autorin e artikullit: Disa aspekte te kuptimit materialist dialektik te levizjes ne mekaniken fizike, botuar me 1984 dhe punimit: Disa refleksione mbi referatin e famshem te Ajshtajnit: “Mbi elektrodinamiken e trupave ne levizje”,  botuar 2005, ku sipas te cilit, ne kete punim te fundit ne gjurmet e Albert Ajnshtajnit, roli i kohes duket ne dy pozicione aplikative objektivo-subjektiv. Se pari ne se duam te pershkruajme levizjen ne i shprehim vlerat e kordinatave ne funksion te kohes – f. 85 (d.m.th. sipas autorit KOHA sherben per te treguar levizjen dhe kjo pasqyrohet nga veprimtaria njerezore). Se dyti, perseri ne gjurmet e teorise se Ajnshtajnit, ecuria e kohes eshte relative (f. 31) pa e kuptuar ne asnje rast qe ky relativitet nuk ka te beje me zhvillimin, por thjeshte me nje cvendosje ne hapesire, teper larg sensit zhvillues te cdo ngjarje ne fushen e fizikes.

Njeriu qe u mbeshtet tek Ajnshtajni dhe e zhvilloi teorine mbi KOHEN ne menyre te posacme, dmth ne fushen e Fizikes, por pa treguar ne asnje rast ndikimin e KOHES mbi proceset fizike, pa dyshim qe eshte Stephen Hawking (1942) ne librin e tij: “Nje histori e shkurter e Kohes, nga Big Bengu tek Vrimat e Zeza”, Tirane 1997, sipas te cilit kemi kete situate ne Natyre te faktorit KOHE, por qe kjo situate ka nevoje per nje interpretim filozofik, pasi nuk kemi te bejme me faktin natyror, por me botekuptimin e autorit:

Autori ka kerkuar detyrimisht, ne gjurmet e teorise se relativitetit, qe te ndryshojme rrenjesisht mendimet tona mbi hapesiren dhe kohen. Sipas tij: “Ne duhet te pranojme se koha nuk eshte e ndare plotesisht dhe nuk eshte e pavarur nga hapesira, por eshte e gershetuar me te per te formuar nje objekt te quajtur hapesire-kohe” (shqip, f. 23; anglishtan object space-time –, f. 23; italishtun’entitá chiamata spazio-tempo –, f. 37).

Fizikanti filozof ka pranuar qe koha nuk eshte e ndare plotesisht, cka con ne perfundimin qe e panjohura eshte akoma prezent ne problemet e pjesmarjes ne levizjen fizike. Por fizikanti nuk thote se per cfare kohe behet fjale; pranimi i kesaj te fundit pa specifikimin e nevojshem te cilesise se levizjes duhet te sherbeje si argument qe problemi i kohes, nga pikpamja filozofike, eshte akoma i erret dhe termi relativ, qe i bashkangjitet KOHES, eshte krejt formal dhe pa asnje baze te metejshme konkretizimi. Ne kete pike problemet botekuptimore jane akoma te erreta dhe prania e nje pseudozgjidhje ne fushen e fizikes nen termin kohe-hapesire (e barabarte me hapesire-kohe) pa specifikuar llojin e kohes dhe te hapesires, tregon se permasa e gabimit nuk ka ndryshuar prej mbi 2300 vjetesh. Unifikimi i termit hapesire-kohe, qofte dhe vetem ne fushen e Fizikes, eshte pa asnje domethenie te metejshme cka e ka ngurtesuar zberthimin analitik te fenomeneve fizike. Kjo eshte pika udherrefyese qe eshte transmetuar ne mendimin filozofik shqiptar prej nga e ka burimin i gjithe formacioni edukativ ne fushen e Fizikes.

Te pakten vazhdimesia analitike e KOHES, sipas parametrave te meposhtem, tregon se sa larg perfitimit shkencor kane qene dhe jane fizikantet shqiptare (faji nuk eshte i tyre dhe kjo nuk ka lidhje me politiken konkrete, por kjo ka lidhje me nje politike te vjeter, teper te vjeter, ne kohen kur institucioni politeist nuk qe i afte t’i pergjigjej zgjidhjes se problemit mbi shkakun e levizjes dhe politika perfitoi nga kjo padije). Sipas filozofit fizikant: “Ne teorine e relativitetit nuk ka kohe absolute unike, por cdo njeri ka masen e vet personale te kohes qe varet nga vendi ku ndodhet dhe nga menyra e levizjes………Ashtu sikurse nuk mund te flitet mbi ngjarjet ne gjithesi pa nocionin e hapesires dhe te kohes, po ashtu ne relativitetin e pergjithshem eshte e palogjikshme te flitet rreth hapesires dhe kohes jashte kufijve te gjithesise” (shqip, f. 33; anglisht, f. 33, italisht, f. 49).

Autori, krejt pa dashur, ka nxjerre ne pah boshllekun qe ekziston ne mendimin fizik. Sipas tij masa personale e kohes varet nga vendi ku ndodhet dhe menyra e levizjes dhe kjo eshte ne funksion te individit njeri. Pra ne qofte se do te kemi dy njerez prane e prane, te cilet kryejne te njejtin proces social, qofte dhe ne menyre eksperimentale, koha per keta te dy individe duhet te konsiderohet ne mos e njejte, te pakten e perafert pa marre parasysh moshen kohore biologjike dhe vendin ku kane lindur. A nuk tregon ky rast qe parametri kohe ne mendimin fizik eshte jashtezakonisht larg realitetit fizik qe perjeton Njerezimi sot? A nuk tregon ky rast se faktori KOHE nuk ka luajtur asnje rol ne mendimin Fizik, por ai perdoret krejtesisht formalisht duke i dhene nje fare vendi ne kontinumin kohor-hapsinor?

Vete termi KOHE presupozon, qe ne aparence, proces historik, por cfare ndikimi ka KOHA ne kete histori? Pikerisht kjo ka mbetur akoma e panjohur ne mendimin Fizik dhe ketu e ka burimin i gjithe ai proces gjigand qe quhet Shkenca e Njerezimit. Duke pasur kete karakteristike te deritanishme filozofet e fizikes jane te detyruar ta kufizojne problemin e KOHES vetem ne permasat qe e pranon Fizika dhe kjo metode i ka dhene frutet e veta duke e konsideruar KOHEN vetem problem fizik, dhe kjo gje teper ne menyre pjesore. Filozofi fizikant per kete ka shkruar: “Per aq sa na perket, ngjarjet para bing-bengut mund te mos kene ndonje pasoje, keshtu qe ato nuk do mund te konsiderohen si pjese perberese e nje modeli shkencor mbi gjithesine. Keshtu qe ne duhet t’i heqim ato nga modeli dhe te themi se koha ka filluar me bing-bengun” (shqip, f. 46; anglisht, f. 46; italisht, f. 64). A mund te jete i sakte ky pretendim dhe, ne kete rast, a ka vlere postulati: mosdija nuk eshte argument?

Eshte pika ku fshihet zanafilla e levizjes mekanike e per rrjedhoje mungon lidhja e levizjes mekanike me ate fizike ne planin shkakesor (gje qe nuk ndodh ne lidhjen fizike-kimi, apo kimi-biologji dhe biologji-shoqeri njerezore). Eshte tjeter pune qe Njerezimi nuk mund t’i njohe proceset para bing-bengut, por mohimi i rolit te ngjarjeve para bing-bengut eleminon levizjen mekanike dhe zhvillimin diferencial ne hapesiren fizike. E keqja e kesaj pune qendron ne paraqitjen e situates fillestare te levizjes fizike me parametra qelizore fizike krejtesisht te formuar, qe perbejne thelbin e te gjithe levizjes fizike te sotme dhe e gjitha kjo JO per efekt te zbulimeve makrokozmike dhe mikrofizike, por per efekt te botekuptimit individual per te mos e pranuar dialektiken materialiste si celesin zgjidhes te problemit (kjo dialektike ka postuluar qe levizja mekanike perben fillesen me te pare te Ishullit tone Lendor. Kjo gje tek fiolozofi-fizikant duket teper hapur, ku duhet pranuar qe gjerat jane thene me teper sinqeritet. Pikerisht per keto probleme autori ka shkruar: “Rezultati perfundimtar ishte nje artikull i perbashket i firmosur nga Penrose dhe une ne vitin 1970, qe me ne fund vertetonte se duhet te kete pasur nje vecori te tipit big-beng, me kusht qe relativiteti i pergjithshem te ishte i sakte dhe se gjithesia te permbante aq materie sa ne shikojme. Punimi yne pati shume kundershtare, pjeserisht ruse per shkak te besimit te tyre marksist mbi determinizimin shkencor, dhe pjeserisht nga ata qe e ndjenin se e gjithe ideja e singularitetit ishte e neveritshme dhe e prishte bukurine e teorise se Einstein-it. Megjithate, ne te vertete, eshte e pamundur t’i kundervihesh nje teoreme matematikore. Keshtu qe punimi yne me se fundi u pranua nga te gjithe dhe sot pothuaj te gjithe e pranojne se gjithesia ka filluar me nje singularitet te tipit big-beng. Per ironi te fatit, meqe ndryshova mendim, une po mundohem te bind koleget e mi fizikante, se ne te vertete, sikurse do ta shohim me poshte, kjo (ky, GH) singularitet mund te zhduket duke u nisur nga momenti kur merren ne konsiderate efektet kuantike” (shqip, f. 50; anglisht, f. 50; italisht, f. 68-69).

Po ta shohesh holle-holle kete problem te fundit, d.m.th. efektet kuantike, kemi nje pretendim qe nuk thuhet me ze te larte: efekti kuantik eshte i perjetshem ne dinamiken e vet dhe e gjithe historia e Gjithesise rrotullohet rreth ketij efekti. Me sa kuptoj problemi kryesor ne Fizike eshte problemi i zanafilles se levizjes fizike dhe kjo ka mbetur e erret akoma edhe pse te dhenat e mbledhura tregojne se prejardhja e saj ka si shkak levizjen mekanike te paster jashte Gjithesise Lendore. Dhe kjo pike ka mbetur akoma e erret per efekt botekuptimi dhe aspak per efekt te nivelit te njohjes.

Kur vjen puna per te percaktuar kategorite qe bartin forcen energjitike fizikanti dallon diferencimin fizik te tyre pa mundur dot te nxjerre mesim ne funksion te kohes se formimit dhe te asaj te ekzistences. Te pakten fizikanti-filozof ka dalluar se: “Kategoria tjeter (behet fjale per kategorizimin e grimcave force-bartese, GH) perbehet nga forca elektromagnetike e cila bashkevepron me grimcat qe kane ngarkese elektrike si elektronet dhe kuarket, por jo me grimcat e pangarkuara sic jane gravitonet. Ajo eshte shume me e fuqishme se forca gravitacionale: Forca elektromagnetike ndermjet dy elektroneve eshte rreth nje milion miliard, miliard, miliard, miliard here (1 me dyzet e dy zero pas) me e madhe se forca gravitacionale” (shqip, f. 70; anglisht, f. 70; italisht, f. 89).

Ne qofte se do te bejme nje permbledhje te te gjithe kategorive force-bartese nuk eshte veshtire te dallosh diferencimin kolosal qe ato kane kundrejt njera-tjetres. Ato konstatohen ne planin hapsinor pa i shkuar ndermend se shkaku i kesaj diference eshte faktori KOHE, i cili eshte anashkaluar per efekt botekuptimi. Ka ardhur koha qe faktorit KOHE ne praktiken fizike t’i jepet vendi qe i takon si faktori vendimtar qe percakton madhesite e ketyre kategorive dhe jetegjatesine fizike te tyre, problem ky qe permbys shume praktika dhe analiza ne problemet fizike.

Ne perfundim te kesaj pike konkludojme qe KOHA Fizike eshte e lidhur nga fillimi deri ne fund me jeten e bashkesise se kuarkeve ku shpejtesia e zhvillimit jetesor te tyre duhet te perbeje te panjohuren e madhe te mendimit fizik, por dhe thebin fillestar te botes fizike, permbajtjen e se ciles e kane te gjitha format e organizimit nderlendor nga me e thjeshta (kuanti) deri tek me i komplikuari (njeriu).

5- Problemi me kryesor ne mendimin fizik te sotem eshte ndarja e konceptit levizje nga ai i zhvillimit. Aresyeja eshte shume e thjeshte: koncepti levizje perdoret rendom ne fizike kur ne kimi, biologji dhe shkencat shoqerore perdoret termi zhvillim. Ne fushen e fizikes kjo ndarje e domosdoshme e ka burimin tek nje lidhje qe i dedikohet Ajnshtajnit: tek formulimi i kontinumit kohor-hapsinor (ne fakt kontinumi kohor-hapsinor nuk eshte shprehje e levizjes fizike, por e zhvillimit fizik dhe cuditerisht nuk eshte marre per baze sipas variantit te fundit). Duke marre per baze gjithmone levizjen mekanike ne shpjegimin e fenomeneve fizike eshte e kuptueshme qe shkenca e sotme e fizikes vazhdon t’ja dedikoje ekzistencen e fenomeneve fizike procesit te levizjes (te dy teorite e relativitetit, TPR dhe TSR) mbeshteten mbi konceptin levizje duke e anashkaluar ate te zhvillimit, duke marre per baze levizjen mekanike te nje strukture fizike, sic eshte drita, ne bashkeveprim me produktin e zanafilles fizike, sic eshte energjia. Keshtu qe mbetet te shpjegojme dallimin midis ketyre dy koncepteve ne fushen e Fizikes perpara se te kalojme ne shpjegimin e ndryshimit te ketij kontinumi dypermasor, i cili eshte i shtremberuar ne menyre banale prej me shume se nje shekulli dhe prej te cilit Njerezimi kerkon te perfitoje.

Por analiza, qofte gjuhesore e qofte filozofike, e termit zhvillim paska qene me probleme te medha botekuptimore shume kohe perpara se te shembeshin qiejt ketu ne Shqiperi. Ne i gjejme keto probleme tek i njejti autor qe ka shpalosur dijet e tij ne kete fushe, i cili ka qene dhe nje nga drejtuesit e filozofise marksiste-leniniste ne vendin tone.

Fillimisht ne Gjuhes Shqipe, ne kuptimin filozofik, fjala zhvillim ka kete zberthim: ZHVILLIM, ~ 2. Filoz. Proces dialektik i kalimit te plote nga nje gjendje cilesore ne nje gjendje tjeter cilesore, nga me e thjeshta te me e nderlikuara, nga me e ulta te me e larta, nga me e vjetra te me e reja, qe kryhet nepermjet luftes se te kundertave dhe qe ka si karakteristike kryesore zhdukjen e se vjetres dhe fitoren e se rese. Levizja dhe zhvillimi. Lufta e te kundertave dhe dhe zhvillimi. Ligjet e zhvillimit dialektik (sipas Fjalor i Gjuhes se sotme Shqipe).

Ne Enciklopedia e pergjithshme, Oxford-it nuk jepet zberthimi i termit zhvillim, por eshte marre per baze termi zhvillimi njohes. Ndersa ne Fjalor i Filozofise, me autor Didie Zhylia, 1994, te serise Larousse, ky term nuk ekziston. Pak me ndryshe paraqitet situata ne КРАTКИЙ ΦИΛΟСΟΦСКИЙ СΛΟВАРЬ, 1954, per fjalen развйтие – zhvillim sipas Fjalor i shkurter shqip-rusisht, 1951, ku analiza politike bolshevike ecen ne gjurmen e F.Engelsit te marre nga AntiDyringu duke e lidhur termin zhvillim me rendin socialist sovietik.

Ndersa ne Fjalor i Filozofise (f. 349-350), dhe ketu fillon loja, me autor Servet Pellumbi dhe Fiqret Spahiu (1974) termi ka kete kuptim, te pa zbatuar asnjehere ne teorine historike, jo vetem shqiptare: Zhvillim, proces i levizjes nga me e ulta tek me e larta, nga me e thjeshta tek me e nderlikuara, nga me e vjetra tek me e reja. / Karakteristike kryesore e zhvillimit eshte zhdukja e se vjetres dhe fitorja e se rese (Shih: E re dhe e vjeter). Zhvillimi i botes inorganike, organike, i shoqerise njerezore dhe i njohjes behet sipas ligjeve te pergjithshme te dialektikes. Pranimi i zhvillimit dhe argumentimi shkencor i tij perben nje nga tiparet themelore te dialektikes materialiste “Dialektika eshte doktrina me e gjithanshme, me e thelle, me e pasur e zhvillimit” (V.I.Lenin). Cdo proces i vecante i zhvillimit ka fillim, dhe, sipas dialektikes materialiste, fillimi, si tendence, e permban ne embrion fundin e zhvillimit, ndersa mbarimi i nje cikli eshte fillimi i nje cikli te ri, etj. Ne kete kuptim, kalimi nga me e ulta tek me e larta behet pikerisht sepse e ulta permban embrione, tencenca qe e cojne ate drejt fazes me te larte, e cila s’eshte gje tjeter vecse zhvillim i fazes se ulet. Burimi i brendshem qe ben te mundur kryerjen e ketyre proceseve eshte kontradikta, lufta e te kumdertave. Ky eshte thelbi i kuptimit materialist dialektik te zhvillimit. / Metafizika e kupton zhvillimin thjesht si perseritje, si rritje ose si zvogelim sasior, dhe burimin e zhvillimit e kerkonh jashte natyres dhe shoqerise te zoti ose te subjekti. Prandaj koncepti metafizik i zhvillimit qe mohon rolin e kontradiktave si burim zhvillimi, eshte, sic thote V.I.Lenini, nje koncept “i vdekur, i zbete, i thate”. Praktika, thellimi i njohjes dhe zhvillimi i shkencave e hedhin poshte konceptin metafizik te zhvillimit dhe vertetojne se cdo send ose fenomen ne natyre, cdo situate ose ngjarje ne shoqeri mund te kuptohet dhe te shpjegohet drejt vetem duke u udhehequr nga koncepti materialist dialektik mbi zhvillimin”.

Por nje nga autoret e ketij fjalori, me 2011, botoi nje fjalor te tille i vetem, ku per termin ne fjale beri disa shtesa qe e permbysen ate qe kishte shkruar para 37 vjetesh. Sipas tij: “Modelet e zhvillimit mend te jene te karakterit ciklik apo progresiv, njelineare dhe jolineare, njevektoreshe apo shume vektoreshe, historiko-natyrore, rigorozisht te percaktuara apo me mundesi alternativash, evolucionare apo revolucionare, me nderprerje te gradualitetit. Ne menyre te vecante trajektorja e historise, sipas shprehjes figurative te shkrimtarit austriak Robert Musil (1880-1942), ngjan me levizjen e reve ose me ecejaket e nje endacaku ne rruge, qe ndryshon mendje: aty, nga ndonje hije, ketu nga ndonje grup kureshtar, dhe me pas nga nje kombinim i vecante fasadash, per te mberritur keshtu ne nje vend krejt te panjohur, te pasjelle me pare nder mend……Karakteristike per kulturologjine e sotme eshte perpunimi i disa aspekteve te konceptit te zhvillimit qe e kapercejne polarizimin: dialektike-metafizike ne kuptimin e derisotem te tyre dhe e vene theksin te ritmet e padegjuara te rrjedhjes se kohes, sidomos te asaj teknologjike dhe sociale, te karakterit polifonik dhe shumepermasor i zhvillimit, te tipat e ndryshem (nga ato te nje shoqerie tradicionale e te mbyllur) qe hasen ne nje bote probabiliteti si kjo e sotmja, ku me teper zoteron rastesia, gje qe e ben teper te veshtire rrokjen e zhvillimit nga aresyeja njerezore, qe per inerci vazhdon ende me permasa te ngurtesuara” (Sevet Pellumbi, Fjalor filozofik, f. 534).

Jam i sigurte qe autori pa dashur dhe nga padija ka anashkaluar thelbin e problemit te termit zhvillim, dhe kete nuk e gjej ne asnje fjalor tjeter filozofik. Materialisti, sic pretendon te jete autori, ketij termi duhet t’i kishte dhene permasa dhe karakteristika tipike. Duke mos e bere kete jam i detyruar te bej pyetjen: A duhet marre per baze ky deduksion linguistik? N.q.s per Boten kjo eshte e pavlefshme, per rastin shqiptar kjo eshte gjeja me e dukshme dhe ajo qe e permbys te gjithe perfytyrimin filozofik mbi materializmin evident. Populli shqiptar eshte i vetmi popull europian qe e ka zhvillimin historik, te ketyre 2000 vjeteve te fundit, ne kundershtim me kete deduksion linguistik. Pikerisht ky rast tregon se metodikat e perdorura rendom ne shkencat shoqerore pergjithesisht jane te pavlefshme dhe ato nuk zgjidhin pothuajse asnje problem social. Pikerisht nga kjo gjendje ne fushen e gjuhesise dhe filozofise per kete term eshte krijuar tabani i nevojshem per manipulimin e Historise dhe Shkencave sociale sipas urdherit te politikes.

Kjo te detyron t’i zgjerosh kerkimet per kete problem ku ne nje fjalor tjeter filozofik gjeta te shkruar nje analize tjeter dhe krejt ndryshe per kete term. Ne kete fjalor shkruhet: Zhvillim, I (gjerm. Entwicklund; fr. developpement; ang. development) – a) ndryshimi cilesor, qe manifestohet si shkalle e re, me e larte e funksionimit, e struktures dhe e te qenurit te ndonje gjesendi, qenieje te gjalle, individi, grupi shoqeror, veprimtarie, etj. Cdo zhvillim eshte nje ndryshim, por cdo ndryshim nuk eshte medoemos nje zhvillim; zhvillimi eshte ndryshimi qe i ploteson me mire, me lehte dhe ne menyre me efikase qellimet dhe shpresat e caktuara; se kendejmi, zhvillimi paraqitet si nje kategosi vlerore: se a eshte apo nuk eshte nje ndryshim njekohesisht edhe zhvillim varet nga sistemi i vlerave (ideologjike, fetare, politike, kombetare, etj) te individit, grupit apo te shoqerise se caktuar; i njejti ndryshim per dike eshte nje zhvillim, kurse per tjetrin eshte nje kthim prapa. “Zhvillimi eshte ndryshimi suksesiv i nje sistemi material-energjitik ne drejtim  te nje gjendjeje perfundimtare absolute apo relative” (H. Schmidt); b) here-here me zhvillim kuptojme rritjen apo zmadhimin, ndryshimin sasior te ndonje qenie apo veprimtarie. P.sh. themi “eshte zhvilluar prodhimtaria” dhe me kete nenpuptojme rritjen e vellimit te prodhimtarise, te numrit te punetoreve, teknikeve, inxhinjereve, etj., hapjes e reparteve te reja, etj; ose “Agroni po zhvillohet mire”, do te thote Agroni po rritet ashtu si duhet, po aftesohet ne ujdi me vitet, po shkollohet, etj.; c) nganjehere  fjala “zhvillim” perdoret ne te njejtin kuptim sikurse fjalet “zgjerim”, “rritje”, “perhapje” e ndryshimeve ne drejtim te padeshirueshem, ne drejtim te se keqes. (P.sh. “Fatkeqesisht semundja po zhvillohet”, d.m.th. semundja po zgjerohet, po perhapet dhe do te sjelle me te keqen); d) disa autore kundrojne se fjalet “zhvillim” dhe “evolucion” kane te njejtin kuptim. Nje ceshtje problematike eshte ceshtja e zhvillimit ne fushen e artit dhe te krijimtarise artistike, ne pergjithesi dhe te krijimtarise letrare ne vecanti. Per ndricimin e procesit te zhvillimit rendesi te madhe kane veprat e Byfonit (Georg Louis Leclerc, 1707-1788), te Lamarkut (Jean Bastie, 1744-1829), te Darvinit (Darwin, Charls, 1809-1882), etj. (ne fushen e botanikes, zoologjise, mineralogjise, antropologjise, etj.), pastaj te Kantit (Kant Imanuel, 1724-1804) ne fushen e koxmologjise, te Vikos (Vico, Giambattista, 1668-1774), te Herderit (Johan Gotfrid, 1744-1803), te Hegelit (Georg Vilhelm Fridrih, 1770-1831), te Marksit (Karl, 1818-1983), etj. (Ekrem Murtezai, Fjalor i Filozofise, 2007, f. 545-546).

Te gjitha keto analiza na cojne ne nje perfundim aktual: Ne sot flasim per zhvillim shoqeror, biologjik, kimik, por nuk flasim per zhvillim fizik me elementa konkrete apo brenda nje elementi te tille. Pergjithesisht ne Fizike perdoret termi levizje dhe ne kete pike ka ndodhur bllokimi dhe mos zgjidhja e problemeve fizike. Fakti qe elektroni e ka nje spin as qe duhet bere fjale thjeshte per levizje, qofte dhe veten ne fushen e fizikes. Levizja nuk eshte e afte te lidhe vetveten me kohen dhe hapesiren edhe pse shpejtesia e saj eshte nje raport hapesire-kohe; kete gje e ben vetem procesi i zhvillimit  dhe per rastin e fizikes kjo mungon. Kjo e ka nje aresye perse ka ndodhur keshtu: ndryshimet ne fushen  e fizikes jane teper-teper te avashta duke mos paraqitur interes aktual (zhvillimi specifik fizik bie ne sy dukshem ne pjesen fizike te Kimise, ku periudhat e gjysem shtanesimit te elementeve radioaktive kapin shifrat ditore-mujore dhe dhjetra-qindra-mijera-miliona vjecare, ndersa ato artificiale disa sekonda).

Ajo qe lidh levizjen-hapesiren-kohen ne nje ekuacion te vetem eshte procesi i zhvillimit fizik, por qe nuk eshte marre per baze asnjehere. Fakti i ekzistences se nje teorie te tere mbi transformimet e shpejtesive te levizjes kur kalohet nga nje sistem referimi tek tjetri sipas derivimeve te ekuacioneve te Lorencit (sipas Paul A. Tipler, Kursi i Fizikes, Fizika Moderne, 2001, f. 28-29) e perligj me se mire pretendimin qe ne Fizike nuk merret per baze procesi i zhvillimit, por pjesa mekanike e levizjes fizike dhe kjo eshte paraqitur si thelbi i vete shkences se Fizikes. Ka ardhur koha te behet nje hap me perpara, ose me ndryshe. Por me perpara duhen lare hesapet me procesin e ashtequajtur fizik.

Postulatet e Ajnshtajnit sherbejne per te lidhur levizjen mekanike me levizjen fizike (nuk marr persiper te argumentoj saktesine absolute te teorise se tij), por e gjitha kjo formalisht, pasi teoria nuk eshte e afte te argumentoje menyren se si lind procesi fizik, te pakten si procedure mekaniko-fizike. Ne thelb te tyre ato kane karakter fizik dhe vetem per kete nuk jane te afte te vertetojne vetveten. Nga ana tjeter, postulati i drites, ne lidhje me madhesine e shpejtesise se levizjes dhe formen e ekzistences si proces konstant, eshte abuziv pasi ne asnje rast dhe ne asnje menyre nuk argumentohen aresyet perse jane keto parametra. Te jeni te bindur se zbulimi i aresyes te ketyre parametrave nuk ka asnje lidhje me gjenezen e fizikes. Shkaku i permases se madhesise se perhapjes se drites ne hapesire eshte i barasvlefshem per te gjitha llojet e shpejtesive (sasiore e cilesore) ne Natyre, pamvaresisht nga lloji ku zbatohet teoria e konstatimit analitik. Ne Fiziken e sotme pranohet ekzistenca e shume fushave, por shpejtesia e tyre njehsohet me ate te Drites edhe pse burimi, apo struktura e tyre, nuk eshte e njejte. A eshte i drejte ky perfundim? Pamundesia per t’i argumentuar dhe vertetuar eksperimentalisht madhesite e perhapjes se tyre ka bere qe postulati i Ajnshtajnit mbi driten te pergjithesohet ne menyre absolute.

Por kalimi nga termi levizje ne ate zhvillim kerkon medoemos ndryshimin e postulatit te Drites ne dy drejtime: 1- ndryshimin e barasvleres se saj me ate te fushave te tjera; 2- ndryshimin e absulutizmit te vleres se saj ne KOHE. Une e kuptoj shume mire qe kjo do te kerkoje ndryshimin e permasave te shume teorive fizike, por per nje gje te jeni te sigurte Fizika ne brendesi te Shoqerise Njerezore ndryshon kryekeput nga Fizika ajnshtajniane, te pakten ne dy probleme themelore, njera prej te cilave konsiderohet kryesore ne teorite e Ajnshtajnit: Se pari, ne Shoqerine Njerezore levizja mekaniko-fizike nuk eshte paresore ne thelbin e ekzistences te se pares; ajo eshte nje derivat pa vlere matematikore rendesia e se ciles ka ekzistuar vetem nje here pas ndarjes se punes. Por ajo e ka nje vlere te lidhur me shkallen e zhvillimit social, ku popujt me histori ndikuese ne ate te Njerezimit e kane maksimale ne raport me popujt e prapambetur. Kjo gje ne Fizike nuk gjen konstatim. Se dyti, ne Shoqerine Njerezore ndryshimi i KOHES ndodh per shkaqe dhe me permasa krejt te tjera nga ai i pretenduar ne teorite e Ajnshtajnit. Eshte kjo e fundit qe vendos dyshime te medha mbi saktesimin e postulateve te tij.

Eshte mire qe ne Fizike te kalohet ne nje faze tjeter studimi dhe argumentimi matematikor. Te mos merret per baze levizja mekanike e objekteve fizike, por te kalohet ne sensin zhvilluas te dukurive Fizike. Ne kete rast te mos merret per baze shpejtesia e levizjes, por shpejtesia e zhvillimit fizik dhe kjo e kerkon nje sakrifice te vogel: te kalohet nga kontinumi hapesire-kohe ne raport kohor-hapsinor, ku roli i KOHES eshte paresor dhe percaktues. Kete gje e kam shprehur ne artikullin Raporti kohor – hapsinor ose teoria e absolutizmit, publikuar ne www.genchoti.com dhe albanovaonline.info, por per rastin konkret ja vlen te rishprehem edhe nje here se ky raport eshte thelbi i zhvillimit te Materies dhe per te nuk paraqet asnje interes sasia apo cilesia e ngjarjes. D.m.th., sipas ketij raporti, thelbi i zhvillimit te cdo ngjarje eshte konstantja e zhvillimit sipas nje raporti ne kohe dhe hapesire te barabarte me nje, prej nga rrjedhin dy perfundime te karakterit filozofik: Se pari, koha e lindjes dhe shpejtesia e zhvillimit te nje ngjarje jane ne raporte te zhdrejta kundrejt njera-tjetres; se dyti, koha e lindjes se ngjarjeve percakton shpejtesine e zhvillimit te tyre specifik. Kjo gje ja heq mundesine cdo postulati tjeter per te ngurtesuar shpejtesite e levizjeve ne cdo cilesi materiale ku perfshihet edhe Fizika.

Raporti kohor-hapsinor eshte per cdo kategori filozofike apo shkencore duke argumentuar se per te nuk mund te behet pengese pafundesia e kohes apo e hapesires ne rrafshin e Materies, apo fundi i kohes dhe hapesires ne rrafshin fizik.

Kjo gje e perjashton mundesine qe Drita, fusha elektromagnetike, apo cdo fushe tjeter, ta kete shpejtesine e perhapjes te barabarte dhe te kufizuar me ate te Drites. Eshte tjeter pune qe Drita mund te jete produkti i fundit i formimit Fizik, por ne kete rast do te ishte mire qe te percaktohej koha e lindjes se fenomeneve Fizike dhe produktet e tyre, pasi kjo gje mund ta ndryshoje kufizimin limit te shpejtesive. Kjo gje do te sherbente per te saktesuar te gjithe dinamiken e fenomeneve fizike ne historine e tyre dhe vete kete histori.

Nga ana tjeter, ne njohim dy ekstremet e zhvillimit nderlendor: zhvillimin fizik – forma me e thjeshte dhe zhvillimin shoqeror – forma me e komplikuar, ku midis tyre ndodhen forma e zhvillimit kimik dhe ajo biologjik, ku seicila prej tyre mbart nje shpejtesi specifike jo vetem te pjeses mekanike, por dhe rigorozisht personale; cka do te thote se shpejtesite e levizjeve perkatese nuk mund te jene inferiore karshi shpejtesise se Drites. Ne kete drejtim shkenca nuk e ka thene akoma fjalen e saj ne menyre rigoroze, por filozofia, qofte dhe vetem e Natyres, eshte shprehur me kohe qe format me te ulta te organizimit material nuk mund te disponojne parametra superiore ne raport me format me te larta te organizimit. Ne kete drejtim shkenca e Fizikes ka kohe qe po ecen ne tym dhe nuk eshte mire qe studiuesit shqiptare te ndjekin dhe t’i transmetojne brezave pasardhes nje rruge te deshtuar qe ne fazen filozofike.

Ne pamje te pare duket sikur parimet filozofike jane thjeshte subjektivizma qe nuk kane lidhje me realitetin. Ne rastin konkret trinomi levizje-kohe-hapesire presupozon thelbin e ekzistences, qe nuk eshte gje tjeter vecse panorama e zhvillimit specifik dhe ne kete trinom duhet kerkuar zgjidhja e vete problemeve fizike, si thelbi i zhvillimit fizik. Por cdo te thote zhvillim fizik?

Ne kete pike filozofia nuk e ka thene akoma fjalen e saj, ose me sakte fizikantet e sotem paraqiten si filozofe duke mos dhene asnje zgjidhje te problemit. Elementet zgjidhes te trajtuar nga mendimi fizik i derisotshem e kane pare problemin te palidhur me bazat materialiste te filozofise e per rrjedhoje perfundimet e arrira jo rralle kundershtojne njera-tjetren pa arritur ne asnje perfundim perfitues. Termi zhvillim fizik eshte me teper nje pasurues referatesh se sa nje argument zgjidhes. Te pakten ne Shqiperi kjo eshte keshtu dhe asnje studiues i mendimit fizik nuk e ka lidhur Shkencen e Fizike me zhvillimin praktik te asaj qe po ndodh sot ne Natyre. Studiuesit shqiptare vetem kane kopjuar nga mendimi fizik boteror dhe e kane paraqitur ate si nje arritje konkrete te mendimit fizik boteror duke krijuar botekuptimin shqiptar ne fushen e fizikes edhe pse levizja fizike me zhvillimin fizik  trajtohen si dukuri pa lidhje. Prej me shume se 100 vjet Fizika Moderne mbeshtetet mbi termin levizje, duke marre per baze levizjen e Drites dhe kete e paraqet si epiqendren shkakesore te gjendjes se sotme kozmologjike. Ky ngurtesim filozofik e ka burimin tek sentenca filozofike mbi shkakun e levizjes cka do te thote se eshte mendimi filozofik ai qe e ka futur Mendimin Fizik ne nje kurth prej nga ai nuk del dot. Pa kapercyer kete bllokim filozofik nuk mund te ecet me perpara. Trinomi levizje-kohe-hapesire nuk mund te kete perqasje zgjerimi ne qofte se nuk bashkeshoqerohet me dualitetin shkakesor te levizjes mbi c’baze arrihet ne perfundimin se levizje te paster dhe te izoluar ne Natyre nuk ka pasur kurre, duke perfshire edhe Big-Bang-un. Dmth dhe vete Drita, ne levizjen e saj specifike, nuk duhet te ndahet nga ambienti, me te cilin bashkevepron pergjate gjithe kohes se perhapjes. Pikerisht ne kete proces duhet kerkuar edhe panorama hapsinore e asaj qe duhet konsideruar si zhvillim fizik ne kohe dhe hapesire.

Ne thelb teorite e Ajnshtajnit perberjen reale te Drites e kane konsideruar si fillesen e levizjes fizike, mbi c’baze fillon dhe vete procesi fizik. Trinomi levizje-kohe-hapesire me emerues fizik perben te gjithe thelbin e Natyres qe na rrethon pa marre parasysh ne asnje rast zhvillimin fizik ne brendesi te perberesve te Drites dhe marredheniet qe keto perberes kane me ambientin rrethues. Eshte kjo aresyeja perse per Ajnshtajnin ka qene e domosdoshme, nga pikepamja teorike, perdorimi i termit konstant ne shpejtesine e perhapjes se Drites, duke  cuar ne perfundimin se i vetmi parameter qe ndikon mbi “zhvillimin” e Drites eshte shpejtesia e perhapjes se saj (ky eshte dhe vete thelbi i paradoksit te binjakeve). Kjo gje ka cuar ne shterpezimin e perdorimit te termit zhvillim fizik ne fenomenet e Natyres dhe perdorimin e termit vend e pa vend. Shkenca e Fizikes eshte e ngurtesuar ne kete pike dhe kjo e ka burimin pikerisht ne sentencat e gabuara te mendimit filozofik helen mbi shkakun e levizjes dhe mos zgjidhjen e konstantes se zhvillimit (cfare mbetet pa ndryshuar ne Natyre pergjate zhvillimit absolut te saj – ka qene pyetja pa pergjigje ne mendimin filozofik helen dhe kjo duhet konsideruar aresyeja perse Ajnshtajni e konsideroi Driten me parameter levizjeje konstant). Pranimi i trinomi levizje-kohe-hapesire me emerues fizik, si fakt real, e rrezon konstanten e perhapjes se Drites duke kerkuar ekzistencen e kesaj konstanteje diku tjeter.

Formulimi i raportit kohor-hapsinor, si nje madhesi konstante, revizionon te gjithe bazat e mendimit filozofik materialist (termat materiekohebrimat e zezakuant energjitikperjetshmeriperseritjeboshllekzero lende, e shume e shume te tjera, kane nevoje per nje rishikim permbyses), por, mbi te gjitha, ai sjell si domosdoshmeri teorike ne fushen e fizikes perdorimin e termit zhvillim. Ne fakt te dhenat mbi ekzistencen e ketij zhvillimi kane kohe qe jane zbuluar, por problemi qendron ne botekuptimin dhe interpretimin e fenomeneve te zbuluara. Raporti hapesinor dhe kohor midis Kuantit Energjitik dhe Brimave te Zeza perben te gjithe thelbin e Zhvillimit Fizik te natyres Lendore neper miliarda vjecare. Puna eshte te percaktohen  etapat e kalimit nga pozicioni energjitik ne Brimat e Zeza, por dhe zbulimi se cfare perfaqeson kuanti energjitik apo Brima e Zeze nuk do te ishte pa domethenie pasi, ne kete rast, do te kishim dy ekstremet e zhvillimit kohor te Lendes ne planin material. Kjo do te thote se trinomi levizje-kohe-hapesire per fiziken eshte i pavlefshem  dhe fillimisht ne kete fushe (fizike) kemi tendencen reale, dmth praktike, te marrjes ne konsiderate te ketij trinomi ne formen e nje bashkesie te pandashme qe nuk presupozon levizjen, si forme pjesmarrese ne ekuacion, por merr per baze zhvillimin, si e vetmja forme ekzistence; dhe kjo gje kerkon rishikimin e te gjitha bazave teorike te Fizikes. Per here te pare ne kete fushe Njerezimi shikon dhe konstaton bashkeveprimin e levizjes me kohen dhe hapersiren duke formuar thelbin e ekzistences se Lendes dhe produkteve te saja, qe emertohet me termin Zhvillim.

Por Zhvillimi, i cdo ngjarje apo bashkesi  ngjarjesh, e ka nje parameter dhe kjo duket tipikisht ne Racen Njerezore. Pikerisht ketu duhet te filloje analiza e Fizikes, por pikerisht ketu ajo nuk ka filluar dhe kjo perben domosdoshmerine me te pare te permbysjes se saj ne fushen teorike. Ky parameter eshte shpejtesia e zhvillimit dhe kjo eshte detyra e fizikantit te sotem ne kete fushe: percaktimi i permases se saj. Kjo gje do te kerkoje rishikimin e KOHES ne historine e zhvillimit te Shkences, pasi tani kjo KOHE merr rendesi te posacme ne lidhje me shpejtesine e zhvillimit. Te mos kujtoje njeri qe postulatet e Ajnshtajnit jane te vetmet qe formulojne bazat e Fizikes Moderne. Ne realitet keto baza, ne funksion te ketyre postulateve, kerkojne edhe shume postulate te tjera shtese te karakterit filozofik ne menyre qe t’i konsiderojme si bazat reale te kesaj fizike. Por problemi i marrjes ne konsiderate te termit shpejtesi zhvillimi e thjeshton teresine e mendimit fizik jashte mase duke e reduktuar vetem ne nje postulat, qe eshte i karakterit filozofik dhe qe sherben ne te gjitha format teorike e praktike te Shkences. Ne thelb te tij raporti kohor-hapsinor zgjidh problemin me imediat te Njerezimit: Zanafillen, ku perfshihet edhe ajo fizike me kusht qe konstantja e ketij raporti te njehsohet me konstanten e zhvillimit ne kohe dhe hapesire.

Zberthimi i ketij raporti, sipas pasojave qe imponon ai me konstanten e vet, con ne dy perfundime te vertetuara nga praktika historike e te gjithe elementeve natyrore nga me e thjeshta deri tek me e komplikuara dhe konkretisht:

  • Koha e lindjes se ngjarjes dhe shkalla e zhvillimit specifik te saj jane ne raporte te zhdrejta.
  • Faktori KOHE lindje percakton shpejtesine e zhvillimit specifik te ngjarjes dhe kjo i jep fund nje here e mire suprimimit te shpejtesise se Drites ne forme postulative. Ne kete drejtim duhet percaktuar me perpara radhen kohore te lindjes se formacioneve para lendore dhe ne kete pike mendimi fizik ka stopuar ne vend. Dmth padija eshte parakaluar dhe ne vend te saj eshte futur ne perdorim karakteri kuantik me kohe ekzistence te perjetshme. Kjo eshte aresyeja perse pika e sungularitetit te Big-Bang-ut tashme eshte parakaluar si inekzistente dhe ne vend te saj eshte pranuar perjetshmeria kuantike e Natyres (ka nje ide te tille Engelsi tek “Dialektika e Natyres” me kategorine debim-tkurrje duke e konsideruar alternativen e tyre te perjetshme, gje qe perben nje idealizem te kulluar ne materialitetin e Natyres).

Te dy keto perfundime jane te afta te argumentojne qe faktori KOHE ne historine e Shkences ka tjeter permase nga ai i perdorur deri me sot. Ky faktor ka tjeter peshe, dhe kjo e fundit duhet barazuar me faktorin Hapesire, ne rolin qe ato luajne ne cdo ngjarje te Natyres. Pozicioni hapsinor i ngjarjes eshte i pavlefshem pa percaktuar me perpara parametrat kohore te lindjes dhe zhvillimit te ngjarjes. Tashme koncepti levizje nuk i ofron Njohjes Njerezore asnje hap te metejshem ne drejtim te rritjes se saj.

6-Tashme kemi arritur ne piken me kritike te mendimit fizik, por edhe ne cdo fushe tjeter te shkences, sipas pyetjes: Si ndryshon trinomi levizje – kohe – hapesire ne Histori? Dhe ne vazhdim: Cili eshte ekuacioni i ndryshimit? Ne fakt te dy pyetjet kane te perbashket nje konstatim, qe me teper eshte marre me mend se sa eshte argumentuar, qofte dhe formalisht: a ndikojne format e zhvillimit nderlendor mbi njera-tjetren? Ne qofte se po: cila eshte permasa e ketij ndikimi?; e ne qofte se jo: cila eshte aresyeja? Kjo perben piken zgjidhese te shume problemeve te Mendimit Fizik, por sidomos te shume e shume problemeve ne Shoqerine Njerezore. Zgjidhja e sakte ne fushen e Fizikes eshte ne te njejten kohe dhe zgjidhje per Shoqerine Njerezore, pasi forma me e thjeshte merr pjese domosdoshmerisht ne formen me te larte, por pa qene zgjidhja perfundimtare.

Ne fushen e mendimit filozofik ndryshimi i ketij trinomi i nenshtrohet nje raporti, por qe nuk merr ne konsiderate te tre elementet e tij. Raporti kohor-hapsinor eshte thelbi i ketij ndryshimi, dhe duke qene nje madhesi konstante, e barabarte me 1 (nje), sherben per te gjitha format e levizjes, per te gjithe hapesiren dhe per te gjithe kohen, pamvaresisht nga shkalla e zhvillimit specifik, duke krijuar mundesine per te nxjerre nje sere perfundimesh shtese qe ndihmojne ne zberthimin e formave te tjera te mendimit.

Ne fushen e Mendimit Fizik njeriu qe ka konstatuar mundesine e ndryshimit te trinomit levizje-kohe-hapesire ka qene Albert Ajnshtajni me formulen:

e

                                             m =  

                                                        c2

Sot kjo formule, sic e pame, konsiderohet nje nder arritjet me te medha te mendimit fizik, por asnjeri deri me sot nuk ka arritur te argumentoje perse fizikanti formulues i saj e ka quajtur ate jo shume te sakte. Cfare fshihet ketu dhe perse nje gje jo shume e sakte konsiderohet si arritja me e madhe e mendimit fizik? Por kemi mundesi te ndjekim aresyetimin e fizikantit per kete problem sipas nje kendveshtrimi tjeter: sipas Ajnshtajnit: “cdo energji i reziston ndryshimit te levizjes; cdo energji sillet si lende” (A. Ajnshtajn, L. Infeld, Evolucioni i fizikës, 1977, f. 171; 2005, f. 142).  Fizikanti duhet ta kete ditur se energjia eshte produkt fizik me prejardhje nga bota mekanike, ndersa levizja eshte produkt mekanik me prejardhje te paditur. Atehere si mund te bashkohet nje e ditur me nje te paditur dhe mbi kete baze te ngreme nje ndertese gjigande me emrin Fizike? A nuk mund te jete ne kete pike enigma e pasaktesise ajnshtajniane?

Pasaktesia e interpretimit te kesaj formule duket edhe diku tjeter dhe pikerisht tek fenomeni hipotetik: paradoksi i kohes, ose i binjakeve. Sipas Ajnshtajnit procesi i levizjes (mungon percaktimi cilesor i saj, e per rrjedhoje duhet nenkuptuar levizja mekanike) afer c, dmth afer shpejtesise se perjapjes se drites, shoqerohet me ndryshimin e ecurise se kohes ne ngjarjen qe i nenshtrohet kesaj shpejtesie, duke perbere thelbin e kesaj pike. Ky proces konsiderohet si paradoksi i kohes, ose i binjakeve. Pikesepari shtrohen pyetjet: A eshte i sakte procesi dhe cfare perfaqeson ai objektivisht (ne kete rast nuk behet fjale per lidhjen e ecurise se kohes me procesin e levizjes, por cfare ndodh objektivisht me lenden qe i nenshtrohet kesaj shpejtesie)? Se dyti: Kush cilesi lendore perfshihet ne kete proces (dmth: me ke cilesi lendore lidhet levizja mekanike ne kete proces)?

Ajnshtajni nuk i eshte pergjigjur ne kete menyre ketij problemi, por komentuesit e vepres se tij, ketu ne Shqiperi, kane shkruar dhe prej ketej nuk eshte veshtire te arrihet ne perfundimin se cfare ka dashur te thote fizikanti dhe cfare kane kuptuar interpretuesit e vepres se tij:

Sipas nje autori: “oret qe jane ne “levizje”, mbeten mbrapa ne raport me oret qe jane ne “qetesi”. Pra, edhe ecuria e kohes po ashtu nga nje nocion absolut behet nje nocion relativ, qe do te thote nje nocion, perkufizimi i te cilit varet nga gjendja relative e qetesise ose e levizjes se vezhguesit me sistemin e referimit ku ndodh ngjarja te ciles i vazhgohet (apo me mire, i matet) zgjatja” (Prof. As. Dr. Aleksander Kocani, “Mbi elektrodinamiken e trupave ne levizje”, f. 31, 2005).

Autori nuk eshte i afte te kuptoje se ngjarjet ne boten fizike ndodhin jashte ndergjegjes se Njeriut dhe menyra se si i kupton Njeriu fenomenet fizike nuk kane asnje lidhje me realitetin fizik. Termi absolut nenkupton ligjin e natyres, ndersa termi relativ nenkupton menyren e te kuptuarit te zbatimit te ketij ligji, qe nuk do t’ja dije per ndergjegjen e Njeriut.

Ndersa nje autor tjeter kete problem e ka deklaruar ne menyre te drejteperdrejte duke lidhur te gjithe specifikat lendore me levizjen mekanike. Sipas tij: “Ne rast se te gjithe proceset biologjike te njeriut, pra dhe ritmi i plakjes se tij, i pergjigjen ritmir te ecjes se ores, e cila prehet ne lidhje me te, gje qe ka te ngjare te ndodhe me te vertete, atehere efekti i ndryshimit te moshave ekziston dhe mbetet per t’u verifikuar ne nje te ardhme jo te afert, meqenese efekti eshte i shenueshem vetem per shpejtesi te afert me ate te drites, shpejtesi sot per sot te parealizueshme praktikisht…..Kohet e fundit, nga eksperimentet e bera me grimcat elementare ne pershpejtuesit ciklike, ne te cilat grimcat vertiten sipas nje rrethi me shpejtesi kolosale (vc) ne lidhje me laboratorin, eshte konstatuar drejteperdrejte efekti i ngadalesimit te kohes se sistemit te lidhur me grimcat ne krahasim me ate te sistemit te laboratorit” (Halil Sykja, Elemente te teorise speciale te relativitetit, 1981, f. 94-95).

Shkolla shqiptare e filozofise pergjate gjithe kohes se ekzistences se vet (1945-2016) nuk u ka mesuar shqiptareve problemin me kryesor te mendimit  filozofik materialist: perputhjen e formave te organizimit nderlendor me kohen, hapesiren dhe levizjen perkatese. Ne kete menyre ka lene ne heshtje problemin me kryesore te Historise se Natyres: ndryshimin ne kohe dhe hapesire te fenomeneve Natyrore. Problem ky me ndikim te drejteperdrejte mbi jeten sociale te shqiptareve te sotem. Prej ketej rrjedhin me rradhe gabimet metodike ne te gjithe format  e shkences dhe ajo qe shqiptaret nuk kane kuptuar kurre nga Historia, jo vetem e Njeriut. E kerkoj kete tek shqiptaret pasi eshte i vetmi popull europian qe e ka zanafillen biologjike tej masas te sfazuar me zanafillen civilizuese pergjate gjithe kohes qe i njeh historia e shkruar, e per rrjedhoje vetem tek populli shqiptar i sotem mund te gjenden gjurmet me te plota te ndryshimeve thelbesore sociale jo per efekt te vetezhvillimit autokton, por per efekt te botes se relacioneve (kjo perben thelbin e zhvillimit social ne Token tone).

Per t’i shpetuar pozicionit te manipulatorit, te krijuar pergjate arsimimit te detyrueshem dhe atij politik, fizikanti shqiptar u mundua te pajtoje pamundesine e shpjegimit te fenomeneve fizike me indoktrinimin filozofik duke marre per baze faktorin kohe. A ja ka arritur qellimit nuk di te them, por te pakten si tendence kjo vihet re ne rreshtat  e meposhtem:

“Koha psikologjika, apo ndijimi i kohes nga njeriu eshte subjektiv, por a eshte vete kjo kohe, qe ndijohet subjektive? A eshte ajo, pra, nje dukuri ne vartesi te mendjes? Nuk ka dyshim se gjykimi kohor mbi nje mkuzike te bukur eshte subjektiv, sic eshte dhe vete shijimi i saj. Por renditjet ne kohe te ngjarjeve publike, p.sh., lindja, jeta dhe vdekja e nje njeriu nuk mund te jene te till. Per kete aresye, vleresimi mbizoterues eshte ai sipas te cilit koha fizike eshte nje fenomen objektiv, i pavarur nga subjekti. Po ashtu, koha fizike eshte shume me fondamentale se koha psokologjika, edhe pse kjo e fundit na shfaqet e para ne procesin biologjik te rritjes se individit. / Nje argument tjeter eshte dhe konsistenca kohore e proceseve, qe zhvillohen ne univers, duke filluar, p.sh., nga sinteza berthamore apo zberthimet radioaktive deri ne levizjen e planeteve (natyrisht pa asnje ndikim njerezor). Me fjale te tjera, ndersa koha fizike eshte me permbajtje objektive, (te pavarur nga njeriu), koha psikologjike, ne thelbin e saj, konsiderohet subjektive. / Identifikimi apo mosdallimi midis tyre ka cuar deri ne nje shqyrtim subjektiv, idealist te vete kohes fizike. Ne kete lloj perfundimi eshte arritur pa te drejte duke shfrytezuar dhe faktin relativist qe koha veret nga vrojtuesi, edhe pse vrojtuesi ne vetvete nuk ka pse te identifikohet me mendjen e njeriut. Ne rolin e tij mund te jete thjeshte edhe nje ore ne rakete, qe leviz ne hapesire” (Rexhep Mejdani, Mbi hapesire-kohen, 2008, f. 134-135).

Fizikanti ka tentuar te krijoje fushen e kritikes botekuptimore mbi KOHEN midis dy ekstremeve te aplikimit te saj, por ka harruar se kjo kritike eshte e vlefshme edhe per kohet ndermjetme. Kjo eshte e vlefshme qe ne momentin kur duam te percaktojme ndryshimet ne kohe dhe hapesire te strukturave nderlendore dhe cfaqen kohet biologjike apo kimike. Si eshte nderlidhja ne kete rast dhe a ka vlere kritike pikepamja e fizikantit shqiptar? Fakti qe ka presupozuar nje ore ne rakete (strukture kimike) pa percaktuar sensin cilesor te hapesires ku leviz kjo rakete, tregon se fizikanti shqiptar nuk e ka kuptuar akoma se kritika botekuptimore mbi KOHEN e permbledh edhe rastin hipotetik te tij duke e konsideruar te pavlefshem ne shpjegimin e fenomenit mbi ndryshimin e kohes ne saje te cvendosjes mekanike.

Problemi sot shtrohet: a ndryshojne strukturat nderlendore (njerezit, kafshet, bimet, substancat dhe elementet kimike, atomet, grimcat elementare qe ndertojne atomin) ne saje te levizjes specifike te tyre apo ne saje te cvendosjes mekanike? Ky rast do te tregoje se sa te sakta jane perfytyrimet kozmike dhe modelet e ndertuara nga filozofet e Fizikes.

“Paradoksi i Kohes” nuk duhet konsideruar fenomen gjitheperfshires ne Natyren Lendore, pasi, ne kete rast, termi zhvillim nuk do te kishte kuptim per universin Lendor. Por ndryshimi i kohe-ekzistences se fenomeneve ne Natyre ka kuptim dhe ekziston realisht vetem ne boten Njerezore, si nje dukuri, por dhe si nje detyre ligjore, te ekzistences se Njeriut ne Toke. Per te kuptuar kete fenomen eshte e nevojshme pikesepari te kuptohet karakteri dualist i shkakut te levizjes (nuk ka rendesi cilesia e saj); pastaj duhet kuptuar karakteri konstant i zhvillimit universal te ishullit tone Lendor dhe, se fundmi, menyra se si prishet ky zhvillim ku kohe-hapesira mbetet e njejte. Po te kuptohen keto tre pika, atehere eshte e lehte te kuptohet shkaku i ndryshimit te kohe-ekzistences se fenomeneve, te pakten shoqerore.

Fillimisht problemi duhet shtruar per boten fiziko-kimike; dmth a ndryshon kohe-ekzistenca e objekteve fizike dhe kimike ne saje te levizjes mekanike? Ekziston nje mundesi eksperimentale per vertetimin e kesaj hipoteze: kontrolli i periudhes se gjysemshtanesimit tek elementet radioaktive percakton mundesine e ndryshimit ne boten fizike dhe ne lidhjen e saj me boten kimike, por dhe ndikimin e mundshem mbi boten biologjike dhe ate shoqerore, qe sipas te gjitha gjasave duhet te jete e pamundur. Me sa duket eksperimenti rezulton i panevojshem, pasi zbulimi i perberesve te meteoreve apo kometave, ne perberjen e te cileve gjenden elemente radioaktive ku periudha e gjysemzberthimit eshte po ajo qe e disponojne elementet radioaktive tokesore, tregon se levizja me shpejtesi ne hapesiren kozmike nuk ndikon mbi vecorite fiziko-kimike te tyre.

Fizikanti e kerkon ndryshimin e gjendjes tek levizja, kurse filozofi e kerkon kete fakt tek bota e relacioneve. E meqenese fizikanti ka abstraguar ne drejtim te shkakut dualist te fillim levizjes, per te mbetet pa shpjegim fenomeni i ndryshimit te gjendjes fizike te hapesires dhe kohes ne ekzistencen e saj. Kjo gje eshte marre me mend nga Ajnshtajni, por nuk eshte shpjeguar dot ne dinamiken historike. Ndryshimi Fizik edhe sot eshte i paqarte ne esencen e vet dhe shpjegimet kane karakter manipulator te fakteve.

Menyra se si eshte ndertuar modeli i Universit Kozmik tregon se problemet jane kryesisht botekuptimore dhe aspak shkencore. Deri me sot kerkush nuk ka dhene nje shembull shkencor dhe aresyen perse i eshte dashur konstantja e perhapjes se Drites Ajnshtajnit dhe cfare derivati filozofik rrjedh prej saj. Asnjeri nuk ka kundershtuar perfundimet e te ashtequajtures Fizike Moderne mbi kuantin energjitik, akoma me tej nje permbledhje te te gjithe asaj qe duhet te studionte Shkenca e Fizikes krejt ndryshe nga kjo qe thuhet sot permblidhet ne rreshtat e meposhtem qe argumentojne mjaft bindshem se idealizmi filozofik e ka pushtuar me kohe majen e kesaj shkence dhe shekulli i XX-te eshte permbysja e materializmit filozofik, ne te gjithe permasat e veta te te ashtequajtures dialektike materialiste. Fizika shqiptare nuk ka rene akoma ne kete pozicion, por ajo nuk ka qene e afte t’i kundershtoje ato dhe te jape mendimin e saj (me sa duket kjo kerkon tjeter pergatitje dhe tjeter botekuptim). Ne keto rreshta shkruhet:

Baballaret e Big Bang-ut jane Fridman (Aleksander Friedman), Lemetre (Georges Lemaitre) dhe Gamov (George Gamov). Me 1922, Friedmani duke shfrytezuar ekuacionet e Ajnshtajnit, arriti te pershkruaje nje univers ne evolucion. Kurse me 1927, Lemetre i konsideroi vrojtimet e Habellit (Edwin Hubble), si prove te nje sjellje dinamike te universit. Ajnshtajni pas nje reagimi fillestar te ashper arriti po ne ate qendrim, me 1932. Nga ana tjeter, merita e Gamovit eshte bashkimi i fizikes berthamore me kozmologjine evolutive. Prej ketij interpretimi lindi dhe parashikimi mbi rrezatimin fosil. Vete termin Big Bang e futi Hojl (Fred Hoyle). Ai tentoi te rindertonte stabilitetin e universit. Ne teorine e tij (te gjendjes stacionare – steady state), ai pranon levizjen e kundrt te galaktikave, por, ama, e kompeson rrallimin e universit me hipotezen e krijimit, ne vazhdimesi, te materies. Pra, me gjithe zgjerimin, dendesia e kozmosit mbetet e pandryshuar. Rezultat i paster i tij eshte se universi eshte statik dhe perjetshem! (Rexhep Mejdani, Ndikime filozofike te paradigmes ajnshtajniane, 2015, f. 11).

Atehere mbetet te shpjegojme “paradoksin e kohes” ne Boten Njerezore duke shpjeguar realitetin material te ndryshimit te Kohes, por me bindjen qe ky shpjegim eshte i pavlefshme per cdo forme tjeter te organizimit nderlendor ne menyre tipike, por parimi duhet te mbetet i njejte (ky parim merr ne konsiderate ndryshimin e shpejtesise se zhvillimit dhe jo thjeshte ndryshimin e levizjes). Ekzistenca e “paradoksit te kohes”, dmth ndryshimi i permases se kohe-ekzistences, konstatohet lehtesisht ne Boten Njerezore. Por ky rast tregon se ky paradoks nuk mund te jete i njeanshem, dmth vetem ne ngjarjen qe marrim ne konsiderate; ai eshte prezent ne te dy krahet e relacionit.

Per te kuptuar kete paradoks pikesepari duhen kuptuar cfare ndodh me KOHEN dhe me cilen specifikisht. Se dyti duhet kuptuar menyra e lindjes se kesaj KOHE. Se treti duhet kuptuar se kush ndikon ne menyre te drejteperdrejte mbi kohe-ekzistencen e ngjarjes. Te tre keto parametra bashkeveprojne midis tyre dhe nxjerrin nje rezultante te “cuditshme” qe bie ne sy ne te dy krahet relatues: ajo qe duhej te jetonte ne menyre natyrore p.sh. 100 vjet ne njerin krah, jeton 80 vjet, dhe ajo qe duhej te jetonte p.sh. 60 vjet jeton 120 vjet ne krahun tjeter. Por ndodh dhe nje fenomen tjeter natyror (fizikantet kete fenomen nuk jane te afte ta vene ne dukje praktikisht e per rrjedhoje perfundimi i tyre eshte i pasakte): ndryshon struktura hapsinore e relatoreve ne favor te nje krahu dhe ne dem te krahut tjeter; – ndryshojne shpejtesite e zhvillimit ne te dy krahet (kjo perben esencen e “paradoksit te kohes”; ku, perseri, fizikantet nuk jane te sakte). Akoma me tej: ai relator qe fiton ne kohe i imponohet relatorit tjeter ne hapesire, ndersa relatori qe humbet ne kohe fiton ne hapesire. Kjo do te thote qe termi “paradoks i kohes” nuk eshte i plote dhe zhurma qe behet ne emer te tij nuk e justifikon pretendimin fizik te shpikur nga Ajnshtajni.

Konkretisht cfare ndodh ne Boten Njerezore pergjate aplikimit te ketij fenomeni, qe perben domosdoshmerine e ekzistences se Races Njerezore ne Toke, cka e ben te nevojshme analizen reale te fenomenit. Per baze nuk duhet marre individi njeri, por Bashkesia Njerezore si praktike e ekzistences se Shoqerise Njerezore ne Toke. Kjo bashkesi paraqitet ne Historine e Races Njerezore sipas nje organizimi ligjor te percaktuar nga Nena jone Natyre. Akti i pare qe i njihet kesaj bashkesie nuk eshte as puna dhe as te folurit e artikulluar, sic pretendon F. Engelsi tek “Dialektika e Natyres” (keto elemente mund te merren me mend, por ato nuk mund te vertetohen dot), por eshte besimi fetar (pikerisht kjo mund te vertetohet me lehtesi). Formes se pare te organizimit shoqeror (Komuna e mirefillte Primitive, – e quaj keshtu per ta dalluar nga faza fisnore qe zakonisht permblidhet brenda kesaj komune. Nevoja per te bere kete dallim lindi kur analizova dinamiken e ideve fetare ne Historine e Njerezimit dhe kostatova se rendi komunar tradicional kishte dy forma fetare: paganizmin klasik dhe politeizmin) i takon nje forme rigorozisht e caktuar e ideve fetare, qe eshte dhe forma e pare e ideve fetare: Paganizmi (vete paganizmi ka disa faza zhvillimi duke filluar nga ajo bimore – shtazore – kozmike). Pergjithesisht te gjithe popujt e Botes duhet ta kene kaluar kete faze te zhvillimit ne vetmine e tyre primitive pa pasur nevoje per zgjerim hapesinor. Pergjate kesaj faze zhvillimi “paradoksi i kohes” e ka te pamundur te aplikohet, e per rrjedhoje dinamika e komunave primitive ane e kend globit paraqitet e diferencuar ne planin kohor duke e bere te pamundur percaktimin e permbajtjes hapsinore te saj. Por kjo nuk e pengon percaktimin e diferencimit kohor te cfaqet ne Histori pikerisht me kete komune ne te gjithe permasen hapesinore te saj. Permasat kohore dhe hapesinore te kesaj komune eshte e pamundur te ndiqet qe ne gjeneze, por ne vetem mund t’i afrohemi gjithnje e me shume, te pakten deri ne konstatimin e formes fetare. Keshtu p.sh. ne momentin qe pellazget e ardhur ne gadishullin ballkanik konstatuan qe banoret autoktone kishin si forme fetare besimin pagan te gjarprit (sipas Fulvio Kordinianos tek “Shqiperia”, harta e pare), d.m.th. e kishin parakaluar besimin pagan te mbeshtetur tek bimet, nuk ka asnje mundesi, qofte dhe vetem teorike, qe keta banore autoktone te kishin aftesine per te ndertuar keshtjella apo te merreshin me pirateri, te shpiknin shkrimin dhe te ndertonin shkolla

Ne kete moment ne kemi mundesi te ndjekim dinamiken e zhvillimit te pellazgeve ne raport me banoret e lene ne vendndodhjen e meparshme te tyre (vendbanimi i shumereve) dhe te banoreve autoktone te gadishullit ballkanik. Cfare konstatohet? Pellazget humbasin ne dinamiken sociale te zhvillimit te tyre, ndersa vendasit e fitojne kete dinamike. Vonesa ne kohe e pellazgeve, ne raport me shumeret, eshte mbi 2000 vjet (krahasimi i Epit te Gilgameshit me Stelen e Lemnos; prej ketej eshte e pamundur te pranohet ideja qe shumeret rrjedhin prej pellazgeve dhe keta te fundit te jene banoret autoktone te gadishullit ballkanik; lidhja midis shqipes dhe sanskritishtes nuk tregon ne asnje rast filacion gjuhesor, por ne rastin me te mire huazim gjuhesor i paraardhesve te larget te shqiptareve nga pasardhesit e perdoruesve te gjuhes sanskritishte qe dikur jane relatuar midis tyre); ndersa fitorja ne zhvillimin social te vendasve autoktone eshte e tille sa njihen ne Histori me nje emer konkret dhe dalin perpara saj si nje organizim i vetem. Emrin Ilir banoret vendas e muaren nga pellazget e ardhur dhe ne kete pike fillon ngaterresa e historise me politiken deri ne ate mase sa shqiptaret e sotem nuk konsiderohen si pasardhes te ilireve. Jane keta pellazge qe shpikin Dodonen pellazgjike, mbi c’baze formohet politeizmi i pare ne Europe. Kete politeizem e paten te gjithe fiset parahelene qe rridhnin ne menyre te drejteperdrejte nga pellazget duke filluar, me se paku, nga Lufta e Trojes. Kjo periudhe perkon me ndarjen e popullates se gadishullit ne dy grupime te medha prej nga njera rridhte nga popullata autoktone e pershpejtuar ne zhvillimin e saj nga marredheniet rastesore me te ardhurit (fiset ilire dhe epirote) dhe tjetra e rrjedhur ne menyre te drejteperdrejte nga te ardhurit aziatike te diferencuar ne mes te tyre nga permasa e marredhenieve me vendasit autoktone (maqedonasit, traket, jonet, doret, dardanet e Troades). Permasa e voneses te shkrimit nder dy popullata, dikur te njejta, argumenton se pellazget jane te ardhur nga Azia dhe te larguar nga shumeret dhe jo e kunderta, sic pretendojne te Marret e Madheshtise Shqiptare.

Diferencimi i popullatave vendase nga ato te ardhurit nuk mund te behet mbi bazen e gjuhes se folur, sic veprojne te Marret e Madheshtise shqiptare, por mbi bazen e ideve fetare te kultivuara nder shekuj (edhe gjuha e shkruar mund ta realizoje kete detyre, me kusht qe te saktesohen autoret historike te formimit te saj). Ne kete pike ndahet shapi nga sheqeri dhe na krijohet mundesia te percaktojme dinamiken formuese te ekuacionit historik: popullate autoktone – ilir – epirote – arber – shqiptare, kur, nga ana tjeter, krijohet ekuacioni historik pellazge – fise parahelene te mesiperme – helene – greke. Midis ketyre dy ekuacioneve qendrojne nje mori ekuacionesh te tjera ku jane krijuar popullata hibride me ndikim dy permasor e me teper te cilat paten jete te shkurter ne Historine e gadishullit me ngjasim here pellazg, here ilir, here epirot e here helen pa qene asnjera prej tyre tipikisht e tille. “Paradoksi i kohes” ka vepruar ne menyre te diferencuar ne baze te permasave qe kane pasur marredheniet bilaterale e politerale nder popujt e gadishullit dhe te te ardhurve pergjate pese mijevjecareve te fundit. Jane keto marredhenie dhe keta te ardhur qe e kane fshehur gjenezen e popullates autoktone te gadishullit ku “paradoksi i kohes” qendron ne themel te ekzistences se shqiptareve te sotem.

Analiza historike e ketyre ekuacioneve, ne baze te produktit social, na con ne nje zbulim interesant me baze “paradoksin e kohes”, sipas te cilit: popullata qe fiton ne kohe, ne saje te marredhenieve bilaterale, e fiton ate perfundimisht duke humbur nga hapesira e zhvillimit social, ndersa popullata qe humb ne kohe, por fiton ne aspektin e zhvillimit social, e fiton kete zhvillim vetem per aq kohe sa vazhdojne marredheniet, pasi me nderprerjen e tyre shpejtesia e zhvillimit social rikthehet ne pozicionin fillestar me ngarkesa kohore te cunguara nga bota e relacioneve te dikurshme. Pikerisht ne kete pike dallohet “paradoksi i kohes” ne te dy anet e botes se relacioneve, por me perfundime krejt te tjera nga ato te parashikuara nga fizikantet. Pikerisht ne kete pike ne dallojme aresyet perse bota helene nuk rilindi ne formen greke dhe kush jane aktoret e ketij mohimi.

“Paradoksi i kohes” konstatohet edhe me tej ne jetes sociale te parashqiptareve, kur analizohen marredheniet bilaterale me otomanet, vetem se ai ka nje dallim ne raport me marredheniet me parahelenet dhe helenet: arberit dhe shqiptaret kane humbur kohen primitive te te jetuarit pa asnje ndikim praktik mbi otomanet. Aktet e fundit te ndikimit otoman mbi shoqerine shqiptare jane te shoqeruara me nje thjeshtim te akteve juridike qe vepronin mbi shqiptaret e atyre koherave (kalimi nga Statutet e qyteteve ne Kanunet e Lek Dukagjinit dhe Skenderbeut para epokes otomane, u shoqerua ne kalimet tek kanunet krahinore ne Diber, Lure, Tirane, Laberi, Lume pergjate epokes otomane) cka sherben per te argumentuar permasat e ndikimit politik otoman mbi popullaten shqipfolese me vlera pak te diskutueshme nga pretendimet e historiografise se sotme.

 

      Perfundime

  • Analiza e Mendimit Fizik shqiptar na con ne nje perfundim, qe duhet konsideruar universal per cdo produkt intelektual pergjate periudhes 1945 – 2016. Shkolla shqiptare nuk ka pergatitur dhe pergatit profesioniste ne fushat e shkences, por ajo ka pergatitur dhe pergatit njerez politike per te sunduar Popullin Shqiptar ne menyre antihistorike ne emer te nje Shkence me permasa realisht antishqiptare dhe antimaterialiste; cka do te thote se permbajtja e temave shkollore nuk kane karakter shkencor, por politik.
  • Ne qofte se diktatura enveriste ka tjetersuar historine e Kombit Shqiptar, diktatura e Shtetit, Politika, ka tjetersuar Shkencen e Njerezimit. Permbledhja e te gjitha gabimeve Njerezore ka pamjen e politikes. Politika eshte krijesa dhe jashteqitja e Fese (kjo fjale nuk eshte analoge me ate qe i adresohet Kadarese pergjate mitingut te gushtit 1990 ne Tirane). Politika eshte suprimimi i te keqes mbi te Miren, i erresiren mbi Driten, i luftes mbi Besimin. Ja perse idete fizike jane tjetersuar ne planin aplikativ duke e paraqitur Shkencen si kulmin e arritjeve Njerezore, kur ne realitet eshte arritja me e madhe e hipokrizise Njerezore.
  • Fizika duhet te jete shkenca qe studion menyren dhe gjendjen e zhvillimit te Lendes nga pikepamja paraatomike, pasi me formimin e atomit futemi ne boten e Kimise. Ekziston nje element kimik qe sherben per ndarjen e nivelit maksimal te organizimit fizik me nivelin minimal (fillestar) te organizimit Kimik (Hidrogjeni).
  • Ne qofte se Shkencat e Natyres nuk arrijne te ndihmojne Shkencat Shoqerore me perfundimet e tyre, atehere ato jane te formuluara me gabime dhe u mbetet shkencave sociale te percaktojne keto gabime.

 

                                            Tirane, Qershor – Tetor 2016

92 – Dante Alighieri, Laiçizmi dhe Kisha Katolike! Po shqiptaret?

(rasti Kadare, por edhe i te tjereve shqiptare e, me shume, jo shqiptare)

“Te mendojme. Te mendojme ndershem dhe, vetem ndershem,  qofte edhe kunder te gjitheve, sepse ashtu mendojme per te gjithe.”

Romen Rolan (veper e cituar)

 

Fare lehte behet pyetje: Ç’pune ka Kadareja me Danten? Si e ka zberthyer (ne kete rast, si e ka menduar ai permasen e kesaj figure komplekse per te pare ndershmerine e tij intelektuale? Kjo gje eshte per te gjithe studiuesit shqiptare e jo shqiptare) Kadare kete figure enigmatike te mendimit letrar italian dhe atij boteror (Dante Alighieri fsheh nje pozicion individual ne mendimin intelektual te Njerezimit qe eshte fshire me shume kujdes nga ana e politikes, duke pranuar pjesen me te parendesishme te produktit te tij per aresyen e zevendesimit te ketij pozicioni nga njerezit e politikes; megjitheate tek-tuk kjo fshehje eshte zbuluar)? Akoma me tej: Ç’lidhje ka Dante Alighieri me Popullin Shqiptar? (ne kete rast behet fjale per punimin e Kadarese: “Dantja i pashmangshem”, Tirane 2005) dhe ky duhet te ishte titulli i diskutimit letrar, por vura re se tema ishte permbledhur dhe studiuar ketu ne Shqiperi edhe nga studiues te fushes se estetikes dhe te mendimit letrar (behet fjale per punimin e Alfred Uçi-t: “Ferr-Parajsa Danteske”, Tirane 1998 – fare lehte behet pyetja: cfare lidhje ka Dante Alighieri me perceptimin estetik te shqiptareve, mos valle kjo fjale ka kuptim per te gjithe koherat, per te gjithe subjektet, per te gjithe sjelljet njerezore ne menyre te barasvlefshme?- si dhe per punimin i shkrimtares Yllka Filipi: Dante – Migjeni – Kadare, Trekendeshi Infernal Universal, Tirane 2012, – fare lehte behet pyetja: cili eshte ekuacioni social qe lidh nje produkt feudal te mirefillte, qe permban nje pafundesi te panjohurash, me nje te ri 25 vjecar me intelekt te dyshimte per shkak te semundjes se tuberkulozit dhe me nje produkt enveristo-komunist me prejardhje te dyshimte qytetare [mos te kujtoje lexuesi se shkrimtaret e epokes enveristo-komuniste jane te shkeputur nga bota e krimit, jo vetem perse i perket prejardhjes biologjike, ku rezulton qe baballaret, apo te afermit e tyre [ne kete rast trashegimia e tyre biologjike eshte evidente], jane vrasesa dhe udheheqesa kriminelesh, por dhe veprimtarise personale e profesionale]? Akoma me tej: si mund te lidhen keto tre produkte njerezore me kohe-hapesire krejtesisht te ndryshem ne aspektin cilesor, bile me kohe lindje tmersisht te diferencuar? Cfare perfaqeson termi infernal per te tre autoret e titullit te librit dhe a ka gjasa te perputhen, qofte dhe njeri prej tyre, me te? Mos qendron ketu hilja ne perbashkimin e termit me Kadarene dhe ky te kete qene qellimi i autores?). Jam i detyruar ta marr ne konsiderate kete punim te Kadarese vetem per nje aresye: eshte pranuar se: “dija e asnje njeriu te kesaj bote nuk mund te shkoje pertej pervojes se tij (nga Libri i Filozofise me perkthim nga anglishtja i Stavri Pones). Atehere si lidhet pervoja e Kadarese (çfare pervoje duhet te kete Kadareja dhe te tjere shqiptare ne studimin e Dantes?) me Dante Alighierin  dhe shqiptaret? Cfare kane dashur te evidentojne shkrimtari dhe filozofi ne kete rast, pasi per politike as qe mund te behet fjala (per te mbuluar te kaluaren politike eshte tjeter pune)? Perse kane perdorur emrin e Dantes ne procesin e zhvillimit te mendimit letrar shqiptar dhe perse pikerisht pas 1991-shit? Ne fund te fundit, si perbashkohen midis tyre idete e studiuesve te jetes dhe vepres se Dante Alighierit ne shek. e XX-te duke ngritur pikepyetjen mbi menyren e te kuptuarit te thelbit te Komedise Hyjnore; – e ne qofte se pranojme se analiza danteske merret me moralin e keq mesjetar, ku e kane mesuar se kjo e keqe u analizoka ne menyre alegorike deri ne komike? E po te mendojme qe kjo e keqe imagjinare i bashkangjitet Virgjilit, filozofise aristoteliane dhe interpretimit fantastik mbi trinomin teologjik Ferr – Purgator – Parajse lind pyetja: a eshte i vertete perdorimi i procesit komedian ne kete rast? Cfare fsheh termi Komedi Hyjnore? A e pranojne teologet qe aktet ne kete trinom i perqasen komedise, qofte dhe hyjnore (te pakten Vdekja)? Ne kete drejtim studiuesit e figures se Dantes jane krejt ne ajer dhe ne kundershtim me Zakonet dhe Moralin Njerezor ne mbare Globin Tokesor.

Kjo teme, me kete permbajtje, lindi krejt rastesisht ne kete kohe, nga diskutimet ne fb, pasi e kisha ne plan ne kuadrin e studimit te vepres se Kadarese me nje permase me te kufizuar: ne vetem permbajtjen e vepres se Dantes (thelbi i se ciles nuk eshte thjeshte poetik), kur nje shoqe virtuale citoi disa vargje te Dantes anglisht dhe une i nderhyra duke i vene ne dukje se latinishtja duhej perdorur ne kete rast. Por nje shok tjeter (te me falin per mungesen e vendosjes se emrave) shtoi se italishtja perbente thelbin e vepres se Dantes dhe ky i fundit konsiderohej si themeluesi i italishtes moderne. Reagimi me gjeti te papergatitur pasi dija disa probleme themelore qe me ishin ngulitur ne koke prej kohesh dhe qe lidheshin me kete teme, dmth autorin e shkrimit, rotacionin e shkrimit ne kuadrin e ndryshimit te formave te organizmit social (cdo rend shoqeror ka gjuhen e vet letrare), te cilat nuk mund te lidheshin kerkund me emrin e Dantes (te gjitha keto i pata permbledhur ne vellimin e 5-te te “Tjetersimi i  Historise ose “Ndergjegjja e ngjarjes””: “Interpretimi materialit i filozofise se gjuhes shqipe dhe i te gjithe gjuheve te tjera, sidomos te asaj politike” [vazhdim i  argumentit mbi gjenezen historike te shqiptareve]): 1- vitin e botimit te pare te Bibles dhe te vete librit ne nivel europian nga Gutenberg (1453-1455), faqen e se ciles e kam te afishuar ne studion time (fig.1), marre  nga  enciklopedia gjermane prej 21 vellimesh e vitit 1897  e

 

 

fig. 1                                                                         fig. 2

gjyshit  tim  Kole  Laca (fig. 2),  2 – vitin  e publikimit te pare te vete vepres se Dantes (1472) per te cilen nuk thuhet se e cfare gjuhe ishte (vepra eshte botuar per here te pare italisht [nje italishte vulgare] me shenimin qe perben librin e pare ne kete gjuhe [analog me “Mesharin” e Gjon Buzukut per Gjuhen Shqipe; – permasa e lidhjes se gjuhes te Dantes me italishten moderne eshte analog me lidhjen e permases te gjuhes se Buzukut me shqipen moderne] me nje parathenie latinisht te nje arqipeshkvi; -per fatin e keq te pa gjetur akoma, pasi ne kete parathenie duhet te gjendet e zberthyer e gjitha ajo qe duhet t’i adresohet Dante Alighierit), 3- daten e bashkimit dhe te formimit te shtetit modern te Italise (1861); gje te cilat nuk mund te perputheshin dot midis tyre sipas ligjeve qe percaktojne domosdoshmerine e gjuhes se shkruar, shtetit, perbashkimin e strukturave sociale dhe rrjedhimeve qe lindin nga  bashkeveprimi i tyre. Pasi, ne parim,  gjuhet  e  shkruara  dhe  transformimi i tyre lindin kudo ku procesi  i  lindjes  se  shtetit po afron, ose transformohet, dhe kjo eshte vepra me e dukshme e prifterinjve politeiste ne Heladen e Lashte (mesi i shek. VII Pa. Kri. ligjet e Drakonit, -sipas Orlando Paterson, Liria ne formimin e kultures perendimore, 1997, f. 53) dhe Romen e shtate kodrave (shek. VI Pa. Kri.), apo ne lindjen e shtetit grek (1831), apo te atij shqiptar (1912) duke pasur karakter institucional dhe aspak individual (ketu qendron e fshehta e lindjes se gjuhes se shkruar). Procesi eshte i lidhur domosdoshmerisht me kalimin e te drejtes zakonore te pashkruar ne legjislacionin shteteror (Ligjet e Likurgut ne Sparte [shek. IX Pa. Kri.], Ligjet e Solonit te Athine [shek. VI Pa. Kri.] dhe Ligjet e 12 Tabelave ne Rome [shek. VI Pa. Kri.]) dhe eshte realizuar ne te gjithe ato popuj ku lindjen e shtetit e kane produkt te vetezhvillimit jashte relacioneve me popuj me te zhvilluar, por pa e thene asnjehere se kush ishte autori i shkrimit, te pakten si subjekt  pa u futur ne te thella, per te percaktuar ekuacionin social te lindjes se shkrimit, si akti me i pare i lindjes se civilizimit modern dhe percaktimin hapsinor te civilizimit primitiv. Shqiptaret nuk e dine, po cdo veprim subjektiv social qe ata aplikojne ne jeten  e perditshme eshte i lidhur domosdoshmerisht me institucionet e kaluara fetare, fillimisht politeiste e pastaj monoteiste. Ky eshte FAKTI me i pare i dokumentuar ne Historine e Njerezimit dhe pikerisht ky FAKT nuk eshte marre per baze asnjehere nga “materialistet” e shek. XIX dhe XX. Kjo eshte nje gje qe nuk ka asnje lidhje na pelqen apo nuk na pelqen si FAKT, pasi ekziston jashte ndergjegjes sone dhe jashte ndergjegjes se politikes; ekziston jashte ndergjegjes se Njerezimit, por brenda ndergjegjes se Natyres, cka do te thote se akti suprem i ndarjes se Botes Njerezore nga Bota e Kafsheve fshihet pas ideve fetare dhe kjo nuk eshte pranuar akoma. Ne teorine materialiste te filozofise nuk eshte percaktuar akoma menyra se si lindin idete fetare (koha e lindjes, rendi shoqeror qe i lind per here te pare, faza ne brendesi te rendit, raporti me idete e tjera sociale; – pergjigja e sakte e gjitha ketyre pikepyetjeve i japin Fese nje rendesi te posacme ne Historine e Njerezimit sipas parimit: Njeriu lind pa fe biologjikisht (ne kete faze krijesa njeri nuk eshte qenie shoqerore), por vdes me fe shoqerisht. Ky parim e permbys te gjithe materializmin filozofik te parapare deri me sot nga Njerezimi dhe karakterin e ashtequajtur ateist, duke hedhur dyshime mbi perdorimin e tyre ne aspektin arsimor.

E njejta situate ndodh edhe ne popujt qe e kane shkrimin e huazuar dhe, bashke me te, edhe monoteizmin, por ne kete rast autoret e shkrimit nuk jane prifterinjte politeiste. Rasti i fundit tregon se edhe vete shteti eshte nje imponim social dhe aspak nje produkt i drejteperdrejte. Por per rastin e kalimit te latinishtes ne italisht problemi eshte shume me i komplikuar, pasi, ne kete rast, nuk kemi te bejme me themelim te gjuhes se shkruar, por me kalim te nje gjuhe nga forma me e larte e saj ne nje fillese me forme shume me te ulet pa u realizuar rotacioni i formave te shtetit, por si nje revolte kundra shtypjes politike. Dmth pretendimi qe figura e Dantes perfaqeson lidhjen e individit me procesin e lindejes se gjuhes ne nje popull pa pasur asnje ndryshim ne organizimin social te tij ne mos qofte nje lajthitje ne fushen e mendimit filozofik eshte me se paku nje tendence per te fshehur dicka krejt tjeter per tjeter (atje ku gjendet ky pretendim qendron dhe permbysja e materializmit dialektik). Nje djallezi tipike antinjerezore, karakteristika kryesore e shkolles shqiptare te epokes enveriste, por edhe me vone.

Prej ketej nuk ishte veshtire per te zbuluar gabimin rrenjesor te mendimit filozofik helen (Aristoteli) mbi shkakun e levizjes (shkaku i levizjes ekziston per efekt te relacioneve te hapsires ne kohe pa pasur asnje mundesi per te qene i vetem dhe i lindur nga hici), ne kete rast te shkrimit. Por mbetet per te percaktuar permasat e hapsires qe merr pjese ne kete relacion. Kjo e fundit perben thelbin e kerkimit teorik e praktik ne fushen e te gjitha shkencave dhe per te gjitha koherat, por me i rendesishem nga te gjithe elementet qe provokon zhvillimi social i nje popullate duhet konsideruar gjuha e shkruar. Kjo e fundit perben themelin me te pare te te gjithe atij procesi gjigand qe quhet Shkence. Ne kete rast do te ishte mire te percaktoheshin elementet sociale paralele ne kohe dhe rrugeformimin e gjitheseicilit. Kjo perben thelbin e shkenceve shoqerore, por qe nuk ka ndjekur kete rruge ne pjesen me te madhe te saj. Te pakten problemi titull mbajtes, ne propagande, ka ndjekur rrugen e kundert; por ne shumicen e rasteve ai injorohet.

Por ne kete pike ka dicka qe duhet vene ne dukje paraprakisht. Procesi i percaktimit te permasave te hapsires duhet te konsiderohet i barazvlefshem me procesin e njohjes dhe ne kete drejtim aplikuesit dhe studiuesit e mendimit letrar jane te paret ne kohe (kjo eshte e lehte per t’u zbuluar; mjafton te analizohen individet e ketyre fushave), e si te tille jane me te thjeshtet dhe te mbarsur mё me shume gabime. Kjo do te thote qe shkrimtari perben pjesen me inferiore te njohjes njerezore e si te tille duhen marre sa me pak per baze edhe pse perbejne fillesen e kesaj njohjeje.

Atehere me lindi pyetje: cila eshte lidhja reale e Dantes me italishten dhe perse kishte tentuar te mohonte latinishten perandorake e politike? Per hir te kujt kishte ndodhur ky kthim prapa ne fushen e mendimit gjuhesor dhe a konsiderohet ky veprim progresiv per nje shoqeri; ne fund te fundit, a eshte i vertet si fakt? Ne kete drejtim esteti akademik, Prof. Alfred Uçi, dhe shkrimtari Ismail Kadare e kishin dhene nje mendim paraprak te paragjykuar dhe te paargumentuar, bile thellesisht me parametra te tille te mbeshtetur ne filozofine bolshevike. Lexuesi te mos ngutet, le ta shohe me dyshim kete perfundim!

Prej ketej lindete pyetja: Po Populli Shqiptar cfare pune kishte me Danten, a ka ndonje perputhje midis shkalles se zhvillimit social te epokes danteske me nje faze cfaredo te zhvillimit te shqiptareve? Problemi pikesepari rezulton te jete botekuptimor (bile shume-shume i thelle, pasi fsheh nje nder sekretet me te medha te te gjithe koherave ne shkencat shoqerore: projektuesin dhe autorin e civilizmit boteror) dhe pastaj letrar apo estetik. Cfare fshihet pas kesaj dukurie, sidomos ketu ne Shqiperi; perse studiuesit shqiptare po merreshin me Danten dhe perse pas 1991-shit?

Vecanerisht Kadareja, cfare interesi kishte per figuren e Dantes qe ja paraqiste Popullit Shqiptar sipas menyres bolshevike? Kisha gjetur para do vitesh edhe dy kendveshtrime te tjera per permbajtjen e Komedise Hyjnore, ku njeri ishte i lidhur me islamizmin doktrinar (kam parasysh vepren e Miguel Asin Palacios: “Eskatologjia [kete term e kam nenkuptuar sipas fjales lavdiFjalori i Teologjise Biblike te Xavier Leon-Dufour, f. 267, Tirane 2009] muslimane ne Komedine Hyjnore – ndjekur nga historia dhe kritika e nje polemike”, te botuar ne Shkoder me 2003, i cili jo vetem qe e permbyste te gjithe nenkuptimin e Komedise Hyjnore, por asfiksonte kritiken krijuese te asaj qe fshihej pas figures se Dantes. Mos valle Kadareja donte te realizonte nje kritike kundrejt ketij libri?) dhe, tjetri, i lidhur me poetin Euxhenio Montale (1896-1981), qe konsiderohej si poeti me i madh italian i gjalle i kohes, me autor Arshi Pipen (1920-1997): Montale dhe Dante, Tirane 2007; vepra te cilat e konsideronin Danten me permasa krejt te tjera dhe te ndryshme.

Por vemendjen ma terhoqi edhe nje dukuri tjeter: reagimi shume i shpejte ne fb, te cilin bashkebiseduesit e realizonin me ane te internetit; dmth, pervec estetit dhe shkrimtarit, pretendimi mbi lidhjen e gjuhes se Dantes me italishten ishte i realizuar ne faqet e Wikipedia-s. Ne vazhdim, ne kete faqe, lexova: “Dantja është autori i Komedisë Hyjnore (Divina Commedia), e cila merret si kryevepër, si antonomasi e letërsisë të të gjitha kohrave. Dante Aligieri jetoi në prag të Rilindjes Evropiane, e cila lindi titanë të vërtetë për nga forca e mendimit dhe e pasionit, për karakterin dhe diturinë e shumanshme. “Perëndimi i Mesjetës feudale dhe afrimi i epokës së sotme”, u shënua nga një figurë vigane. Ky është italiani Dante, më i madhi poet i Italisë, një nga figurat më gjeniale të letërsisë botërore, poet i fundit i Mesjetës dhe njëkohësisht poeti i parë i kohës së Re. Konsiderohet si babai i gjuhës italiane. Biografët thonë se jo vetëm letrarët dhe njerëzit e kulturuar, por dhe njerëzit e thjeshtë lexonin dhe mësonin përmendësh pjesë nga Komedia Hyjnore”. Realisht te gjithe keto ishin ne Enciklopedine bolshevike te vitit 1952, te cilen do ta shohim vecanerisht.

A eshte i sakte ky pretendim (kush e ka shpikur?) dhe cfare lidhje mund te kishte mendimi letrar i Kadarese me vepren e Dante Alighierit?

Akoma me tej ne Wikipedia shkruhej per kete teme: “Në vitet 1306-1308, duke luftuar për krijimin e një gjuhe të përbashkët për popullin italian, shkroi traktatin “Mbi gjuhën popullore”, të parin traktat gjuhësor në Evropë. Në të ai flet për prejardhjen e gjuhëve, sidomos romane, dhe ndalet në 14 dialektet e gjuhës italiane. Ai synon krijimin e një gjuhe që të jetë po aq e përsosur sa latinishtja, që të matet pa frikë me frëngjishten dhe gjuhën provansale”…“Kjo vepër monumentale është shkruar në një periudhë tetëvjeçare (1313-1321). Dantja e titulloi veprën Komedi, sipas poetikës së moçme, duke dashur të përcaktojë gjininë e veprës: komedia është një vepër që përfaqëson një rrëfim me përfundim fatlum, e kundërta e tragjedisë. Në realitet dhe Komedia e Dantes përfundon fatmirësisht, meqenëse protagonisti e takon Zotin. Më vonë, me sugjerimin e Xhovani Bokaçios, kësaj vepre iu shtua atributi hyjnor, që të lartësohej më fuqishëm madhështia dhe bukuria e saj. Te “Komedia Hyjnore” Dantja shfreu të gjitha pasionet e tij, sulmoi ashpër armiqtë, u sul kundër tiranive dhe korrupsionit të selisë papnore, kundër veseve njerëzore, u tregoi bashkëkohësve të vet se si duhej ndrequr njerëzimi”.

Keshtu shkruhet per Dante Alighierin ne ate qe nuk duhet marre per baze asnjehere, pasi nuk shpreh dijen reale njerezore, por c’hyn ketu mendimi i Kadarese dhe cfare rrjedhojash ka nenteksti i shkrimtarit shqiptar? Holle-holle ketu fshihet nje “mister” te cilin Kadare jo vetem qe nuk e ka zberthyer, por as qe ka tentuar ta vere ne dukje si faktin historik me kuptimplote ne Historine e Njerezimit dhe qe ishte i lidhur pazgjidhshmerisht me figuren e poetit italian; pa e kuptuar shkrimtari shqiptar kishte vazhduar rrugen e shpikesit te Historise pa i ditur domethenien. Roli i Institucioneve Fetare ne kete histori eshte fshire me shume kujdes nga kujtesa e Njerezimit dhe kerkush nuk eshte kujtuar per ta vene ne dukje qofte dhe si nje fakt real (pranohet qe Feja e Krishtere eshte e asfiksuar apo madje e perndjekur haptazi ne vendet e Besimit te Ri, gje e cila gjithmone ngjall interesim, por nje interesim te demshem, – sipas Çesllav Millosh, Mendja e roberuar,1998, f. 63). Ne te vertete ne kete pike qendron “konflikti” teorik midis Dantes dhe perfaqesuesit te institucionit te Fese, i cili ka si emerues intelektin e Njeriut, – dmth punen mendore. Ne asnje punim, flas per ketu ne Shqiperi, nuk i eshte dhene ndonje rol historik ndarjes se punes jo vetem ne shkakun lindes te saj (kam parasysh procesin historik dhe autoret), por edhe ne pasojen e procesit ne fjale i cili fsheh zanafillen e civilizimit te sotem ne planin aplikativ, por edhe lindjen e profesionit te intelektualit. Tema mbi Dante Alighierin, per t’u zberthyer sakte, ka shume probleme paraprake qe duhen trajtuar ne menyre analitike sipas ekuacioneve perkatese per te arritur ne perfundimin se ne cfare raporti qendron Danteja Poet me Mendimin Letrar, te pakten me ate romak apo italian, – n.q.s. pranojme se italianet rrjedhin ne menyre te drejteperdrejte nga latinet. Perse konfrontimi formal midis intelektualit laik dhe atij institucional fetar ne thelb fillon me Danten dhe a e dine lexuesit se kjo ka qene nje inisiative e Klerit Katolik me qender ne Rome ne shek. e XIII-te? Perse pikerisht ne fushen e Mendimit Letrar?

Kisha gjetur nje fakt te interpretuar pa tendence, por te pasaktesuar pike per pike, sipas te cilit na paska ekzistuar nje moment kur arsimimi i murgjerve kishte kaluar ne duart e profesoreve laike (Karl Grimberg, Historia Boterore dhe qyteterimi, vell. 4, f 275, Tirane 2004). Behet fjale per Mesjeten e Vone, pikerisht me kapercyell te epokes danteske. Ne kete rast, a ekziston ndonje lidhje konkrete; ne qofte se po, pse nuk e kane zberthyer; e ne qofte se jo, perse kjo rastesi dhe pikerisht pas epokes danteske?

Per t’i dhene nje pergjigje te gjitha ketyre pikepyetjeve duhej zberthyer pikesepari se cfare perfaqesonte Mendimi Letrar ne jeten e Races Njerezore ne Toke dhe tipikisht ata qe merren me te, gje e parapare ne kapitullin e dyte e te trete te ketij studim; dmth si lind mendimi letrar dhe kush eshte autori i tij. Pastaj duhej kaluar ne zberthimet e meposhtme, si e vetmja metode analitike qe mund te na zbertheje enigmen Dante ne zhvillimin e Shoqerise Njerezore (fenomeni Dante perseritet ne te gjithe ata popuj qe kane pasur lidhje me Seline e Shenjte, pamvaresisht nga koha kur ka ndodhur kjo lidhje dhe per fatin e mire, por rastesor,  edhe te shqiptareve) :

1-Epoka danteske, ne lidhje me Italine e asaj kohe (1265–1321 brenda periudhes 330-1861).

2-Roli i Institucioneve Fetare ne Historine e Njerezimit (shek 15 Pa. Kri. – shek 15 Pas Kri.).

3-Raporti dinamik i Institutit intelektual Fetar me boten laike (shek 15 Pa. Kri. – shek 15 Pas Kri.).

4-Cfare perfaqeson Dante ne shkallen e zhvillimit social te italianeve te sotem (shek. 13-shek. XIX).

5-Shkalla e zhvillimit te shqiptareve ne funksion te termit INTELEKTual (shek.XV- XX).

6-Pretendimi i studiuesve shqiptare per figuren e Dantes, vecanerisht Ismail Kadare dhe Prof. Alfred Uçi (te vetmit qe kane pasur kurajon civile te merren me te, pas 1991 ne Shqiperi, por pa e cfaqur shkakun letrar ne asnje rast).

Ky kendveshtrim nuk ka vlere per asnje popull europian, pasi vetem tek shqiptaret ndodh qe te flitet per Dante Alighierin dhe emri i tij te mos gjendet ne Fjalorin Enciklopedik Shqiptar(1985). Duke kujtuar se ky eshte nje lapsus i epokes se diktatures, ju drejtova botimit te vitit 2008, por gjendja ishte po njesoj (a nuk tregon kjo se botimi i enciklopedise shqiptare pas 1991-shit eshte kopje e asaj te epokes se diktatures dhe krejt formal?). Cfare ka ndodhur me propaganden e kaluar shqiptare dhe perse eshte heshtur per figuren e Dante Alighierit ? Duke u rrekur per ta gjetur ne botimet shqiptare e hasa tek Fjaloret enciklopedike te Pasho Baku-t (2002 dhe 2011), Enciklopedi e ilustruar boterore dhe shqiptare  me autor Driton Sejdiu – Almanak 2007 (f. 175) dhe ne ate te Oksfordit  (Enciklopedia e Pergjithshme – 2006) tek germa D – Dante, ndersa dicka me te plote e gjeta tek THE NEW FUNK & WAGNALLS ENCYCLOPEDIA, VOLUME 10, 1951, duke ngritur variantin qe fjalori shteteror enciklopedik shqiptar permban vetem objekte dhe subjekte te lidhur vetem me shqiptaret ne menyre te paragjykuar. Por dua te nenvizoj qe kendveshtrimi europian mbi figuren e Dantes nuk ka ndonje ndryshim te madh cilesor ne raport me kendveshtrimin shqiptar te deritanishem, por disa raste e trajtojne figuren e Dantes me nje kendveshtrim me te vertete te kundert dhe te ndryshem gje qe te detyron t’i marresh ne konsiderate ne menyre te vecante. Por ne dy enciklopedi (БОЛЪШАЯ  СОВЕТСКАЯ  ЭНЦИКЛОПЕДИЯ, vell. 13, Moske 1952 (f. 360-362) dhe ENCICLOPEDIA EUROPEA, vol III, GARZANTI, Itali 1977, (f.1019-1028) problemi ishte i trajtuar shume me plotesisht, dhe te kundert midis tyre, duke pasqyruar tendencat filozofike dhe propagandistike te politikave perkatese. Por ne enciklopedine sovietike problemi mbi Dante Alighierin ishte i permbysur me 1800 dhe ishin sajuar gjera me te vertete te pamundura. Shqiptaret e epokes socialiste dhe postsocialiste ishin mbeshtetur pikerisht ne kete enciklopedi dhe ne kete pamundesi produktive.

Nga te gjithe metodat filozofike te hasura ne jeten time vetem ajo hegeliane permbante analizen sipas kohes dhe hapsires pa u mbeshtetur tipikisht qofte ne Kohe e qofte ne Hapsire. Nga ana tjeter, eshte e vetmja metode analitike filozofike qe nuk eshte permbysur akoma duke qendruar ne pozita komanduese, sido qe te tentosh te analizosh nje dukuri. Tendenca per ta paraqitur dialektiken si perjashtuese ne mundesine e permiresimeve ne menyre te shkallezuar (nga Libri i Filozofise me perkthim nga anglishtja e Stavri Pones, f. 203) ne radhe te pare eshte nje moskuptim i ligjit mbi kalimet sasiore ne ndryshime cilesore, e, ne radhe te dyte, dialektika hegeliane mbeshtetet, si metodike studimore, pikerisht ne mundesine e zhvillimit ne menyre te shkallezuar, ku kalimet sasiore ne shkalle cilesore e parakupton zhvillimin e shkallezuar. Pikerisht kalimi nga intelektuali teolog ne intelektualin laik perben shkallen e zhvillimit thelbesor ne boten e mendimit njerezor. Analiza tripermasore e ligjeve te Dialektikes, ne kete rast, na sherben si menyre analitike per te zberthyer fenomenin Dante sipas nje rruge mbi 200 vjecare, por te pashfrytezuar seriozisht, te pakten ketu ne Shqiperi. Kur flitet per nje epoke, per nje individ, per nje bashkesi individesh, per nje popull, per nje race apo per vete Njerezimin gjithmone procesi eshte parapare ne menyre te njeanshme, dmth pa u percaktuar me perpara ekuacioni klasik i zhvillimit te ngjarjes. Ne kete menyre analiza e ngjarjes dhe Dialektika Hegeliane jane konfrontuar qe ne hapat me te para; eshte pare e arsyeshme te anashkalohej e dyta duke e analizuar ngjarjen sipas nje oreksi politik dhe, ne kete menyre, i eshte fshehur Njerezimit THELBI per te cilin ai ka lindur dhe eshte zhvilluar deri ne kete shkalle ku po jetojme sot. Mos te kujtoje njeri se rezultati qe po perjetojme ndodhet brenda kuadratures te saktesise, qofte dhe te perafert. Interpretimi i epoka danteske tregon se kjo saktesi eshte teper-teper larg pozicionit per te cilin perdoret ky term. Te pakten ne Shqiperi epoka e nje ngjarje nuk eshte marre parasysh asnje here, kur ne rastin me te mire eshte parakaluar formalisht duke shpikur ngjarje te paqena, per te krijuar nje lidhje justifikuese pa ditur ne asnje rast ligjesine perkatese (e gjithe shkolla shqiptare, pas 1945 deri me sot, eshte e ndertuar sipas ketij shembulli). Lidhja e Kadarese, dhe e kujtdo studiuesi qe eshte marre me kete problem, qofte dhe perafersisht, dmth me Dante Alighierin, i nenshtrohet ketij rregulli sinjifikativ. Une pretendoj se kryesorja qe sherben per te zberthyer figuren e Dante Alighierit eshte analiza e epokes nga pikepamja kohore dhe elementet sociale qe e kane shoqeruar ate, sidomos ato politike (kjo sot konsiderohet si e rendomte, por qe shkolla shqiptare e ka perdorur krejtesisht formalisht pa i dhene asnje rendesi pasojes ne fushen e teorise se letersise apo historise; shume-shume tituj qe shoqerojne listen e bibliografise ne kete punim kane sherbyer per te zbuluar kete dukuri tipikisht shqiptare). Eshte nje nder pikat e shumta ku shpaloset keqarsimimi i shqiptareve pergjate epokes enveriste dhe paaftesia e tyre per ta zberthyer sakte epoken danteske, qofte sipas perfitimit individual e qofte sipas perfitimit kolektiv. Te pakten ne Shqiperi, ky kendveshtrim i problemit nuk eshte prekur ndonjehere per cfaredo problemi social. Por, nga ana tjeter, trajtimi i kesaj figure nga ana e Kadarese dhe e te tjereve, i ka sherbyer nje qellimi per te cilin ata nuk kane folur asnjehere, duke fshehur koken si struci. Cili eshte ky qellim? Per ta zbuluar ate sherben pikerisht figura e Dante Alighierit, per te cilin jane thene gjera krejt te kota, por asnjehere thelbi per te cilin ai u shpreh ne “Komedine Hyjnore” dhe per te cilin Njerezimi e permend here pas here. Menyra e zberthimit te figures se Dante Alighierit dhe vepres se tij, e lidhur me epoken ku ka jetuar poeti, eshte ne te njejten kohe zberthim i vepres se shkrimtareve shqiptare te epokes enveriste te lidhur me te. Keshtu qe edhe Kadare nuk mund te beje perjashtim nga ky grup edhe pse ai kerkon te distancohet prej tyre duke e paraqitur veten te ndryshem, deri ne cilesi, nga produkti letrar enverist.

1-Cfare perfaqeson dhe cfare fsheh epoka danteske, ne lidhje me Italine e asaj kohe (analiza kohore 1265–1321 brenda periudhes 330-1861).

Te flasesh per epoken danteske sakte (per kohen kur ka jetuar Dante Alighieri) eshte e mjaftueshme te trajtosh tre probleme, qofte dhe perciptas:

a-Politiken e kohes mbi gjysem shekullore: 1265-1321 (per te mos krijuar paragjykim per kete ceshtje po e zgjeroj sipas kohes 1200-1400) brenda epokes pesembedhjete shekullore(330-1861).

b-Institucionin e Kishes Katolike te asaj kohe (1200-1400)

c-Zhvillimin e mendimit letrar ne Italine e asaj kohe (1200-1400).

(ne te vertete pika b duhet te ishte e para per ndikimin qe ajo ka pasur mbi politiken ne Europe e vecanerisht ne gadishullin Apenin, por meqenese sot jetojme ne nje bote formalisht laike, per shqiptaret tipikisht e tille pa ju ditur permasa dhe aresyeja e lindjes, e pashe te aresyeshme te mos dal jashte ketij rregulli formal)

Analiza e dinamikes sipas ketyre tre problemeve eshte e afte ta peshoje rolin e Dante Alighierit ne mendimin italian dhe ate boteror jashte euforise qe njerezit kane per mendimin poetik. Por dhe varesine e kesaj te fundit nga shkalla e zhvillimit politik dhe elementeve shoqerues te saj. Gjeja e pare qe duhet te mesojne studiuesit shqiptare te kesaj fushe eshte autoresija me e pare e mendimit letrar ne Boten Njerezore, dmth ekuacioni klasik i lindjes se mendimit letrar dhe pastaj vjen fantazia e tyre krijuese.

a Per kohen kur ka jetuar Dante Alighieri, 1265-1321, as qe mund te behet fjale per nje shoqeri italiane dhe shtet te tille. Duke rrjedhur ne menyre te drejteperdrejte nga shteti politik skllavopronar me i zhvilluar i Races Njerezore ne Toke, popullata e gadishullit Apenin nuk paraqitet e tille ne mesin e shek. XIII deri ne fillimin e shek. XIV-te (vete popullata e gadishullit ne mijevjecarin e III-II Para Kri. konsiderohet heterogjene ne drejtim te zanafilles se vet ku perfshiheshin popullata te reja te ardhura nga brendesia e Europes apo nga verilindja, pra nga Ballkani (sipas Roland Gjinit, Historia e Romes se Lashte, 2015, f. 10-14), por duke mbartur mbi vetvete nje element strukturor politiko-social qe sundonte Europen dhe qe ishte trasheguar ne menyre domethenese nga vendimi juridik i perandorit te fundit (306-337) ne Romen e Madhe Perandorake: Kostandini i Madh (270-337) i Ilirise Pellazgjike (termi Iliri Pellazgjike nuk nenkupton prejardhjen e ilireve nga pellazget, sic spekullohet, por vazhdimesine e jetes se ilireve nen drejtimin social te pellazgeve dhe e gjitha kjo per nje kohe tmersisht te gjate – ndoshta 35000 vjet pa ndonje domethenie te metejshme): – 330 Pas Kri. Ne kete pike ekziston nje dyshim, duke e quajtur falls dhe “Donacion te Kostandinit” Trashegimine e Shen Pjetrit (Jacqyes Le Goff, Mesjeta ne zanafillat e identitetit europian, Laterza, Roma 1996, f. 13). Menyra se si u shperbe Perandoria Romake ndikoi ne vazhdimesine politike te shoqerise se gadishullit, por ndikimi i ketij elementi mbi te gjithe Europen Politike dhe, sidomos, mbi para-Italine e Italine ishte i padiskutueshem duke fshehur sekretin e Civilizimit Boteror per te gjithe koherat. Ky ndikim mund te konsiderohet perfundimtar, ne sundimin e vet, me epoken e Napoleon Bonopartit (fundi i shek. XVIII – fillimi e shek. XIX kur Konsulli i I-re francez pushtoi Italine dhe Napoleon Bonoparti u kurorezua ne Paris nga Papa Piu VII [1800-1823], Perandor i Frances [2 Dhjetor 1804]. Eshte akti politik qe permbysi Kanosa-n [vendi ku Papa Gregori VII thirri mbretin Henri IV me 1077 per t’i kerkuar falje, duke e detyruar te vinte ne kembe dhe e la te priste tek hyrja e keshtjelles], duke i nderruar kahun). Por krahasimi i epokave kohore per nga permbajtja tregon se faktori politik ne gadishullin Apenin ishte sekondar ne raport me Institucionin e Kishes dhe varej kryekeput prej kesaj te fundit, te pakten deri me 1861. Ky vit duhet konsideruar si fundi i drejtimit politik te Selise se Shenjte ne menyre te drejteperdrejte historike, vendimtare dhe te vetme ne gadishullin Apenin.

Trashegimia skllavopronare romake e gjeti Gadishullin Apenin te pushtuar nga ushtrite visigote dhe ostrogote ku dallojme:

Alariku I-re (370-410) mbret te visigoteve (396-410) dhe Alariku II-te ( – 505) mbret po te tyre, per periudhen 484-505.

Teodoriku i Madh  (454-526) mbret te ostrogoteve (474-526) dhe Amebesku, vazhdues te Teodorikut, pergjate periudhes 526-535.

Ne shek. e VI-te cfaqet mbreti i ostrogoteve te Italise Teudet pergjate periudhes 534-536 dhe vazhduesi i tij Vitigon per periudhen 536-540. Por ne veri te gadishullit krahina Longobarde do te kishte mbretin e vet per afro dy shekuj, ku dallojme: Albin ( -572) mbret te Longobardeve ne periudhen 561-572, duke vazhduar me Patherite (  -688) mbret ne periudhen 661-671 dhe Astolfe mbret ne periudhen 749-756.

Pas afro dy dhjetevjecaresh dhe pergjate afro dy shekuj te tjere Italia do te kishte mbretin e vet ne saje te ndikimit te Karlit te Madh (742 – 814) te Frances (774) duke i dhene fund mbreterise longobarde. Pergjate ketyre dy shekujve dallohen si mbreter te Italise (pra termi Itali ekziston qe ne shekullin e VIII dhe ketu duhet kapur momenti i lindjes se gjuhes italiane ne domosdoshmerine e vet te lidhur me popullaten e gadishullit Apenin dhe nuk ka asnje shkak tjeter per ta konsideruar te lindur ne kohen e Dantes) dhe perandore te Romes se Re:

Pepin (777-810), mbret i Italise (781-810)

Karli I perandor i Romes se Re (800-814)

Bernert, mbret i Italise (810-818)

Luigji I, perandor i Romes se Re (814-840)

Lothaire (795-855), perandor i Romes se Re (840-855)

Luigji II (804-876), mbret i Italise (844-875) dhe perandor i Romes se Re (855-875)

Karli II, perandor i Romes se Re (875-877)

Karli III, perandor i Romes se Re (881-887)

Luigji III, perandor i Romes se Re (901-905)

Bernger I ( -924), mbret i Italise (888-924) dhe perandor i Romes se Re (915-924)

Bernger II ( -966), mbret i Italise (950)

Otoni I (912-973), mbret i Italise (951-973) dhe perandor i Romes se Re (962-973)

Fillimi i mijevjecarit te II-te do ta shperbente politikisht Gadishullin Apenin edhe me tej ne nje sere kontesh, dozhesh, mbreterish dhe dukesh, por sidomos ndarjen e Italise nga Roma dhe jo e kunderta (te pakten Papa italian Inocenti III (1198 – 1216) forcoi pushtetin pontifikal vecanerisht ne Rome – Karl Grimberg, Historia Boterore dhe Qyteterimi, vol. 4, 2004, f. 229). Por ne kete periudhe (1125-1254) popullata e gadishullit Apenin do te ndodhej nen pushtetin politik te Perandorise se Hohendtaufen (sipas le Garzantine, atlante storico, 2006, f. 173). Pergjate periudhes 1062-1860 do te kemi pa nderprerje kont-mbret te Siçilise dhe Dy Siçilive; ne periudhen 1084-1458 Dozh te Venedikut; pergjate periudhes 1519-1824 Duke te Toskanes; ne periudhen 1450-1530 Duke te Milanos; ne periudhen 1720-1878 mbret te Sardenjes; ne periudhen 1273-1815 mbret te Romes; ne periudhen 1309-1442 mbret te Napolit; Duke te Parmes me 1738-1748; ne shek. XVI duke te Firences. (i gjithe materiali statistikor per organizimin politik te Gadishullit Apenin per periudhen 330-1861 eshte marre nga Enciklopedia franceze Nouveau Petit Larousse-1970, qe e trajton kete problem shume perciptas, keshtu qe permbyllja e sundimit politik te gjithseicilit sundimtar politik nuk perben fundin politik te subjektit).

Ka nje shperberje te tille politike gadishulli Apenin pergjate 15 shekujve sa e ben te pamundur te pranohet ekzistenca e italishtes pa shtet italian, qofte dhe si tendence, dhe rrugen drejt italishtes moderne qe ne ate kohe. Ne kete rast italishtja, per ate kohe dhe shume me vone, duhet konsideruar nje gjuhe popullore, vulgare dhe inferiore kundrejt latinishtes politike, juridike dhe historike. Akoma me tej, nje gjuhe e paqene shteterore, e cila vetem ne saje te formimit te shtetit italian me 1861 fiton vlerat qe te behet gjuha e popullit dhe shtetit Italian. Ekziston ne Europe nje rast i tille dhe krejt i afert ne kohe ku gjuha popullore nuk arriti te behej gjuha e shtetit grek edhe pse kishte paraardhje historike mijeravjecare; fakt i cili hedh drite mbi lidhje e domosdoshme te gjuhes se shkruar me shtetit dhe jo me deshirat e individit sado i shumte qe te jete ai.

Kjo analize empirike e organizimit politik te gadishullit Apenin, pergjate periudhes  330-1861, nuk ka gjasa te konsiderohet ne unitet dhe produkt i nje popullate kompakte, qe me vone (saktesisht me 1861) mori juridikisht emrin Popull Italian dhe Shtet Italian. Per te qene te sakte edhe sot Populli Italian perbehet nga nje mori bashkesish popujsh me prejardhje cilesisht te ndryshme sociale, ku analiza e faktorit politik, per periudhen ne fjale, eshte e afte te argumentoje se kjo e fundit nuk ka qene kompetente ta perbashkoje kete bashkesi popujsh ne nje shtet dhe komb te vetem, te pakten qe nga koha e Dantes. Interesant eshte fakti se ajo qelize institucionale, e vecante per gjithe Njerezimin, qe popullata e gadishullit Apenin trashegoi nga Perandoria Romake u be shpetimtarja e vete popullates se gadishullit dhe inicuesja aplikative e civilizimit boteror te vete Njerezimit qe nga koha e themelimit te saj e deri me sot.

Atehere per cfare gjuhe italiane behet fjale qe ne shek. e XIII-XIV dhe perse e lidhin me Dante Alighierin? Ne qofte se kjo eshte nje deshire thjeshte italiane (mund te jete edhe nje mashtrim alla bolshevik) eshte tjeter pune, por dinamika historike e politikes se asaj kohe ne gadishullin Apenin, nder shekuj, deri ne vitin 1861 e perjashton kete hipoteze brenda kuadrit te domosdoshmerise. E gjitha kjo ne ekzistencen e shume-shume faktoreve historike qe kane ndikuar rastesisht mbi kete proces qe si zor te permblidhen ne deduksionin e lidhjes se gjuhes moderne italiane me veprimtarine poetike te Dante Alighierit. Te pakten ardhja dhe prania e banoreve te Arberise Epirote pergjate shek. XIV-XVI ne kete gadishull e justifikon kete veshtiresi; nuk po flas per ndikimin politik te Frances mbi popullaten italiane dhe as per menyren e ndikimit te papeve te Avinjonit mbi jeten shekullore te Selise se Shenjte dhe vazhdimesine e besimit te krishtere sipas dy vektoreve me pasoja politike te medha nder popujt e Europes qe shpaloset pergjate shek. te XX-te, duke realizuar ndarjen politike sipas boshtit gjeografik lindje-perendim. Ketu fshihet dicka krejt tjeter per tjeter, qe shpaloset ne mijevjecarin e III-te ne dallimet sociale te boshtit gjeografik italian jug-veri (aresyeja nuk eshte gjetur akoma edhe pse ajo e ka nje shkak thelbesor te lidhur me shek. XIV-XV, qe ploteson argumentin ne fjale. Ne kete drejtim politika spekullon pa fund dhe ne menyre te njeanshme).

b – Ajo e fshehte ishte Kisha e Krishtere, me vone Katolike, qe drejtoi jeten sociale – politike – kulturore – shpirterore – shkencore te vete popullates se gadishullit dhe te vete Europes jo per merite te drejteperdrejte dhe te vetme te saj, por, kryesisht per paaftesi sociale te bashkesise njerezore qe mban emrin popull (raporti filozofik midis idealizmit dhe materializmit eshte analog me kete proces). Ishte Kisha ajo qe ka luajtur rolin e kompesimit social dhe politik ne zhvillimin e popullates se gadishullit deri ne aftesimin e klases politike qe kerkon permasa e organizimit shoqeror me emrin Shtet (kjo eshte nje dukuri qe ka ndodhur pike per pike edhe ne Shqiperi, atehere, kur nuk kishte shtet shqiptar, por kjo nuk ka qene shtyse per te arritur ne kete perfundim).

Ketu ne Shqiperi roli i Institucioneve Fetare eshte konsideruar gjithmone (1945-1991) si nje rol frenues dhe prapanik  ne zhvillimin e shoqerise shqiptare, kur ne fakt jo vetem qe eshte e kundert, por bashkeveprimi pese shekullor i Kishes Katolike Shqiptare me Seline e Shenjte ne Rome perbejne te vetmin kusht social qe percakton karakterin europian te popullates shqiptare te sotme, me permase shume-shume here me te zhvilluar se sa kohe-hapsira biologjike qe na ka imponuar Nena jone Natyre, dhe mevetesine e tyre politike. Menyra se si Populli Shqiptar kaperceu mijeravjecaret me ndihmen, rastesore per ta, e: Pellazgeve, Heleneve, Romakeve, Otomaneve, Gjermaneve, Austro-Hungarezeve, Italianeve e sidomos te Selise se Shenjte te Romes, me ndikim negativ tek relatoret ku duket bindshem tek greket e sotem, perben themelin e permbysjes metodike te gjithe asaj qe deri me sot konsiderohet si shkenca historike e Njerezimit. Ato qe u thane per 45 vjet per Fene dhe Institucionet Fetare, krimi kundra ketyre te fundit, perbejne manipulimin rrenjesor te Kombit Shqiptar ne fushen e arsimimit dhe te jetes se tyre sociale duke filluar nga viti 1945 e duke vazhduar akoma edhe sot: – 2016 (me hollesisht per kete proces shih: gazeten “Republika”, dt. 12 Maj 1991 artikullin: Kush e Masakroi historine e Popullit Shqiptar, ku tregohet mbi ndryshimin manipulues te fakteve historike; gazeten “55”, dt. 3,4 qershor 2008 artikullin: Ateizem shkencor apo antishkence shqiptare?, ku tregohet se si e kane manipuluar Popullin Shqiptar pseudomaterialistet e shkolles enveriste; gazeten “Ndryshe”, dt. 19 korrik 2008, artikullin: Ku gaboi Akademia e Shkencave e RPSSH, ku tregohet aresyeja perse u formua kjo akademi dhe cfare prodhoi ajo pergjate jetes se vet antishqiptare; gazeten “55”, dt. 27 korrik 2008 artikullin: Nje histori moderne e mbrujtur me kontributin e klerit, ku tregohet se cfare ka realizuar Kleri Katolik Shqiptar nder shekuj; gazeten “Ndryshe”, dt. 30,31 korrik 2008, artikullin: Stalini teorik dhe epoka e tij “socialiste”, ku tregohet karakteri antimarksist i shkolles bolshevike; gazeten “Gazeta Shqiptare”, dt. 17 shtator 2008 artikullin: A kane identitet europian shqiptaret e sotem?, ku tregohen themelet metodike te percaktimit te ketij identiteti; gazeten “55” dt. 22,23,24,25 Nentor 2008 artikullin: Populli shqiptar, kultura kombetare dhe shkolla e pare shqipe!, ku tregohet historia e vertete e arsimit shqiptare nder kater shekujt e fundit dhe kush kane qene autoret e vertete te shkollave te para shqipe. E kunderta e tyre eshte shpalosur, te pakten, ne dy broshura me autore Viron Koka: Ideologjia reaksionare e Klerit ne vitet 30 te shekullit XX, Tirane 1969 dhe Iljaz Gogaj: Mbi qëndrimin reaksionar të klerit në  fushën e arësimit, Tirane 1972, qe sherbyen per te pergatitur tabanin mashtrues te ardhjes se Migjenit ne mendimin letrar shqiptar dhe te vete enverizmit komunist, por edhe manipulimin e te gjithe procesit arsimor shqiptar te zbatuar nder shekuj).

Te gjithe keto tregojne se ne shoqerine e gadishullit Apenin, per periudhen 330-1861, Kisha e Krishtere – Katolike ka luajtur nje rol te jashtezakonshem dhe vendimtar pa te cilen as italianet, qofte dhe evropianet, dhe as Italia, qofte dhe Europa, nuk do te ishin keto qe jane sot, gje qe e bejne te pamundur daljen ne skenen sociale te nje Dante Alighieri me permasat qe cituam nga Wikipedia per periudhen shek. XIII – shek.XIV. Atehere i bie qe te studiohet historia dhe jeta politiko-shoqerore e Selise se Shenjte per te kuptuar sado pak epoken danteske ne mundesine dhe pamundesine e asaj se cfare mund te prodhonte ajo, te pakten ne fushen e mendimit letrar dhe gjuhesor.

Lidhja e Historise Papnore te Selise se Shenjte per kete periudhe (1200-1400), bashkangjitur vepres “Komedija Hyjnore” te Dantes, paraqitet si me poshte:

176 (210)  Inocenti III      pape 1198 – 1216 (italian). Ky papë pat qënë teolog dhe jurist, u zgjodh në këtë post në moshën 37 vjeçare. Ai është konsideruar si papa më i fortë se të gjithë të tjerët e mesjetës duke proklamuar jo vetëm indipedencë dhe supremacinë e Shtetit të Shenjtë, por edhe supremacinë në raport me sundimtarët e tjerë. Në Romë ai mblodhi popullin, Senatin dhe feudalët. Në Itali imponoi autoritetin e tij mbi Shtetin e Kishës, pati influencë mbi Dy Siçilitë (ku Frederiku i II qe syri i Inoçentit) dhe mbi Veriun (rindërtoi lidhjen Lombarde dhe krijoi lidhjen e Toskanës). Në Gjermani ai përfitoi nga pushimet në fronin perandorak pas vdekjes së Enrikut të VI (1197). Ai aprovoi zgjedhjen e Otonit të IV-të, kundër Filipit të Sonalit, të cilin e kurorëzoi (1209), por e shkishëroi (1210) pas pushtimit të Toskanës duke e zëvëndësuar me Frederikun e II-të (1216). Me aleatët e tij mundi Otonin IV (Buvin 1214). Në Francë ai mori pjesë, si Çelestini III, për Ingeburgen, duke e ndarë nga Filipi Augusti dhe bëri që të mos hyjë kush në mbretërinë e Francës (1200) dhe triumfoi (1213). Në Angli çkishëroi dhe mundi Zhanin e Patokë të cilin e bëri vasal të tij (1213). Inoçenti III dënoi Kartën e Madhe (1215) e drejtuar sipas radhës kundër mundësisë së mbretit dhe kundër papës. Në Spanjë ai organizoi aleancën e cila nxorri në fitoren e Lac Novas de Tolosa (1212) mbi arabët. Kundra muslimanëve predikoi kryqëzatën e katërt, e cila u degjenerua  duke çuar në pushtimin e Kostandinopolit (1204) dhe formimin e Perandorisë Latine të sajë. Kundër herezisë së albiginëve ai rekomandoi në fillim predikimin, por pas vrasjes së legatit Perr de Kastelnau (1208), ai provokoi kryqëzatën (1209), por gjithashtu edhe kjo degjeneroi. Nga pikëpamja kishtare ai inkurajoi Sant Domenikun (pa e njohur akoma urdhërin e tij për arësye oportuniteti) dhe Sant Françeskun e Assisë. Thirri Koncilin e Katert Lateran (1215)  duke realizuar dhe reformen e Kishes, qe nenkuptonte ceshtjet e rendesishme te fuqise dhe te pushtetit (sipas nje historiani [Karl Grimberg, Historia boterore dhe qyteterimi, vell. 4, f. 228, 229] ne kete kuvend shpalli rolin ndermjetes midis komunitetit te krishtere dhe ZOTIT. Ky Koncil duhet njohur si nje prej asambleve me te rendesishme te Klerit Katolik qё njё papё ka mbledhur ndonjёhere. Merrnin pjesё patriarket e Kostandinopojes dhe te Jeruzalemit, rreth 50 peshkope dhe kryepeshkope dhe me shume se 800 kryemurgjer).

Ne nje analize historike, pak e percipte, konsiderohet si nje politikan i madh ne Seline e Shenjte dhe si mbrojtes i idese se nje perandorie universale. U be albitri i Europes dhe te gjithe popujt, nga Islanda deri ne Eufrat, e ndjenin forcen e dores politike te Papatit. I ktheu Kishat kombetare ne vegla te bindura te politikes papale duke i cliruar Kishat nga varesia ndaj pushtetit material (po aty).

177 (211)   Honori III        pape 1216 – 1227 (roman); ne kohen e sundimit te Papes Honori III u aprovua vula e vitit 1223 qe kostituoi Urdherin nga Shpirti i Shenjte i Papes (arhimandriti). Imazhi i kurores do te thote se miratimi eshte bere si nje gje ngadhnjimtare (Porena). Permendet nga Dante (Parajsa, Kenga XI, vargu 98, sipas perkthimit te Pashko Gjeçit, edhe ne vazhdim).

                                             97      Se dyti here kunore i perteriti

                                                            Honori, shty nga Shpirti Shejt frymzimi,

                                                            Deshires shenjt te ktij arhimandriti

178 (212) Grigori IX                    pape   1227 – 1241 (italian)

179 (213) Çelestini IV                pape        1241-2 muaj (milanez)

 180 (214) Inocenti IV                 pape   1243 – 1254 (italian); çoi deri në fund doktrinat e Inoçentit të III-të mbi supremacinë pontifikale. Ai kryesisht qëndroi jashtë Romës, sidomos në Lion ku ribashkoi këshillin e XIII ekumenik (1245) që u përkrah nga Frederiku II. Ai luftoi Konradin e IV, të cilit i kundërvuri Vilhelmin e Hollandës, dhe kundër Manfredit, bastard i Frederikut të II dhe mbretit të Siçilisë.

181 (215) Aleksandri IV            pape   1254 – 1261 (italian)

182 (216) Urbani IV          pape 1261 – 1264 (francez);

183 (217) Klementi IV      pape 1265 – 1268 (francez); konfirmoi titujt e Karlit të Anzhusë si mbret të Siçilisë.

Figura e Manfredit (mbret i Napolit dhe i Sicilise nga viti 1254-1266, bir i paligjshem i perandorit Federiku II, nip i Kostances, kundershtar i vendosur i Papatit; Selia e Shenjte e ckisheroi dhe dergoi kunder tij kontin e Provanses Karlin e Angjoineve. Ne betejen e Beneventos (1266) Manfredi u vra dhe mbreteria e tij i kaloi Karlit); tek kenga e III –  vargjet 124-132, vepra Purgatori, eshte e lidhur me emrin e ketij pape.

                                            Lexue mire po te kishte ai bari                          124

                                            i Kozences, qe m’ndoqi me ngacmim

                                            t’Klementit, c’ka shkroi Hyu me dore te tij,

                                            luejte s’do t’ia kishte eshtnat trupit tim           127

                                            atje te ura, Beneventi prane

                                            nen gure te rande ku kishin gjete strehim

                                            E tash era i rreh e shiu i lan                               130

                                            gati buze Verdes, jashte mbreterise

                                            ku i coi me drita fike e ku i lane

Manfredi u varros prane ures se Beneventit dhe seicili luftetar i ushtrise armike hidhte nga nje gur mbi varrin e tij. Keshtu qe u formua nje koder. Duke zbatuar vullnetin e Papes Klementi IV (ne te gjitha botimet e Purgatorit shqip eshte shenuar gabimisht Papa Klementi II [gjerman] qe ka sunduar ne vitet 1046-1047), peshkopi i qytetit Kozence, qe ishte betuar me e larguar Manfredin nga tokat e tij, me e nxjerre jashte mbreterise, i nxorri eshtrat e Manfredit dhe i coi ne bregun tjeter te lumit Verde; – shkruhet ne shenimet e botimit shqip te Purgatorit (bot. 1962, 2006).

Perafersisht i njejti koment gjendet edhe ne Dizionario dei Papi e del Papato, me autor Alceste Santini, Rome 2000, f. 189.

184  (218) Grigori X         pape 1271 – 1276  (italian). Thirri Koncilin e Dyte te Lionit (1274-1276) i orientuar ne reformen e krishterimit dhe dhenien e perkrahjes per luftrat e kryqezatave. Ne kohen e ketij Pape ka ekzistuar Giovani Fidanza da Bagnorea (1221-1274), gjeneral i Urdherit nga viti 1256, kardinal me 1272, i njohur per anen mistike te veprave te tij, kundershtar i proceseve moderne. Permendet nga Dante tek Parajsa, Kenga XII, vargu 128

185 (219)  Inoçenti V      pape 1276 – 5 muaj (italian); për këtë papë dihet që ka qënë domenikan dhe arqipeshkop i Lionit (1272) dhe kardinal-peshkop në Osti (1273).

186 (220)  Adriani V         pape 1276-2 muaj (grek); ekziston nje varg tek Purgatori, Kenga XIX, vargu 94, qe lidhet me kete pape:

                                                       e i thashe: “O shpirt, qe je tue pjeke me vaje      91

                                                       ate qe pa te s’mund kthesh te i lumi Zot,

                                                       nderprite pak per mua t’madhen travaje

                                                       Me thuej kush qe, pse e mbani shpinen sot       94

                                                       drejt qiellit, n’qofte se gja kerkon nga i vjetri

                                                       dhe, prej nga vi i gjalle, ky shpirti jot.”

Behet fjale per kardinalin Ottobuono Fieski, kont i Lavanjes, qe me 1276 hypi ne fronin papnor nen kete emer dhe qe nderoi jete pas 38 diteve te zgjedhjes pape –thuhet ne komentin e ketij vargu.

187 (221) Johani XXI       pape 1276 – 1277  (spanjoll); permendet nga Dante per vepren ne 12 vellime te librit Summulae logicales tek Parajsa, Kenga XII, vargu     134. Ky papë pat qënë doktor, filozof, llogjist; arqipeshkop i Broges  (1272) dhe kardinal-peshkop i Fraskatit (1273) para se të zgjidhej papë. Ai bashkoi Filipin e Hardit me Alfonsin X-të të Kastilies. Thuhet se ka vdekur aksidentalisht nga rënia e një tavani

188 (222) Nikola III           pape 1277 – 1280  (roman); ketij pape Dante i ka kushtuar vargjet 31-78, tek kenga XIX e Ferrit:

                                               31    Une thashe: “Mesues, kush asht ai qe regtin

                                                            Ma keq se tjeret, nyjet tue perdredhe,

                                                            E flake ma e kuqe shputat ia thithin?”

                                               34    M’u gjegj: “Ne dac der atje poshte me t’kredhe,

                                                            Neper at brije matane, qe rri ma prire,

                                                            Ai vete per c’vuen ka gjegjen me ta dredhe”….

189 (223) Martini IV          pape 1281 – 1285  (francez); eshte papa qe Dante i ka kushtuar vargjet e meposhtme tek Purgatori, kenga XXIV, vargjet 22-24:

te shenjten Kishe nder krahe te vet e pat,     22

                                               nga Torsi qe, t’surdise me agjenim

                                               ngjala Bolsene n’vene tash ka per fat”

                                             Thuhet se bente si i deshruem mbas ngjalave te liqenit te Bolsenes, qe i hante kryesisht tue i zi ne vene. Nje kronist tregon se ne varrin e tij qene shkrue keto vargje: “Gaudent anguillae – quia mortuus jaces ille – qui quasi morte reas – excoriabat eas” (“Gezohen ngjalat, sepse ketu qendron i vdekun ai qe i ripte si te kishin qene denue me vdekje”). Papa Martini IV ishte me origjine franceze, nga Torsi (Tur) – shkruhet ne komentin e ketyre vargjeve.

190 (224) Honori IV        pape   1285 – 1287  (roman)

191 (225) Nikola IV          pape 1288 – 1292  (italian); dihet që ka qënë gjeneral i vjetër i “Vëllezërit e vegjël” (1274), peshkop i Palestrinës (1281). Ai kurorëzoi Karlin II të Anzhusë mbret të Siçilisë (1289).

192 (226) Çelestini V       pape      1294-4 muaj (italian); qëndroi si papë vetëm për katër muaj (gusht – dhjetor); qe eremit i malit Morone afër Sulmonës, themelues i eremitëve të Shën Damianit (duke i vënë çelestinët nën rregullat benediktiane). Ai qe zgjedhur në Peruz pas 27 muajsh pushim të karrikes pontifikale për shkak të luftës së partive. Karli i Anzhuve, mbreti i Siçilisë, kërkoi të përfitonte nga injoranca e tij politike, por u detyrua nga presioni i kardinal Kaetanit të abdikonte. Kaetani i zgjedhur e ruajti atë në rezidencë të fortifikuar; vdiq përpara se ta hiqnin.

193 (227) Bonifaci VIII     pape 1294 – 1303 (italian); ky eshte papa qe rrembeu nje pjese te mire te  pasurive ne Kontene e Santafiores. Emri i tij eshte i lidhur me keqqeverisjen e papeve, ku mallkimi i Dantes kerkon clirimin nga Papa simoniak qe uzurponte fronin e Shen Pjetrit me 1300, me vdekjen e Bonifacit VIII, qe do te ndodhte pas tre vjeteve; – Parasja, Kenga 9, vargu 139-142:

                                               139  Po Vatikani e Romes se ku qene

                                                             Vise te zgjedhme atje ku sot vorrohen

                                                             Ithtaret qe mbas Pjetrit deshmore mbene

                                               142  Fort shpejt prej kurvenije do t’clirohen

Ky Pape pati ne sherbim njerez me emer ne fushen e luftes kundra herezise, e cila krahasohet me nje lufte civile brenda nje qyteti (Parajsa, kenga XII, vargu 108). Dante permend dy emra (Kazal dhe Akuasparte, po aty, vargu 124) si interpretues te teksteve te shenjta, duke aluduar mbi Ubertin Casali-n nga Monferrati (1259-1338), kreu i Spirituali-ve, Par, XI, 70-72 dhe Matteo D’Acquasparta, gjeneral i Urdherit nga viti 1287 dhe kardinal mbeshtetes i politikes se Bonifacit te VIII-te.

Akoma me tej, poeti aludon per kete Pape, duke e akuzuar se ushtronte armiqesi personale ndaj tij duke e mbajtur ne ekzil, – Parajsa, Kenga XVII, vargu 51:

49   Njate qe kerkove njete do te gjesh

                                                       Mbi krye i rafte kush mendoi kesish

                                                       Atje ku Krishti shitet mbare ne mes

                                             duke e mallkuar ne Kengen e XXVII dhe duke aluduar per te ne Kengen e XXX, vargu 148; apo tek Ferri, Kenga XXVII, vargjet 85-111. Por dhe e lidh me veprimtarite politike te atyre aneve, – Purgatori, Kenga XX, vargu 70-78, 86-90.

194 (228) Benedikti XI    pape 1303 – 1304 (italian); Pat qënë gjeneral i vjetër i domenikanëve (1296), kardinal-peshkop i Ostias (1298). Ai u rilidh me Filipin e IV të Bukur duke mbajtur lidhjen vetëm me autorët e atentatit të Ananjit, G.Nogarat dhe Sci. Kolona. Ai braktisi Romën në duart e Kolonës, shkoi në Peruxha ku vdiq pa dyshim i helmuar.

195 (229) Klementi V       pape 1305 – 1314 (francez); thirri Koncilin e Vjenes  (1311-1312) ku nën presionin e mbretërve dhe gjithë këshilltarëve të vjetër  hoqi urdhërin e tempullarëve, qe sherbeu per dhenien e perkrahjes per luftrat e kryqezatave. Ky pape akuzohet per perdorimin e leje fitim-privilegje e shiteshme te Kishes per ceshtjen e faljes se mekateve kundrejt pagaseve me vlere te ndryshme te besimtareve, me ane te se ciles rifitonin statusin moral. Ekziston tek Dante, Parajsa,  Kenga XXVII, vargu 53:

                                                52   As pamja time vulosun s’ka aspak

                                                            Per leje fitimi e genjeshtare

                                                            Qe shpeshhere mue faqen ma skuqin gjak.

                                             Ky papë qe peshkop i vjetër i Bordosë, njeri i Filipit të Bukur, Po ky pape eshte pergjegjes per zhvendosjen e Selise se Shenjte ne Avinjon. Disa e lidhin kete pape me mallkimin e Dantes, tek Parasja, Kenga 9, vargu 139-142.

Ky Pape ishte guaskon dhe pati ndikuar per nderhyrjen e Arrigut ne punet e Italise duke u bere instrument i politikes franko-anzhuine. Permendet nga Dante tek Parajsa, Kenga XVII, vargu 82; tek Kenga XXX, vargu 142 dhe tek Ferri, Kenga XIX, vargjet 82-87.

196 (230) Johani XXII      pape 1316 – 1334 (francez); qe kardinal i vjetër dhe ipeshkv i Portos, qe gjithashtu papa i dytë i Avinjonit. Organizoi kurinë  në këtë qytet duke rimëkëmbur sistemin financiar. Ai ju kundërvu Luigjit të Bavierës i cili emëroi në Romë antipapën Nikolla V (1328). Dënoi herezitë shpirtërore françeskane të begardëve dhe kapuçonëve, të mjeshtër Ekhartit. Ai nxorri kundërshtarët e teologëve Marsilit prej Padovës, Zhanit të Jandunit (autorë të mbrojtjes së paqes) dhe Vilhelmit të Okam-it, grupe rrotull Luigjit të Bavierës. Emri i tij eshte i lidhur me emrat e personave qe moren lejet e fitim-privilegjeve, si papa i mesiperm, dhe qe gjendet tek Parajsa, Kenga XXVII, vargu 58:

                                                58   Prej ketij gjakut tane Guaski e Koarsini

                                                           Me pi gatiten: O e mira fillese,

                                                           C”asht ky fund tmerri ku duhet te bini!

                                             Dante e permend edhe tek Parajsa, Kenga XVII, vargu 130; Kenga XVIII, vargu 130; – si pape qe shkruante dhe anullonte ckisherime per perfitim material.

231  Nikola V (antipape)                      1328 – 1330 (italian); Antipapa Nikolla V qe françeskan shpirtëror i zgjedhur papë në Romë falë Luigjit të Bavierës kundër  Xhovanit të XXII. U nënshtrua më 1330.

197 (232) Benedikti XII   pape 1334 – 1342 (francez); per te shkruhet: cistercian, abat i vjetër i Fontfroides. Ai filloi ndërtimin e pallatit të papëve në Avinjon.

198 (233) Klementi VI                pape   1342 – 1352 (francez)

199 (234) Inoçenti VI      pape 1352 – 1362 (francez); çoi deri në fund doktrinat e Inoçentit të III-të mbi supremacinë pontifikale. Ai kryesisht qëndroi jashtë Romës, sidomos në Lion ku ribashkoi këshillin e XIII ekumenik (1245) që u përkrah nga Frederiku II. Ai luftoi Konradin e IV, të cilit i kundërvuri Vilhelmin e Hollandës, dhe kundër Manfredit, bastard i Frederikut të II dhe mbretit të Siçilisë.

  • (235) Urbani V pape 1361 – 1370 (francez)

201 (236)  Grigori XI                   pape    1370 – 1378    (francez)

202 (237) Urbani VI          pape 1378 – 1389 (italian); qe arqipeshkvi plak i Barit (1377), qe papa i parë i zgjedhur në Romë pas kthimit nga Avinjoni. Ai u bë i urryer nga kardinalët që ishin më shumë francez. Këta të fundit zgjodhën atëhere Klementin e VII-të me të cilin fillon përçarja e madhe e Perëndimit.

238  Klementi VII (antipape)       1378 – 1394; u zgjodh në këtë post prej kardinalëve që nuk ishin dakort me papën Urbani VI. Ai zgjodhi kurinë e Avinjonit dhe mori mirënjohjen e gjithë Francës, Skocisë, Sevojës, Austrisë dhe pastaj të Aragonës dhe Nevarës.

203 (239) Bonifaci IX       pape 1389 – 1404 (napolitan); mori masa financiare të jashtëzakonshme për të fshehur defiçitin e ekzistencës të papëve përkrahës në Avinjon.

240 Benedikti XIII (antipape)    1394 – 1423 (spanjoll); u zgjodh për të zëvëndësuar antipapën e Avinjonit Klementi VII. Refuzoi të abdikojë me gjithë premtimin e tij, i rezistoi presionit francez (i tërhequr në Francë jashtë bindjes së tij 1398-1403, pastaj 1408), në tratativat e ribashkimit të Gregorit XII dhe pas rrëzimit nga fuqia prej Koncilit të Pizës (1409) dhe të Kozencës (1417). Ai është arratisur prej Avinjonit më 1409 dhe ishte strehuar në fortesën e Peniskolës ku drejtonte një kuri prej tre kardinalësh.

204 (241)  Inoçenti VII     pape 1404 – 1406 (italian); ka qënë në këtë post në epokën e madhe të përçarjes së Perëndimit.

Analiza kohore e ketij segmenti kohor (1198-1406), me kete permbajtje, tregon se nga 32 Pape dhe 3 antipape, Dante ne vepren e tij ka konsideruar me veprimtari te nje morali negative vetem pese prej tyre, pa qene asnjeri prej tyre antipape, si me poshte:

183 (217)  Klementi IV   pape   1265 – 1268 (francez)

188 (222)  Nikola III         pape   1277 – 1280 (roman)

193 (227)  Bonifaci VIII  pape   1294 – 1303 (italian)

195 (229)  Klementi V    pape   1305 – 1314 (francez)

196 (230)  Johani XXII   pape   1316 – 1334 (francez)

Dmth periudha 1265-1334 (qe perkon me jeten e vete Dantes) perben te gjithe ate qe nuk u ka pelqyer “filozofeve” dhe “analisteve te Historise” ketu ne Shqiperi duke e akuzuar Danten si kritizer te Selise se Shenjte. Ata nuk kane se si ta dine qe kjo periudhe kohore ndodhet pothuajse jashte kohes se konfrontimeve politike ne brendesi te Selise se Shenjte, ne dishezen e saj te plote duke u ndodhur ne qender te konfliktit midis Historise dhe Juridiksionit Politik nga pikepamja teorike. Tre jane periudhat konfrontuese politike ne brendesi te Selise se Shenjte: 270-320, 530-1365, 1430-1630 (fig. 3, ku jane dy grafike: njeri ligjor e tjetri historik, te cilet jane te ndertuar mbi bazen e numrit te papeve brenda nje shekulli); te cilat jane te lidhura kryesisht me anomalite papnore qe pranon vete Selia e Shenjte, behet fjale per periudhen kohore te viteve 42 – 2000 Pas Krishtit:

1-Pushtet shume papesh ne te njejten kohe (22 raste ne intervalet kohore 217-235, 355-367, 418-419, 498, 501-505, 530, 687, 767-769, 844, 855, 903-904, 964-965, 974, 984-985, 1012, 1058-1059, 1061-1072, 1080, 1084-1102, 1105-1111, 1118-1121, 1130-1138, 1159-1180, 1328-1330, 1378-1429, 1439-1449.

2-Antipapet (39 raste)

3-Perseritje te titujve papnore (15 raste)

4-Pape te hequr perpara vdekjes (njezet te tille, prej te cileve 12 antipape. Nuk jane marre parasysh pape te hequr para vdekjes, por qe kane vdekur po ate vit kalendarik)

5-Boshlleqe kohore pa sundim pontifikal (tete te tilla: 64-67 [ky rast eshte e dyshimte, pasi papa Pjetri i I-re konsiderohet si pape per periudhen 30-67, sipas Claudio Rendina, I Papi, dhe jo sipas dyshimeve interpretuese ne Annuario Pontificio, 2001; enciklopedise Maximus, 1994; Alcesto Santini, “Dizionario dei Papi e del Papato”, 2000 per vitet 42-64 ose 67], 304-308, 638-640, 1241-1243, 1268-1271, 1292-1294, 1314-1316, 1415-1417). Pretendimi, sikur Selia Episkopale e Romes ka mbetur bosh ne vitin 590 (Karl Grimberg, Historia Boterore dhe qyteterimi, vol. 4, f. 14), rezulton te mos jete e sakte. Ishte koha kur nderroi jete papa i 63, Pelagio II (579-590), dhe  pushtetin papal e mori papa i 64: Grigori I (590-604).

6-Pape te vendosur, te hequr dhe rivendosur ne kete post (nje rast, Benedeto IX).Ky papë është i vetmi papë në historinë e Selisë së Shenjtë që ka qënë tri herë në këtë post (1032-1044/ i 145-ti pape (164), 52 ditë nga 10 mars – deri 1 maj të 1045-sës/ i 147-ti pape (166) dhe 10 muaj gjatë intervalit kohor tetor 1047- korrik 1048/ i 150-ti pape (169); ne kllapa eshte seria papale sipas shumes totale, qe do te thote se ne qofte se Papa Françesku I eshte i 266 pape ne Seline e Shenjte sipas asaj qe pranohet: Claudio Rendina, “I Papi Storia e segreti”, 2015, f. 752; ne realitetin historik ai eshte i 308 pape). Fëmijë i çthurur, u zgjodh papë për 12 vjet. U dëbua nga Silvestri III në dobi të këtij të fundit. U vendos me forcë, por abdikoi kundrejt parave në favor të Gregorit VI, që erdhi pas vdekjes së Klementit të II-të, nga i cili përfitoi Damasi II-të. Një këshill në Romë (1046) vendosi rivënien e tij në kolltukun papal. Ai figuron tri herë në listat pontifikale (sipas Annuario Pontificio, per l’anno 2001).

7-Pape qe nuk sunduan as nje vit kalendarik (26 pape dhe 1 antipape).

8-Pape qe sunduan brenda nje viti kalendarik (30 pape dhe 7 antipape).

Keto dy anomalite e fundit kane nje te vecante: jane te lidhur midis tyre ne planin historik kohor, por edhe me anomalite e tjera.

A nuk tregojne te gjitha keto se konfrontimi ideor midis Dante Alighierit dhe Selise se Shenjte eshte imagjinar? Jo vetem si fakt, por dhe si mundesi, pasi nuk ka gjasa qe te kishte njeri te merrte ne analize kritike historine e Selise se Shenjte dhe ta paraqiste ate ne publik per ate kohe jo si revolte kolektive, por as si pergatitje individuale (ajo mezi eshte bere vetem ne shek. e XX-te per efekt te zhvillimit te mendimit filozofik sipas kontinumit kohor-hapsinor). Epoka danteske (1200-1400), nga pikepamja kohore, eshte fundi i “perleshjeve” politike ne Seline e Shenjte dhe lindja e politikave europiane; eshte fshehja e realitetit historik dhe dalja ne drite e mashtrimit politik, qe vazhdon mirefilli prej asaj kohe edhe sot ne te njejtat forma dhe metoda (ne keto dy pikat e fundit qendron reaksioni i vertete kundra institucioneve fetare).

Kam vendosur edhe kombesite e papeve, pasi per kete periudhe kohore konfrontimi ne brendesi te Selise se Shenjte midis Kishes se Avinjonit dhe Kishes se Romes eshte i huazuar qe nga koha e Karlit te Madh me ndikim vendimtar ne ndarjen e Kishes se Krishtere me 1054 ne Kishe Katolike  dhe  Kishe Ortodokse (ishte koha  e  papes  frances Leoni IX (1049-1054). Kjo ndarje nuk ka te beje aspak ne menyre te drejteperdrejte me politike e Kishes se Krishtere ndaj Lindjes Europiane, as me politiken e shteteve europiane kundra Selise se Shenjte dhe me as nje lloj politike jashte saj (kam parasysh librat: Tomazh Mastnak, Paqja kryqtare, Tirane 2012; Jacqyes Le Goff, Mesjeta, ne zanafillen e identitetit europian, Roma 1996; Andrew Baruch Wachtel, Ballkani ne historine boterore, Tirane 2012), por me tendencen e Kishes se Avinjonit per te dobesuar ndikimin e Kishes se Romes mbi kete pjese te Europes te trasheguar qe nga epoka Perandorake Romake. Pra ndarja e Kishes se Krishtere ne dy pjese (Katolike dhe Ortodokse) duhet konsideruar nje ndarje politike brenda botes institucionale fetare (midis Kishes se  Avinjonit  dhe  Kishes  se  Romes)  dhe  jo  produkt  i  politikes  laike.  Ngjarjet e mevonshem

 

fig. 3

(ky material eshte marre nga: Annuario Pontificio, per l’anno 2001, Citta del Vaticano 2001; Alceste Santini, Dizionario dei Papi e del Papato, Rome 2000; Agostino Saba, Storia dei Papi (volume primo), Torino 1936; Eamon Duffy, La grande storia dei Papi, 2011; Claudio Rendina, “I Papi Storia e segreti”, 2015; nga kapitulli Dante Alighieri, jeta, ne vepren e Ernest Koliqit (1903-1975), me autor Eugenio Donadoni-t (1870-1924): Poetet e medhej t’Italise, Tirane 1932; nga “Komedia Hyjnore” e Dantes; duke i krahasuar me enciklopedite franceze Nouveau Petit Larousse-1970, Le Petit Robert 2-1982, 1984 dhe Fjalorin Enciklopedik italian, Maximus-1994. Por ne librin e Eamon Duffy: La grande storia dei Papi, f. 456, papa  Inocenti III konsiderohet i 173 pape per aresyen e fillimit te serise papale me emrin e papes Lini I-re (67-79) dhe jo Pjetri I-re (42-64), f.451; plus kesaj, autori i mesiperm, e ka konsideruar papen Stefani II dhe te III nje pape te vetem dhe Benedeto IX vetem nje here pape, kur ai ka qene ne kete post tri here, keshtu qe i bie qe papa Inocenti III te konsiderohet i 176 pape, sic pranohen nga Annuario Pontificio-2001, Claudio Rendina, “I Papi Storia e segreti”-2015 dhe enciklopedite qe une kam marre per baze ne studimin mbi Tjetersimin e historise, Vell. 2: Feja dhe Intelektualet – kjo fjalë ka kuptim në funksion të atyre shqiptarë, pasi ndryshe mund të quhet dhe “Kritika e  “Ateizmit shkencor” shqiptar”; fshehja e aktit me te pare civilizues te Races Njerezore ne Toke dhe menyra se si i zberthen Materializmi filozofik Idete Fetare).

treguan se kjo ndarje nuk ndikoi negativisht mbi Romen dhe Kishen e saj, por dobesoi politikat e aplikuara mbi Ballkan duke i krijuar lehtesira Perandorise Otomane  dhe botes sllave per te shtrire politiken e saj mbi gadishull (ketu e ka burimin perbashkimi i politikes serbe me ate otomane pergjate shek XV-XVI qe coi ne pushtimin serb per here te pare te Kosoves. Pasoja e pare e atij pushtimi ka qene cvendosja e popullates autoktone te Dardanise ilire drejt jugut, ku formuan Mirditen e Shqiperise, dhe cvendosjen e popullatave autoktone me banim ne Slloveni, Kroaci, Bosnje, Serbi drejt tokave te lena bosh ne Kosove dhe Epir, pas largimit te arberesheve drejt gadishullit Apenin dhe veriut te Adriatikut pas vdekjes se Gjergj Kastriotit – 1468).

Duke perjashtuar rolin e Papatit ne jeten politike te Gadishullit Apenin (per te cilen ben fjale “Komedia Hyjnore”, sidomos “Purgatori”) politika maksimale e Selise se Shenjte duket me kryqezatat kundra Lindjes se Aferme dhe vendeve heretike europiane, pasi “fale ketyre luftrave Kisha e krishtere e shmangu Europen perendimore prej erresires dhe shtypjes se integralizmave fetare” (Jacqyes Le Goff, Mesjeta ne zanafillat e identitetit europian, Laterza, Roma 1996, f. 21). Por kur vjen puna per te analizuar rolin e kryqezatave historianet pranojne se ato e modeluan zhvillimin e pushtetit publik ne Perendim duke luajtur rol vendimtar edhe ne modelimin e rendit politik perendimor, ato kane luajtur nje rol vendimtar ne konstituimin e monarkise se papes. Me fillimin e Luftrave te Kryqezatave, papati me sukses e mori kontrollim mbi paqen dhe luften ne boten e krishtere dhe me kete e mori edhe monarkine boterore (Tomazh Mastnak, Paqja kryqtare,  Krishterimi,  bota muslimane  dhe  rendi  politik perendimor; Shkup, Prishtine, Tirane 2012; f. 238-239), por duke anashkaluar thelbin me te rendesishem te historise se atyre viteve ne Europen Perendimore: paaftesine e shoqerise europiane per te prodhuar politikane progresiste dhe te afte per te drejtuar popujt europiane sipas modelit romak, gje qe e kompesoi Kisha. Akoma me tej, paaftesine e shoqerise europiane per te prodhuar filozofe, dijetare te afte t’i benin oponencon politikes se zbatuar, qe perseri u kompesua nga intelektuali me baze fetare. Pikerisht raporti midis dijes historike qe dispononte intelektuali me baze fetare dhe padijes kriminale te intelektualit laik perben panoramen e perleshjeve heretike pergjate feudalizmit mesjetar ne Europen Perendimore. Pikerisht kjo ka ndodhur edhe ne Shqiperi pas 1945, duke vazhduar akoma edhe sot.

Per periudhen qe po analizojme kjo veprimtari ka kete permbajtje statistikore:

Kryqëzata e katërt (1202-1204) u vendos nga papa Inoçenti III, pasi Papa dhe ushtria e predikuesve popullore qene nxitesit e vertete te saj. Ndërmerret dhe udhëhiqet nga Bonifaci I ose i III ( – 1207) kryetari i mbretërisë Latine dhe Boudouini I nga Flandra (1171-1206) që në vitet e kryqëzatës qe perandori latin i Orientit. Kryqëzata e IV filloi me pushtimin e qytetit Zadar (Zara) në bregdetin dalmat i cili ishte bërë rival i rrezikshëm i Venedikut në Adriatik. Ky i fundit mori përsipër transportin e kryqtarëve në Jeruzalem, por ajo u drejtua më 1203 në Kostandinopojë të cilën e pushtoi, më 1204 duke krijuar perandorinë Latine, e cila u quajt kështu për ta dalluar nga ajo bizantine (Histori e mesjetës, vëll. I, f. 171). Nje historian pretendon se “Ne fakt, kryqezata e katert qe me shume se nje prove e politikes tregtare te perfunduar nga Venecia, republika e fuqishme e tregtareve qe shtrihej ne lagunen e Veriut te grykederdhjes se lumit Po” (Karl Grimberg, Historia boterore dhe qyteterimi, vell. 4, f. 230).

Pas kësaj kryqtarët hoqën dorë nga fushata e Egjiptit duke i dhënë fund edhe kësaj kryqëzate. Por kjo kryqezate ka pasur nje rendesi te jashtezakonshme per popullaten autoktone te gadishullit ballkanik, arberesheve te Epirit, pasi shume sundues politike te kesaj popullate (permend me radhe: Dukagjinet, Kastriotet, Topiajt, Muzakajt, Arianitet, etj), ne vazhdim, kane qene mbeturina pikerisht te kesaj kryqezate, cka nenkupton qe gjeneza e larget e tyre nuk eshte autoktone dhe ato krijojne nje pamje te genjeshtert ne zhvillimit e popullates autoktone te gadishullit.

Kryqëzata e pestë (1217-1221) u parapri me nisjen, më 1212, të 30 000 (tridhjetë mijë; – sipas Karl Grimberg…v. 4, f. 232, 20000) fëmijëve nga Marseja për në Palestinë me idenë për të filluar kryqëzatën e fëmijëve. Më 1215 Inoçenti III organizoi këtë kryqëzatë, por gjate predikimit ai nderroi jete me 2016, keshtu qe kryqezata kryhet nga Jean de Brienne (1144-1237), mbret i Jeruzalemit dhe perandor Latin i Orientit, si dhe nga mbreti i Hungarisë, Andrea II (1175-1235), të cilët më 1217 marrin rrugën drejt Egjiptit duke kryer inkursione kundra muslimanëve saraçenë. Merrnin pjesë mijëra të rinj gjermanë dhe francezë, shumica e të cilëve vdiqën nga lodhja në Tokën e Shenjtë.

Kryqëzata e gjashtë (1228-1229) frymëzohet dhe kryhet nga Perandori gjerman Frederiku i II-të (1194-1250) kundra vëndeve muslimane në bashkëpunim me sulltanin e Egjiptit për marrjen e Jeruzalemit, Betlehemit dhe Nazaretit. Duke cliruar Qytetin e Shenjte Frederiku II-te kurorezohet mbret i Jeuzalemit ne kishen e Varrit te Shenjte (Karl Grimberg…, f. 244).

Me rënien e Jeruzalemit (1244) dhe shkatërrimin e ushtrisë franceze nga sulltani i Egjiptit, u ndërmor kryqëzata e shtatë (1248-1254) më e gjata nga të gjitha. Udhëhiqet nga mbreti i Francës, Luigji IX (1214-1270), i cili çliron Palestinën nga sundimi egjiptian, rrethon qytetin bregdetar egjiptian Damiette të cilin e abandonon duke riçliruar përsëri Palestinën (1250-1254) dhe për të gjithë këto merita në lëmin ushtarak fiton titullin shënjt.

Kryqëzata e tetë (1270) udhëhiqet përsëri nga Luigji IX, por tërhiqet në Tunizi me vdekjen e tij. “Njëzet e një vjet pas kryqëzatës së tetë ra zotërimi i fundit kryqëtar, qyteti i Akrës (1291). Kryqtarëve nuk u erdhi asnjë ndihmë nga perëndimi” (Histori e mesjetës, vëll. I, f. 173), megjithëatë pati një organizim të kryqëzatës së nëntë (1291) për çlirimin e Akrës, por duke mos arritur ta çlirojë dot.

Te nente kryqezatat, pervec pasojave qe lane ne rruget nga kaluan, “ato ndaluan perparimin musliman, ashtu sic e kishte ndaluar ate me perpara Karl Marteli dhe perandoret izoriene. Sulmi i turqve kunder Europes u shty per dy shekuj” (Karl Grimberg, Historia Boterore dhe Qyteterimi, vell. 4, 2004, f. 267).

Midis kryqëzatës së katërt (1208) dhe në fund të kryqëzatës së pestë (1221) Papati pati marrë dy kryqëzata te tjera kundër vëndeve heretike siç  ishte rasti i krahinës së Albigezeve në Francën Jugore, te quajtur keshtu nga Albi, qytet i Midise, qe ishte qendra e rrezatimit te herezise. Konflikti pati filluar nga vrasja e legatit papal Pierr Kalatenau (janar 1208) pas të cilit papa Inoçenti III thirri kryqëzatën e parë kundra ketij vendi. Kjo kryqëzatë u drejtua nga Simon Mantfort e cila degjeneroi në një masakër kundra vëndasve. Lufta u karakterizua nga plaçkitjet e Beziersit (qershor 1209), intervecioni i Pierrit II të Aragonës në favor të rrjetit të tij langlodian deri sa vdiq në betejën e Maretit (1213). Më 1221 kundra kësaj krahine merret kryqëzata e dytë që dallohet për intervecionin e Luigjit të VIII-të (1226) dhe traktati i Parisit (1229) që i jepte kurorës tokat që i kishte Monfordi. Megjithëatë rezistenca vazhdoi dhe Montseguri nuk ra veçse më 1244 dhe kishat katare u veçuan në Languedoc pas 1250 (sipas Le Petit Robert 2-1982, 1984; diku pretendohet se ky veprim u krye ne fund te atij shekulli, Jacqyes Le Goff, Mesjeta ne zanafillat e identitetit europian, Laterza, Roma 1996, f. 21).

Periudha ne fjale (1200-1400) ndodhet brenda periudhes se reformave papale, vendosjes se monarkise papale dhe kulmit te forces politike te papatit (1000-1447; – Eamon Duffy, La grande storia dei papi (Santi, peccatori, vicari di Cristo), f. 139-212). Keshtu qe eshte e pamundur te kete pasur konfrontim teorik apo botekuptimor midis individit dhe Kishes, sidomos ne fushen e mendimit letrar. Kjo do te thote qe “Komedia Hyjnore” e Dante Alighierit nuk e atakon Kishen dhe Fene ne asnje rast, por kjo eshte nje shpikje e atyre qe e kane shkruar ne Wikipedia dhe jam i bindur qe i takojne shkolles shqiptare (bolshevike). Nga ana tjeter pranohet se “argumenti me i zeshem ne favor te sundimit universal te shekullit XIV vjen nga pena e Dante Aligerit…Por, Dante e zhvilloi konceptin e vet per pushtetin laik, ne vecanti te mbreterise, pamvaresisht “luftes pamfletiste mes kishes dhe shtetit” kah fundi i shekullit XIII dhe fillimi i shekullit XIV” (Tomazh Mastnak, Paqja kryqtare, Krishterimi, bota muslimane dhe rendi politik perendimor, Tirane 2012, f.481; nenvizimi dhe me bold i imi, GH). Ne thelb te problemit kjo perben peten me te pare te lakrorit qe duam te zbulojme, pasi problemi “Dante Alighieri” perben pasojen dhe jo shkakun e kerkuar.

c – Eshte e vertete qe mendimi letrar italian (po te pranojme qe nocioni Itali fillon qe ne shek. e VIII ne saje te politikes se Karlit te Madh (742–814) te Frances) fillon ne menyre te rastesishme (per kete shih fig. 8 –grafikun e mendimit letrar italian) me epoken danteske, por jo me Dante Alighierin, brenda periudhes 1200-1400 (ketu duhet pare aresyeja perse gjuha italiane pranohet e lindur pikerisht ne kete kohe dhe jo qe ne shek. e VIII kur kemi termin Itali dhe ekziston, pak me vone, nje shkrimtar lombard, Liutprand (920-972), autor i disa kronikave: “Rruga e Otonit te Madh, Relacionet e nje ambasade ne Kostandinopoje, Antapodosis; – marre nga Le Petit Robert 2, 1984, f. 1076), si me poshte:

Brunetto Latini                       shkrimtar             1220–1294 nga Firence

Guido Guinizelli                          poet                1230/1240–1276 nga Bolonja

Jakopo Lentini                             poet                shek. XIII; sicilian. Noter dhe funksionar i                                                                                                     Frederikut II. Themelues i shkolles poetike                                                                                                  siciliane, kompozoi kenge dhe soneta

Gianni Alfani                               poet                shek. XIII       fiorentin

Rusticiano da Pisa                              shkrimtar             shek. XIII

Guittone d’Arezzo                          poet                1235–1294 nga Arezzo

Jakopone da Todi                                   poet                1236–1306; me 1278 hyri nen urdherin                                                                                                                                   franceskan si frat laik ne kohen e                                                                                                                  Papes Nikola III.

Guido Kavalkanti                        poet                1250–1300 nga Firence

Chiaro Davanzati                                    poet                1260–1303 nga Firence, autor i 160 poezive,                                                                                                                        soneteve e kengeve.

Cecco Angiolieri                          poet                1260–1311/1313 nga Siena; shkroi kenge dhe                                                                                                                             soneta

Dante Alighieri                            poet               1265–1321 ; studioi gramatike dhe retorike; ne                                                                                                 vepren e tij mbeshteti levizjen lajciste si nje                                                                                                                                                                                  forme  ideale te qeverisjes. Ai  zhvilloi idete e                                                                                       tij  politike me tej ne formen e nje      studimi ne

nje  nje plan tjeter (te gjitha keto nuk  merren                       parasysh ketu ne Shqiperi).

Cino i Pistojes                         jurist – poet          1270–1336/1337 nga Pistoja

Dino Frescobaldi                         poet                1271–1316 nga Firence

Jakopo della Lana                         gramaticien           1290–1365; shkroi komentet, sipas menyres                                                                                               vulgare, te “Komedise Hyjnore”.

Lapo Gianni                                 poet                1298–1321 nga Firence, mik i Dantes dhe i                                                                                                    Kavalkantit.

Folgore da San Gimignano                         poet                fillimi shek. XIV

Francesko Petrarka            poet-humanist      1304–1374

Xhovani Bokacio                      shkrimtar          1310/1313–1375

Franko Sacchetti                      shkrimtar          1330–1400

(pra, ne menyre empirike, perpara Dantes kemi te pakten dhjete (10) shkrimtare dhe poete qe jane te lidhur midis tyre dhe quhen italiane [mbi c’baze quhen te tille? Duhet te jesh miop  dhe manipulator i FAKTIT te mos kuptosh qe gjuha italiane ka qene e lindur me kohe perpara Dantes], dhe jo latine apo romak, dhe shtet italian nuk ka. Ne do ta shohim ne vazhdim se ky FAKT nuk merret parasysh ketu ne Shqiperi dhe spekullimet kane mbuluar boten danteske per te vene ne dukje ngjarje, qe nuk kane ndodhur dhe nuk mund te ndodhnin, vetem per nje aresye: te poshterohej Kisha Katolike ne syte e opinionit nderkombetar per te justifikuar ekzistencen e vetvetes. Te pakten tek Jean-Paul Sartre, Ekzistencializmi eshte humanizem, 1997, f. 15, e gjej fare hapur kete praktike).

Midis ketyre poeteve dallohet njeri prej tyre, qe perben dhe nje te fshehte, qofte per aktet me te para te mendimit letrar italian, qofte per rolin e institucioneve fetare ne historine e Njerezimit, qofte dhe per vete historine e Italise te asaj kohe. Fjala behet per  poetin Jakopone da Todi (1236–1306), i cili me 1278 hyri nen urdherin franceskan si frat laik ne kohen e Papes Nikola III, aderoi ne urdherin shpirteror e qe ishte jo miqesor me Papen Bonifaci VIII. Mbas marrjes se qendres se rebeleve ne Palestrine, Papa nuk komunikoi mё me tё, e hoqi nga Urdheri dhe e burgosi. Vazhdoi t’i drejtohet me shkrime te ashpra e te idhta ne vargje duke i kerkuar t’i anullohej largimi. Fitoi lirine me 1303 prej Papes Benediktit XI. Ne veprat e mepastajme te tij u kthye ne dashurine per Zotin e urrejtjen per njerezit, qe i pa te mbushur me mekate. Tensioni i shprehur prishet vetem kur poeti arrin te objektivizoje temat e vjetra ne imazhe, si ne “Piana della Madonna” dhe ne “Stabat mater”. Vargjet e Jakopones, larg nga shprehjet popullore, vendosen ne veprat kult (ky material eshte marre fillimisht me 1975 nga enciklopedite franceze Nouveau Petit Larousse-1970, me 1984 nga Le Petit Robert 2-1982 dhe pastaj eshte krahasuar me Dizionario Enciclopedico Maximus – 1994, me 2005).

Te pakten ky rast tregon se bota laike ne Italine e asaj kohe, e ka nje fillim te lidhur me Klerin Katolik jo si nje paralele njerezore, por si produkt nga vetevetja me domethenie pertej institucionit fetar. Cila eshte kjo domethenie? Ne qofte se do te pranojme ekzistencen e epokes danteske ne brendesi te zhvillimit te shoqerise italiane, duhet te pranojme pikesepari dhe lindjen e botes laike si thelbin e epokes ne fjale. Por kjo do te thote se epoka danteske eshte produkti i vete institucionit fetar dhe jo e kunderta e vet. Si duhet kuptuar kjo? Kemi te bejme me nje analogji me menyren se si lind fraksioni materialist i filozofise ne historine e Njerezimit dhe ne historine e mendimit filozofik. Shkolla shqiptare e epokes enveriste u ka mesuar shqiptareve se materializmi filozofik (me permasa te dyshimte) eshte i kundert me filozofine idealiste edhe pse kohedinamika e materializmit filozofik ane e kend Globit nuk eshte unike dhe e vetme. E verteta eshte qe idealizmi filozofik e ka shoqeruar Njerezimin per gjithe kohen dhe ne te gjithe siperfaqen e Globit te ekzistences se vet, kur materializmi eshte cfaqur ne kohera te ndryshme dhe vende te ndryshme pa u unifikuar dot duke tentuar te zgjidhe problemet shoqerore te cfaqura, asnjehere deri ne fund (kjo eshte aresyeja perse nuk ka kunderti thelbesore midis idealizmit dhe materializmit). Keshtu qe koha e materializmit filozofik eshte ne te njejten kohe dhe koha e idealizmit filozofik, kur e kunderta nuk ka gjasa qe te jete e vertete. Kjo do te thote qe materializmi filozofik eshte produkt e vete dinamikes se idealizmit filozofik duke pasur karakter pjesor qofte ne kohe e qofte ne permbajtje. A nuk do te thote kjo se idealizmi jeton pa materializmin, por materializmi nuk jeton dot pa idealizmin? A nuk do te thote kjo se ligji dialektik mbi depertimin reciprok te te kundertave gjen zbatim edhe ne Shoqerine Njerezore?

Per te kuptuar permbajtjen e procesit qe ka cuar ne lindjen e epokes danteske sherben analiza e rolit te Institucioneve Fetare ne Historine e Njerezimit. Tentativa per ta paraqitur kete rol si inekzistent eshte mohim i hapur i materialimit filozofik, historise reale te Njerezimit dhe i paaftesise se filozofit per te projektuar te ardhmen e Njerezimit (ne kete pike analiza kohore e suprimon analizen teorike te problemit nga pikepamja hapsinore duke i treguar lexuesit se faktori i ekzistences eshte me i rendesishem se ajo qe u pelqen politikaneve). Ishte koha ku selia e pergjithshme e levizjes reformatore u transferua ne Rome, pas 1045, prej nga filloi reforma e Kishes (Roberto S. Lopez, “Lindja e Europes, historia e epokes mesjetare”, 2012, f. 164-166).

2-Roli i Institucioneve Fetare ne Historine e Njerezimit

                 (shek 15 Pa. Kri. – shek 15 Pas Kri.)

Ajo qe ndodh me te vertete nuk mund te anashkalohet si inekzistente. Kjo me pat detyruar para do kohe ta trajtoja problemin ne planin filozofik duke mos i dhene rendesi thellesise se problemit nga pikepamja aplikative (per kete shih tek faqja www.genchoti.com artikullin: 73 – Roli i Institucioneve fetare ne Historine e Njerezimit, 22.11.2013.). Te pakten epoka danteske e kerkon medoemos zberthimin e ketij roli per te peshuar sakte rolin e Dantes ne kete histori, qe, ne fund te fundit, ka qene i varur kryekeput nga Kisha Katolike e Romes dhe jo e kunderta.

Ajo qe nuk eshte thene kurre ne historine e shqiptareve, per aresye qe tashme dihen fshehtesisht (shqiptaret akoma nuk e kane marre vesh te verteten mbi thelbin e eleminimit te Baballareve Katolike te Kombit Shqiptare pergjate shekullit te XX-te), nuk eshte zbuluar akoma, por te habit heshtja dhe manipulimi i fakteve historike ne menyre flagrante nga ana e filozofeve te shek. te XX-te (ne kete rast kam parasysh librin e Bertrand Rusell (1872-1970): Perse nuk jam i krishtere; -nuk marr persiper te dyshoj per saktesine e perkthimit, pasi deduksioni i lindjes se ideve fetare nga frika eshte produkt i shkolles bolshevike). Nuk ka asnje mundesi per progresin e mendimit filozofik boteror pa zberthimin e sakte te procesit te lindjes se Fese ne Historine e Njerezimit dhe rrugeekzistencen e saj ne procesin kohor te zhvillimit te tij. Lidhja e Fese me Njerezimin eshte lidhja me e vjeter qe ekziston midis Natyres Njerezore dhe produktit te saj, te pakten ky eshte fakti me i njojtur ne Histori. Tentativa per ta paraqitur epoken fillimnjerezore te pa lidhur me idete fetare eshte antihistorizem dhe fillimi i mashtrimit politik te popullit (vetem fakti qe Feja ka mijera e mijera vjet qe ekziston e kerkon nje respekt me normal dhe konkret per te; dalja kundra saj eshte dalja kunder Natyres dhe Njerezimit). Lidhja e Njeriut me Fene nuk duhet konsideruar proces shoqeror, por Natyror; dhe ne kete pike fillon studimi i veprimtarise shoqerore te Njerezimit sipas asaj qe konsiderohet me emrin Shkence.

Se cfare realizuan institucionet fetare ne Historine e Njerezimit nuk eshte aspak e veshtire te zbulohet, por une dua te ve ne dukje fillimisht vetem dy fakte, qe kane qene vendimtare ne zhvillimin e jetes ketu ne Shqiperi pas 1945, por dhe ne manipulimin e teorise se filozofise dhe historise duke i keqarsimuar shqiptaret ne ekstrem (te pakten studentet e deges filozofi mbartin mbi vete mashtrimin e madh qe u eshte bere shqiptareve ne emer te “materializmit” filozofik; nuk e di se sa te afte jane ata sot per te mbrojtur dinjitetin profesional personal dhe te pedagogeve te tyre; nuk mund t’i akuzosh ne menyre te drejtperdrejte dhe fajtore):

1 – Si e kane  percaktuar lindjen e  fese dhe te priftit ne planin historik te Njerezimit studiuesit shqiptare te epokes enveriste (hollesisht per kete teme kam shkruar ne Pjesa e pare, vell i II-te i  Tjetersimi i Historise…: Feja dhe intelektualët [fshehja e aktit me te pare civilizues te Races Njerezore ne Toke dhe menyra se si i zberthen Materializmi filozofik idete fetare], por edhe ne artikullin: Ateizem shkencor apo antishkence shqiptare? – publikuar ne gazeten “55”, dt. 3,4 qershor 2008 dhe ne adresat albanovaonline.info dhe genchoti.com).

2 – Cfare ka realizuar Bashkesia e Prifterinjve Katolike ne Shqiperi pergjate gjithe kohes se ekzistences se tyre (1199-1945) dhe cfare nuk realizuan shqiptaret pergjate gjithe kohes se mos ekzistences se Prifterinjve Katolike (1945-1991). Ajo qe u be historikisht per 750 vjet u shperbe ne menyre kriminale per vetem 46 vjet. Ketu e ka burimin vertetimi i formules: shqiptaret e sotem jane me te keqinj se baballaret e tyre dhe shume-shume me te keqinj se gjysherit e tyre biologjiko-historik. Ne kete menyre kam rast t’u tregoj bashkeatdhetareve te mij se si i kane mashtruar pergjate studimeve ne shkollat e mesme dhe universitare, ku qendron baza metodike dhe praktike e titujve shkencore ne Shqiperi, por dhe aresyeja kryesore e keqarsimimit te tyre metodik e botekuptimor.

Kur flitej per aktet e lindjes se fese ne ambientet shkollore, akademike, politike apo partiake shqiptaret nuk e paten marre vesh kurre se ky ka qene nje problem i pazgjidhur nga shkencat shoqerore dhe filozofia boterore akoma edhe sot. Brënda tetë (8) vjetëve (1981 – 1989) në Shqipëri janë botuar gjashtë  (6) punime të ndryshme nga studiuesit tanë (ta kapaciteteve me te larta filozofike qe konsideroheshin) ku preket edhe problemi i lindjes së fesë dhe asnjëra nuk është njësoj me tjetrën, por përsa i përket largësisë me materializmin filozofik duhet të themi se në këtë pikë ato përputhen plotësisht. Dhe ç’është më e bukura kundërtia midis këtyre pikëpamjeve nuk ka ndjekur rrugën kohore të mohimit dialektik sipas kategorisë sasi-cilësi. Mohimi i një pikëpamjeje të dhënë është bërë përpara se të lindëte ajo, siç qe rasti i pikëpamjes të shprehur tek libri “Ateizmi shkencor” (botuar më 1982) dhe hedhur poshtë që një vit më përpara tek “Materializmi historik” (botuar më 1981). Kjo na ka detyruar që të mos e fillojmë analizën e këtyre studiuesve sipas rendit kronologjik të botimit. Autoret dhe librat e meposhtem perbejne teresine e dijeve shqiptare ne fushen e fese edhe pse kjo dije nuk u ka sherbyer shqiptareve ne asnje aspekt te jetes se tyre, duke perjashtuar ndjenjen e urrejtjes per mireberesit e shqiptare per afro 1000 vjet pa nderprere, qe ata e fituan ne saje te enverizmit politiko-shkollor.

1-Kristaq Angjeli, Materializmi historik, kapitulli XX, f.470, Tirane 1981

2-Hulusi Hako, Ateizmi shkencor, f. 31,32,35, Tirane 1982

3-Alfred Uçi, Çështje teorike të estetikës, f. 18-19, Tirane 1986; Estetika, vëll. 3, f. 256-257, Tirane 1989

4-Fatos Tarifa, Filozofë materialistë të lashtësisë, f. 17, Tirane 1987

5-Artan Fuga, Egzistencializmi i Sartrit filozofi e reaksionit imperialist, f. 73, Tirane 1986

6-Aferdita Stefani, Ç’është filozofia marksiste-leniniste, f. 44-45, Tirane 1982

–Shaban Çollaku, Mendimi iluminist i Sami Frashërit, f. 181-182, Tirane 1986 (ky liber permban te gjithe te kunderten e autoreve te mesiperm, por edhe te gjithe asaj qe eshte proklamuar si filozofi ateiste ne shkolla dhe forma te edukimit komunist te shqiptareve pergjate periudhes 1945-1991-bibliografia per te gjithe kete veprimtari antishqiptare jepet ne fund te te gjithe vellimit).

Por shkolla shqiptare e epokes enveriste nuk u tha nxenesve te saj se e gjithe filozofia e emertuar si ateizem mbeshtetej ne vetem dy libra te marra nga shkolla bolshevike me autore dhe titujt e meposhtem:

Em. Jorosllavski, Bibla për ata që besojnë dhe ata që nuk besojnë, Tirane 1966; e te njejtit autor eshte edhe punimi: Si lindin, jetojne dhe vdesin perendite dhe perendeshat Tirane, 1962

Pa autor,  Bisedë mbi fenë dhe dijen, 1970

(te gjithe librat, temat, fjalimet dhe politikat nen okelion ateizem, ketu ne Shqiperi, e kane burimin tek keto dy libra duke perfshire edhe librin e fundit te Robert Thomanikaj: A eshte Bibla dhe Kurani fjale te Zotit apo te njeriut?).

Dhe, akoma me keq, nuk u a beri te qarte shqiptareve se problemi fetar perbente tullen me te pare ne mendimin filozofik boteror, te pakten te lidhur me ta. E tere ngrehina arsimore shqiptare per 45 vjet u fshehu shqiptareve menyren se si lindin idete fetare dhe institucioni i Fese edhe pse ato gjendeshin te zberthyera dhe te publikuara sakte; e para tek idete filozofike te Sami Frasherit dhe, e dyta, tek filozofia e Karl Marksit, te cilat shqiptaret i njohin vetem si emer (eshte problemi me kryesor qe argumton se mendimi filozofik shqiptar pergjate epokes enveriste nuk ka asnje lidhje me marksizmin filozofik; materializmi filozofik shqiptare ka qene dhe eshte akoma “materializmi” leninist qe u mesoi shqiptareve te vrisnin dhe te grabisnin vetveten).

Ne kete pike ka nje konfrontim teorik midis pikepamjeve te Sami Frasherit dhe Frederik Engelsit. Ne qofte se per te parin feja lind nga kerkesat e njeriut per rritjen e mireqenies, por te dytin ky proces eshte i paditur dhe i pa marre per baze [letra e Engelsit drejtuar Meringut – Korrik 1893; K.Marks, F.Engels – Letra te zgjedhura]). Por konfrontimi cfaqet atehere kur Engelsi kerkon (Origjina e familjes, e pronës private dhe e shtetit) te gjeje shkakun e lindjes se prones private duke ja adresuar atij procesi, qe Sami Frasheri percaktoi si shkak per lindjen e fese. Ky konfrontim nuk ka qene pa pasoja ne veprimtarite sociale pergjate shek. te XX-te, sidomos ne vendet e vetequjtura demokraci popullore. Teorizimi i Engelsit sipas kesaj formule shterpezoi te gjithe teorine e gjenezes se popujve, pasi elementi me i pare natyroro-shoqeror nuk u zberthye kurre sakte dhe ne funksion te jetes se perditeshme te njeriut ne Toke. Ne parim te gjitha shkencat shoqerore jane te shterpezuara ne permbajtjen e tyre pikerisht per aresyen e mos zberthimit te sakte te fenomenit Fe. Procesi domino i permbysjes ka qene prezent pa lindur akoma deget e reja te shkencave shoqerore. Kjo ndjehet edhe sot duke e thjeshtuar problemin deri ne mohim, kur pranohet se “prona private u shfaq me punimin e tokes” (Osho, Mendime mbi origjinen e fese, f 25, Tirane 2015) pa pranuar formen fisnore te ketij procesi dhe faktin qe prona e Kishes eshte me e hershme se prona fisnore dhe shkaku i formimit e kesaj te fundit; dmth prona private, ne thelb, ka karakter filacioni me institucionet fetare dhe ka lindur pas tyre nga ana kohore. Eshte pune tjeter se ne cfare faze te zhvillimit te prones e gjeti Kisha monoteiste pronen private dhe ne kete pike ka filluar manipulimi arsimor i popullatave pergjate te ashtequajturit rend socialist.

Ndikimi europian mbi popullaten autoktone te gadishullit Ilirik fillon ne menyre te rastesishme ne shekullin e VIII dhe kjo duhet t